Schoolfacilities juni 2026

jaargang 42 nummer 3 juni 2026

www.schoolfacilities.nl Platform voor huisvesting en facilitaire processen in het onderwijs

Naar een structurele aanpak van schoolverzuim Verder kijken dan sloop of renovatie

wee kansen in ernieuwingsopgave

Schoolfacilities online lezen?

Meld je aan via de QR-code!

Voorwoord

3

Inhoud

Inspiratie in de onrust

De afgelopen maanden waren onrustig. Internationale spanningen zijn voor iedereen voelbaar, ook hier op de redactie. Tegelijkertijd waren er in eigen land verschillende onderwijsontwikkelingen die ons bezighielden.

Zo werd de Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting aangenomen in de Tweede Kamer. Daarmee lijkt onderwijshuisvesting eindelijk hoger op de politieke agenda in Den Haag te staan. Terecht, de fysieke leeromgeving staat al jaren onder druk: zo’n 4.000 schoolgebouwen zijn toe aan vervanging en verduurzaming. Wat de wet in de praktijk oplevert, moet nog blijken.

8 Hoe vrij is de vrijheid van onderwijs?

Verder kijken dan sloop of renovatie

Gesprek over Artikel 23 van de Grondwet

Blikverruimend ontwerpproces voor het IKC Albert Plesman

Daarnaast verscheen het jaarlijkse inspectierapport De Staat van het Onderwijs. Daaruit blijkt dat de kwaliteit van het onderwijs onder druk staat en dat er grote verschillen zijn tussen sectoren en regio’s.

Leerlingenaanwezigheid houdt ook veel schoolleiders bezig. Verschillen tussen leerlingen nemen toe en vragen om een gerichte, contextbewuste aanpak van schoolteams.

20 Tussen groei en krimp

Gelukkig zien we dat – juist wanneer er veel speelt – we de samenwerking opzoeken en met slimme en creatieve oplossingen komen. Dat is misschien wel het mooie van onrustige tijden. In deze editie delen diverse scholen en partijen hoe zij omgaan met ontwikkelingen en uitdagingen.

Daarnaast komen praktische tips en interessante columns aan bod.

Dank aan iedereen die heeft bijgedragen aan deze junieditie. Veel leesplezier.

10

Op zoek naar een nieuw evenwicht in het scholenlandschap

30 Naar een structurele aanpak van schoolverzuim Deze praktijkscholen zetten in op preventie

Rubrieken: Nieuw op de markt (16), Gezien & gelezen (26) Columns: Jonas Grütters (15), TK Advocaten (25) En verder: Wetsvoorstel door de Tweede Kamer (4), Slimme

keuzes in tijden van krimp (6), Schoolaanwezigheid bevorderen is een enorme uitdaging (12), De zieke werknemer 101 (18), De groene-schoolplein-puzzel (22), De stand van digitale geletterdheid (28)

Willemijn van Bree

Colofon Schoolfacilities is een onafhankelijk magazine voor huisvesting en facilitaire processen in het onderwijs.

Oplage en bereik: Verschijnt 3 keer per jaar in een oplage van 2.500 exemplaren bij het VO, BVE, HBO, Universiteiten, gemeenten en het bovenschools management van het PO. Daarnaast worden meer dan 1.000 exemplaren digitaal verstuurd.

Redactie: Willemijn van Bree, Tim Doan en Dieuwke Morren Eindredactie: Ingrid de Moel en Yara Hooglugt Hooglandseweg Zuid 34, 3813 TC Amersfoort Te­le­foon: 033 258 43 37 E: redactie@schoolfacilities.nl

Uit­ga­ve van: Bouwstenen voor Sociaal ISSN: 1383-6331 Aansprakelijkheid: Uitgever en auteurs verklaren dat deze uitgave op zorgvuldige wijze en naar beste weten is samengesteld. Zij aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid voor schade, van welke aard ook, die het gevolg is van handelingen en/of beslissingen die zijn gebaseerd op bedoelde informatie.

Vormgeving: Charlot Luiting Ontwerp, Amersfoort

Schoolfacilities, juni 2026

4

Foto: Jeroen van der Meyde/Tweede Kamer

Wetsvoorstel door de Tweede Kamer Door: Bouwstenen voor Sociaal De Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting is 15 april 2026 door de Tweede Kamer aangenomen. Hiermee wordt, als ook de Eerste Kamer instemt, wettelijk verankerd wat veel gemeenten en scholen in de praktijk al doen.

Lang gekoesterde wens

Met de aanname van de wet gaat een lang gekoesterde wens van onder meer de PO-Raad, de VO-raad en de VNG in vervulling. Deze partijen pleiten al jaren voor meer samenhang en voorspelbaarheid in de onderwijshuisvesting. Alle partijen, behalve de PVV, stemden voor de wetswijziging. Dat de wet nu brede steun krijgt in de Tweede Kamer, onderstreept dat het belang van goede schoolgebouwen politiek breed wordt gedragen.

Aanvullingen via moties

Bij de behandeling van de wet zijn diverse moties aangenomen of vooraf overgenomen, die de reikwijdte en ambities verder inkleuren. Zo komt er een nulmeting naar de kwaliteit van de onderwijshuisvesting, waarmee voor het eerst een landelijk beeld moet ontstaan van de staat van schoolgebouwen. Ook wordt specifiek gekeken naar de staat van schooltoiletten, een onderwerp dat de afgelopen jaren vaker in de aandacht stond vanwege zorgen over hygiëne en privacy die ertoe leiden dat leerlingen het toilet mijden.

Daarnaast is er meer ruimte gevraagd voor functies die scholen inclusiever en breder inzetbaar maken. Denk aan functies zoals bibliotheken en ruimte voor inclusief onderwijs en brede talentontwikkeling. Verder wordt ingezet op het eenvoudiger beschikbaar maken van middelen uit het klimaatfonds, zodat scholen sneller kunnen verduurzamen.

Schoolfacilities, juni 2026

Dat gaat hand in hand met extra aandacht voor het verbeteren van het binnenklimaat.

De behoefte aan transparantie blijft bestaan Inzicht in de besteding

Niet alle voorstellen haalden het.

Zo zijn moties die pleitten voor meer inzicht in de daadwerkelijke besteding van middelen voor schoolgebouwen, en het eventueel oormerken daarvan, verworpen. De behoefte aan transparantie blijft echter bestaan. Het wachten is op een slimme en grondige analyse van gemeentebegrotingen die deze geldstromen inzichtelijk maakt.

Vanuit Bouwstenen voor Sociaal zijn al eerste verkenningen gedaan. Daaruit blijkt dat onderzochte gemeenten

Deltaplan Scholen

minimaal uitgeven wat zij van het Rijk ontvangen. Een volledig landelijk dekkend beeld ontbreekt nog.

Het systeem piept en kraak Nog geen verbetering

Met de wet in handen krijgen de kinderen en docenten nog geen gezonder en functioneler gebouw.

Ook biedt de wet geen betere basis voor het combineren van functies in en rond schoolgebouwen. Om daadwerkelijk stappen te zetten, is meer nodig. De bekostiging moet vanuit het Rijk omhoog en de wet moet meer ruimte bieden om de huisvesting anders te organiseren.

Alle hoop is nu gevestigd op de behandeling van de rijksbegroting in het najaar. Ondertussen blijft de urgentie hoog. Het systeem piept en kraakt. Uit recente rapportages van de Inspectie van het Onderwijs blijkt dat de leerprestaties van leerlingen onder druk staan. Tegelijkertijd kampen veel schoolgebouwen met achterstallig onderhoud, een matig binnenklimaat en beperkte functionaliteit.

5

middelen is explicieter op de agenda gekomen en er is bredere erkenning dat er meer moet gebeuren. Binnen het Bouwstenen-netwerk blijven we actief meezoeken naar mogelijke oplossingen voor de problemen met schoolgebouwen. De grote vraag blijft wat de eerstvolgende stap moet zijn. Want hoewel de richting duidelijker is geworden, is ook helder dat aandacht en goede bedoelingen alleen niet voldoende zijn.

Betere basis voor gesprek

Tegelijkertijd heeft het wetstraject wel iets in beweging gezet. Door de uitgebreide behandeling, de aangenomen moties en de gesprekken die daaromheen zijn gevoerd – zowel binnen als buiten de onderwijssector – ligt er nu een stevigere basis voor een ander en beter gesprek. Het tekort aan

Wil je meedenken over het Deltaplan Scholen of bijdragen aan het creëren van meer aandacht voor onderwijshuisvesting? Sluit aan bij het netwerk van Bouwstenen voor Sociaal en werk samen aan oplossingen.

Deltaplan Scholen

Schoolfacilities, juni 2026

Partner worden

6

Slimme keuzes in tijden van krimp Door: Willemijn van Bree In delen van Nederland daalt het leerlingenaantal al jaren. Dat raakt het aanbod van onderwijs, de onderwijshuisvesting en de onderwijsorganisatie. Ook Stichting Carmelcollege, met zo’n vijftig VO-locaties in heel Nederland, merkt de gevolgen. Vooral in het oosten van het land.

Hoe houd je bij krimp goed onderwijs overeind? Volgens bestuurder Jan Kees Meindersma en adviseur huisvesting Linda van Benthem draait het om twee dingen: regionaal blijven denken en slim organiseren. “Wij zijn geografisch verspreid, maar regionaal verankerd”, zegt Jan Kees.

Vijfjarenplan voor krimp

De leerlingendaling is op sommige plekken fors. “We komen van 36 à 37.000 leerlingen naar 31.000 nu”, zegt Jan Kees. “Op sommige

schoollocaties rekent Carmel de komende tien jaar zelfs met een daling van ruim 10 procent”, voegt Linda toe. “Het sluipt er in de loop der jaren heel langzaam in dat zo’n school uiteindelijk nog maar voor 50 procent gevuld is.”

De krimp is nog niet voorbij Linda: “We zijn de afgelopen jaren druk bezig geweest om te kijken waar we gebouwen kunnen afstoten en verplaatsen, zodat de lokalen weer goed bezet zijn. Daarvoor hebben we samen met de scholen een vijfjarenplan opgesteld, dat we grotendeels al hebben uitgevoerd.

Afgelopen jaren hebben we zo’n 30.000 vierkante meter afgestoten.

En er komt nog meer aan, want de krimp is nog niet voorbij.”

Schoolfacilities, juni 2026

Klein houden waar het kan

Carmel kijkt per plek wat logisch is bij het afstoten van locaties: sluiten, samenvoegen, verplaatsen of openhouden. In dorpen weegt bereikbaarheid zwaar mee. Onder de locaties van Carmel zitten ook enkele kleine VO-scholen van zo’n driehonderd leerlingen. Jan Kees: “Wij zien als geen ander wat het betekent als je een school in een dorp sluit.”

“We proberen altijd rekening te houden met afstanden die leerlingen moeten afleggen om op school te komen. In Denekamp hebben we bijvoorbeeld een kleine school die best wel geïsoleerd ligt. Als we die school zouden sluiten, dan moeten leerlingen ver fietsen om bij een andere school te komen.”

We kunnen efficiënt regelen Ook goed met minder keuze

Jan Kees: “We zien dat je wel degelijk, ook in het VO, een kleine school kunt openhouden. Recent hebben we zelfs nog een aantal kleine scholen toegevoegd, met klassen

Krimp

van gemiddeld achttien leerlingen.

Deze scholen trekken ook leerlingen van verder weg aan, juist omdat ze hen persoonlijk benaderen. Ze hebben ook veel niet, waardoor we het toch efficiënt kunnen regelen.

Zo is het onderwijsaanbod bij deze scholen – het aantal profielen en bijzondere vakken – beperkt. Dat maakt het soms wel dubbel. Enerzijds is de kleinschaligheid fijn, maar anderzijds vinden de leerlingen het soms ook weer jammer dat ze op school bijvoorbeeld geen Spaans of Chinees kunnen volgen.”

Slimmer organiseren

Om de variatie met kleine en grotere scholen in stand te houden, organiseert Carmel de bedrijfsvoeringstaken niet langer per locatie, maar centraal.

Jan Kees: “We willen zoveel mogelijk geld beschikbaar houden voor het onderwijs. Dan moet je iets doen in de bedrijfsvoering. Daarom regelen wij facilitaire zaken, HR, financiën, ICT en huisvesting op clusterniveau. Als er vroeger een conciërge uitviel, werd dat binnen de school opgelost. Nu hebben we een facilitaire dienst met conciërges en ondersteunend personeel. Zij werken over het algemeen op één vaste plek, maar kunnen ook op andere locaties worden ingezet.”

