Issuu

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

FYODOR DOSTOYEVSKY Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ

Θάνος Καραγιαννόπουλος

ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛ ΛΟΥ - ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ

Λίλα Κούπριζα ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Νίκος Χατζόπουλος

BR AINFOOD DIGITAL MEDIA AND PUBLISHING Μ.Ε.Π.Ε. Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123, Φαξ: 210 5227768 Email: contact@brainfood.gr www.brainfood.gr Mάρτιος 2026 ISBN: 978-618-236-317-1 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.

FYODOR DOSTOYEVSKY

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ Μ ΕΤΑΦΡΑ ΣΗ

Μ Α ΡΙ Α ΕΞ Α ΡΧΟΥ



Ένα ιδιαίτερο γεγονός ή απλώς μια βόλτα στο εμπορικό κέντρο της Αγ. Πετρούπολης

Η πραγματική ιστορία ενός ανθρώπου κάποιας ηλικίας και υπόστασης που τον κατάπιε ζωντανό και εξ ολοκλήρου ο κροκόδειλος του εμπορικού κέντρου – και τι έγινε μετά.

Πιάσ’ το αυγό και κούρευτο!

Κεφάλαιο Α΄

τις 13 Ιανουαρίου του τρέχοντος σωτήριου έτους 1865, στις δώδεκα και μισή μεσημβρινή,

η Γιελένα Ιβανόβνα, σύζυγος του Ιβάν Ματβέιτς – του μορφωμένου φίλου, συνεργάτη και αρκετά μακρινού συγγενή μου– ζήτησε να δει τον κροκόδειλο που έδειχναν έναντι αντιτίμου στο εμπορικό κέντρο. Καθώς είχε ήδη στην τσέπη του το εισιτήριο για ένα ταξίδι στο εξωτερικό (όχι τόσο για λόγους υγείας αλλά λόγω της δίψας του για γνώση), οπότε ήταν επίσημα εκτός υπηρεσίας και επομένως εντελώς ελεύθερος εκείνο το πρωινό, ο Ιβάν Ματβέιτς όχι απλώς δεν ήταν αντίθετος με την ακατανίκητη επιθυμία της γυναίκας του, αλλά μέχρι κι εκείνος ήταν γεμάτος περιέργεια. «Εξαιρετική ιδέα», είπε όλο ικανοποίηση. «Πάμε να δούμε τον κροκόδειλο από κοντά! Εφόσον θα πάω στην Ευρώπη, δεν είναι κακή ιδέα να ξέρω από πριν πώς είναι οι κάτοικοί της». Αυτά είπε, πήρε τη γυναίκα 9

FYODOR DOSTOYEVSKY

του αγκαζέ και ξεκίνησαν αμέσως για το εμπορικό κέντρο. Όσο για μένα, πήγα ως συνήθως μαζί τους ως οικογενειακός φίλος. Ποτέ δεν είχα ξαναδεί τον Ιβάν Ματβέιτς τόσο χαρούμενο όσο εκείνο το πρωινό που έμελλε να μου μείνει αξέχαστο – αλήθεια είναι πως κανείς δεν ξέρει εκ των προτέρων τι τον περιμένει! Μόλις μπήκε στο εμπορικό κέντρο άρχισε αμέσως να θαυμάζει τη μεγαλοπρέπεια του κτιρίου και, αφού πλησίασε το κατάστημα της έκθεσης εκείνου του τέρατος που μόλις είχε έρθει στην πρωτεύουσα, θέλησε από μόνος του να πληρώσει το δικό μου τέταρτο του ρουβλιού στον ιδιοκτήτη του κροκόδειλου, πράγμα πρωτοφανές. Μόλις μπήκαμε στο μαγαζί συνειδητοποιήσαμε πως εκτός από τον κροκόδειλο είχε επίσης εξωτικούς παπαγάλους κοκατού και, επιπλέον, μερικές μαϊμούδες σε ξεχωριστή προθήκη σε μια εσοχή του τοίχου. Ακριβώς στην είσοδο, στ’ αριστερά, είχε έναν μεγάλο τενεκέ, κάπως σαν μπανιέρα, καλυμμένο με χοντρό σιδερένιο σύρμα και περίπου δυόμισι εκατοστά νερό στον πάτο. Ο ρηχός λάκκος είχε μέσα έναν τεράστιο κροκόδειλο, ξαπλωμένο και τελείως ακίνητο, σαν κούτσουρο, και μάλλον 10

