ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ
NIA GOULD ΚΕΙΜΕΝΑ JOCELYN NORBURY Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΕ 21 ΣΚΥΛΟΥΣ ΤΑ ΠΟΡΤΡΕΤΑ Τίτλος πρωτοτύπου: A HISTORY OF PORTRAITS IN 21 DOGS Copyright © Michael O’Mara Books Limited 2025 First published in Great Britain in 2025 by LOM ART‚ an imprint of Michael O’Mara Books Limited Επιμέλεια σειράς ΦΟΥΡΦΟΥΡΙ: Νίκος Χατζόπουλος Μετάφραση: Λαμπριάνα Οικονόμου Διόρθωση: Αναστασία Πούλου Σχεδιαστική προσαρμογή: Λίλα Κούπριζα Eκτύπωση: Αναστάσιος Ποδαράς & ΣΙΑ Ε.Ε. Copyright © 2025 για την ελληνική γλώσσα: Εκδόσεις Φουρφούρι, Brainfood Εκδοτική Μάιος 2025 ISBN: 978-618-5819-29-3 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.
H IΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΕ
21 ΣΚΥΛΟΥΣ Ο Π ΤΑ
Α Τ Ε ΡΤΡ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η προσωπογραφία είναι μορφή τέχνης τόσο παλιά όσο και η ίδια η τέχνη. Οι καλλιτέχνες έχουν απεικονίσει ανθρώπινες μορφές εδώ και χιλιάδες χρόνια. Από τις προτομές σε μπρούντζο, τις ελαιογραφίες μέχρι την τέχνη της φωτογραφίας, τα πορτρέτα λειτουργούν ως σύμβολα επιρροής και κοινωνικής ισχύος, ως μέσο αυτοέκφρασης ή ως αντανάκλαση των κοινωνικών δομών της εποχής κατά την οποία φιλοτεχνήθηκαν.
Επειδή η παράθεση των έργων όπως είναι στην πραγματικότητα ίσως σας φαινόταν βαρετή, αντί των προσώπων που απεικονίζονται στα πορτρέτα, επιλέξαμε τον καλύτερο φίλο του ανθρώπου, τον σκύλο, έναν πιστό σύντροφο και αγαπημένη μούσα των καλλιτεχνών σε ολόκληρο τον κόσμο. Στο βιβλίο αυτό, απεικονίζονται χαριτωμένα σκυλάκια στις διασημότερες προσωπογραφίες που έχουν φιλοτεχνηθεί ποτέ.
Δίπλα σε κάθε έργο τέχνης που περιλαμβάνει αυτή η έκδοση παρατίθεται ανάλυση με τα επιμέρους στοιχεία κάθε προσωπογραφίας, ώστε να μάθετε περισσότερα για τον καλλιτέχνη, τον απεικονιζόμενο και τα κρυμμένα νοήματα του έργου.
Ανακαλύψτε σπουδαίες πληροφορίες σχετικά με τις πλέον δημοφιλείς προσωπογραφίες στον κόσμο, ενώ παράλληλα μπορείτε να ανατρέξετε στο πίσω μέρος του βιβλίου όπου θα βρείτε ένα χρονολόγιο των καλλιτεχνών και των διάσημων έργων τους που παρουσιάζονται εδώ.
Η ΠΡΟΤΟΜΗ ΤΗΣ ΝΕΦΕΡΤΙΤΗΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΓΛΥΠΤΗ ΤΟΥΘΜΩΣΗ Μία από τις παλαιότερες και πλέον σημαντικές ιστορικά προτομές που υπάρχουν είναι αυτή η στιλιζαρισμένη και ταυτοχρόνως ρεαλιστική απεικόνιση της βασίλισσας της Αιγύπτου, συζύγου του βασιλιά Ακενατόν - οι ιστορικοί τέχνης υπολογίζουν ότι φιλοτεχνήθηκε γύρω στο 1340 π.Χ. Ένα από τα πλέον εμβληματικά έργα τέχνης από την αρχαία Αίγυπτο, η προτομή αυτή ανακαλύφθηκε στο εργαστήριο του Τούθμωση, ενός αυλικού και γλύπτη που δημιουργούσε τρισδιάστατα ομοιώματα της βασιλικής οικογένειας. Φιλοτεχνήθηκε με αριστοτεχνική ακρίβεια και ζωηρές αποχρώσεις και θεωρείται ότι απεικονίζει ρεαλιστικά τη διάσημη βασίλισσα της Αιγύπτου, το όνομα της οποίας σημαίνει «όμορφη γυναίκα». Όμως ποια ήταν στ’ αλήθεια η βασίλισσα Νεφερτίτη; Εμβληματική φιγούρα της αρχαιότητας, η Νεφερτίτη εκτιμάται ότι υπήρξε ισχυρή προσωπικότητα και ανεξάρτητος χαρακτήρας. Ορισμένοι ιστορικοί θεωρούν ότι υπήρξε συγκυβερνήτρια και όχι απλώς σύζυγος του βασιλιά Ακενατόν· επίσης, θεωρούνταν η προσωποποίηση της γονιμότητας και το ιδεώδες της γυναικείας ομορφιάς. Αυτό το διάσημο έργο τέχνης έχει αντέξει στον χρόνο. Η σπανιότητά του (δεν συνηθιζόταν να φιλοτεχνούνται προτομές στην αρχαία Αίγυπτο, προκειμένου οι αναπαραστάσεις να είναι συμπαγείς και έτσι να παραμένουν άθικτες για χρόνια) σε συνδυασμό με τη σχεδόν άριστη κατάσταση στην οποία βρίσκεται, το κάνει να παραμένει ένα από τα πλέον σημαντικά και συναρπαστικά έργα τέχνης που υπάρχουν στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού.