Carmel wil wel dat het schoolpersoneel zich dichtbij ondersteund voelt.

Daarom werkt de organisatie met servicepunten, zowel digitaal als fysiek, waar iedereen met vragen terecht kan. Jan Kees: “Bepaalde zaken moet je juist wél lokaal behandelen.

Het gesprek over formatie en geld bijvoorbeeld. Keuzes daarin liggen bij de betreffende school en locatiedirecteur; zij kennen de situatie.

Als bestuur ondersteunen wij daarbij.”

Volgens inclusieve normen

Naast krimp is ook het streven naar inclusie voor Carmel een grote opgave.

Jan Kees: “Dat gaat niet alleen over de benodigde ondersteuning voor de leerling, maar ook over ontmoeting.

Als je zegt: ieder mens, heel de mens, alle mensen, dan wil je eigenlijk geen leerling buitensluiten. Voor ons gaat

inclusie er onder andere om dat we de leerlingen die misschien naar het voortgezet speciaal onderwijs zouden gaan een plek kunnen geven binnen onze school.”

Je wilt geen leerling buitensluiten Carmel werkt al jaren op een aantal scholen actief volgens inclusieve normen. “We hebben een langlopende samenwerking met Kentalis, cluster twee, in Oss. We gaan samen met gemeente Deventer en De Onderwijsspecialisten een nieuw schoolgebouw neerzetten voor het praktijkonderwijs en VSO in één gebouw”, vertelt Jan Kees.

7

Samen voor de regio

In regio’s met krimp ziet Jan Kees dat de concurrentie om leerlingen toeneemt, maar bij Carmel zit het wel goed. “Doordat wij een groot schoolbestuur zijn, kunnen we veel zaken gezamenlijk organiseren, en daar ben ik trots op”, zegt hij. “Er is nauwelijks concurrentie tussen onze scholen. We richten ons vooral op wat we kunnen neerzetten en hoe we dat verder ontwikkelen, passend bij de vraag uit de regio en onze ambitie om diverse vormen van onderwijs aan te bieden.”

Linda ziet het brede aanbod ook als onderscheidende kwaliteit van het Carmelcollege. “Bij ons is er altijd wel iets wat past.” Ook in tijden van krimp houdt Carmel onderwijs bereikbaar in de regio.

Ontmoeting centraal

Volgens Jan Kees is socialisatie een belangrijk element binnen het onderwijs. “In het VO worden vakinhoud en het klaarstomen voor examens al snel belangrijker. Daarvan zeggen wij: je moet in het VO ook werken aan zingeving en socialisatie. We proberen stappen te zetten om leerlingen elkaar te laten ontmoeten, bijvoorbeeld door middel van een brede brugklas of door samen te sporten of pauze te houden. Het doel is dat leerlingen elkaar blijven tegenkomen, ook als ze verschillend leren of verschillende ondersteuning nodig hebben.”

Iedereen een plek

Linda van Benthem, adviseur huisvesting

Jan Kees: “Wij zijn een open school, voor elke achtergrond en religie.

Tegelijkertijd hebben we nog stappen te zetten als het gaat om het bieden van ruimte aan leerlingen met verschillende levensbeschouwelijke overtuigingen. Ik vind het onze plicht om alle leerlingen het gevoel te geven dat ze bij ons thuishoren. Dat kun je laten zien in je gebouw en ook in het onderwijs. We kijken nu bij sommige scholen of we een stilteruimte kunnen creëren, waar leerlingen zich kunnen terugtrekken en bezinnen, ongeacht hun geloof of behoefte.”

Jan Kees Meindersma, bestuurder

Schoolfacilities, juni 2026

Artikel 23 onderwijs

artikel 23

wetboek

8

Hoe vrij is de vrijheid van onderwijs?

Gesprek over Artikel 23 van de Grondwet Door: Tim Doan Vrijheid van onderwijs is een kernprincipe van het Nederlandse onderwijs. Dat staat vastgelegd in Artikel 23 van de Grondwet. Maar hoe vrij is het onderwijs daadwerkelijk in de praktijk? Een stuk minder dan Artikel 23 in eerste instantie lijkt voor te schrijven, blijkt uit het online gesprek dat Bouwstenen op 26 maart over Artikel 23 organiseerde.

Voor het gesprek over Artikel 23 had Bouwstenen twee gasten uitgenodigd die elk vanuit hun expertise ingingen op de vraag hoe vrij de vrijheid van onderwijs daadwerkelijk is. Floris van Galen van TeekensKarstens advocaten notarissen startte met een toelichting op het juridische deel. Na uitleg van de wet en de wetshistorie presenteerde hij in een sheet heel gedetailleerd waar de vrijheid van onderwijs in lagere wetten wordt geborgd en ook wordt ingeperkt.

De vrijheid is niet onbeperkt Wettelijke grenzen

Floris: “Artikel 23 van de Grondwet waarborgt de vrijheid van richting en de vrijheid van inrichting. Hieraan is de financiële gelijkstelling gekoppeld.

Die vrijheid is echter niet onbeperkt.

Voor de oprichting van een nieuwe

school geldt sinds de Wet meer ruimte voor nieuwe scholen een rijksprocedure, waarvoor onder meer een behoefteraming en toetsing aan de stichtingsnorm vereist zijn. Ook daarna stelt de overheid eisen aan kwaliteit en inhoud, zoals deugdelijkheidseisen en kerndoelen.

Alleen dan komt een school in aanmerking voor rijksbekostiging.

Zo laat de wet zien dat vrijheid van onderwijs steeds samengaat met wettelijke begrenzingen.”

Discussie over religie

Chantal Broekhuis, ex-wethouder onderwijs, voormalig hoofd bedrijfsbureau bij een school en tegenwoordig werkzaam in het Team Maatschappelijk Vastgoed bij gemeente Veenendaal, sprak als tweede gast. “Vrijheid van onderwijs is een groot goed, maar het jammere is dat de discussies al snel over religie gaan. De echte vraag is wat mij betreft hoe we vrijheid van onderwijs blijven verbinden met het recht van kinderen op goed, toegankelijk en inclusief onderwijs.” Artikel 23 van de Grondwet garandeert de vrijheid van het onderwijsaanbod, namelijk om scholen te stichten en in te richten vanuit een eigen overtuiging, met gelijke bekostiging van openbaar en bijzonder onderwijs. De overheid mag daarbij wel eisen stellen aan de kwaliteit van het onderwijs.

Schoolfacilities, juni 2026

Segregatie

In de praktijk blijkt die vrijheid niet altijd eenvoudig te duiden.

Keuzevrijheid kan ook leiden tot segregatie. Chantal: “Waar komt die splitsing vandaan? Je moet ook naar de leefomgeving van kinderen kijken.

Het aanbod van woningbouw in een wijk bepaalt soms het type kinderen dat op een school zit. In een wijk met veel sociale huurwoningen krijg je een ander type kinderen op school dan in een wijk met dure private woningbouw. En daar moeten we eerlijk over zijn, ook in relatie tot inclusie. Want inclusie is in de ene wijk niet hetzelfde als in de andere wijk.

Je moet steeds kijken: waar doen we in deze wijk goed aan met elkaar als het gaat om het onderwijsaanbod?

Van oudsher werden scholen over de denominaties verdeeld. Maar je kunt er ook anders naar kijken. Je kunt je bijvoorbeeld afvragen of vraag en aanbod nog bij elkaar passen. En of je niet beter onderscheid kunt maken tussen wijkscholen en scholen met een wijkoverstijgend profiel. Die hoeven ook niet per se in een wijk te liggen.”

Meer integraal

“Ook in de huisvesting van het basisonderwijs wordt nog te veel vanuit de afzonderlijke opgaven gewerkt”, gaat Chantal verder. “Ik zou het ons gunnen dat we meer integraal naar de opgaven kijken. Ook in het kader van de integrale huisvestingsplannen.

Dan wordt het niet alleen een planningsinstrument, maar meer een gespreksdocument waar de bedoeling van onderwijshuisvesting ook beter tot zijn recht kan komen.

Dan moet je eigenlijk ook niet meer praten over schoolgebouwen, maar over hoe we het goede onderwijs, de kinderopvang en voorzieningen voor kinderen goed faciliteren, op gemeenteniveau én op wijkniveau.”

Vrijheid van onderwijs

Chantal Broekhuis, Team Maatschappelijk

9

Floris van Galen, advocaat en partner bij TeekensKarstens

Vastgoed bij gemeente Veenendaal

Problemen liggen lokaal

Volgens Floris ligt de spanning rond Artikel 23 vooral in de doorwerking op lokaal niveau. “Veranderingen in het scholenlandschap leiden automatisch tot frictie. Als er een school bij komt, leidt dat altijd tot verschuivingen.

De ene school krimpt en de andere wil erbij komen. Wie krijgt dan welk gebouw? Belangrijke vraag is wel: wie gaat dit dan regelen? We hebben een redelijk uniek duaal stelsel met openbaar en bijzonder onderwijs. Het bijzonder onderwijs komt van ouders en het openbaar onderwijs wordt door de overheid georganiseerd. Zolang de regels blijven zoals ze zijn, zullen er altijd initiatieven zijn die niet mee willen doen met de rest. Dan heb je ergens iemand nodig die de regie voert over de ouderinitiatieven.”

Sociaal grondrecht

Als je op internet zoekt naar Artikel 23 van de Grondwet, kom je uiteenlopende meningen tegen. Het zijn vaak emotionele discussies die gevoerd worden, terwijl gemeenten, scholen en ouders juist lokaal samen een praktische puzzel moeten leggen. Daardoor is het maar zeer de vraag of een debat op nationaal niveau uiteindelijk wel de oplossing is, stellen Floris en Chantal. Artikel

23 van de Grondwet is niet zozeer een klassiek grondrecht, maar eerder een sociaal grondrecht. De overheid heeft een zorgplicht, maar die wordt in de praktijk begrensd door allerlei randvoorwaarden. Het is dus minder hard dan andere grondrechten. Het gaat uiteindelijk vooral om de vraag hoe we ermee omgaan en hoe we dat in de praktijk vormgeven.

Doen we nog het goede voor kinderen?

Voor de samenleving

Chantal: “Het is goed als schoolbesturen over hun eigen denominatie heen kijken. Doen we nog het goede voor kinderen in de wijk? Dat zijn geen gekke vragen om te stellen.

Dat vraagt om een andere mindset dan de standaardverdeling van vroeger.

Daarmee komt de discussie uiteindelijk uit bij de kern: de bedoeling van het onderwijs zelf en de rol die het speelt in de samenleving.”

Schoolfacilities, juni 2026

Hiërarchie in wetgeving

In het Nederlandse rechtssysteem is er een duidelijke hiërarchie van regels. Bovenaan staat de Grondwet, waarin de belangrijkste rechten en vrijheden zijn vastgelegd, zoals de vrijheid van onderwijs in Artikel 23. Die geeft vooral richting en principes, maar werkt niet alles in detail uit. De uitwerking gebeurt in lagere wetgeving, zoals formele wetten, en vervolgens in algemene maatregelen van bestuur, ministeriële regelingen en lokale verordeningen. Daarin wordt concreet bepaald hoe de grondwettelijke uitgangspunten in de praktijk worden toegepast.

Het online gesprek terugkijken?

10

Verder kijken dan sloop of renovatie Blikverruimend ontwerpproces voor het IKC Albert Plesman Door: Dieuwke Morren Veel scholen in Nederland staan voor een keuze: kiezen we voor renovatie van het gebouw of voor slopen en opnieuw beginnen? Vaak wordt in de praktijk voor het laatste gekozen. Bij het project van het IKC Albert Plesman in Ommoord, Rotterdam, kwamen er ook andere opties in beeld door een uitgekiend ontwerpproces.

Een ander perspectief “Het gebouw was aan vernieuwing toe”, zegt Diana BenaHirdes, initiatiefnemer nieuwbouw en aanbesteding van schoolbestuur Stichting Samen Ambitieus Rotterdams Onderwijs (SARO). “Ons eerste idee was dat de school gesloopt zou moeten worden en er een heel nieuw gebouw voor in de plaats zou moeten komen.” Teun van der Meulen, vastgoedstrateeg bij de gemeente Rotterdam, beaamt dat: “Sloop-nieuwbouw lag voor de hand. Daar ging het wel naartoe.”