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

ανίκανο να κάνει το οτιδήποτε εξαιτίας του υγρού μας κλίματος που είναι εντελώς ακατάλληλο για τους ξένους. Αρχικά, αυτό το τέρας δεν κίνησε την περιέργεια κανενός από μας. «Ώστε αυτός είναι ο κροκόδειλος!» είπε η Γιελένα Ιβανόβνα όλο απογοήτευση, τραβώντας τις λέξεις λες και έψελνε. «Κι εγώ νόμιζα πως θα ήταν… κάτι μοναδικό!» Μάλλον φανταζόταν ότι θα ήταν διαμαντένιος. Ένας Γερμανός ήρθε σ’ εμάς –το αφεντικό, ο ιδιοκτήτης του κροκόδειλου– και μας κοίταξε με υπερβολική περηφάνια. «Έχει δίκιο», μου ψιθύρισε ο Ιβάν Ματβέιτς, «αφού ξέρει πως είναι ο μοναδικός άνθρωπος σε όλη τη Ρωσία που δείχνει τώρα έναν κροκόδειλο». Απέδωσα αυτό το εντελώς ανόητο σχόλιο στην ιδιαίτερα καλή διάθεση που είχε συνεπάρει τον Ιβάν Ματβέιτς, που συνήθως είναι πολύ ζηλόφθονος. «Εμένα μου φαίνεται πως ο κροκόδειλός σας δεν είναι ζωντανός», είπε τώρα η Γιελένα Ιβανόβνα, ενοχλημένη με την αταραξία του ιδιοκτήτη, και γύρισε μ’ ένα ευγενικό χαμόγελο προς το μέρος του 11

FYODOR DOSTOYEVSKY

για να τον μαλακώσει – μια τόσο χαρακτηριστική γυναικεία κίνηση. «Α, όχι, κυρία μου», απάντησε εκείνος σε σπαστά ρωσικά και, αφού σήκωσε το μεταλλικό πλέγμα ως τα μισά της λεκάνης, άρχισε να πειράζει μ’ ένα κοντάρι τον κροκόδειλο στο κεφάλι. Το πονηρό τέρας, για να δείξει ότι ήταν ζωντανό, κούνησε ελαφρά τα πόδια και την ουρά του, σήκωσε τη μουσούδα του κι έβγαλε κάτι σαν μακρόσυρτο ξεφύσημα. «Έλα, τώρα, Κάρλχεν, μη θυμώνεις!» είπε τρυφερά ο Γερμανός, ικανοποιημένος και περήφανος. «Τι απαίσιος που είναι αυτός ο κροκόδειλος! Τρόμαξα κιόλας», είπε γρήγορα η Γιελένα Ιβανόβνα με ακόμα πιο ψηλομύτικο ύφος. «Τώρα θα στοιχειώνει τα όνειρά μου». «Αλλά στα όνειρά σας δεν θα σας δαγκώσει, κυρία μου», συνέχισε ευγενικά ο Γερμανός, που δεν έχασε την ευκαιρία και πρώτος γέλασε πιο δυνατά απ’ όλους με την εξυπνάδα του – αλλά κανείς μας δεν του απάντησε. «Πάμε, Σιμεόν Σιμεόνιτς», είπε η Γιελένα Ιβανόβνα και απευθύνθηκε αποκλειστικά σ’ εμένα, 12

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

«ας δούμε καλύτερα τις μαϊμούδες. Λατρεύω τις μαϊμούδες. Είναι τόσο γλυκά πλάσματα… ο κροκόδειλος είναι φρικτός». «Α, μη φοβάσαι, φίλε μου!» φώναξε ο Ιβάν Ματβέιτς που είχε μείνει πίσω, κάνοντας χαριτωμένα τον γενναίο μπροστά στη γυναίκα του. «Αυτός ο κοιμισμένος κάτοικος του βασιλείου των Φαραώ δεν θα μας πειράξει», είπε κι έμεινε δίπλα στο κουτί. Και σαν να μην έφτανε αυτό, έβγαλε το γάντι του και άρχισε να γαργαλάει μ’ αυτό τη μύτη του κροκόδειλου, για να τον κάνει πάλι να ξεφυσήξει. Ο ιδιοκτήτης, στο μεταξύ, ακολούθησε τη Γιελένα Ιβανόβνα, όπως όφειλε να κάνει για μια κυρία, στην προθήκη με τις μαϊμούδες. Όλα πήγαιναν λοιπόν μια χαρά και κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει τι επρόκειτο να συμβεί. Η Γιελένα Ιβανόβνα διασκέδαζε μάλιστα πάρα πολύ με τις μαϊμούδες κι έμοιαζε να τους είναι εντελώς αφοσιωμένη. Τσίριζε από χαρά και γυρνούσε διαρκώς προς το μέρος μου, λες και δεν ήθελε να δώσει καθόλου σημασία στον μαγαζάτορα, γελώντας με την ομοιότητα που είχαν οι μαϊμουδίτσες με διάφορους γνωστούς και περιστασιακούς φίλους. Κι 13