ΙΣΩΣ ΜΙΑ ΠΡΟΤΟΜΗ ΜΑΚΕΤΑ Από όταν την ανακάλυψε ο αιγυπτιολόγος Λούντβιχ Μπόρχαρντ το 1912 έως σήμερα, αρκετοί μελετητές έχουν καταλήξει ότι η προτομή προοριζόταν για προσχέδιο του γλύπτη και όχι για ολοκληρωμένο έργο τέχνης. Ορισμένοι ιστορικοί τέχνης ωστόσο το αμφισβητούν, υποστηρίζοντας ότι ένα προσχέδιο θα ήταν αδύνατον να είναι τελειοποιημένο σε τέτοιο βαθμό. Παρά την εκτεταμένη μελέτη, τα έως τώρα στοιχεία δεν οδηγούν σε ασφαλή συμπεράσματα.
ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΕΣ ΑΠΟΧΡΩΣΕΙΣ Τα χρώματα που χρησιμοποιήθηκαν για την προτομή εμπεριέχονταν στη συνήθη παλέτα των αρχαίων αιγυπτιακών χρωστικών. Αυτά περιλάμβαναν κόκκινη ώχρα, κίτρινη σανδαράχη (χρυσή χρωστική), πράσινη φρίτα (κεραμική ουσία που έχει κοκκοποιηθεί), αιθάλη και «αιγυπτιακό μπλε». Ο γλύπτης, κατόπιν συνδυασμού αυτών των αποχρώσεων, κατόρθωσε να δημιουργήσει τον ρεαλιστικό αυτό τόνο του δέρματος.
Τα ζωντανά χρώματα είναι από τους κύριους λόγους για τους οποίους η προτομή θεωρείται εξαιρετική, ιδίως εάν κάποιος αναλογιστεί ότι έχουν διατηρηθεί σχεδόν ανεξίτηλα. ΓΑΛΑΖΙΟ ΣΤΕΜΜΑ ΜΕ ΔΙΑΔΗΜΑ (CAP CROWN) Η Νεφερτίτη φοράει ένα εντυπωσιακό γαλάζιο στέμμα με χρυσό διάδημα. Γνωστό ως «στέμμα με καπέλο της Νεφερτίτης», σηματοδοτεί τόσο τη δύναμη όσο και την κομψότητα της γυναίκας που το φοράει.
«Ομολογουμένως, δεν μπορείς να περιγράψεις με λόγια το συγκεκριμένο έργο τέχνης». Λούντβιχ Μπόρχαρντ
CAT EYE
ΜΑΤΙ ΠΟΥ ΛΕΙΠΕΙ
Το «γατίσιο» βλέμμα έχει τις απαρχές του στην αρχαία Αίγυπτο - το μολύβι ματιών kohl σε συνδυασμό με το ρουζ και την πράσινη σκιά από μαλαχίτη, ήταν συνήθης πρακτική χρωματισμού ενός προσώπου.
Οι ιστορικοί τέχνης υποστηρίζουν ότι το αριστερό μάτι που λείπει ο καλλιτέχνης το άφησε σκόπιμα ημιτελές - αυτό το επιβεβαιώνουν οι σύγχρονες μελέτες επειδή δεν έχουν εντοπιστεί ίχνη από επισμαλτώσεις ή προσθήκες χρώματος.