Ontwerp ‘entree’, Studio Architectuur MAKEN

Toch ontstond gaandeweg een ander perspectief. “De school speelt een belangrijke rol in de buurt en is onderdeel van het stedenbouwkundig plan van de wederopbouw”, vertelt Mérit Oijevaar van ICSadviseurs, die een haalbaarheidsstudie deed voor dit project. “De school is zo ontworpen dat het echt de buurt afmaakt. Als deze plek weg zou zijn, zou de buurt uit elkaar vallen. Het schoolgebouw is destijds ontworpen als een soort kleine stad, waarin de lokalen gezien kunnen worden als huizen, de gang als straat en de hal als een plein.”

Waardevolle elementen Teun: “De informatie over het oorspronkelijke ontwerp beïnvloedt de manier waarop naar het gebouw gekeken wordt.

We kwamen erachter dat er nog veel waardevolle elementen in het gebouw aanwezig zijn, zoals de middenruimte, de hoogte en de brede gangen. Met een andere aanpak zouden deze elementen wellicht versterkt kunnen worden.”

Meer opties in beeld “Vanuit onze ontwerperspool hebben we twee ontwerpers ingeschakeld om naar de opgave te kijken door middel van ontwerpend onderzoek. Zij zijn letterlijk en figuurlijk het gebouw ingedoken”, legt Teun uit. “Er wordt vaak gedacht dat het of renovatie wordt of sloop-nieuwbouw en dat dat de twee opties zijn, maar tijdens het ontwerpend onderzoek kwamen meer opties in beeld.”

Ontwerp ‘perspectief interieur’, META architectuurbureau

Schoolfacilities, juni 2026

Ontwerpproces Zij zijn het gebouw ingedoken Verschillende benaderingen De twee ontwerpers kregen elk een andere onderzoeksopdracht mee. Mérit: “Studio Architectuur MAKEN benaderde de opgave vanuit de mogelijkheden van het bestaande gebouw. Het gebouw werd in dit ontwerp voor een groot gedeelte intact gehouden.

Er is enkel een eenlaags gebouw van gemaakt. Architectuurbureau META ging aan de slag met de opdracht een zo compact mogelijk gebouw te ontwerpen en benaderde de opgave vanuit het opgestelde ‘ideale’ programma van eisen.”

Verbinding met buiten In beide ontwerpen kwamen elementen naar voren die zeer belangrijk zijn voor de school. Diana: “Het verbinden van binnen en buiten was voor de school erg belangrijk.”

Mérit: “In het eerste ontwerp kwam dit goed naar voren door een binnenhof in het gebouw, dat in verbinding staat met de buitenruimte.

Dit centrale punt kwam ook terug in het tweede ontwerp in de vorm van een centraal hart, dat de aula koppelt aan het speellokaal.”

Blikverruimend proces Wat dit project anders maakt, is dat het proces niet sturend, maar juist blikverruimend is ingericht. Diana: “Het was niet de bedoeling dat er een keuze gemaakt zou worden tussen de twee ontwerpen. Het was juist de bedoeling dat de verschillende ontwerpen naast elkaar werden gelegd. Het diende vooral om onze horizon te verbreden.”

Teun: “We hebben de ontwerpen, samen met de ontwerpers, school, stedenbouw en de welstandscommissie, vooral beoordeeld op bruikbaarheid voor de school, stedenbouwkundige inpassing en toekomstbestendigheid.

We hebben gekeken wat we goed vonden aan de ontwerpen en wat minder goed. Deze beoordeling wordt onderdeel van de opdracht aan de architect, zodat in de vervolgfase een nog betere oplossing kan worden gevonden.”

Nu is het behoud, tenzij anders aangegeven Behoud als uitgangspunt

De school vindt bereikbaarheid ook een heel belangrijk punt. “Er is ook een kinderopvang in het gebouw en daar moest een andere entree voor komen”, zegt Diana. “Deze elementen kwamen goed naar voren in de ontwerpen. De ontwerpers kwamen met oplossingen die we zelf niet hadden kunnen bedenken.”

Mérit: “Tegenwoordig wordt er minder snel gesloopt en beter gekeken naar de mogelijkheden om een gebouw te behouden. Trajecten zoals dit zorgen ervoor dat dit zorgvuldig gebeurt.”

Teun herkent deze verschuiving: “Een paar jaar terug was de standaard eigenlijk sloop, nu is het behoud, tenzij anders aangegeven. Behoud is niet per definitie goedkoper, maar

Diana Bena-Hirdes, initiatiefnemer SARO

Mérit Oijevaar van ICS adviseurs Foto: Sprangers Fotografie

Schoolfacilities, juni 2026

11 brengt veel andere voordelen met zich mee.” Mérit: “Op het gebied van duurzaamheid is het bijvoorbeeld waardevol om het gebouw te behouden.”

Ruimte voor dialoog Het ontwerpend onderzoek is ook waardevol vanwege de samenwerking en de ruimte die het geeft aan de dialoog tussen betrokkenen. Het is een werkwijze die in de toekomst vaker toegepast kan worden. Dit sluit volgens Diana volledig aan bij de missie van SARO: “Toekomstgericht onderwijs creëren dat leerlingen en de stad sterker maakt.”

De Rotterdamse ontwerperspool In de ontwerperspool van de gemeente Rotterdam zitten ongeveer veertig getalenteerde ontwerpers uit de stad of nabije omgeving die affiniteit hebben met de maatschappelijke vastgoedopgave van de gemeente.

Deze pool is ingesteld om tot betere ontwerpen te komen en ontwerpers een kans te bieden om kennis te nemen van en ervaring op te doen met de vraagstukken van de stad.

De ontwerpers worden mede geselecteerd op basis van loting. Op deze manier worden ook ontwerpers en voorstellen betrokken die aanvankelijk buiten beeld zouden blijven. Ontwerpers uit de pool worden ingezet voor zowel grote als kleine projecten, bijvoorbeeld een bibliotheek of school, waaronder het IKC Albert Plesman.

Teun van der Meulen, vastgoedstrateeg gemeente Rotterdam

12

Schoolaanwezigheid bevorderen is een enorme uitdaging Door: Janny Groen Achter elk schoolverzuim schuilt een verhaal. Van belang is de oorzaak van het verzuim zo snel mogelijk te achterhalen. En daar vervolgens een passende aanpak bij te zoeken.

In Rotterdam loopt een pilot waar tien scholen aan deelnemen.

Beleidsadviseur Mijke Withangen gen van de gemeente Rotterdam en docent Joël Manusama van de Thorbecke Talentschool vertellen over hun ervaringen.

van de gemeente. Als projectleider Schoolaanwezigheid leidt zij een pilot waaraan sinds het schooljaar 2024-2025 tien Rotterdamse scholen deelnemen. Een belangrijk project, want scholen worstelen in toenemende mate met schoolverzuim. Sinds 2018 zijn op alle vlakken van verzuim (spijbelen, ziekmelding, langdurig thuiszitten) de percentages gestegen.

Blijvend motiveren “Of we bezig zijn schoolverzuim te verlagen? Nee, dat is verkeerd uitgedrukt”, reageert Mijke Withagen van de gemeente Rotterdam meteen.

“Wij willen de schoolaanwezigheid bevorderen. Bewezen is dat een positieve aanpak meer succes heeft.”

Withagen is beleidsadviseur van de afdeling Leerrecht en Ondersteuning

“In de huidige maatschappij is het een enorme uitdaging om alle leerlingen blijvend te motiveren”, zegt Joël Manusama van de Thorbecke Talentschool (mavo, havo en vwo), die vorig jaar juni bij de pilot is aangehaakt.

Manusama is teamleider Topsport, Dans en Muziek. Hij begeleidt jonge talenten, onder andere jongens die ooit het eerste elftal van Feyenoord willen halen of willen uitblinken in de podiumkunsten. Nog voordat de school werd benaderd voor de pilot, was hij al bezig de agenda’s van de sport- en cultuurbranche en die van school beter op elkaar af te laten stemmen.

De weerbarstige praktijk

Manusama: “We willen te veel deugen met z’n allen. Doen dingen omdat de inspectie het vereist. Willen dat op papier alles klopt. We leven in een regeltjesland, maar er is te weinig besef dat de praktijk weerbarstiger is.” Hij geeft als voorbeeld sporttrainingen. “In samenspraak met leerling en ouders Mijke Withangen, gen beleidsadviseur gemeente Rotterdam en Joël Manusama, docent bij de Thorbecke Talentschool

Schoolfacilities, juni 2026

geven we invulling aan het duale traject dat de leerlingen volgen. Maar als ze aan het trainen zijn en dus niet in de schoolbanken zitten, worden ze op papier als afwezig geregistreerd.

Terwijl de school dat duale traject juist mogelijk maakt.”

Toen Withagen kwam koffiedrinken om de pilot uit te leggen, hapte de school onmiddellijk toe. Manusama: “We willen passend onderwijs voor alle leerlingen, niet alleen voor sport- en podiumtalenten. Het was een goed moment om daarover te sparren met de gemeente.”

Schoolaanwezigheidsteam

Binnen Thorbecke is een SAT, een Schoolaanwezigheidsteam, opgericht.

Dat komt elke week bij elkaar. Withagen sluit zich één keer per maand bij het team aan. De aanpak verschilt per school, zegt ze. “Het heeft te maken met de identiteit van de school, met de problemen die worden ervaren. Die zijn niet overal hetzelfde. Joël heeft bijvoorbeeld te maken met kinderen die graag sporten, die beweeglijk zijn. 60 procent van zijn leerlingen is jongen, 40 procent meisje. Hij zegt weleens dat hij 28 stuiterballen in één klas heeft. Dat kan gezellig druk zijn, maar soms ook lastig te hanteren. Voor al die stuiterballen is het belangrijk dat ze gezien worden, dat de docenten er voor hen zijn.”

Schoolaanwezigheid We willen passend onderwijs voor alle leerlingen Eén lijn trekken

Daar sluit Manusama zich volledig bij aan. “De school kan nog zo’n mooie visie hebben op het onderwijs, of in een fantastisch gebouw zijn gehuisvest. Veel essentiëler is dat de mensen die er werken – de docenten, mentoren, conciërge – er zijn voor de kinderen.” Hij benadrukt dat die individuele aandacht niet tot versplintering mag leiden. “De school moet één lijn trekken. Het kan niet zo zijn dat de ene collega het pad van de pilot volgt en een ander denkt: het zal wel. Alleen een schoolbrede aanpak maakt het mogelijk om aanwezigheid te stimuleren en verzuim vroegtijdig te signaleren. Anders loopt het spaak.”

Uit de hand gelopen

Op de dag van het interview is het Kolderdag, de laatste normale schooldag voor het eindexamen, de dag waarop leerlingen stunts verzinnen. Op diverse plekken zijn beveiligers aanwezig. Kolderdag loopt op veel scholen uit de hand. Vorig jaar nog op een Rotterdamse school, waar leerlingen bouwvakkers en bewoners in de omgeving lastigvielen met eieren en vuurwerk. Ondanks het verbod dat die school had uitgevaardigd. Het verbod werkte averechts. De pubers gingen zich nog baldadiger gedragen.

Ook op de Thorbecke Talentschool was Kolderdag niet vlekkeloos verlopen.

Manusama: “Zo’n verbod werkt niet als het op andere scholen wel is toegestaan.

Er is ook niets mis mee. Je moet het alleen anders organiseren en niet bot aan leerlingen mededelen. Dan krijg je de houding van ‘waarom, omdat jij het zegt?’”

ChatGPT en influencers

“Leerlingen van nu accepteren zo’n mededeling niet meer”, vervolgt Manusama. “Je moet ze meenemen in het besluit. Uitleggen waarom je zaken verandert. Voorheen kregen leerlingen informatie via de krant, de televisie, de bieb of op school. Nu vooral via ChatGPT en influencers. Je staat sterk als je duidelijk kan maken dat we op

school in elkaar geloven. Dat niet alleen het halen van een diploma telt. Dat ons ervarings- en ontwikkelingsgericht onderwijs vooral bijdraagt aan persoonlijke ontwikkeling. Dat we er niet zijn om te deugen, maar om iets te bereiken. Bijvoorbeeld een stijgende schoolaanwezigheid.”

De eerste stap is duidelijk maken aan docenten, leerlingen en ouders dat aanwezigheid van cruciaal belang is. Actief en betrokken zijn op school is essentieel voor de ontwikkeling van de leerlingen en voor hun toekomstperspectief.