FYODOR DOSTOYEVSKY

εγώ διασκέδαζα, αφού η ομοιότητα ήταν πράγματι προφανής. Ο Γερμανός ιδιοκτήτης δεν ήξερε αν έπρεπε να γελάσει ή όχι κι έτσι στο τέλος σκυθρώπιασε εντελώς. Εκείνη τη στιγμή μια φρικτή κραυγή, σχεδόν αφύσικη θα έλεγε κανείς, τάραξε το κατάστημα. Δεν ήξερα τι να υποθέσω και πάγωσα εκεί που στεκόμουν, αλλά καθώς πρόσεξα πως η Γιελένα Ιβανόβνα ήδη φώναζε γύρισα βιαστικά – και τι είδα! Θεέ μου! Ήταν ο καημένος ο Ιβάν Ματβέιτς, είχε πιαστεί στα τρομερά σαγόνια του κροκόδειλου που τον είχε βουτήξει από τη μέση, τον είχε σηκώσει ήδη ψηλά στον αέρα και τον είχε γυρίσει στο πλάι, ενώ εκείνος χτυπούσε μάταια τα πόδια του στον αέρα. Την επόμενη στιγμή, ο Ιβάν Ματβέιτς είχε εξαφανιστεί. Θα τα περιγράψω όμως όλα με κάθε λεπτομέρεια, αφού έμεινα ουσιαστικά ακίνητος όλη εκείνη την ώρα και κατάφερα να παρατηρήσω όλη την ιστορία που εκτυλισσόταν μπροστά στα μάτια μου με απαράμιλλη προσοχή και περιέργεια. «Μα τι», σκέφτηκα εκείνη τη δραματική στιγμή, «τι θα γινόταν αν αυτό συνέβαινε σ’ εμένα και όχι στον Ιβάν Ματβέιτς; Τι τρομερή δυστυχία θα ήταν αυτή!» 14

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

Στο θέμα μας όμως. O κροκόδειλος γύρισε πρώτα τον άτυχο Ιβάν Ματβέιτς στα τρομερά σαγόνια του, με τα πόδια του στραμμένα προς τα μέσα, και ξεκίνησε καταπίνοντας πρώτα τις πατούσες του. Έπειτα, αφού ρεύτηκε λίγο τον Ιβάν Ματβέιτς – που προσπαθούσε να ξεφύγει και είχε αρπάξει την άκρη της δεξαμενής– τον τράβηξε ξανά μέσα, αυτή τη φορά δαγκώνοντάς τον πάνω απ’ τη μέση. Αφού ρεύτηκε ξανά, κατάπιε λίγο ακόμα κι έτσι, λίγο λίγο, συνέχισε. Μ’ αυτό τον τρόπο είδαμε τον Ιβάν Ματβέιτς να εξαφανίζεται μπροστά στα μάτια μας. Τελικά, καταπίνοντας μια τελευταία φορά, ο κροκόδειλος καταβρόχθισε ολόκληρο τον μορφωμένο φίλο μου κι αυτή τη φορά δεν άφησε τίποτα. Στο σώμα του κροκόδειλου φαινόταν ακόμη το περίγραμμα του Ιβάν Ματβέιτς, διαγραφόταν μάλιστα με λεπτομέρεια καθώς εκείνος περνούσε απ’ τα σωθικά του ζώου. Ήμουν έτοιμος να φωνάξω ξανά, όταν ξαφνικά η μοίρα αποφάσισε να μας παίξει ένα πονηρό παιχνίδι: ο κροκόδειλος, που προφανώς πνιγόταν επειδή το αντικείμενο που είχε καταπιεί ήταν τεράστιο, άνοιξε ξανά το τρομερό του στόμα κι από εκεί, σαν τελευταίο ρέψιμο, βγήκε για μια 15

FYODOR DOSTOYEVSKY

στιγμή το κεφάλι του Ιβάν Ματβέιτς, με πρόσωπο γεμάτο απόγνωση, και τα γυαλιά του γλίστρησαν απ’ τη μύτη κι έπεσαν με θόρυβο στον πάτο της δεξαμενής. Όπως φαίνεται το απελπισμένο κεφάλι του είχε βγει μόνο για να ρίξει μια τελευταία ματιά στα πράγματα και να αποχαιρετήσει νοητά όλες τις απολαύσεις αυτού του κόσμου. Όμως δεν τα κατάφερε: ο κροκόδειλος συγκέντρωσε πάλι τις δυνάμεις του, κατέβασε την μπουκιά του και σε μια στιγμή το κεφάλι εξαφανίστηκε ξανά, αυτή τη φορά για πάντα. Η εμφάνιση και η εξαφάνιση ενός ανθρώπινου κεφαλιού ακόμη ζωντανού ήταν τόσο τρομακτική, κι όμως ταυτόχρονα –είτε επειδή όλα έγιναν τόσο γρήγορα και απρόσμενα είτε εξαιτίας των γυαλιών που έπεσαν απ’ τη μύτη του θύματος– ήταν τόσο αστεία και παράδοξη που, ξαφνικά και χωρίς να το θέλω, έβγαλα μια φωνή. Όταν συνειδητοποίησα πως ήταν εντελώς ακατάλληλο για έναν καλεσμένο να γελάσει σε μια τέτοια στιγμή, γύρισα αμέσως στη Γιελένα Ιβανόβνα και, με λυπημένο ύφος, της είπα: «Και τώρα, Ιβάν Ματβέιτς καπούτ!» Δεν μπορώ καν να περιγράψω πόσο ταραγμένη ήταν η Γιε16