ΚΟΣΜΗΜΑΤΑ ΣΤΟΝ ΛΑΙΜΟ Το “Usekh” ή “Wesekh” είναι τύπος πλατιού περιδέραιου που κοσμούσε συχνά προσωπογραφίες μελών της αρχαίας αιγυπτιακής ελίτ. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες απεικονίζονταν φορώντας το συγκεκριμένο κόσμημα.
ΑΣΒΕΣΤΟΛΙΘΟΣ ΚΑΙ ΣΤΟΚΟΣ Το υλικό βάσης της προτομής είναι ο ασβεστόλιθος πάνω από τον οποίο στη συνέχεια εφαρμόστηκε στρώμα στόκου και ακολούθησε το φινίρισμα με χρώμα.
ΑΥΤΙ ΜΕ ΦΘΟΡΕΣ Σε αντίθεση με το δεξί αυτί που έχει διατηρηθεί σχεδόν άθικτο, το αριστερό αυτί της Νεφερτίτης είναι τραχύ στο φινίρισμα. Αυτό θεωρούν οι ειδικοί ότι οφείλεται σε φθορά και όχι στην απόφαση του γλύπτη να το αφήσει ημιτελές.
ΔΙΣΚΟΒΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΥΡΩΝΑ Η αρχαιότερη «φιγούρα δράσης» στον κόσμο, ο «Δισκοβόλος» που φιλοτέχνησε ο Μύρωνας, χρονολογείται γύρω στο 450 π.Χ. και απεικονίζει έναν νεαρό αρχαίο Έλληνα αθλητή σε μια δυναμική στάση, έτοιμο να ρίξει δίσκο. Το γλυπτό αποθεώνει το ωραίο σώμα και φημίζεται για την ανατομική του πιστότητα. Μάλιστα έχει γίνει σύμβολο του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Εκτός του ότι αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα των αρχαιοελληνικών ιδανικών της συμμετρίας, της αναλογίας και της επιδίωξης αρτιότητας, ο «Δισκοβόλος» επίσης αποτελεί το σημείο σύντμησης της καλλιτεχνίας και της σωματικής ρώμης στον αρχαιοελληνικό πολιτισμό. Η καλή φυσική κατάσταση θεωρούνταν εξίσου ζωτικής σημασίας με τα πνευματικά επιτεύγματα· επομένως, η αποτύπωση της άριστης φυσικής κατάστασης στο γλυπτό απαθανατίζει την άψογη φόρμα για την οποία οι αθλητές εξακολουθούν να πασχίζουν μέχρι και σήμερα. Η εκδοχή του αγάλματος που βλέπετε αριστερά, ο «Δισκοβόλος του Τάουνλι», είναι ένα από τα πολλά ρωμαϊκά αντίγραφα -το πρωτότυπο είναι χάλκινοπου φιλοτεχνήθηκαν σε μάρμαρο. Επηρεάζοντας μεγάλο αριθμό καλλιτεχνών και γλυπτών σε διάφορες ιστορικές φάσεις, ο «Δισκοβόλος» παραμένει διαχρονικό έμβλημα των επιτευγμάτων του ανθρώπου και αποτελεί μαρτυρία για τα σπουδαία πολιτισμικά μνημεία που κληροδότησε στον κόσμο η αρχαιοελληνική τέχνη.
ΜΕ ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ ΨΗΛΑ Ο πρωτότυπος χάλκινος «Δισκοβόλος» είχε το κεφάλι στραμμένο προς τα πίσω ώστε να κοιτάει τον δίσκο. Η εκδοχή του Τάουνλι βρέθηκε δίχως κεφάλι και, στη συνέχεια, αποκαταστάθηκε με λάθος τρόπο.
ΑΘΛΗΤΙΚΕΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ Γιατί να απεικονίζεται δισκοβόλος και όχι κάποιος άλλος αθλητής; Επειδή, ιστορικά, οι δισκοβόλοι έχαιραν θαυμασμού εξαιτίας των αναλογιών του σώματος και της αρμονίας των κινήσεών τους.
«Ο Μύρωνας κατάφερε να αιχμαλωτίσει τις ψυχές και των ανθρώπων και των ζώων στα χάλκινα έργα του». Πετρώνιος
ΜΑΡΜΑΡΟ Υπήρξαν πολυάριθμα μαρμάρινα αντίγραφα του αρχικού χάλκινου αγάλματος - το μάρμαρο είναι φθηνότερο υλικό και μια δημοφιλής εναλλακτική του χαλκού.
ΟΛΥΜΠΙΑΚΗ ΦΗΜΗ Το άγαλμα αυτό αποτέλεσε έμβλημα των Ολυμπιακών Αγώνων και μέρος της επίσημης αφίσας τoυς το 1948.