Dat vergt een proactieve aanpak.

Dus zo snel mogelijk uitzoeken waarom leerlingen verzuimen.

“Dat alleen al is een uitdaging”, zegt Withagen. “Achter elk verzuim schuilt een verhaal. Een leerling is bijvoorbeeld onzeker, voelt zich niet gesteund en blijft weg. Als de school daar pas na weken achter komt, kan de leerling alle motivatie verliezen. Hij wordt toch niet gemist, hij doet er niet toe.” Soms melden leerlingen zichzelf ziek. Officieel moeten de ouders dat doen (tot de leerling 18 is). Withagen: “Zo’n leerling ziet op tegen een bepaald vak, wil die les overslaan. Maar op spijbelen staat straf.

Voor elk uur spijbelen, moet je er twee inhalen. Dus meldt de leerling zich maar ziek, vaak met de inloggegevens van de ouders die ze hebben gekaapt. Dan is de verleiding groot langer weg te blijven.”

Achter elk verzuim schuilt een verhaal

13

dat ze zelf hun kinderen ziek melden, om ze extra te laten trainen. Ouders kunnen ook met hun handen in het haar zitten. Dan hoorde je als leerkracht: ‘We zien het niet meer zitten, probeer jij ze maar naar school te krijgen’. Heftig is als een kind suïcidaal is, of doet aan automutilatie.”

Inlevingsvermogen

In de pilot wordt erop aangedrongen verzuimende leerlingen met inlevingsvermogen te benaderen. Dus niet van: ‘Zo, ben je er eindelijk weer…?’

Manusama: “Beter is: ‘Fijn dat je er weer bent. Hoe gaan we verder?’ Dan kan er een verbeterplan worden opgesteld of kan ondersteuning worden aangevraagd.” Withagen: “Soms is de oorzaak heel eenvoudig weg te nemen.

Ik hoorde van een leerling die elke dag precies twee minuten te laat kwam.

Daar kan je geïrriteerd over doen, maar nuttiger is proberen de oorzaak te achterhalen. Die leerling had Google Maps verkeerd gelezen. Dat foutje was zo verholpen.” Manusama: “Een leerling die vier keer per week te laat komt, kun je vragen waarom het steeds maar niet lukt om op tijd te zijn. Zo’n leerling moet dan zelf een plan maken om daar verandering in te brengen. Die duidelijke lijn moet je wel trekken. We aanvaarden dit niet. We gaan er samen wat aan doen, want het is niet goed als je op school achterop raakt of uitvalt.”

Schoolverzuim blijft stijgen in Nederland.

Het Nederlands Jeugdinstituut publiceerde in maart 2026 recente grafieken per categorie:

Talloze redenen

Er zijn talloze redenen om niet naar school te komen. Withagen: “Mantelzorg bijvoorbeeld. De leerling komt uit een eenoudergezin. De moeder is ziek, de leerling moet haar zusje elke dag eerst naar school brengen en slaat zelf uren over. Ouders hebben financiële problemen en kunnen het openbaar vervoer niet betalen voor hun kinderen om naar school te komen. Of ze liggen in scheiding en de leerling heeft daar slapeloze nachten van.” Manusama: “In de topsport zijn ouders soms zo fanatiek

Schoolfacilities, juni 2026

Er is niet één hoofdoorzaak aan te wijzen, maar het gaat om een combinatie van factoren:

Schoolaanwezigheid

14 Proef

Manusama heeft net een proef afgerond, waarin gedurende een week elke afwezige leerling werd gebeld met de vraag: we hebben je niet gezien vandaag, wat is er aan de hand? Manusama: “Na vier dagen was de aanwezigheid 90 procent. Het was een groot succes, maar te intensief om lang te kunnen volhouden. De proef geeft wel aan dat een luisterend oor effect heeft.”

Withagen: “We hebben nog een lange weg te gaan.

Toch hebben we voor scholen een positieve boodschap.

Uiteindelijk zullen jullie zien dat de pilotaanpak werkt. Dat is onder andere bewezen in de VS, waar de ‘schoolattendance’ vandaan komt, en in de regio Twente, binnen het samenwerkingsverband Twentse Belofte.” Manusama: “Dat is zo, maar ik wil nog een kanttekening plaatsen. In deze verbureaucratiseerde, door de groei van AI en sociale media snel veranderende samenleving, is de uitdaging gigantisch.”

MD-MTSS raamwerk

On sch tluik ris oolv end i sch co op erzu im oo lve chro / rzu nis im ch

Aanwezigheid < 90%

Ch sch ronis oo ch lve ern rzu sti im g

niveau

Aanwezigheid < 95%

Aanwezigheid > 95%

Go sch ede oo laa nw ezi gh

eid

Aanwezigheid > 90% en < 95%

De pilot in Rotterdam is gebaseerd op het MD-MTSS-model (MultiDimensional Multi-Tiered System of Support). Aan de hand van een piramidemodel helpt het scholen en hun partners om integraal en systematisch te werken aan het bevorderen van aanwezigheid op een manier die aansluit bij de behoefte van alle leerlingen.

Per laag (groen voor bodem van de piramide, geel voor de middenlaag en rood voor de top) worden interventies omschreven.

Laag 1 (groen) biedt voldoende ondersteuning voor ongeveer 80

3 2 1

procent van de leerlingen. Laag 2 (geel) is bedoeld voor individuele leerlingen of kleine groepen met beginnend verzuim (15 procent).

Laag 3 (rood) vergt intensieve individuele aanpak (5 procent).

Het model is ontworpen (samen met C. Kearney) door dr.

Patricia Graczyk, universitair docent Klinische Psychologie aan de Universiteit van Illinois in Chicago. Grazcyk komt soms naar Nederland om masterclasses (in 2022 in Twente en Kennemerland) of trainingen

‘Bijschrift van de foto’

Schoolfacilities, juni 2026

Streefdoelen (=percentage van de populatie die binnen dit niveau valt)

Niet meer dan 5% van de populatie

Niet meer dan 15% van de populatie

Tenminste 80% van de populatie

te geven. Najaar 2024 leidde zij in Twente de ‘Train de Trainer Schoolaanwezigheid’. Die training richtte zich op zowel de theorie als de praktijk. Hoe zet je een schoolaanwezigheidsteam op? Hoe analyseer je aanwezigheidsdata? Welke impact heeft onderwijsdeelname op kinderen?

Zo werden door Ingrado al twee groepen train-de-trainers opgeleid om het concept van schoolaanwezigheid verder te verspreiden en te implementeren.

‘Bijschrift van de foto’

15

Column

Wie is er eigenlijk de baas in de MFA? Door: Jonas Grütters

Multifunctionele accommodaties zijn de Zwitserse zakmessen van het maatschappelijk vastgoed. Onder één dak vinden we onderwijs, sport, cultuur, welzijn, zorg, bibliotheek en soms zelfs horeca. Ze zijn bedacht vanuit een nobel ideaal: efficiënt ruimtegebruik, meer ontmoeting en een sterker sociaal weefsel in wijk of dorp. Maar wie iets langer meeloopt in de wereld van MFA’s weet dat hoe multifunctioneler het gebouw is, hoe ingewikkelder de governance.

Eigenaarschap en eigendom

De eerste valkuil zit al in het begin, namelijk in het verschil tussen eigenaarschap en eigendom.

Gemeenten zijn vaak eigenaar van het vastgoed, maar niet altijd de gebruiker. Besturen van scholen, welzijnsorganisaties en verenigingen voelen zich mede-eigenaar van ‘hun’ MFA, terwijl zij juridisch slechts huurder of gebruiker zijn.

Dit lijkt op het eerste gezicht een verschil in woorden, maar in de praktijk wordt het pijnlijk zichtbaar zodra het gaat over investeringen, onderhoud of exploitatieverliezen.

Dan blijkt dat zeggenschap en verantwoordelijkheid niet altijd hand in hand gaan.

Voortdurende afstemming

Daar komt bij dat MFA’s zelden één dominante logica kennen.

De onderwijslogica botst met de vrijwilligerslogica, de zorglogica met de commerciële exploitatie van de sportzaal. Iedereen heeft zijn eigen bekostigingssystematiek, verantwoordingsstructuur en tijdshorizon. Governance gaat in zo’n context niet over controle, maar over het organiseren van voortdurende afstemming. Wie dat onderschat

en denkt dat een stichting of een beheer-bv ‘het wel oplost’, komt bedrogen uit.

Een veelgemaakte reflex is het optuigen van extra overleglagen, zoals stuurgroepen, gebruikersraden en exploitatieoverleggen. Goed bedoeld, maar vaak zonder heldere mandaten. Dan ontstaat de paradox van de MFA: iedereen mag meepraten, maar niemand mag beslissen. Professioneel beheer verzandt zo in eindeloze consensus, terwijl vrijwilligers afhaken omdat het allemaal te bestuurlijk wordt.

Politieke afwegingen

Goede governance vraagt juist om scherpe keuzes. Wie beslist waarover? Welke belangen wegen het zwaarst als ze botsen? En misschien wel de lastigste vraag: wanneer is de maatschappelijke waarde zo groot dat financiële rationaliteit even op de tweede plaats komt – en wie mag dat besluiten? Dat is geen operationele, maar een politieke afweging.

Gemeenteraden zouden zich daar actiever mee mogen bemoeien, in plaats van governance weg te delegeren naar ‘het veld’.

Schoolfacilities, juni 2026

Belang van samenwerking

Opvallend is dat succesvolle MFA’s vaak niet uitblinken in perfecte structuren, maar in duidelijke relaties. Een sterke directeur of beheerder met vertrouwen van gebruikers én gemeente.

Transparantie over cijfers, maar ook over dilemma’s. En vooral de erkenning dat samenwerking in een MFA geen vanzelfsprekendheid is, maar dagelijks onderhoud vergt.

Governance als leerproces

Misschien moeten we daarom stoppen met de vraag of een MFA ‘goed wordt bestuurd’. De betere vraag is: is er voldoende volwassenheid om met onvermijdelijke spanningen om te gaan? Governance is dan geen blauwdruk, maar een leerproces. En dat past eigenlijk verrassend goed bij de multifunctionele gedachte zelf.

16

Nieuw op de markt School als bedrijf

Print per kind

Katern personeelsbeleid

Is een leerling een klant? En is een docent straks vooral een productmanager? Scholen worden steeds vaker georganiseerd als bedrijven. Maar wat betekent dit eigenlijk voor het onderwijs? Daarover gaat het gratis onderwijsboek ‘Waarom maken we van scholen geen bedrijven?’ van Anouk Zuurmond.

HP en Nou zorgen met ‘Print per kind’ ervoor dat scholen toegang krijgen tot HP-multifunctionele printers.

Een innovatieve oplossing voor een moderne onderwijsomgeving.

Hoe zorg je dat je als school genoeg goede mensen hebt en houdt?

Het vernieuwde katern van de VO-Academie van de VO-raad biedt inzicht in de kracht van strategisch personeelsbeleid.

Het boek gaat in op hoe marktdenken het onderwijs steeds vaker beïnvloedt. Dit gaat van financiering en toetscultuur tot digitalisering en commerciële lesmethodes. Op steeds meer plekken wordt onderwijs behandeld als een product. Het boek behandelt de fundamentele vraag: willen we dat het onderwijs zich gedraagt als een markt, of als een plek waarin mensen zichzelf kunnen vormen tot vrije en verantwoordelijke burgers? Het boek is fysiek te bestellen voor €15,95. Het is ook mogelijk om het boek gratis te downloaden in een pdf-versie via de website. www.telos-uitgevers.nl

Met dit initiatief krijgen scholen toegang tot HP-multifunctionele printers via een vast bedrag per leerling. In plaats van per afdruk betalen scholen per maand €2,49.

Daarnaast is het beheer volledig online ingericht. Alles gaat online, van het afnemen van de machines en het doorgeven van nieuwe leerlingaantallen tot aan het inplannen van een serviceverzoek. Dat scheelt tijd en administratie, waardoor er meer ruimte ontstaat voor onderwijs en lesgeven. Het initiatief is jaarlijks opzegbaar. Aanmelden kan via de website. www.nou.nl

Goed personeelsbeleid gaat verder dan voldoende bezetting. Het helpt scholen groeien als professionele organisaties en biedt houvast bij urgente uitdagingen.

