Ο Σταυρός του Νότου / Γραμμές των Οριζόντων
Παναγιώτης Χαραλαμπάκης ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ / ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ COPYRIGHT © 2026 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΚΔΟΣΗ Brainfood Εκδοτική
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΩΝ
Θάνος Καραγιαννόπουλος ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΣΕΙΡΑΣ
Μάκης Μηλάτος ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ
LaSid ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ
Λίλα Κούπριζα ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
Νίκος Χατζόπουλος
BRAINFOOD DIGITAL MEDIA AND PUBLISHING Εμπεδοκλέους 28 & Σουρή 20, 12131 Περιστέρι Τηλ.: 210 2514123 Email: contact@brainfood.gr www.brainfood.gr Σεπτέμβριος 2026 ISBN: 978-618-236-365-2 Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται κατά τις διατάξεις του Ελληνικού Νόμου (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και τις διεθνείς συμβάσεις περί πνευματικής ιδιοκτησίας. Απαγορεύεται απολύτως η άνευ γραπτής άδειας του εκδότη κατά οποιοδήποτε μέσο ή τρόπο αντιγραφή, φωτοανατύπωση, αναπαραγωγή, εκμίσθωση ή δανεισμός, μετάφραση, διασκευή, αναμετάδοση στο κοινό σε οποιαδήποτε μορφή (ηλεκτρονική, μηχανική ή άλλη) και η εν γένει εκμετάλλευση του συνόλου ή μέρους του έργου.
Παναγιώτης Χαραλαμπάκης • ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ
Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ / ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ
Πρόλογος.............................................................................. 7 Εισαγωγή.............................................................................. 13 1. Η πρώτη κυκλοφορία.......................................................... 21 2. Η συγκυρία......................................................................... 45 3. Οι νεωτερισμοί.................................................................... 56 4. Οι Γραμμές των Οριζόντων................................................ 79 5. Πρώτη ζωντανή εκτέλεση και θεατρικά............................ 99 6. Οι «Νάνοι»........................................................................ 120 7. Το «γιατί» της επιτυχίας.................................................... 141 8. Με τρία πιάνα και πνευστά...............................................158 Επίλογος............................................................................184
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Σπάνια μια σειρά τραγουδιών έχει ευτυχήσει να αγαπηθεί και να τραγουδηθεί από το κοινό όσο το έργο του Θάνου Μικρούτσικου πάνω στην ποίηση του Νίκου Καββαδία. Έχει ζήσει, δισκογραφικά, πολλές ενσαρκώσεις, εκδοχές και διασκευές, πολλές με την πατρική επιμέλεια του συνθέτη. Ακόμη περισσότερο, περιλαμβάνεται σε αναρίθμητες συναυλίες, προικισμένο όπως φαίνεται με μια αιώνια νεότητα και φρεσκάδα. Η μουσική του Θάνου Μικρούτσικου είναι η μουσική ενός ανθρώπου που αγάπησε με πάθος στη ζωή, αγάπησε επίσης την ίδια τη ζωή και τη δημιουργία. Και ένιωσε βαθιά το παρόν του, γνωρίζοντας πως, αν θες να συλλάβεις το νόημα του άπειρου, πρέπει να φροντίσεις να είσαι δημιουργικός κάθε στιγμή. Πρόσεχε την ακρίβεια στην έκφρασή του, μελέτησε για να εξασφαλίσει την ευγλωττία της μουσικής χειρονομίας του. Έδινε πρωταρχική σημασία στην καλοδουλεμένη, εξελισσόμενη φόρμα. Πίστευε στη βαθιά και αδιαπραγμάτευτη αισθητική κομψότητα που, πολύ συνειδητά, οφείλει να διαπνέει κάθε καλλιτεχνική πρόταση και εγχείρημα. Ανδρώθηκε μουσικά σε μια εποχή πρωτοπορίας και την τίμησε με ρηξικέλευθες καινοτομίες, τόσο στα λόγια έργα του όσο και στην
<7>
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