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

λένα Ιβανόβνα καθ’ όλη τη διάρκεια του συμβάντος. Στην αρχή, μετά την πρώτη κραυγή, έμεινε αποσβολωμένη και κοιτούσε τον χαμό μπροστά της με μάτια ορθάνοιχτα, φαινομενικά ψύχραιμη. Ύστερα, ξαφνικά, έβγαλε μια διαπεραστική κραυγή αλλά της κράτησα αμέσως τα χέρια. Εκείνη τη στιγμή, ακόμα κι ο ιδιοκτήτης, που αρχικά είχε παγώσει απ’ τον τρόμο, σήκωσε απότομα τα χέρια του στον αέρα και άρχισε να φωνάζει προς τον ουρανό: «Αχ, κροκόδειλέ μου! Αχ, αλερλίμπστε Κάρλχεν μου! Μούτερ, Μούτερ, Μούτερ!» Μ’ αυτή την κραυγή η πίσω πόρτα άνοιξε και εμφανίστηκε η Μούτερ, που φορούσε μπονέ και ήταν ροδομάγουλη και ηλικιωμένη αλλά απεριποίητη, κι έβγαλε μια φωνή και πήγε τρέχοντας στον Γερμανό της. Τότε ξεκίνησε ο πραγματικός χαμός. Η Γιελένα Ιβανόβνα επαναλάμβανε ασταμάτητα ουρλιάζοντας σαν δαιμονισμένη μία και μοναδική φράση: «Σκίστε τον! Σκίστε τον!» Και όρμησε καταπάνω στο αφεντικό και τη Μούτερ, παρακαλώντας τους, μες στη μανία της, ν’ ανοίξουν κάποιον ή κάτι. Ο ιδιοκτήτης και η Μούτερ δεν μας έδιναν καμία ση17

FYODOR DOSTOYEVSKY

μασία: οι δυο τους έσκουζαν σαν μοσχάρια γύρω από τη δεξαμενή. «Είναι καταδικασμένος! Θα σκάσει τώρα, κατάπιε έναν ολόκληρο δημόσιο υπάλληλο!» φώναζε ο μαγαζάτορας. «Unser Karlchen, unser allerliebster Karlchen wird sterben!» έσκουζε η ιδιοκτήτρια. «Μείναμε αλάιν κι έρημοι!» συνέχιζε ο ιδιοκτήτης. «Σκίστε τον! Σκίστε τον! Σκίστε τον!» ούρλιαζε η Γιελένα Ιβανόβνα, που είχε γραπώσει τον Γερμανό απ’ το πέτο. «Πείραζε τον κροκόδειλο! Γιατί ο άντρας σας πείραζε τον κροκόδειλο;» φώναζε ο Γερμανός παλεύοντας να ελευθερωθεί. «Θα πληρώσετε, αλς ο Κάρλχεν σκάσει. Das war mein Sohn, das war mein einziger Sohn!» Ομολογώ πως έβραζα από αγανάκτηση βλέποντας τον εγωισμό του Γερμανού και την ψυχρότητα της απεριποίητης Μούτερ του. Αλλά το ασταμάτητο «Σκίστε τον, σκίστε τον!» της Γιελένα Ιβανόβνα αύξανε το άγχος μου και δεν μπορούσα να σκεφτώ τίποτ’ άλλο, ώσπου τελικά μ’ έπιασε φόβος… Να ξεκαθαρίσω εδώ ότι παρεξήγησα εντελώς αυτή την παράξενη εντολή. Μου φαινόταν πως η Γιελέ18

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

να Ιβανόβνα είχε χάσει προς στιγμήν τα λογικά της και μες στην απελπισία της για τον θάνατο του αγαπημένου της Ιβάν Ματβέιτς ζητούσε ως κάποιο είδος αποζημίωσης να τιμωρήσουν τον κροκόδειλο μαστιγώνοντάς τον ανελέητα. Στην πραγματικότητα όμως εννοούσε κάτι τελείως διαφορετικό. Κοίταξα με μια ντροπή προς την πόρτα και άρχισα να παρακαλώ τη Γιελένα Ιβανόβνα να ηρεμήσει και, πάνω απ’ όλα, να πάψει χρησιμοποιεί αυτό το αλλόκοτο «σκίστε τον». Πράγματι, μια τέτοια οπισθοδρομική απαίτηση, εδώ, στην καρδιά του Πασάζ της Αγίας Πετρούπολης και της μορφωμένης κοινωνίας, λίγα μόλις βήματα από την αίθουσα όπου εκείνη ακριβώς τη στιγμή ο κύριος Λαβρόφ μπορεί να έδινε δημόσια φιλοσοφική διάλεξη, όχι μόνο ήταν αδύνατη αλλά και αδιανόητη. Από στιγμή σε στιγμή οι ευπρεπείς μπορεί να άρχιζαν να τους γιουχάρουν και να γίνονταν γελοιογραφία στις εφημερίδες. Και, δυστυχώς, οι φόβοι μου βγήκαν αμέσως αληθινοί: ξαφνικά, άνοιξε η κουρτίνα που χώριζε την αίθουσα με τον κροκόδειλο απ’ το χολ της εισόδου, όπου μάζευαν τα κέρματα, και φάνηκε ένας άντρας με μουστάκι, γένια και πηλήκιο 19