Denk bijvoorbeeld aan aanhoudende personeelstekorten, een hoge werkdruk en veranderende verwachtingen van leerlingen en ouders. Het katern biedt nieuwe inzichten, praktische handvatten en praktijkvoorbeelden voor een krachtig en samenhangend personeelsbeleid.

Daarbij ondersteunt het bestuurders en schoolleiders bij het ontwikkelen van een samenhangend en toekomstgericht personeelsbeleid dat kan doorwerken in de schoolpraktijk. www.vo-raad.nl

1717

‘Bijschrift op de foto’

Toeslagenoefentool

Duurzaam onderwijs

Duurzame tegels

Door middel van de digitale toeslagenoefentool wordt het mogelijk om jongeren in de klas kennis te laten maken met het aanvragen van toeslagen.

Onderwijs moet leerlingen niet alleen informeren over maatschappelijke ontwikkelingen, maar moet hen ook leren dat ze zelf kunnen bijdragen, concludeert het rapport ‘De Staat van het Duurzaam Onderwijs’ van Leren voor Morgen.

Hoe maak je een (school)gebouw duurzamer, zonder al te grote verbouwingen? Forbo Flooring Systems introduceert Tessera Evolve+ tapijttegels, met een sterke focus op duurzaamheid.

Onderzoek laat zien dat meer dan 100.000 jongeren jaarlijks geen zorgof huurtoeslag aanvragen, terwijl ze daar wel recht op hebben. Om daar iets aan te doen, ontwikkelde Dienst Toeslagen een digitale oefentool voor in de klas. Daarmee kunnen jongeren stap voor stap ervaren hoe het aanvragen van toeslagen werkt, met hun eigen situatie als uitgangspunt.

De tool leert hen wat toeslagen zijn, wanneer je er recht op hebt en hoe het aanvraagproces verloopt. De gratis tool is ontwikkeld voor de klas, maar jongeren kunnen het ook zelfstandig proberen. Het is beschikbaar via de website. www.toeslagenoefentool.nl

In het rapport wordt besproken hoe lastige thema’s als klimaatverandering, ongelijkheid en geopolitieke spanningen vaker in de klas worden behandeld. Juist daar kunnen leerlingen leren hoe zij zich tot die thema’s verhouden en hoe ze zelf invloed kunnen uitoefenen. Het rapport stelt dat wie onderwijskwaliteit onderzoekt, ook moet kijken naar de manieren waarop het onderwijs jongeren voorbereidt op hun toekomst in een wereld met allerlei complexe vraagstukken. Het rapport dient daarbij als een verdieping op ‘De Staat van het Onderwijs’ van de onderwijsinspectie. www.lerenvoormorgen.org

Schoolfacilities, juni 2026

Alle Tessera tapijttegels met het Evolve+ label bestaan voor een groot gedeelte uit gerecycled materiaal (meer dan 75 procent) en worden geproduceerd met hernieuwbare energie. Daarnaast is de ingebouwde CO₂-uitstoot verlaagd. De duurzaamheid van de tegels wordt onderbouwd met specifieke milieuproductverklaringen (EPD’s). Al met al een manier om het (school)gebouw te verduurzamen.

De tapijttegels zijn te bestellen via de website. www.forbo.com

18

De zieke werknemer 101 Een opfrisser van de regels rondom ziekteverzuim

Door: Willemijn van Bree Het ziekteverzuim onder personeel in het onderwijs is structureel hoog.

Hoe om te gaan met ziekmeldingen?

De regels eromheen lijken misschien deels vanzelfsprekend, maar veel schoolleiders vinden het lastig om om te gaan met een zieke werknemer en voelen onduidelijkheid over het juridisch juiste proces.

“Ik krijg er in de praktijk nog heel veel vragen over”, zegt Carina de Bruin, arbeidsrechtadvocaat bij TeekensKarstens. “Vooral als er sprake is van een combinatie van ziekte én arbeidsconflict.” We beginnen bij de ziekmelding: “Die ligt volledig bij de werknemer”, zegt Carina. “Je mag een ziekmelding niet weigeren en een herstelmelding in principe ook niet.

Het is de werknemer die zich ziek meldt en ook alleen de werknemer die zich hersteld kan melden.”

Formele vragen

Daarnaast zijn er regels over wat je de werknemer zou mogen vragen betreffende de ziekmelding. Je mag als werkgever vragen naar de verwachte duur van de ziekte, of de ziekmelding werkgerelateerd is, of er sprake is van een arbeidsongeval

of verkeersongeval met mogelijk regresrecht, hoe het zit met lopende werkzaamheden en overdracht, en hoe de werknemer bereikbaar is. Wat niet mag, is vragen naar de diagnose, medische details of behandeling.

Carina: “Als iemand zelf vertelt wat er aan de hand is, mag je daar natuurlijk op reageren. Je mag het echter niet documenteren. Het zijn namelijk bijzondere persoonsgegevens die niet in het personeelsdossier horen.”

worden bepaald door de werkgever.

Carina: “Het is voor de werkgever de verplichting om zich te laten bijstaan door een deskundige. Dat is de arbodienst of de bedrijfsarts.

Die bepaalt of een werknemer arbeidsgeschikt of -ongeschikt is. Niet de werknemer zelf, of zijn of haar huisarts, en dus ook niet de werkgever. Die kunnen daar geen oordeel over geven.”

Twijfel over ziekmelding Delen met het team

Richting collega’s is voorzichtigheid geboden. Carina: “Hoe lang het verzuim gaat duren, mag je aangeven bij collega’s. Wat er aan de hand is, in de basis niet. Ga daarover het gesprek aan met de werknemer. Wat wil je dat ik met het team deel? Wat kan ik wel of niet over de situatie zeggen? Stem dat met elkaar af.

Wees voorzichtig met wat je deelt in situaties waarin afstemming lastig is.”

Arbeids(on)geschikt

Arbeidsongeschikt betekent dat de werknemer niet in staat is om zijn of haar werk in volle omvang uit te oefenen als rechtstreeks gevolg van een medisch objectiveerbaar ziektebeeld of gebrek. Of iemand arbeidsongeschikt is, kan niet

Schoolfacilities, juni 2026

Ook als je een ziekmelding niet helemaal vertrouwt – de ziekmelding is bijvoorbeeld opvallend getimed, vlak voor een functioneringsgesprek – moet die worden geaccepteerd.

Tegelijkertijd betekent dat niet dat je als werkgever niets kunt doen. “Het is belangrijk om dan de bedrijfsarts te betrekken en de context te scheppen”, zegt Carina. Ze waarschuwt wel: “Wees voorzichtig met het oordeel dat iemand niet zo ziek is als hij zegt.

Dat vermoeden kan er vaak zijn, maar handel daar niet direct naar.

Schakel altijd de bedrijfsarts in.”

Hoe zit het met het loon?

Een zieke werknemer heeft recht op doorbetaling van loon. In het onderwijs is dat in het eerste jaar doorgaans 100 procent en in het

Ziekteverzuim tweede jaar 70 tot 100 procent, afhankelijk van de sector. Carina: “Er zijn een aantal uitzonderingen op het recht op loondoorbetaling volgens de wet. Ziekte door opzet is bijvoorbeeld een grond, maar wordt vrijwel nooit aangenomen. Een andere grond voor het niet meer doorbetalen is als medische beperkingen bij een sollicitatie zijn verzwegen. Als werkgever mag je hier niet naar vragen, maar de werknemer heeft wel een mededelingsplicht. Ook als de werknemer het herstel vertraagt of belemmert, is dit grond om loon niet door te betalen. Denk aan een situatie waarin een werknemer geen arts raadpleegt terwijl dat wel moet, of een mediationadvies niet opvolgt.”

Re-integratieverplichting

De zieke werknemer heeft een re-integratieverplichting: hij of zij moet er alles aan doen om zo snel mogelijk beter te worden. Carina:

“Op het moment dat de bedrijfsarts mediation adviseert, moet dat advies worden opgevolgd. Dat geldt overigens ook voor de werkgever.”

Wanneer de werknemer deze verplichting niet nakomt, kun je ervoor kiezen te stoppen met de doorbetaling van het loon. “Je moet eerst een duidelijke waarschuwing sturen”, zegt Carina. “Je kunt niet zomaar het loon stoppen. Maar als een werknemer niet meewerkt, kun je overgaan tot een loonstop.”

Stoppen en opschorten

“Een loonopschorting is ook een mogelijkheid”, vervolgt Carina, “maar dat heeft andere consequenties dan de loonstop. De terminologie wordt regelmatig door elkaar gehaald.

Opschorting kun je inzetten op het moment dat de werknemer de controlevoorschriften niet nakomt, zoals een no-show bij de bedrijfsarts. Maar als de werknemer

19 daarna alsnog meewerkt, moet je het loon alsnog betalen. Dat kan betekenen dat een werknemer best lang kan rekken. Bij een loonstop vervalt dat recht van terugbetaling.”

Het is dus een eigen afweging waar je voor wilt waarschuwen wanneer een zieke werknemer niet aan de re-integratieverplichting voldoet, maar Carina maakt wel duidelijk: “Het is belangrijk dat je de juiste waarschuwing geeft. Eén waarschuwing is ook al voldoende.”

De basis op orde

De regels kwamen je wellicht al bekend voor, maar in de praktijk zien we dat de toepassing ervan regelmatig onder druk komt te staan. Het is daarom belangrijk om af en toe stil te staan bij de basis.

De verleiding om als werkgever snel te handelen is soms groot, maar blijf consequent de bedrijfsarts betrekken bij ziekteverzuim.

GEZOND WERKEN BEGINT BIJ DE JUISTE WERKPLEK Werkplekken in het onderwijs zijn niet altijd goed ingericht. Dat kan leiden tot fysieke klachten. Met dé Ergonomiegids voor het onderwijs ontvang je een gratis fysiek boek met 200+ pagina’s vol praktische tips, checklists en tools.

Werk comfortabeler en verminder dagelijkse fysieke belasting Praktisch toepasbaar voor klaslokalen, teamkamers en werkplekken Met dé Ergonomiegids voor het onderwijs krijg je direct praktische handvatten.

SCAN DE QR CODE EN ONTVANG DÉ ERGONOMIEGIDS Schoolfacilities, juni 2026

health2work.nl health2work.nl

20

Tussen groei en krimp Op zoek naar een nieuw evenwicht in het scholenlandschap Door: Chantal Broekhuis Ooit was het overzichtelijk en bijna vanzelfsprekend: een openbare school, een katholieke, een protestants-christelijke, netjes verdeeld over wijken en dorpen.

Maar dat beeld is aan het kantelen.

Het Nederlandse scholenlandschap is in beweging. Twee krachten trekken tegelijk aan het systeem: de mogelijkheid om nieuwe scholen te stichten én de noodzaak om bestaande scholen te sluiten.

Tussen die twee krachten ontstaat een nieuw, minder voorspelbaar evenwicht.

Sinds de invoering van de wet Meer ruimte voor nieuwe scholen in 2021 is het eenvoudiger geworden om een school te starten. Niet langer staat alleen de historische denominatie centraal, maar vooral de vraag of er voldoende belangstelling van ouders is. Dat lijkt een logische stap in een tijd waarin keuzevrijheid en maatwerk belangrijk zijn. Ouders willen onderwijs dat past bij hun visie op opvoeding en pedagogiek. Nieuwe scholen kunnen daarop inspelen: met een vernieuwend onderwijsconcept, meer aandacht voor talentontwikkeling, of juist een sterke gemeenschapsgerichte aanpak.

Ruimte met een keerzijde

Die ruimte voor initiatief heeft duidelijke voordelen. Het doorbreekt het gesloten karakter van het oude bestel en geeft energie aan het veld.

Nieuwe scholen dagen bestaande scholen uit om scherp te blijven.

Ze brengen innovatie en soms ook een hernieuwde verbinding met ouders en de buurt. In groeigebieden kan het bovendien helpen om snel

in te spelen op een toenemend aantal leerlingen. Maar diezelfde beweging kent ook een keerzijde.

Want waar nieuwe scholen ontstaan, worden leerlingen verdeeld. En waar leerlingenaantallen dalen, komt de ondergrens snel in zicht. Vooral in krimpgebieden is dat voelbaar. Daar is geen ruimte voor concurrentie, maar juist behoefte aan samenwerking om voorzieningen overeind te houden.

Elke nieuwe school, hoe goed bedoeld ook, kan daar het verschil maken tussen voortbestaan en opheffing van een bestaande school.