τραγουδοποιία του. Ναι, μας τόνιζε πάντα, ενώ με άνεση χορευτή καταπιανόταν με διάφορα μουσικά «είδη», πως κάθε μορφή καλλιτεχνικής έκφρασης πρέπει να αντιμετωπίζεται από τον δημιουργό με την ίδια σοβαρότητα και προσήλωση· ως προς το θέμα μας, δεν υπάρχει παρά μόνο μουσικολογική διαφορά μεταξύ της λόγιας μουσικής και του τραγουδιού! Και εδώ μπορούμε, ίσως, να δούμε τη σύμπνοια μεταξύ των δύο δημιουργών: ο Νίκος Καββαδίας έγραψε, κι αυτός αδιαπραγμάτευτα, λεπτότατης αισθητικής ποιήματα, τα κείμενά του αποπνέουν αφοπλιστική ομορφιά. Ίσως η αξία τους να μην είχε γίνει πλήρως αντιληπτή από την αρχή. Ο Θάνος με το έργο του έδειξε εσωτερικές, περίτεχνα μύχιες πτυχές των ποιημάτων αυτών, βοήθησε να δικαιωθούν τα δημιουργήματα του ποιητή. Κατάφερε να τα τραγουδήσουμε και να τα ενσωματώσουμε στην καθημερινότητά μας. Όπως και να «την ψάξουμε» στα λεξικά ναυτικής ορολογίας για να δούμε τι είναι το «καραντί»… Όχι ότι αυτά είναι αποκλειστικά «θαλασσινά» ποιήματα, όπως θα νόμιζε κάποιος που τα βλέπει επιδερμικά. Ο Καββαδίας, απλά και άδολα, αλλά καλλιτεχνικά, έκανε χρήση των προσωπικών του εμπειριών για να μας μεταφέρει άρρητους στοχασμούς, να μας εξάψει τη φαντασία σε πέρα από το επιστητό εξερευνήσεις…
<8>
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
Και εδώ συνέβη το παράδοξο: ο ποιητής μάς δυσχεραίνει, χρησιμοποιεί λέξεις που δεν ανήκουν στην καθημερινότητά μας. Ο συνθέτης συστηματικά αγνοεί την πανταχού παρούσα συνταγή του «κουπλέ», «ρεφρέν». Πώς γίνεται αυτά τα ανορθόδοξα τραγούδια να γνωρίσουν πανελλήνια επιτυχία; Εννοείται, οι δισκογραφικοί «φωστήρες» της εποχής προέβλεπαν εμπορική αποτυχία. Επιβεβαιώνεται αυτό που λέω συχνά σε φίλους μου: δεν υπάρχει τρόπος να προβλέψουμε την επιτυχία πριν γίνει, αλλά μη στενοχωριέστε, μετά είναι πανεύκολο σε όλους μας να την αναγνωρίσουμε! «Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία»! Θύμιος Παπαδόπουλος
<9>
ΣΥΝΕΝΤΕΎΞΕΙΣ Θύμιος Παπαδόπουλος, 28/07/2025, 21/12/2025 Τριαντάφυλλος Κωτόπουλος, 04/08/2025* Μάξιμος Δράκος, 22/09/2025 Οδυσσέας Ιωάννου, 28/09/2025 Θοδωρής Οικονόμου, 07/10/2025 Κώστας Θωμαΐδης, 03/10/2025 Γιάννης Μηλιός, 08/10/2025 Ρίτα Αντωνοπούλου, 09/10/2025 David Lynch, 16/10/2025 Κωνσταντίνα Μικρούτσικου, 19/10/2025 Σεσίλ Μικρούτσικου, 22/10/2025 Νίκος Τουλιάτος, 22/10/2025 Μαρία Παπαγιάννη, 30/10/2025 Γιάννης Κότσιρας, 31/10/2025 Αιμιλία Σαρρή, 01/11/2025 Πάνος Κατσιμίχας, 20/11/2025* Χάρης Κατσιμίχας, 06/12/2025* Θέμης Μουμουλίδης, 07/12/2025* Χρήστος Θηβαίος, 13/12/2025* Γιώργος Φακανάς, 29/12/2025 Γιώργος Τσάμπρας, 07/02/2026, 17/03/2026 Βαγγέλης Μπουντούνης, 13/02/2026 Τάσος Ψαρράς, 13/02/2026
Σε όσα σημεία της αφήγησης μεταφέρονται λόγια άλλων χωρίς να υπάρχει η αντίστοιχη παραπομπή, σημαίνει πως αυτά ειπώθηκαν στο πλαίσιο συνέντευξης που δόθηκε με αφορμή αυτή την έκδοση. *Οι συνεντεύξεις δόθηκαν γραπτώς. < 11 >
ΕΙΣΑΓΩΓΉ
Στο γραφείο έχουμε συχνά μια δουλειά, στην οποία πρέπει να συμπληρώσουμε έναν μεγάλο πίνακα, σαν excel, με νούμερα. Και αυτό μπορεί να επαναλαμβάνεται για μέρες. Όσο εύκολο φαίνεται, τόσο επικίνδυνο είναι να κάνεις λάθος. Απαιτεί συγκέντρωση και εγρήγορση, πράγμα δύσκολο, γιατί όταν επαναλαμβάνεις μια διαδικασία όλα τείνουν να γίνονται μηχανικά. Επίσης, είναι ακριβώς όσο βαρετό ακούγεται. Μια τέτοια μέρα στη δουλειά, τον περασμένο Απρίλιο, ξαφνικά, σηκώθηκα από τον υπολογιστή, βγήκα από το γραφείο, τηλεφώνησα στις εκδόσεις ΟΞΥ και ζήτησα να μου δώσουν ένα μέιλ ώστε να τους προωθήσω μια ιδέα μου σχετικά με τη σειρά βιβλίων 33 1/3. Εν ολίγοις, αυτοπροτάθηκα. Μου άρεσε από τα πρώτα βιβλία της σειράς η ιδέα να γράφονται οι ιστορίες των σημαντικότερων στιγμών της δισκογραφίας, ελληνικής και παγκόσμιας. Έχω γεννηθεί το ’94, συνεπώς δεν πρόλαβα την εποχή που το ελληνικό τραγούδι αφορούσε. Δεν μου λείπει το ότι ένας δίσκος δεν πουλάει χιλιάδες δίσκους όπως παλιά, αυτό που μου λείπει είναι πως δεν θα βγω για μια μπύρα για να συζητήσω για έναν νέο δίσκο που κυκλοφόρησε. Κάναμε ένα call με τον Νίκο Χατζόπουλο, μιλήσαμε το πολύ δεκαπέντε λεπτά και συμφωνήσαμε να αναλάβω αυτή < 13 >
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