FYODOR DOSTOYEVSKY

στο χέρι, που έσκυβε μπροστά ενώ κρατούσε προσεκτικά τα πόδια του πίσω απ’ το χώρισμα, για να μη χρειαστεί να πληρώσει το εισιτήριο. «Μια τόσο οπισθοδρομική απαίτηση, κυρία μου», είπε ο ξένος, που προσπαθούσε να μην παραπατήσει και μπει μέσα στο δωμάτιο, αποφασισμένος να κρατηθεί στο κατώφλι, «δεν τιμά την παιδεία σας και μπορεί να εξηγηθεί μονάχα από την έλλειψη φωσφόρου στον εγκέφαλό σας. Θα αποδοκιμασθείτε άμεσα στα χρονικά της προόδου και στις σελίδες των σατιρικών μας εφημερίδων». Ωστόσο δεν πρόλαβε να τελειώσει. Ο ιδιοκτήτης, που ξαφνικά με τρόμο αντιλήφθηκε ότι κάποιος μιλούσε μέσα στην αίθουσα με τον κροκόδειλο χωρίς να έχει πληρώσει εισιτήριο, όρμησε με θυμό στον προοδευτικό ξένο και τον έσπρωξε έξω, βάζοντας και τις δύο γροθιές του στον λαιμό. Για μια στιγμή οι δυο τους εξαφανίστηκαν πίσω απ’ την κουρτίνα και μόλις τότε κατάλαβα πως όλη αυτή η αναστάτωση είχε προκληθεί αναίτια: η Γιελένα Ιβανόβνα ήταν εντελώς αθώα. Δεν είχε σκοπό ούτε στο ελάχιστο, όπως λανθασμένα είχα υποθέσει, να υποβάλει τον κροκόδειλο στην οπισθοδρομική και ταπεινω20

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

τική τιμωρία του μαστιγώματος. Εκείνο που εννοούσε ήταν πολύ απλά να ανοίξουν την κοιλιά του κροκόδειλου με μαχαίρι ώστε να μπορέσει να βγει απ’ τα σωθικά του ο Ιβάν Ματβέιτς. «Τι; Θέλετε κροκόδειλό μου καπούτ;» έτρεξε πάλι μέσα φωνάζοντας ο ιδιοκτήτης. «Νάιν! Πρώτα καπούτ ο σύζυγός σας, και μετά ο κροκόδειλος!» συνέχισε. «Mein Vater έδειχνε τον κροκόδειλο, mein Großvater έδειχνε τον κροκόδειλο, mein Sohn θα δείχνει τον κροκόδειλο, εγώ θα δείχνω τον κροκόδειλο! Όλοι θα δείξουν τον κροκόδειλο! Εγώ είμαι διάσημος γκαντς Ευρώπη, εσείς δεν είστε διάσημη γκαντς Ευρώπη και θα πληρώσετε πρόστιμο!» «Ja, ja!» φώναξε με κακεντρέχεια η Γερμανίδα. «Ντεν τα σας αφήσουμε! Πρόστιμο, αλς Κάρλχεν σκάσει!» «Και είναι μάταιο να τον σκίσουμε», πρόσθεσα ήρεμα, με σκοπό να τραβήξω την προσοχή της Γιελένα Ιβανόβνα και να την πάω στο σπίτι όσο το δυνατόν πιο γρήγορα, «διότι ο αγαπητός μας Ιβάν Ματβέιτς, κατά πάσα πιθανότητα, οδεύει ήδη προς τα ουράνια». 21