Elke nieuwe school kan het verschil maken Schaal voor goed onderwijs

De opheffing van scholen is zelden een technisch besluit. Het raakt aan de kern van een gemeenschap en de samenwerking in het onderwijslandschap. Een school is meer dan een plek om te leren; het is een ontmoetingsplek, een ankerpunt in een dorp of wijk. Samenwerking in het onderwijslandschap is broodnodig voor een kwalitatief onderwijsaanbod.

Sluiting betekent vaak het verlies van de brede sociale samenhang rondom de school. Tegelijkertijd is het soms onvermijdelijk. Kleine scholen hebben moeite om kwaliteit, continuïteit en een breed aanbod te garanderen.

Dan wordt schaal geen luxe, maar een voorwaarde voor goed onderwijs.

De normen wringen

En precies daar wringt het. De normen voor het stichten en

Schoolfacilities, juni 2026

opheffen van scholen zijn gebaseerd op klassieke uitgangspunten: minimale leerlingaantallen, een veronderstelde spreiding van scholen en keuzevrijheid. Ze zijn ontworpen voor een stabiel onderwijssysteem, waarin het aantal leerlingen een

betrouwbare bron zou zijn voor de kwaliteit en toegankelijkheid van het onderwijs. Maar de werkelijkheid van nu is dynamisch.

De opheffingsnorm heeft een totaal andere impact in een groeiende stad dan in een krimpdorp. Waar in de stad concurrentie leidt tot versnippering, betekent in krimpgebieden elk verlies van leerlingen direct druk op het voortbestaan van een school.

Tegelijkertijd stimuleren we nieuwe initiatieven op basis van voorkeuren van ouders, terwijl het systeem slecht omgaat met de effecten daarvan op het geheel. Zo stellen steeds meer gemeenten in integrale huisvestingsplannen niet meer te investeren in huisvesting van scholen onder de opheffingsnorm.

Kwalitatieve opgave

De normen zijn kwantitatief, terwijl de opgave in het onderwijs, zelfs meer dan voorheen, kwalitatief is. Goed onderwijs gaat niet alleen over aantallen, maar over inclusiviteit, samenwerking met kinderopvang en zorg, en de kwaliteit van de leeromgeving.

Toch telt in de praktijk het leerlingenaantal, want daar is de financiering van het

21

Opheffingsnorm onderwijs aan gekoppeld. Het gevolg is dat bestuurders en gemeenten aan het schuiven zijn.

Met tijdelijke oplossingen, fusies en samenwerkingsvormen en investeringen gekoppeld aan de opheffingsnorm proberen zij de realiteit passend te maken binnen de wettelijke en financiële kaders die niet meer aansluiten. Het oude normeringssysteem gaat uit van evenwicht dat er niet meer is. De praktijk vraagt om meebewegen.

Hoe voorkom je dat keuzevrijheid leidt tot versnippering?

Minder comfortabel

De spanning zit niet in het een of het ander, maar in de disbalans die is ontstaan. Hoe geef je in het onderwijslandschap ruimte aan nieuwe initiatieven en keuzevrijheid van ouders zonder het stelsel te ondermijnen? Hoe voorkom je dat keuzevrijheid leidt tot versnippering?

En hoe zorg je dat krimpgebieden niet verder verschralen? Als bezuinigingsmaatregel werkt het ministerie aan de aanpassing van de kleinescholentoeslag. Dit zou een toeslag moeten worden voor kleine scholen in dunbevolkte gebieden.

Misschien ligt de oplossing niet in het sturen op omvang, maar op de aanwezigheid en bereikbaarheid van goed en toegankelijk onderwijs in een gebied. Met oog voor demografie, bereikbaarheid en de maatschappelijke functie van een school.

We staan op een kantelpunt in het onderwijslandschap. Dat vraagt om kwalitatieve keuzes die minder comfortabel zijn. Want goed onderwijs is geen rekensom, maar het resultaat van een zorgvuldig georganiseerde maatschappelijke samenwerking.

Schoolfacilities, juni 2026

Spanning en onduidelijkheid in Groenlo “De gemeente Oost Gelre ligt overhoop met de Delta Scholengroep”, schreef Omroep Gelderland eind april. De scholengroep wilde naar twee in plaats van drie schoollocaties in Groenlo en schrapte daarvoor de plannen die in februari 2026 waren gepresenteerd. De gemeente wil dat de drie locaties open blijven en dat de onderwijsorganisatie zich aan haar afspraken houdt. “Als je ouders en het team eerst blij maakt, kun je niet een paar maanden later ineens een andere koers gaan varen”, zei wethouder Ellen Dusseldorp tegen de omroep. Peter Dooijeweerd van de Delta Scholengroep denkt dat twee scholen met elk 300 leerlingen ook een optie is, maar ouders voelen zich overvallen. Ze maken zich zorgen dat het onderwijs uit hun wijk verdwijnt. De gemeente kiest de kant van de ouders.

Lees hier het hele bericht.

22

Schoolplein De Wereldboom

De groene-schoolplein-puzzel Openbare schoolpleinen als sleutel voor de buurt tijdens klimaatoverlast

Door: Willemijn van Bree Ruben Gauw, adviseur Water & Klimaatadaptatie bij het Ingenieursbureau van de gemeente Amsterdam, puzzelt dagelijks met de vraag hoe hij wateroverlast en hittestress in de stad kan voorkomen. Zijn focus ligt op de openbare ruimte en steeds vaker zijn dat ook schoolpleinen. Ruben: “We zijn momenteel bezig met grote onderhoudsprojecten in de openbare ruimte, waaronder schoolpleinen. Bij elk project nemen we klimaatadaptatie mee. In 2050 moeten we klimaatadaptief zijn.”

Amsterdams ambities

Amsterdam heeft grote, groene ambities, waaronder de ‘3-30-300-regel’, vertelt Ruben.

“Om goed om te gaan met hittestress, willen we dat je vanuit elk woonhuis 3 bomen moet kunnen zien, dat 30 procent van de looproutes in de schaduw valt en dat er binnen 300 meter koele plekken beschikbaar zijn, voornamelijk voor kwetsbaren, waaronder ouderen en kinderen. Een schoolplein kan zo’n groene, koele plek in de buurt zijn.”

Tussen 2016 en 2022 zijn zo’n 140 besloten schoolpleinen in Amsterdam vergroend (project Amsterdamse

Impuls Schoolpleinen). Ruben: “Nu werken we vooral aan schoolpleinen die onderdeel zijn van de openbare ruimte. Daarbij gaat het vaak om de pleinen van nieuwe schoolgebouwen.”

Binnen Amsterdam hebben we een aantal hotspots Een brede blik

Bij het vergroenen van een plein stopt Rubens blik niet bij het hek. “Er zijn allerlei zaken die buiten het plein om spelen die van belang zijn voor

Klimaatbestendigheid de manier waarop je een schoolplein gaat aanpakken”, zegt hij. “Je kijkt ook naar de directe omgeving, de buurt, de wijk. Binnen Amsterdam hebben we een aantal hotspots: plekken die bij extreme weersomstandigheden vatbaarder zijn voor wateroverlast of hittestress. Ook kijken we naar sociaaleconomische factoren, zoals het aantal 65-plussers in een buurt, het aantal langdurig zieke inwoners en het aantal inwoners met een inkomen onder het sociaal minimum.

Deze factoren zijn meegenomen in de berekening van de risicoscore van buurten.”

De drietrap voor water

Hoe de groene schoolpleinen eruit komen te zien, is heel divers, maar de techniek en methodes om ze klimaatadaptief te maken, blijven hetzelfde. Ruben: “Bij de wateraanpak maken we gebruik van de drietrapsstrategie: vasthouden, bergen en daarna afvoeren. Bij de eerste trap gaat het om het infiltreren en vasthouden van het water in de grond. Deze trap heeft onze voorkeur.

Je gebruikt de grond dan als een soort spons. Daarvoor wordt het plein onttegeld en worden infiltrerende voorzieningen zoals wadi’s aangelegd.

We moeten ervoor zorgen dat bij hevige regen het water naar groenvakken op het schoolplein wordt geleid, zodat het daar kan infiltreren in de ondergrond.”

Ruben: “Bij de tweede trap – bergen – gaat het om het tijdelijk vasthouden van water. Hier kan een wadi ook voor dienen, maar denk ook aan een waterplein. Je houdt het water dan vast in een soort bak, zodat je voorkomt dat het naar het schoolgebouw of de buurt stroomt en daar voor overlast zorgt.

Meestal moet je water verzamelen en dan over straat afvoeren naar een plek waar je het kunt bergen. Dat is soms een behoorlijke puzzel met de hoogtes van het schoolplein en de omgeving.”

Als de eerste twee trappen niet mogelijk zijn, wordt het water afgevoerd (trap 3). “Het gaat dan direct naar het riool, bijvoorbeeld via een kolk”, vertelt Ruben. “Dat willen

23

we zoveel mogelijk voorkomen. We willen regenwater zoveel mogelijk hergebruiken, onder andere om droogte tegen te gaan.”

in sommige situaties zand. Meestal wordt gekozen voor een vorm van halfverharding.”

Hergebruik van de ‘oogst’

Vergroening in een stad als Amsterdam brengt specifieke uitdagingen met zich mee. Ruben: “We hebben deelgebieden met uitdagingen rond het grondwater, zoals de lage poldergebieden.

Daar wordt het moeilijker om de eerste stap toe te passen. Je wilt het grondwaterpeil daar immers niet verder verhogen. In zulke gevallen zijn extra maatregelen nodig, zoals het ophogen van het gebied of het aanleggen van drainagestrengen.”

Stedelijke uitdagingen

Ruben: “Veel funderingen in de stad kunnen droogvallen, waardoor je bij houten funderingen paalrot kunt krijgen. Het is dus van groot belang dat het water in de stad wordt vastgehouden. Daarnaast kan overtollig water worden ingezet voor verschillende doeleinden. Bij nieuwbouw kiezen de gemeente en ontwikkelaars steeds vaker om water op het dak op te vangen, te filteren via groene dakbedekking en op te slaan in het pand. Dit wordt regelmatig gebruikt om toiletten door te spoelen, voor de besproeiing van beplanting of voor watereducatie.”

Ruben benadrukt wel de grens: “Voor een kraantje op het plein mag alleen officieel drinkwater worden gebruikt. Dat water móet veilig zijn.”

Bomen zijn het meest effectief Hitte aanpakken

Hittebestendigheid draait om schaduw en verdamping. “Je kunt schaduw creëren door meer bebouwing,” zegt Ruben, “maar dat wil je op een schoolplein natuurlijk liever niet. Bomen zijn het meest effectief: deze verdampen water en bieden schaduw. Hoe groter de kruin, hoe meer koeling. Daarnaast kun je gebruikmaken van klimplanten en struikgewas, wat ook mooi te combineren is met sport en spel.”

Voor het aanpakken van hitte nemen we wederom afscheid van de tegels.

Ruben: “Het helpt om zo min mogelijk verharding te hebben en minder rubberen tegels te gebruiken; die houden warmte vast en dat is niet verstandig. De laatste jaren zien we ontwikkelingen in materialen die minder hitte absorberen en daardoor geschikter zijn onder speeltoestellen, zoals boomschors, houtsnippers en Ruben Gauw, adviseur Water & Klimaatadaptatie gemeente Amsterdam

Schoolfacilities, juni 2026

24 Daarnaast is er in delen van de stad maar beperkte ruimte, zowel boven als onder de grond. “In de binnenstad zijn schoolpleinen vaak kleiner, waardoor er minder ruimte is voor grote bomen.

Ook in de ondergrond past het niet altijd vanwege kabels en leidingen.

Maar er is bijna altijd wel een oplossing te vinden.”

Geen ‘instant’ koel plein

Een klimaatbestendig schoolplein is niet ‘pats-boem-klaar’. Ruben: “Het duurt zeker een jaar voordat het groen een beetje is zoals je het voor ogen hebt, en jaren

voordat bomen volgroeid zijn.

Het moet nog gaan leven en groeien. Net zoals de kinderen.”

Omdat de tegels zijn weggehaald en het groen direct zorgt voor verdamping, merk je volgens Ruben meteen verschil. “Overigens zal het op extreem hete dagen nooit echt ‘lekker koel’ worden”, laat hij weten. “In onze modellen rekenen we op die dagen met 35 graden voor een koele plek.