την έκδοση. Η πρότασή μου ήταν για κάποιον από τους δίσκους του Μικρούτσικου. Ο Σταυρός του Νότου ήταν δική του ιδέα. Τον ευχαριστώ, όπως και τις εκδόσεις ΟΞΥ, για τη βοήθεια και κυρίως για την εμπιστοσύνη. Η σχέση μου με αυτά τα τραγούδια ξεκίνησε χωρίς να το γνωρίζω. Πρώτο άκουσα το «Μαχαίρι», μετά την «Αρμίδα» και σιγά σιγά και τα υπόλοιπα. Αγαπώ εκτελέσεις από όλους τους δίσκους. Τη «Θεσσαλονίκη» και το «Lorca» από τον Σταυρό του Νότου, τον «William George Allum» απ’ τις Γραμμές των Οριζόντων, τη «Γυναίκα», το «Μαχαίρι» και τους «Νάνους» από την πρώτη ζωντανή ηχογράφηση του ’05 και από τον live δίσκο του ’19, το «Μαρέα», το «Kuro Siwo» και τον «Σταυρό του Νότου», κυρίως για εκείνες τις «συγκοπές» που συναντάμε για πρώτη φορά και μόνο στον πρώτο στίχο του προτελευταίου κουπλέ. Μερικές αγαπημένες μου εκτελέσεις δεν είναι καν δισκογραφημένες, όπως για παράδειγμα η ερμηνεία του Νταλάρα στο «Καραντί», στη συναυλία που έγινε στο Μέγαρο λίγες μέρες αφότου είχε φύγει ο Θάνος. Έκανε τότε ένα ασύλληπτο γύρισμα στο φινάλε του τραγουδιού. Δεν ήμουν εκεί, όμως η συναυλία αυτή είχε μεταδοθεί από την ΕΡΤ και την παρακολουθούσα, θυμάμαι, φορώντας ακουστικά από το σπίτι. Έτσι κι αλλιώς, οι αλλαγές τονικότητας σ’ αυτό το τραγούδι «χτίζουν» μια κορύφωση, ένα ξέσπασμα στο τέλος του κομματιού και ο Νταλάρας είναι λες και έβαλε τον πήχη λίγο ψηλότερα εκείνη τη βραδιά. Και φυσικά τον πέρασε. < 14 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
Θυμάμαι πως ήμουν κάτι μεταξύ όρθιου και καθιστού στην καρέκλα του γραφείου και φώναζα «μπράβο, Γιώργο!» μετά το τέλος του τραγουδιού. Αγαπώ επίσης μια ζωντανή εκτέλεση της «Θεσσαλονίκης» από τη συναυλία που είχε γίνει το 2004 για τα 100 τεύχη του περιοδικού Μετρό που ακούμε –πιθανότατα– για πρώτη φορά τον Δημήτρη Ζερβουδάκη, τον Διονύση Τσακνή και την Τάνια Τσανακλίδου να μοιράζονται, μεταξύ άλλων, φράσεις από το συγκεκριμένο ποίημα του Καββαδία. Αυτή η έκδοση έχει μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με τις υπόλοιπες. Δεν αφορά μία, αλλά τέσσερις δισκογραφικές εργασίες, δύο στουντιακές και δύο ζωντανές ηχογραφήσεις. Στην ουσία όμως αφορά έναν πολύ συγκεκριμένο κύκλο τραγουδιών. Των μελοποιήσεων δηλαδή του Μικρούτσικου στα ποιήματα του Νίκου Καββαδία. Δεν είναι ζήτημα επιλογής, ήταν ο μόνος τρόπος να ειπωθεί αυτή η ιστορία χωρίς να είναι ελλιπής. Πρώτα και πριν απ’ όλους απευθύνθηκα στη γυναίκα του Θάνου, Μαρία Παπαγιάννη, η οποία όχι μόνο μου έδωσε το ελεύθερο να επιμεληθώ αυτή την έκδοση, αλλά άνοιξε το σπίτι τους, το στούντιο του Θάνου, και μου επέτρεψε να βουτήξω στο αρχείο του. Και φυσικά έφυγα από το σπίτι με τα χέρια γεμάτα δίσκους, βιβλία κ.λπ. « Έτσι θα έκανε και ο Θάνος αν έβλεπε έναν νέο άνθρωπο που ενδιαφέρεται», μου είπε. Της χρωστάω ένα μεγάλο ευχαριστώ για την εμπιστοσύνη και την πρόσβαση στο αρχείο, όπως < 15 >
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
και στον Κώστα Θωμαΐδη για την πρόσβαση στο ψηφιακό αρχείο του Θάνου. Μίλησα με σχεδόν όσους είχα στο μυαλό μου να μιλήσω από την πρώτη στιγμή και θα μπορούσα να κάνω άνετα άλλες τόσες συνεντεύξεις. Στη διάρκεια αυτών των μηνών, πολλά από τα ερωτήματά μου απαντήθηκαν από τους συμμετέχοντες και άλλα έμειναν αναπάντητα. Για παράδειγμα, δεν έμαθα γιατί ο δίσκος του ’91 ονομάστηκε Γραμμές των οριζόντων, ενώ ο στίχος αυτός, παρόλο που υπάρχει σε δύο ποιήματα του Καββαδία, δεν υπάρχει σε κανένα από αυτά που μελοποίησε ο Θάνος. Εκεί ήταν που σκεφτόμουν τι συζητήσεις θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει με τον Μικρούτσικο γι’ αυτό το βιβλίο. Βέβαια, ο Θύμιος Παπαδόπουλος είχε απαντήσεις σχεδόν σε όλα, επιβεβαιώνοντας τη Μαρία Παπαγιάννη που με προέτρεψε πριν και πρώτα απ’ όλους να μιλήσω μαζί του. Είμαι ευγνώμων που υπογράφει τον πρόλογο του βιβλίου. Νομίζω πως δεν θα έβρισκα ποτέ το θάρρος να του το προτείνω ο ίδιος. Με άλλους είπαμε περισσότερα, με άλλους λιγότερα και φυσικά δεν χώρεσαν όλα σ’ αυτή την έκδοση. Κάποιοι μου άνοιξαν τα σπίτια τους και, σίγουρα, όλοι την ψυχή τους ώστε να ειπωθεί με τον καλύτερο τρόπο αυτή η ιστορία. Είμαι ευγνώμων που για μια ακόμα φορά που χτύπησα την πόρτα του ελληνικού τραγουδιού αυτό ήταν εκεί για μένα. Ευχαριστώ, επίσης, τον Θάνο Καραγιαννόπουλο για την επιμέλεια του βιβλίου, όπως και τον φίλο μου Παναγιώτη < 16 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
Μπεντιχαβά για τις σκόρπιες διορθώσεις και συμβουλές του. Οφείλω να ευχαριστήσω την Ντόρα Ρίζου για το ενδιαφέρον και τη βοήθειά της, όπως και τον Δημήτρη Κάππο, διευθυντή της MLK. Τέλος, ευχαριστώ τον Οδυσσέα Ιωάννου για τη συνεισφορά του σ’ αυτή την έκδοση.