FYODOR DOSTOYEVSKY

«Φίλε μου», ακούστηκε εκείνη τη στιγμή ξαφνικά η φωνή του ίδιου του Ιβάν Ματβέιτς και μας άφησε άφωνους, «φίλε μου, κατά τη γνώμη μου πρέπει να ενεργήσουμε άμεσα μέσω του γραφείου του διοικητή, διότι ο Γερμανός δεν θα καταλάβει ποτέ την αλήθεια χωρίς τη βοήθεια της αστυνομίας». Αυτά τα λόγια, που ειπώθηκαν με σταθερότητα, σοβαρότητα και εντυπωσιακή πνευματική διαύγεια, μας έκαναν αρχικά τόσο μεγάλη έκπληξη που δεν πιστεύαμε στ’ αυτιά μας. Φυσικά τρέξανε όλοι στη δεξαμενή με τον κροκόδειλο και, με δέος και δυσπιστία ταυτόχρονα, άκουγαν τον ταλαίπωρο αιχμάλωτο. Η φωνή του ήταν πνιχτή, ψιλή, σχεδόν τσιριχτή, σαν να ερχόταν από απόσταση. Θύμιζε εκείνο το αστείο κόλπο που κάποιος πάει στο διπλανό δωμάτιο, βάζει ένα απλό μαξιλάρι στο στόμα και αρχίζει να φωνάζει για να μοιάζει σ’ αυτούς που είναι στο άλλο δωμάτιο ότι φωνάζουν δυο χωρικοί στην ερημιά ή από τη μια άκρη μιας μεγάλης χαράδρας στην άλλη – κάτι που είχα την τύχη ν’ ακούσω μια φορά στο σπίτι γνωστών μου κάποια Χριστούγεννα. 22

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

«Ιβάν, καλέ μου, είσαι ζωντανός!» μουρμούρισε η Γιελένα Ιβανόβνα. «Σώος και αβλαβής!» απάντησε ο Ιβάν Ματβέιτς. «Χάρη στον Κύριο, ο κροκόδειλος με κατάπιε και δεν έπαθα τίποτα. Το μόνο μου πρόβλημα είναι τι θα σκεφτούν οι αρχές γι’ αυτό το επεισόδιο, αφού είχα βγάλει εισιτήριο για το εξωτερικό αλλά έπεσα μέσα σ’ έναν κροκόδειλο, πράγμα όχι και τόσο έξυπνο…» «Μα, καλέ μου, μη σ’ απασχολεί τώρα η εξυπνάδα. Πρώτα απ’ όλα πρέπει κάπως να σκάψουμε για να σε βγάλουμε από εκεί μέσα», τον διέκοψε η Γιελένα Ιβανόβνα. «Να σκάψετε!» φώναξε ο ιδιοκτήτης. «Δεν υπάρχει περίπτωση να σας αφήσω να σκάψετε τον κροκόδειλο. Τώρα το κοινό θα έρχεται πολύ πιο συχνά και θα ζητάω πενήντα κόπεκ. Και ο Κάρλχεν δεν θα σκάσει». «Gott sei Dank!» τσίριξε η αφεντικίνα. «Έχουν δίκιο», παρατήρησε ψύχραιμα ο Ιβάν Ματβέιτς. «Πρώτα απ’ όλα η αρχή της οικονομίας». «Φίλε μου», φώναξα, «θα πάω αμέσως στις αρχές να παραπονεθώ, γιατί έχω την αίσθηση πως δεν 23

FYODOR DOSTOYEVSKY

μπορούμε να τακτοποιήσουμε αυτό το ζήτημα μόνοι μας». «Κι εγώ το ίδιο νομίζω», είπε ο Ιβάν Ματβέιτς, «αλλά χωρίς αποζημίωση είναι δύσκολο σ’ αυτή την εποχή της εμπορικής κρίσης να ξεκοιλιάσουμε έναν κροκόδειλο έτσι δωρεάν. Στο μεταξύ προκύπτει μοιραία το ερώτημα: τι θα απαιτήσει ο ιδιοκτήτης για τον κροκόδειλό του; Και, μαζί μ’ αυτό, ποιος θα πληρώσει; Ξέρεις ότι δεν έχω τη δυνατότητα…» «Μήπως γίνεται να τα κρατήσουν απ’ τον μισθό μου;» πρότεινα δειλά, αλλά ο ιδιοκτήτης με διέκοψε αμέσως: «Δεν πουλάω το κροκόδειλο! Δεν θα πουλήσω το κροκόδειλο για τρεις χιλιάδες. Θα πουλήσω το κροκόδειλο για τέσσερις χιλιάδες! Τώρα το κοινό θα κάνει ουρά. Θα πουλήσω το κροκόδειλο για πέντε χιλιάδες!» Με δυο λόγια, είχε ξεφύγει εντελώς. H πλεονεξία και η φιλαργυρία έλαμπαν ζωηρές μέσα στα μάτια του. «Αρκετά!» φώναξα αηδιασμένος. «Φεύγω κι εγώ! Θα πάω στον Αντρέι Σιπίτς και 24