Maar als het op een betegeld plein anders 48 graden zou zijn, dan is die 35 graden een enorme winst.”

In Amsterdam is het uitgangspunt dat schoolpleinen een bredere functie hebben voor de buurt. In de Actualisatie Huisvestingsplannen 2023–2027 staat expliciet: “Schoolpleinen zijn zoveel mogelijk openbaar toegankelijk, zodat het na schooltijd fijne en veilige speelplekken in de buurt zijn.” Dit wordt ondersteund door subsidieregelingen voor vergroening, waarin openstelling vaak als voorwaarde geldt. Zo stimuleert de gemeente schoolbesturen om pleinen niet alleen voor leerlingen, maar ook voor de wijk te benutten.

Schoolplein/Openbare ruimte

Schoolplein De Blauwe Lijn

Schoolplein De Wereldboom

Schoolplein als openbaar groen

Houthavens

Schoolplein De Huizingaschool

‘Bijschrift van de foto’

Schoolfacilities, juni 2026

Foto: RB Natuurlijk Buiten

‘Bijschrift van de foto’

Column

25

Buitenschoolse activiteiten:

Ken je juridische verantwoordelijkheid Door: Carina de Bruin

Een schoolkamp, excursie of meerdaagse buitenlandreis maakt voor veel instellingen een vast onderdeel uit van het onderwijsaanbod. Voor de instelling betekent dat ook: verantwoordelijkheid buiten de schoolmuren.

Wat is de zorgplicht precies? En hoe ga je daarmee om?

De zorgplicht

Bij watersport, klimactiviteiten of reizen naar bestemmingen met specifieke veiligheidsrisico’s hanteren rechters een strenger criterium. Voor VO-instellingen met minderjarigen geldt een zwaardere norm dan voor hbo-instellingen met meerderjarige studenten. Bestuurders van mbo- en hbo-instellingen mogen de zorgplicht evenwel niet onderschatten.

Bij buitenschoolse activiteiten reist de zorgplicht mee. Zodra een activiteit onder de vlag van de instelling wordt georganiseerd, is de organisatie aansprakelijk voor de veiligheid van de deelnemers. Uitbesteding aan een reisorganisatie of activiteitenbedrijf ontslaat de instelling niet van die verantwoordelijkheid. Contractuele afspraken en due diligence ten aanzien van derden zijn dan ook een bestuurlijke noodzaak.

Reizen naar het buitenland

Als instelling draag je eindverantwoordelijkheid voor de veiligheid van leerlingen en studenten.

Die plicht is wettelijk verankerd en vloeit voort uit de beginselen van goed onderwijsbestuur. De norm is helder: de instelling moet handelen zoals van een redelijk bekwame onderwijsinstelling mag worden verwacht.

Wanneer is de school aansprakelijk?

Aansprakelijkheid is niet automatisch het gevolg van ieder incident. Een leerling die struikelt tijdens een wandeling maakt de school niet per definitie aansprakelijk. Bepalend is of de instelling aantoonbaar aan de zorgplicht heeft voldaan.

Rechters wegen drie factoren: de voorzienbaarheid van het risico, de adequaatheid van het toezicht en de kwaliteit van de voorbereiding.

Hoe risicovoller de activiteit of kwetsbaarder de doelgroep, hoe zwaarder de juridische toets.

Bij buitenlandreizen komen aanvullende bestuurlijke verplichtingen kijken. Een toereikende reisverzekering en aansprakelijkheidsverzekering met internationale dekking zijn een bestuurlijke basiseis. Controleer vooraf of activiteiten met verhoogd risico onder de polis vallen. Een calamiteitenprotocol is een organisatorische vereiste. Wie is het eerste aanspreekpunt bij een ernstig incident? Hoe wordt medische hulp ingeroepen? En wie coördineert vanuit de instelling in Nederland?

De begeleider-deelnemersverhouding vraagt om een bewuste managementbeslissing. Een wettelijke norm ontbreekt, maar rechters beoordelen achteraf of het toezicht proportioneel was ten opzichte van de leeftijdsgroep en het risiconiveau van de activiteit. Bij VO-reizen is intensievere begeleiding vereist dan bij hbo-reizen.

Schoolfacilities, juni 2026

Zorg ook voor schriftelijke informatieverstrekking aan ouders of meerderjarige studenten over de risico’s van de activiteit, zodat zij weloverwogen toestemming kunnen verlenen. Let op: een toestemmingsformulier vrijwaart de school niet van aansprakelijkheid.

Ouders kunnen juridisch geen afstand doen van het recht om namens hun minderjarig kind schadevergoeding te vorderen.

Tot slot

Een buitenschoolse activiteit is voor leerlingen en studenten een waardevolle ervaring en voor de instelling een juridisch moment van waarheid. Bestuurders en directeuren die risico’s, toezicht en verzekeringen proactief organiseren en documenteren, beschermen niet alleen hun leerlingen, maar ook de continuïteit van hun organisatie.

De rechtspraak laat weinig ruimte voor improvisatie: wie vooraf heeft nagedacht, staat bij een incident juridisch aanzienlijk sterker.

Deze column is een bijdrage van TeekensKarstens advocaten notarissen. Voor meer informatie ga je naar www.tk.nl of neem je contact op met Carina de Bruin.

26

Gezien &gelezen Gedrag ouders

Focusaanpak Utrecht

Stijgende werkdruk

Uit onderzoek van RTL Nieuws blijkt dat 300 van de 370 onderzochte basisscholen de afgelopen vijf jaar te maken hebben gehad met grensoverschrijdend gedrag van ouders richting personeel.

Sinds 2016 werkt de gemeente Utrecht met de Focusaanpak, waarbij jongeren zonder startkwalificatie of werk actief worden benaderd en begeleid naar school of werk.

Steeds meer jongeren kiezen voor praktijkonderwijs. Dit komt onder andere door de doorstroomtoets, kansrijk adviseren en meer leerlingen uit een internationale schakelklas.

Deze groei leidt volgens de Sectorraad Praktijkonderwijs tot meer werkdruk voor begeleiders en leraren, wat weer zorgt voor meer verzuim.

“We zijn hier voor de kinderen, maar tegenwoordig ben ik meer tijd kwijt met het opvoeden van ouders. We maken zelfs mee dat er tussen ouders wordt gevochten op het plein”, zegt een schooldirecteur.

De schooldirecteuren benadrukken dat de meeste ouders zich wel goed gedragen, maar de kleine minderheid die dat niet doet, zorgt voor problemen. “We krijgen steeds meer te maken met collega’s die met pijn in de buik naar school komen”, zegt een andere schooldirecteur.

Voor scholenkoepel Quadraten was het gedrag van ouders reden om nieuwe richtlijnen op te stellen. www.rtl.nl/nieuws

Gemeenten hebben de wettelijke taak om voortijdige schoolverlaters te begeleiden. In Utrecht gaat het jaarlijks om circa vijfhonderd jongeren. Wethouder Dennis de Vries: “We mailen, appen, bellen, schrijven een brief en gaan – als dat nodig is – zelf langs. Net zo lang totdat het eerste contact is gelegd.”

De aanpak is de afgelopen jaren doorontwikkeld. Doelen zijn schoolinschrijving, werk of een passend traject. In 2024-2025 zijn alle 1.822 jongeren benaderd, waarvan bijna 90 procent is bereikt.

Een kosten-batenanalyse toont meer schoolinschrijvingen (+75 procent) en werkenden (+7,69 procent). Sinds 2026 geldt deze aanpak voor jongeren tot 27 jaar. www.utrecht.nl

Uit een enquête blijkt dat 96 procent van de praktijkdocenten vindt dat de werkdruk op school is toegenomen ten opzichte van het jaar ervoor.

Nergens zijn het ziekteverzuim (6,4 procent) en het lerarentekort (5,6 procent) zo groot als in het praktijkonderwijs; in het vmbo, havo en vwo bedraagt het lerarentekort 3,3 procent. “We zien dat klassen continu bezig zijn met het vinden van een goede dynamiek, omdat het hele jaar nieuwe leerlingen instromen”, zegt Nicole Teeuwen, voorzitter van de Sectorraad Praktijkonderwijs. www.nos.nl

Focusaanpak

Outreachende aanpak ter voorkoming van Voortijdig Schoolverlaten (VSV)

Utrecht.nl/ zorg-en-onderwijs

Bron: NOS

Schoolfacilities, Schoolfacilities, september juni 2026 2018

27

Schooltoiletten

Kwaliteitsverbetering

Minder schoolzwemmen

Uit een onderzoek van MDL-fonds onder duizend leerlingen van middelbare scholen voelt 48 procent zich onveilig op de school-wc en houdt daarom de ontlasting op. Sociale onveiligheid vormt een belangrijke reden voor scholieren. De helft van de leerlingen (50 procent) geeft aan zich te schamen om op school naar het toilet te gaan voor de stoelgang.

Een behoeftepeiling van PO-Raad en AVS onder 269 schoolleiders, bestuurders en kwaliteitszorgmedewerkers laat zien dat bijna driekwart van de schoolleiders en bestuurders de geactualiseerde kerndoelen ziet als kans voor kwaliteitsverbetering. Daarnaast zijn er ook zorgen over de beschikbare tijd en kennis om die daadwerkelijk te implementeren.

In 2025 boden minder basisscholen schoolzwemmen aan dan in 2021.

Dit blijkt uit een vragenlijst onder 818 schoolleiders in het primair onderwijs.

Ook is de gemiddelde frequentie gedaald: van 22 weken per jaar naar 19 weken. Schoolzwemmen vindt meestal plaats onder schooltijd en richt zich vooral op leerlingen in groep 5 en 6.

De inrichting van de toiletruimtes speelt eveneens een rol. Onder leerlingen die hun ontlasting ophouden, noemt 30 procent de aanwezigheid van groepen leerlingen in de toiletruimte als drempel.

Daarnaast noemt 50 procent van de ophouders dat hygiëne een rol speelt.

64 procent vindt het zelfs te vies. Het ontbreken van voldoende privacy en hygiëne op schooltoiletten staat in direct verband met de sociale veiligheid en het mentale welzijn van scholieren. www.nationaleonderwijsgids.nl

Tot 2031 krijgen scholen de ruimte om de vernieuwde kerndoelen volledig in hun curriculum op te nemen. In de tussentijd kunnen besturen en teams alvast beginnen door hun opvattingen over goed onderwijs opnieuw te bekijken en van daaruit te onderzoeken hoe de kerndoelen ingevoerd kunnen worden. Vervolgens kunnen zij de kerndoelen vergelijken met hun eigen onderwijsvisie en deze vertalen naar de dagelijkse lespraktijk. Dit draagt eraan bij dat leerlingen zich beter kunnen voorbereiden op hun verdere schoolloopbaan. www.poraad.nl

Bron: Nationale Onderwijsgids

Schoolfacilities, september 2018 Schoolfacilities, juni 2026

Voor 57 procent van de scholen is schoolzwemmen bedoeld om zwemvaardigheid en veiligheid te onderhouden. Bij 21 procent ligt de focus op het behalen van een zwemdiploma, terwijl 20 procent beide doelen combineert. Het behalen van een zwemdiploma lijkt daarmee steeds minder centraal te staan.

Uit het onderzoek blijkt ook dat scholen in de drie grote steden Amsterdam, Rotterdam en Den Haag vaker schoolzwemmen aanbieden dan scholen in andere regio’s. www.mulierinstituut.nl

28

De stand van digitale geletterdheid Digitale achterstand

In het rapport wordt aangehaald dat digitale geletterdheid inmiddels beschouwd wordt als een van de basisvaardigheden. Toch presteren Nederlandse leerlingen in het voortgezet onderwijs onder het internationaal gemiddelde. Vooral als het gaat om computer- en informatiegeletterdheid.

Bert van de Bovenkamp

Door: Bert van de Bovenkamp Midden april bracht de Inspectie van het Onderwijs het rapport ‘De Staat van het Onderwijs 2026’ uit. In dit jaarlijks verschijnende document analyseert de Inspectie de huidige kwaliteit en financiële gezondheid van het Nederlandse onderwijsstelsel.

Wat het nieuws haalde en mij op het rapport attendeerde, is de oproep van de Inspectie dat scholen meer met AI zouden moeten doen dan nu het geval is. Dit riep bij mij de vraag op wat de Inspectie in haar rapport verder nog zegt over het gebruik van ICT in het onderwijs.

digitale geletterdheid als een basisvaardigheid

Tegelijkertijd is het gebruik van nieuwe technologieën, zoals generatieve AI, toegenomen.