< 17 >
Στη Μερόπη Παναγιώτης Χαραλαμπάκης
1 Η πρώτη κυκλοφορία
Έ
νας έφηβος στις αρχές της δεκαετίας του ’80, ένα τυχαίο βράδυ, πιθανότατα βράδυ Σαββάτου, σε ένα εφηβικό πάρτι, θα άκουγε για πρώτη φορά ένα από τα έντεκα τραγούδια αυτού του δίσκου. Η αναστάτωση που του προκάλεσε αυτή η πρώτη ακρόαση ήταν μεγάλη. Ακόμα τη θυμάται. Ήταν αυτά τα λόγια και αυτή η μελωδία που έμοιαζαν να έρχονται από μέρη «αχαρτογράφητα». Βγήκε ζαλισμένος στον δρόμο και σκέφτηκε «ωραία ζωή μας περιμένει». Για τον Οδυσσέα Ιωάννου, που συχνά αφηγείται αυτή την ιστορία, το τραγούδι που άκουσε εκείνο το βράδυ, σε νεαρή ηλικία, πολύ πριν γίνει και ο ίδιος μέρος της ιστορίας του ελληνικού τραγουδιού, ήταν το «Federico Garcia Lorca». Όμως, με σχετική ασφάλεια μπορώ να προβλέψω ότι αν αλλάξω μερικές παραμέτρους αυτής της ιστορίας σίγουρα θα υπάρχουν πολλοί ακόμα που άκουσαν απρόσμενα ένα από αυτά τα τραγούδια και αυτή η πρώτη ακρόαση έχει χαραχτεί για πάντα στη μνήμη τους. Λίγο πριν, για την ακρίβεια το φθινόπωρο του 1979, και έχοντας ήδη παρακαταθήκη έξι πολύ σημαντικές –και για εκείνη την εποχή αλλά και με τα σημερινά δεδομένα– δισκογραφικές εργασίες, ο Θάνος Μικρούτσικος κυκλοφορεί < 21 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
έναν δίσκο που θα γινόταν μια από τις μεγαλύτερες επιτυχίες στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού και που, παρ’ όλη την πλούσια δισκογραφία του συνθέτη, καθόρισε την πορεία του στο ελληνικό τραγούδι. Τον Σταυρό του Νότου του Νίκου Καββαδία.
Παραγγελία Ο δίσκος αυτός, παρόλο που η λέξη συχνά κλωτσάει στο hardcore έντεχνο ακροατήριο, προέκυψε από παραγγελία. Ο σκηνοθέτης και σεναριογράφος της σειράς Πορεία 090º, Τάσος Ψαρράς, και ο παραγωγός Γιώργος Παπαλιός απευθύνθηκαν στον Θάνο Μικρούτσικο για να γράψει τη μουσική της σειράς. Κάποιος πρότεινε να γραφτούν και τραγούδια, έπεσε το όνομα του Νίκου Καββαδία και κάπως έτσι γράφτηκαν τα πρώτα επτά τραγούδια που μετέπειτα θα γίνονταν έντεκα και θα κυκλοφορούσαν ως Σταυρός του Νότου. «Αυτά τα επτά τραγούδια τα μελοποίησα σε επτά νύχτες – όχι διαδοχικές. Και σου το αναφέρω αυτό γιατί σπάνια γράφω τραγούδια στις τρεις τα ξημερώματα» 01 . Χρόνια αργότερα, ο Μικρούτσικος θα σχολίαζε σχετικά με το ζήτημα της παραγγελίας: «Η παραγγελία στην τέχνη είναι πολύ ουσιαστικός παράγοντας. Με παραγγελίες γράφτηκαν 01. Θάνος Μικρούτσικος, Ο Θάνος κι ο Μικρούτσικος, Μια αυτοβιογραφία μέσα από 24 συναντήσεις, Εκδόσεις Πατάκη, σελ. 127, 11/2011. < 22 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