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

θα τον καταφέρω με τα δάκρυά μου», βογκούσε η Γιελένα Ιβανόβνα. «Μην το κάνεις αυτό, καλή μου», τη διέκοψε βιαστικά ο Ιβάν Ματβέιτς. Ζήλευε από καιρό τη σχέση της γυναίκας του με τον Αντρέι Σιπίτς. Ήξερε πως εκείνη ήθελε πολύ να πάει να κλάψει μπροστά σ’ έναν καλλιεργημένο άντρα. Της πήγαινε πολύ το κλάμα. «Κι εσύ, φίλε μου, επίσης λέω να μην το κάνεις», συνέχισε προς τα μένα. «Μην τρέξεις στις αρχές. Ποιος ξέρει πού θα καταλήξει αυτή η ιστορία. Καλύτερα να πας σήμερα να βρεις τον Τιμοφέι Σιμεόνιτς στο σπίτι του. Είναι παλαιών αρχών και όχι ιδιαίτερα έξυπνος, αλλά είναι σοβαρός και, πάνω απ’ όλα, ευθύς. Κάνε μια υπόκλιση εκ μέρους μου και εξήγησέ του την κατάσταση. Του χρωστάω επτά ρούβλια απ’ το ουίστ, δώσ’ τα του με την ευκαιρία και θα μαλακώσει. Σε κάθε περίπτωση κάτι σημαντικό θα ’χει να πει. Και τώρα, πάρε τη Γιελένα από δω. Ηρέμησε, καλή μου», συνέχισε προς εκείνη. «Μ’ έχουν κουράσει όλες αυτές οι φωνές και οι γυναικουλίστικοι καβγάδες, θέλω να ηρεμήσω για λίγο. Είναι ζεστά και μαλακά εδώ, παρόλο 25

FYODOR DOSTOYEVSKY

που δεν έχω προλάβει ακόμα να βολευτώ σ’ αυτό το απρόσμενο καταφύγιο». «Τι; Να βολευτείς; Μήπως έχει και φως εκεί μέσα;» φώναξε με χαρά η Γιελένα Ιβανόβνα. «Με περικυκλώνει το απόλυτο σκοτάδι», απάντησε ο άμοιρος φυλακισμένος. «Αγγίζω όμως τα πάντα και, κατά μία έννοια, μαθαίνω το μέρος με την αφή. Στο καλό! Να ’σαι ήσυχη και φρόντισε να περάσεις καλά. Θα τα πούμε αύριο. Εσύ, Σιμεόνιτς, έλα πάλι το βράδυ. Και, επειδή είσαι αφηρημένος και μπορεί να το ξεχάσεις, δέσε μια κλωστή στο δάχτυλό σου!» Πρέπει να ομολογήσω πως κι εγώ ήθελα να φύγω, ήμουν πολύ κουρασμένος και εν μέρει είχα βαρεθεί. Πήρα βιαστικά αγκαζέ τη Γιελένα Ιβανόβνα –που ήταν θλιμμένη, αλλά λες και κάπως την ομόρφαινε όλη αυτή η ανακατωσούρα– και την έβγαλα απ’ το δωμάτιο με τον κροκόδειλο όσο πιο γρήγορα μπορούσα. «Άλλο ένα τέταρτο για την είσοδο απόψε το βράδυ!» φώναζε ο ιδιοκτήτης καθώς φεύγαμε. «Θεέ μου, πόσο άπληστοι είναι!» είπε η Γιελένα Ιβανόβνα, που κοιτάχτηκε σε όλους τους καθρέ26

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

φτες του Πασάζ κι έβλεπε ξεκάθαρα και η ίδια πως είχε ομορφύνει. «Οι αρχές της οικονομίας», μουρμούρισα, περήφανος που οι περαστικοί έβλεπαν δίπλα μου μια τέτοια κυρία. «Οι αρχές της οικονομίας…» επανέλαβε εκείνη σιγανά. «Δεν κατάλαβα τίποτα απ’ ό,τι είπε ο Ιβάν Ματβέιτς γι’ αυτές τις κακές αρχές της οικονομίας». «Θα σου εξηγήσω», της απάντησα κι αμέσως άρχισα να μιλάω για τα πλεονεκτήματα του ξένου κεφαλαίου στην πατρίδα μας, για τα οποία είχα διαβάσει μόλις εκείνο το πρωί στα Νέα της Πετρούπολης και στη Φωνή. «Πόσο παράξενα είναι όλ’ αυτά!» με διέκοψε μετά από λίγο. «Σταμάτα, παλιάνθρωπε, μ’ αυτές τις ανοησίες! Πες μου, είμαι κατακόκκινη;» «Είσαι πανέμορφη, όχι κατακόκκινη», παρατήρησα, βρίσκοντας έτσι την ευκαιρία να της κάνω ένα κομπλιμέντο. «Πονηρέ!» έκανε σιγά, εμφανώς ικανοποιημένη. «Τον καημένο τον Ιβάν», συμπλήρωσε μια στιγμή αργότερα γέρνοντας όλο χάρη το κεφάλι της στον 27