Leerlingen en studenten gebruiken het voor informatie, inspiratie of het herschrijven van teksten. Ook leraren gebruiken AI, bijvoorbeeld bij het maken van lesplannen. De grote meerderheid (80-88 procent) geeft echter aan onvoldoende kennis en vaardigheden te hebben om deze technologie optimaal te benutten.

Veel scholen beschikken ook niet over de geschikte digitale tools en infrastructuur.

Kwetsbaarheid

Onderwijsinstellingen zijn dus voor een groot deel afhankelijk van digitale systemen. Dit maakt hen gevoelig voor cyberaanvallen en datalekken.

De meeste besturen rapporteren hierover, maar de kleinere instellingen hebben vaak de expertise en capaciteit niet om deze risico’s te beheersen.

Tegelijkertijd zijn scholen ook bezig om de invloed van technologie te beperken. De landelijke afspraak over het smartphoneverbod in de klas wordt volgens de Onderwijsinspectie door scholen als positief ervaren, vooral vanwege de verbeterde concentratie en een beter sociaal klimaat. Het rapport laat wel zien dat het digitale leven buiten de klas nog steeds zorgt voor sociale en mentale druk bij jongeren.

Schoolfacilities, juni 2026

Opdracht voor scholen

Mede op basis van deze bevindingen komt de Onderwijsinspectie in het rapport met aanbevelingen, opgesteld voor besturen, scholen en de overheid. Zo wordt van besturen verwacht dat zij digitale weerbaarheid expliciet meenemen in hun veiligheidsbeleid. Daarbij moet de focus niet alleen liggen op signalering, maar ook op reactie en herstel bij incidenten, mogelijk in samenwerking met andere besturen.

Voor scholen legt het rapport de nadruk vooral op het bijbenen van technologische ontwikkelingen, vooral op het gebied van AI. Scholen worden opgeroepen om op korte termijn hier beleid over te ontwikkelen. Studenten hebben daarentegen behoefte aan duidelijke regels voor het gebruik van AI, bijvoorbeeld bij toetsing. Scholen worden daarbij opgedragen kritisch naar hun curriculum te kijken.

Digitale geletterdheid moet daarin een belangrijke plek krijgen, met het oog op de nieuwe kerndoelen die in 2027 worden ingevoerd. Europese scholen krijgen de aanbeveling in het rapport om het gebruik van ICT in het onderwijs verder te vergroten, met als doel om de autonomie van leerlingen te stimuleren.

Tot slot adviseert de Inspectie de overheid om een verbod op sociale media voor kinderen tot 15 jaar te onderzoeken. Dit heeft als doel om hen te beschermen tegen risicovol of overmatig gebruik.

Digitale geletterdheid

Daar waar de pers vooral aansloeg op een verdergaande inzet van AI in het onderwijs, zie ik digitale geletterdheid als het belangrijkste aandachtsgebied dat uit de bevindingen en aanbevelingen naar voren komt, met name voor het voortgezet onderwijs.

AI

Zowel bij het versterken van de digitale weerbaarheid, het professionaliseren op het gebied van AI als bij het reflecteren op het curriculum is er immers een link met digitale geletterdheid. Zowel die van de leerlingen en studenten als die van leerkrachten en docenten.

Niet nieuw, wel relevant

Echt vernieuwend is dit inzicht natuurlijk niet. Voor het funderend onderwijs worden immers vanaf augustus 2027 de kerndoelen voor digitale geletterdheid wettelijk van kracht.

Toch is het niet voor niets dat aandacht voor digitale geletterdheid van leerlingen wettelijk wordt afgedwongen. Hoeveel scholen hebben al een goed doordachte

doorlopende leerlijn op dit vlak ontwikkeld? Nog niet zoveel, is mijn waarneming. Waarschijnlijk net zo veel of weinig als het aantal scholen dat structureel aandacht besteedt aan de digitale geletterdheid van hun medewerkers.

Te vaak hoor ik de klacht dat er een nieuw informatiesysteem is ingevoerd zonder dat medewerkers voldoende getraind zijn in het gebruik ervan. Laat staan dat zij als onderdeel van een onboardingprogramma wegwijs worden gemaakt in het applicatielandschap bij hun start.

Voorkom digitale kloof

Het gevolg is dat leerkrachten en docenten, uitzonderingen daargelaten, met bewondering praten over wat leerlingen en studenten

Schoolfacilities, juni 2026

29

allemaal kunnen met ICT, terwijl van de aanwezige applicaties nog niet de helft van de mogelijkheden wordt benut. Mede doordat men terughoudend is om deze in de klas in te zetten.

Dus ook al zijn de inzichten op basis van de Staat van het Onderwijs ten aanzien van ICT niet heel vernieuwend, het is belangrijk dat er aandacht wordt gevraagd voor met name digitale geletterdheid.

Met de opkomst van AI en de snelheid van deze ontwikkeling is de kans op digitale tweedeling naar mijn mening namelijk groter dan ooit. Wie kansengelijkheid serieus neemt, kan niet anders dan dit vraagstuk oppakken.

30

Naar een structurele aanpak van schoolverzuim Deze praktijkscholen zetten in op preventie

Door: Willemijn van Bree “De leefwerelden van onze leerlingen zijn heel divers”,vertelt Kathrin van de Loo, schoolleider van Yuverta vmbo en pro in Amsterdam-Oost.

“We hebben te maken met leerlingen die opgroeien in uiteenlopende omstandigheden, waaronder armoede en kansenongelijkheid. Dat komt allemaal samen in onze school.”

Als problemen van buiten de school binnenkomen, zie je dat onder andere terug in aanwezigheid en gedrag van leerlingen. Op het VO-congres 2026 deelden Kathrin samen met Annette van Diepen, adjunct-directeur vmbo en pro bij Regius College in Schagen, hoe zij onder meer verzuim aanpakken door systematisch en teamgericht in te zetten op preventie.

Anders kijken naar gedrag

“Deze gedragsproblemen vragen om een andere denkwijze”, zegt Kathrin.

Ze schetst een herkenbare leerling: te laat, telefoon in de hand, conflicten, onderpresteren. Docenten reageren verschillend, maar niets heeft blijvend effect. “Pas toen we beter gingen kijken, zagen we wat er speelde. Geen rustige plek thuis, veel verantwoordelijkheid en weinig geld. Dan verandert je blik.”

Gedrag en verzuim blijken signalen, geen op zichzelf staande problemen.

Losse acties zijn dan niet voldoende om structurele verandering te bereiken.

Kathrin: “Met ondersteuning van het samenwerkingsverband gingen we ons richten op schoolaanwezigheid. We gingen van interventies op het individu naar een gezamenlijke aanpak.”

Schoolfacilities, juni 2026

Van reactie naar voorkomen

“Zo is het schoolaanwezigheidsteam – SAT – ontstaan”, vertelt Kathrin.

In Amsterdam-Oost werken ze met een schoolaanwezigheidsteam waarin docenten, mentoren, ondersteuning, receptie en externe partners samenwerken.

We wachten niet tot het misgaat Kathrin: “Het team komt regelmatig bij elkaar. We doorlopen samen de cyclus op alle interventies en kijken waar we moeten bijstellen. Het is een onderzoeksgebaseerde aanpak, gericht op preventie. We wachten niet tot het misgaat.” De aanpak is bedoeld voor alle leerlingen, niet alleen voor degenen bij wie het al speelt. Juist door als team samen te werken, ontstaat er meer samenhang.

31

Schoolverzuim Het begint bij binnenkomst

“Als we kijken naar hoe we dat goed samen doen, dan begint dat al bij binnenkomst van de leerlingen”, vertelt Annette. Op de afdeling praktijkonderwijs van het Regius College staan docenten in de hal om leerlingen te ontvangen. “Alle docenten zijn aanwezig. Zo worden alle leerlingen gezien. Kinderen kunnen iets vragen en wij kunnen even checken hoe het met ze gaat.”

Collectieve verantwoordelijkheid Cultuurverandering

Deze dagstart wordt nog niet schoolbreed uitgevoerd. Annette: “Het is een stuk cultuur van het team Praktijkonderwijs. Zij voeren dit uit vanuit de vraag: hoe kunnen we dichter om de leerlingen heen staan?

Bij andere teams op school is het anders en in ontwikkeling.”

Het Regius is dan ook bezig met een cultuurverandering over alle afdelingen. “We werken eraan de teams te centreren rondom het mentoraat. Niet langer rondom secties, maar rondom een aantal klassen. We werken daarbij met kleine teams die een collectieve verantwoordelijkheid hebben over 4 of 5 klassen. Op deze manier investeer je ook in het collectief.”

Even contact maken

In Amsterdam-Oost organiseren ze de dagstart anders. Kathrin: “Wij werken met schoolcoaches die vijf dagen in de week bij de deur staan.

Dit is gewoon eigen personeel. ‘s Ochtends geven zij alle kinderen even een boks en maken ze even contact.”

Alle neuzen dezelfde kant op Professionele cultuur

Dichtbij de leerlingen staan is enorm belangrijk, maar het creëren van structuur wordt ook door Kathrin benadrukt. “Het is heel belangrijk dat kinderen weten waar ze aan toe zijn. Als ik dit doe, dan gebeurt dat.

Die voorspelbaarheid geeft rust in de school en ook in het team”, zegt ze.

“Dat vraagt een professionele cultuur.

Je moet met alle neuzen dezelfde kant op staan. Als je een interventie inzet, moet iedereen daarachter staan en die ook op dezelfde manier uitdragen.”

Datagericht te werk

Daarbij helpt het dat ze in AmsterdamOost ‘evidence based’ te werk gaan.

Kathrin: “We werken datagestuurd en probleemoplossend. Je kunt zoveel uit je systemen halen, alleen al Magister. Het schoolaanwezigheidsteam kan deze data analyseren en op basis daarvan interventies bedenken.

Ook richting ouders helpt dat.”

Een concreet voorbeeld zijn de aanwezigheidsbrieven van Yuverta.

Op basis van data krijgen ouders een overzicht van de aanwezigheid van hun kind, in de vorm van een rode, gele of groene brief.

mee. Het data delen en samenwerken met ouders is ontzettend belangrijk.”

Laagdrempelig contact

Dat contact met ouders is niet altijd vanzelfsprekend. Naast de bredere maatschappelijke problematiek geven meerdere schoolleiders in de sessie aan dat oudercontact een lastige opgave is. Bij het Regius College ontdekten ze dat een eenvoudige interventie veel kan opleveren. “Zorg voor eten”, zegt Annette. “Wij organiseerden een kennismakingsavond met stagebedrijven voor leerlingen en ouders. We begonnen om 17.00 uur met een maaltijd. De opkomst was bijna 100 procent.”

Kathrin benadrukt dat het vooral gaat om het contact laagdrempelig maken en aansluiten bij wat ouders nodig hebben. Eten helpt daarbij, maar het gaat verder dan dat alleen. “Wij sturen onze brieven zowel in het Nederlands als in het Engels. Dat was een wens van ouders”, zegt ze. “Als ouders dan op school komen, weten ze beter wat er speelt en kunnen we het gesprek makkelijker voeren.”

De basis op orde

Kathrin: “Zo betrekken we de ouders niet alleen wanneer het is misgegaan, maar nemen we ze aan de voorkant

Kathrin sluit af: “Een duidelijke structuur en een warme cultuur zijn echt belangrijk. Dat is onze basis in Amsterdam-Oost. Een sterke samenwerking met de omgeving, positief naar een kind kijken en hoge verwachtingen hebben. Laat ze blijken dat wij oog voor ze hebben, zien hoe ze opgroeien, zien wie ze zijn. Dat versterkt elkaar.”

Annette van Diepen, adjunct-directeur vmbo

Kathrin van de Loo, schoolleider van Yuverta

en pro bij Regius College in Schagen

vmbo en pro in Amsterdam-Oost

Dat levert veel op volgens Kathrin.

“Ik krijg een terugkoppeling van de schoolcoach over wat opvalt. Daarnaast voelen kinderen zich echt gezien. Ze komen veilig binnen en hebben meteen een contactpersoon.”

Schoolfacilities, juni 2026

Maatschappelijk Vastgoeddag 3 december 2026 Spant, Bussum

Meld je nu aan en ben verzekerd van een plek!

‘Bijschrift van de foto’