όλα τα έργα του Μπαχ, με παραγγελίες γράφτηκαν όλα τα έργα του Μπετόβεν και εκεί έβαλαν τις εμμονές και τις ιδέες τους. Η παραγγελία αυτή ήταν ένα σίριαλ στην τότε κρατική τηλεόραση, με ναυτικό θέμα και τίτλο Πορεία 090º. Μόνο που τότε πολύ σημαντικοί καλλιτέχνες ασχολούνταν με αυτά. Δεν έχει σχέση με τα σημερινά σίριαλ»02. Πάντως, αν κρίνω από σχετικό σχόλιο σε κριτική της εποχής, το «γράφω τραγούδια για τηλεοπτική σειρά», παρόλο που η τηλεόραση εκείνη την εποχή δεν ήταν συνδυασμένη με ένα συγκεκριμένο lifestyle όπως μετέπειτα, μάλλον ανέκαθεν αντιμετωπιζόταν από λίγο έως πολύ υποτιμητικά: « Ύστερα ο συνθέτης ομολόγησε απερίφραστα πως έναυσμα για τη σύνθεση αυτών των “δώδεκα ή δεκατριών” τραγουδιών, ήταν η “μουσική σε τηλεοπτική σειρά του Παπαλιού”»03. Ο Κώστας Θωμαΐδης, ο μακροβιότερος συνεργάτης του Θάνου Μικρούτσικου και στενός του φίλος, θυμάται την περίοδο της δημιουργίας αυτού του δίσκου. « Ήμουν στην ηχογράφηση της τηλεοπτικής σειράς. Σφυρίζω, παίζω κάποιο όργανο και λέω τον “Σταυρό του Νότου” μαζί με μια ηθοποιό. Ο Θάνος μελοποίησε επτά τραγούδια, στα οποία τραγουδούσαν και ηθοποιοί. Όταν άκουσα τα πρώτα κομ02. Θάνος Μικρούτσικος, Ομιλία, Φεστιβάλ Αναιρέσεις, 04/06/2015. 03. Γιώργος Λεωτσάκος, Μνήμη Νίκου Καββαδία, απ’ αφορμή τραγούδια του Θάνου Μικρούτσικου, Πρωινή Ελευθεροτυπία, 28/06/1979. < 23 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
μάτια δεν ήξερα ότι θα βγουν σε δίσκο, ήταν τραγούδια για τη σειρά. Εξάλλου, ο Θάνος έχει γράψει πολλά τραγούδια για το θέατρο, περίπου για εκατό παραστάσεις, και δεν δισκογραφήθηκαν όλα». Η ηθοποιός που αναφέρει ο Κώστας Θωμαΐδης είναι η Ειρήνη Εμιρζά και μάλιστα το συγκεκριμένο επεισόδιο, το τέταρτο της σειράς, στο οποίο υπάρχει η κοινή τους ερμηνεία θύμιζε περισσότερο μιούζικαλ. Συνεπώς είναι πιθανό εκεί να ακούστηκαν και αρκετές από τις μελοποιήσεις04. Δυστυχώς, όπως μου μετέφερε ο Κώστας Θωμαΐδης και επιβεβαίωσα μιλώντας με την ΕΡΤ, τα επεισόδια της σειράς δεν υπάρχουν στο αρχείο της05. Ο ίδιος, μετά από έρευνα στο ψηφιακό αρχείο του Θάνου Μικρούτσικου, μου επιβεβαίωσε πως τα επτά τραγούδια που γράφτηκαν για τη σειρά και στα οποία είχε αναφερθεί και ο Μικρούτσικος στην αυτοβιογραφία του είναι το «Kuro Siwo», η «Θεσσαλονίκη», ο «Federico Garcia Lorca», ο «Σταυρός του Νότου», η «Αρμίδα», η «Γυναίκα» και ο «Πιλότος Νάγκελ», που τελικά δεν δισκογραφήθηκε το 1979 αλλά το 1991, στη δεύτερη εκδοχή αυτής της δουλειάς.
04. «Πορεία 090» με γυρίσματα σε ξένα λιμάνια, Βραδυνή, 25/09/1979. 05. Με αφορμή αυτό το βιβλίο επικοινώνησα με τον σκηνοθέτη της σειράς, Τάσο Ψαρρά, οποίος με ενημέρωσε πως ούτε στο δικό του αρχείο υπάρχουν τα επεισόδια της σειράς. < 24 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
Πορεία 090º Τη Δευτέρα 7 Ιανουαρίου του 1980 στις 20:0006 θα έκανε πρεμιέρα στην τηλεόραση η σειρά Πορεία 090º. Βασικός άξονας η ιστορία ενός καραβιού που λεγόταν «Αργώ», το οποίο ταξίδευε από την Ελλάδα στην Ιαπωνία07. Πάνω στο πλοίο βρισκόταν ένας λαθρεπιβάτης, παριστάνοντας τον φορτοεκφορτωτή και με όνειρο να πάει στην Αμερική. Μέσω αυτού παρουσιάζονταν οι ζωές, οι εμπειρίες και οι αναμνήσεις πολλών ναυτικών08. Μάλιστα, το σενάριο της σειράς είναι βασισμένο σε πραγματικές αφηγήσεις09. Στη