FYODOR DOSTOYEVSKY

ώμο. «Πραγματικά τον λυπάμαι… Αχ, τον καημένο!» φώναξε ξαφνικά. «Πώς θα φάει σήμερα εκεί μέσα; Και τι θα γίνει αν χρειαστεί κάτι;» «Αυτό δεν το είχα υπολογίσει», απάντησα κι εγώ προβληματισμένος. «Πράγματι, ούτε που μου είχε περάσει απ’ το μυαλό… Οι γυναίκες είναι πολύ πιο πρακτικές από τους άντρες στα βασικά ζητήματα της ζωής». «Τον καημένο! Πόσο άτυχος είναι! Χωρίς διασκέδαση, είναι και σκοτεινά. Τι κρίμα που δεν έχω πια τη φωτογραφία του! Δηλαδή τώρα κατά μία έννοια είμαι χήρα», πρόσθεσε με πονηρό χαμόγελο, αρχίζοντας να συνειδητοποιεί τη νέα της κατάσταση. «Όπως και να ’χει, τον λυπάμαι…» πρόσθεσε με την απόλυτα κατανοητή και αναμενόμενη θλίψη μιας νέας και ενδιαφέρουσας γυναίκας για τον χαμό του συζύγου της. Τελικά την έφερα στο σπίτι, τη βοήθησαν να ηρεμήσει και αφού φάγαμε μεσημεριανό μαζί και ήπιαμε ύστερα ένα φλιτζάνι μυρωδάτο καφέ, ξεκίνησα στις έξι για τον Τιμοφέι Σιμεόνιτς, με την ελπίδα πως εκείνη την ώρα όλοι οι οικογενειάρχες που δούλευαν κανονικά ήταν σπίτι, καθιστοί ή ξαπλωμένοι. 28

Ο ΚΡΟΚΌΔΕΙΛΟΣ

Έγραψα αυτό το πρώτο κεφάλαιο με ύφος ταιριαστό στο συμβάν που εξιστόρησα. Από δω και πέρα η γραφή μου θα είναι χαμηλότερου γλωσσικού επιπέδου αλλά φυσικότερη, γι’ αυτό ενημερώνω τον αναγνώστη εκ των προτέρων.

Κεφάλαιο Β΄

αξιότιμος Τιμοφέι Σιμεόνιτς με υποδέχτηκε κάπως βιαστικά και μου φάνηκε κάπως ανα-

ψοκοκκινισμένος. Με οδήγησε στην ασφυκτικά γεμάτη βιβλιοθήκη του κι έκλεισε την πόρτα προσεκτικά. «Για να μη μας ενοχλήσουν τα παιδιά», είπε, φανερά ανήσυχος. Ύστερα μ’ έβαλε να καθίσω σε μια καρέκλα δίπλα στο γραφείο κι εκείνος κάθισε σε μια πολυθρόνα. Τυλίχτηκε με τις άκρες της καρό ρόμπας του και πήρε, καλού κακού, μια επίσημη –σχεδόν αυστηρή– έκφραση, παρόλο που σε καμία περίπτωση δεν ήταν ανώτερος από εμένα ή τον Ιβάν Ματβέιτς κι ως τώρα τον αντιμετωπίζαμε απλώς σαν συνάδελφο και γνωστό μας. «Πρώτα απ’ όλα», ξεκίνησε, «σας παρακαλώ να έχετε υπόψη ότι δεν είμαι ανώτερος· είμαι απλώς ένας υπάλληλος, όπως εσείς και όπως ο Ιβάν Ματ31

FYODOR DOSTOYEVSKY

βέιτς. Είμαι ένα τρίτο πρόσωπο, κύριε, και δεν έχω καμία διάθεση να ανακατευτώ σε καμία υπόθεση». Μου έκανε εντύπωση που, προφανώς, γνώριζε ήδη τα πάντα. Του είπα ολόκληρη την ιστορία με λεπτομέρεια, μίλησα μάλιστα με κάποιο συναίσθημα γιατί εκείνη τη στιγμή εκτελούσα καθήκοντα πραγματικού φίλου. Με άκουσε χωρίς ιδιαίτερη έκπληξη, ωστόσο το ύφος του είχε ένα ίχνος καχυποψίας. «Κοίτα να δεις», είπε αφού με άκουσε. «Το περίμενα πως κάτι τέτοιο θα του συνέβαινε». «Μα γιατί, κύριε Σιμεόνιτς; Το γεγονός καθαυτό είναι πολύ ιδιαίτερο…» «Οπωσδήποτε. Καθ’ όλη όμως τη διάρκεια της θητείας του ο Ιβάν Ματβέιτς κατευθυνόταν με μαθηματική ακρίβεια ακριβώς σ’ αυτό το σημείο. Ήταν οξύθυμος, μέχρι και ματαιόδοξος! Ήταν όλο “η πρόοδος αυτό” και “οι ιδέες εκείνο” – και να πού καταλήγει κανείς με την πρόοδο!» «Όπως και να ’χει, είναι μια πολύ ειδική περίπτωση και δεν μπορεί να αποτελέσει τον κανόνα για όλους τους προοδευτικούς…» «Όχι, είναι ακριβώς όπως σας τα λέω, κύριέ μου! 32