σειρά συμμετείχαν περισσότεροι από 40 ηθοποιοί, μεταξύ των οποίων ο Στέλιος Καπάτος, ο Νίκος Λυκομήτρος, ο Δημήτρης Αρώνης, ο Αντώνης Αντωνίου και ο Γιώργος Κοτανίδης10. Αυτό που αξίζει να σημειωθεί είναι πως τα γυρίσματα της σειράς δεν πραγματοποιήθηκαν σε στούντιο αλλά σε λιμάνια, όπως αυτά της Νέας Υόρκης, της Νέας Ορλεάνης, της Νάπολι, του Καΐρου, της Δουνκέρκης και άλλων11. Οι πραγματικές ιστορίες των θαλασσινών, τα γυρίσματα στα 06. «Άνοιγμα ποιότητας της ΥΕΝΕΔ με τη «Πορεία 090», Απογευματινή, 05/01/1980. 07. «Πορεία 090» με γυρίσματα σε ξένα λιμάνια, Βραδυνή, 25/09/1979. 08. «Πορεία 090 μοίρες», Ταχυδρόμος, 03/01/1980. 09. «Πορεία 090» με γυρίσματα σε ξένα λιμάνια, Βραδυνή, 25/09/1979. 10. «Πορεία 090 μοίρες», Ταχυδρόμος, 03/01/1980. 11. «Πορεία 090» με γυρίσματα σε ξένα λιμάνια, Βραδυνή, 25/09/1979. < 25 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
λιμάνια και το γεγονός ότι ο παραγωγός της σειράς ήταν και εφοπλιστής φαίνεται πως συνέβαλαν στο να αποτυπωθεί ρεαλιστικά το βίωμα των ναυτικών12. Η φωτογραφία ήταν του Αλέξη Γρίβα και το μοντάζ του Νίκου Κανάκη. Ήταν μάλιστα μια από τις πρώτες έγχρωμες σειρές της τηλεόρασης13. Ο Τάσος Ψαρράς θυμάται πως, μετά από προτροπή του Παπαλιού τον Δεκέμβριο του 1976, μπάρκαρε με ένα από τα πλοία του για να δει από κοντά τη ζωή των ναυτικών. «Αρχές Μαρτίου του ’77 μπήκα σαν δόκιμος σε ένα πλοίο της εταιρείας του Παπαλιού. Αργότερα, όταν άρχισα να καταλαβαίνω τα στοιχειώδη για τη διοίκηση ενός πλοίου, άρχισα να καταγράφω με ένα μαγνητόφωνο ιστορίες τις οποίες χρησιμοποίησα εν συνεχεία στα γυρίσματα. Γι’ αυτό τον σκοπό ταξίδεψα άλλοτε με πλοίο και άλλοτε με αεροπλάνο σε διάφορες χώρες, στην Αίγυπτο, στο Πακιστάν, στην Ιαπωνία, στην Ινδία, στη Τζαμάικα. Συγκέντρωσα μαγνητοταινίες διάρκειας περίπου 65 ωρών και περίπου χίλιες φωτογραφίες. » Όταν άρχισε να κλείνει η διανομή ηθοποιών, τεχνικών κ.λπ., έπρεπε να επιλέξω και τον συνθέτη. Πήραμε τα δικαιώματα του Καββαδία, η ποίηση του οποίου ταίριαζε με το 12. «Μια νέα καλή ναυτική σειρά, Ελευθεροτυπία, 27/09/1979. 13. Μιχάλης Γελασάκης, «Ο Νίκος Καββαδίας του Θάνου Μικρούτσικου», σελ. 133, Θάνος Μικρούτσικος: Κυνηγώντας την ουτοπία, 16 αναγνώσεις του έργου του, 2023. < 26 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
σενάριο. Υπήρχαν και κάποιοι ακόμα συνθέτες που ήθελαν να συνεργαστούν μαζί μας, όμως είχαμε ήδη αποφασίσει να κάνουμε τη δουλειά με τον Μικρούτσικο. Ο Παπαλιός γνώριζε τον Μικρούτσικο, όμως δεν με πίεσε να τον επιλέξουμε. Πήγα στο σπίτι του Μικρούτσικου, μου έπαιξε δυο τρία κομμάτια και έμεινα άναυδος. Ένα από τα τρία πρώτα ήταν το ‘‘Πρώτο ταξίδι έτυχε ναύλος για το νότο...’’ το οποίο ήταν και το τραγούδι των τίτλων. Μου έπαιξε και άλλα δύο πριν φύγω. Πήρα τον Παπαλιό και του είπα να τον κλείσουμε αμέσως. Είχε γράψει 12-13 κομμάτια, αλλά δεν μπορούσαμε να τα κρατήσουμε όλα».
Η πρώτη επαφή του Μικρούτσικου με την ποίηση του Καββαδία Φαίνεται πως υπάρχει μια διχογνωμία σχετικά με το ποιος είχε την ιδέα της μελοποίησης των ποιημάτων του Καββαδία. Προσωπικά, πιστεύω ότι μικρή σημασία έχει αν ο Νίκος Καββαδίας ήταν πρόταση του Μικρούτσικου, όπως ο ίδιος ισχυρίζεται στην αυτοβιογραφία του14, ή του Τάσου Ψαρρά και του Γιώργου Παπαλιού, όπως είχε δηλώσει ο σκηνοθέτης της σειράς15 και το επιβεβαίωσε μιλώντας με αφορμή αυτό το βιβλίο, υπό την έννοια ότι δεν είναι αξιο14. [Βλ. 1, σ. 127] 15. Τάσος Ψαρράς, Συνέντευξη στον Δημήτρη Μανιάτη, tanea.gr, 01/12/2020. < 27 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
λογικό κριτήριο για τα τραγούδια. Ακόμα δηλαδή κι αν δεν τον πρότεινε ο συνθέτης, αυτό δεν αναιρεί τα όσα ακολούθησαν ούτε το γεγονός ότι η σχέση του Μικρούτσικου με τους ποιητές, και μάλιστα αυτούς που χαρακτηρίζονται ελάσσονες, ήταν βιωματική. «Από τον πατέρα μου, που ήταν από αστικό περιβάλλον, καθηγητής μαθηματικών και αριστερός, έμαθα την ποίηση. Παιδάκι ακόμα, παίρνοντάς με στην αγκαλιά του, μου απάγγελλε από στήθους Καβάφη, Ρίτσο και τους λεγόμενους “ελάσσονες” ποιητές, τον Λαπαθιώτη, τον Καρυωτάκη και τον Καββαδία»16. Τη στενή επαφή του με την ποίηση μου επιβεβαιώνει και ο στενός συνεργάτης του Μικρούτσικου, ενορχηστρωτής και πολυοργανίστας, Θύμιος Παπαδόπουλος. «Σου το λέω με απόλυτη βεβαιότητα, ότι από μικρός ήταν φανατικός της ποίησης και δεν εννοώ των μεγάλων ποιητών. Θεωρούσε υποχρέωσή του να ενημερώνεται για την ποίηση. Μια εικόνα που έχω στο μυαλό μου από τον Μικρούτσικο είναι να ταξιδεύουμε και είτε να κάνει πλάκες μέσα στο λεωφορείο είτε να είναι πάρα πολύ ήσυχος με ένα βιβλίο. Αν κοίταζες αυτό το βιβλίο ήταν ποίηση, αλλά όχι η ποίηση που ήξερες, κάτι καινούργιο. Είναι πολύ πιθανό να τον ήξερε τον Καββαδία. Εκείνο όμως που σίγουρα αντιλαμβανόταν και που μας έμαθε ο Θάνος είναι πως ο Καββαδίας είναι μείζονος 16. Θάνος Μικρούτσικος, Συνέντευξη στον Παναγιώτη Φρούντζο, documentonews.gr. Αναδημοσίευση: 12/01/2021. < 28 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
σημασίας ποιητής. Σε αυτό ίσως είχε την αυτοπεποίθηση του ανθρώπου που ξέρει πολύ καλά από ποίηση». Το ενδιαφέρον είναι πως το 1977 δεν ήταν η πρώτη φορά που ο Μικρούτσικος θα επιχειρούσε να μελοποιήσει ποιήματα του Καββαδία. «Κάποια στιγμή, ενώ ήμουν μαθητής Λυκείου και όντας πολύ προχωρημένος μουσικά, είχα αρχίσει να μελοποιώ ερασιτεχνικά. Δεν είχα αποφασίσει ακόμα αν θα γίνω συνθέτης. Αγαπούσα και τα μαθηματικά. Παρά ταύτα εκεί ανάμεσα στο ’64-’65 άρχισα να μελοποιώ κάποια κείμενα, μέσα στα οποία ήταν και κείμενα του Καββαδία. Όμως αυτές οι προσπάθειες ήταν απόλυτα ανεπιτυχείς, δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ»17.
Ο Πατσιφάς Στα επτά τραγούδια που μελοποίησε για τη σειρά προστέθηκαν τέσσερα ή πέντε18 ακόμα και, κάπως έτσι, ο Θάνος Μικρούτσικος βρέθηκε να προτείνει στον διευθυντή της δισκογραφικής εταιρείας ΛΥΡΑ, Αλέκο Πατσιφά, την έκδοση του Σταυρού του Νότου. Η αντίδραση του Πατσιφά δεν ήταν ενθαρρυντική, πιθανότατα «γιατί δεν του άρεσε ο Καββαδίας σαν ποιητής», σχολιάζει ο Μικρούτσικος στην αυτοβιογραφία του. 17. [Βλ. 2] 18. Και συγκεκριμένα η «Εσμεράλδα», ο «Γουίλι», το «Μαχαίρι», το «Cambay’s Water» και η «Πικρία». < 29 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
«Παρά τον πόλεμο που είχε από τον Πατσιφά, ο Μικρούτσικος ήξερε πάρα πολύ καλά τι ήθελε να κάνει», μου επισημαίνει ο Βαγγέλης Μπουντούνης, κλασικός κιθαρίστας και ένας από τους μουσικούς αυτού του δίσκου. «Δεν θυμάμαι πολλά πράγματα, αλλά θυμάμαι καθαρά ότι ο Μικρούτσικος ήταν ξεσηκωτικός. Δεν μας άφηνε να κάνουμε μια ηχογράφηση ρουτίνας. Έφερνε παρτιτούρες και καλούς οδηγούς, ηχογραφήσεις που έκανε ο ίδιος στο πιάνο, ώστε να ακούμε και να παίζουμε εμείς από πάνω. Πέρα από τον Μικρούτσικο δεν είχε κανείς άλλος την αίσθηση ότι αυτός ο δίσκος θα πάει καλά, γι’ αυτό και εγώ δεν θυμάμαι πολλά πράγματα. Τον γράψαμε και φύγαμε. Δεν ένιωσα ποτέ ότι έχω συμμετάσχει, έχω βάλει νότες, σε ένα τόσο πετυχημένο πράγμα. Δεν μπορώ να μην είμαι ειλικρινής. »Πηγαίναμε στις ηχογραφήσεις με τη λογική ότι κάνουμε μια δουλειά την οποία έπρεπε να κάνουμε καλά. Κάναμε ό,τι καλύτερο ως επαγγελματίες που αγαπάνε τη μουσική, όχι επειδή πιστέψαμε ότι ο Σταυρός του Νότου θα σκίσει και πρέπει να κάνουμε το κάτι παραπάνω. Το μεγάλο μειονέκτημα, βέβαια, σε αυτές τις ηχογραφήσεις είναι ότι ο τραγουδιστής δεν συμμετέχει καθόλου. Όταν παίζεις ακόρντα για να συνοδεύσεις ένα τραγούδι δεν παίρνεις χαμπάρι τη μελωδία, ενώ φυσικά λείπει και ο στίχος. Είμαι σχεδόν σίγουρος ότι δεν ξέραμε καν ποιος θα τραγουδήσει αυτά τα τραγούδια. »Ο Πατσιφάς θεωρούσε ότι ο δίσκος θα μπορούσε να γίνει και με λιγότερα χρήματα και πως ο Μικρούτσικος είχε φέρει περισσότερα όργανα απ’ όσα χρειάζονταν. Σε αντί< 30 >
ΘΑΝΟΣ ΜΙΚΡΟΥΤΣΙΚΟΣ • Ο ΣΤΑΥΡΌΣ ΤΟΥ ΝΌΤΟΥ/ΓΡΑΜΜΈΣ ΤΩΝ ΟΡΙΖΌΝΤΩΝ
θεση με τον Πατσιφά, που γκρίνιαζε απίστευτα –και μέσω του Μακράκη που ήταν παραγωγός του δίσκου– ότι ήταν ακριβός δίσκος, ο Μικρούτσικος είχε μια μεγάλη πίστη σε αυτό το πράγμα». Αντίστοιχες μνήμες έχει και ο Τάσος Ψαρράς, που θυμάται πως «ο Πατσιφάς είχε πει στον Μικρούτσικο ότι τα τραγούδια αυτά είναι έξω από όσα δούλευε έως τώρα και πως δεν πρόκειται να πουλήσουν». Αρνητική θα ήταν και η αντίδραση της πλειοψηφίας των κριτικών της εποχής όταν θα άκουγαν τα έντεκα κομμάτια του Σταυρού του Νότου. Ο Μικρούτσικος αναφερόταν πολύ συχνά σε αυτά που είχαν γραφτεί τότε για τον δίσκο. «Ο Ανδρέας [σ.σ. ο αδελφός του], μάλιστα, που έγραφε με ψευδώνυμο κριτικές δίσκων σε ένα μουσικό περιοδικό, έγραψε: “Τι κρίμα για αυτόν τον συνθέτη να κυκλοφορήσει έναν τέτοιο δίσκο!” Μάλιστα το συνέχισε γράφοντας: “Ο δίσκος αυτός θα έπρεπε να συνοδεύεται και από ένα λεξικό άγνωστων λέξεων, γιατί υπάρχουν περισσότερες από εβδομήντα άγνωστες λέξεις σε έντεκα τραγούδια”. Όλες σχεδόν οι κριτικές που γράφτηκαν στον Τύπο χαρακτήρισαν τον Σταυρό του Νότου ως μια ατυχή παρένθεση στη δημιουργική μου πορεία. Στην Καθημερινή, στην οποία είχαν γραφτεί διθύραμβοι για την Καντάτα για τη Μακρόνησο, γράφτηκε πως ο Σταυρός του Νότου είναι ένας πληκτικός δίσκος και το κείμενο κατέληγε: “Ευχόμαστε στον ταλαντούχο συνθέτη να τον ξεχάσει το συντομότερο δυνατό”. Με κατηγόρησαν για πληκτική μελωδική ανάπτυξη, λόγω των επαναλαμβα< 31 >
ΠΑΝΑΓΙΏΤΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΆΚΗΣ
νόμενων μοτίβων, αλλά τους διέφευγε πως ο ίδιος ο Καββαδίας δεν έγραφε κουπλέ-ρεφρέν, αλλά ένα αφηγηματικό παραμύθι πολλών στροφών»19. Όλες οι απόψεις συνέκλιναν στο ότι το καλύτερο που μπορούσε να κάνει ο Μικρούτσικος ήταν να ξεχάσει γρήγορα αυτή τη δουλειά. Μάλιστα, ο Μικρούτσικος χρησιμοποιούσε το παράδειγμα του Πατσιφά για να τονίσει ότι ακόμα και περιπτώσεις διανοούμενων όπως ο τότε διευθυντής της ΛΥΡΑ δεν διέκριναν την επικείμενη επιτυχία του δίσκου20. Η διαφορά ήταν πως ο διευθυντής της ΛΥΡΑ θα έλεγε στον Θάνο Μικρούτσικο ότι, παρόλο που δεν πιστεύει τη συγκεκριμένη δουλειά, δεν θα εμπόδιζε την κυκλοφορία της. «Θα στον κάνω δώρο αυτό το δίσκο», του είπε21. Ο ραδιοφωνικός παραγωγός Γιώργος Τσάμπρας, πάντως, διατηρεί τις επιφυλάξεις του σχετικά με τη στάση του Πατσιφά και το γεγονός ότι δεν εκτιμούσε τον Καββαδία σαν ποιητή. «Δεν είμαι σίγουρος ότι η κυκλοφορία του Σταυρού του Νότου εμπεριείχε το ρίσκο που, εκ των υστέρων, έλεγε ο Μικρούτσικος. Αυτό το λέω γιατί ο Αλέκος Πατσιφάς ήταν ένας άνθρωπος που είχε απόλυτη σχέση με τους ποιητές, πιθανόν και με τον Καββαδία. Δυο τρία χρόνια πριν είχε κάνει τη Γ΄ Ανθολογία [1977] του Σπανού, που το ‘‘Ιδανικός και ανάξιος εραστής’’ καθιέρωσε έναν 19. [Βλ. 1, σ. 129] 20. [Βλ. 1, σ. 128] 21. [Βλ. 1, σ. 128] < 32 >