Waken over de Waterschat

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Marith Bos Master Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst Amsterdam Juli 2026 Commissie Willemijn van Manen Bram Willemse Jana Crepon Toegevoegde leden examen Saline Verhoeven Linde Keip

WAKEN OVER DE WATERSCHAT © 2026, Marith Bos Alle afbeeldingen, tenzij aangegeven zijn eigen beheer.

Alle rechten voorbehouden.

Geen enkel deel van deze publicatie mag worden gekopieerd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of op welke manier dan ook openbaar worden gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

2

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

3

4

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Waar nu water ongezien wegvloeit uit de verborgen waterschatkamer, ligt de bron voor een weerbaar watersysteem Marith Bos 5

6

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

INTRODUCTIE

De Utrechtse Heuvelrug is een bijzonder gevormd landschap dat een van de grootste zoetwatervoorraden van Nederland bergt.

Van deze verborgen waterschat is aan de oppervlakte weinig te ervaren en het is nauwelijks merkbaar dat deze schat langzaam verdwijnt. De aanpassingen die in het verleden in het landschap zijn gedaan, maken het water toegankelijk voor de mens. Tegelijkertijd zorgt deze manier van gebruik ervoor dat er tekorten ontstaan. Hoe kan het landschap zijn karakter behouden en tegelijkertijd bijdragen aan het aanvullen van de watervoorraad?

In Waken over de Waterschat word je meegenomen in een ontwerp waarin het watersysteem centraal staat, zonder de relicten uit het verleden uit het oog te verliezen.

7

8

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

INHOUDSOPGAVE 6-7

Introductie

10 - 13

Aanleiding

14 - 33

De Heuvelrug

34 - 55

Een Waterschat

56 - 75

Een gevormd landschap

76 - 85

Bewaak de schat

86 - 101

De schat vullen

102 - 115

De systeemverandering

116 -161

Beleefbare Heuvelrug

162 - 163

De bewaakte schat

164 - 165

Dankwoord

166 - 169

Bibliografie

9

N

10

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

AANLEIDING

In een oude boerderij in Werkhoven, in de Kromme Rijnstreek, groeide ik op. De Kromme Rijnstreek ligt aan de rand van de Utrechtse Heuvelrug.

Wanneer je deze kant op kijkt, zie je in de verte het hoge, bosrijke gebied liggen.

Al die jaren dat ik in Werkhoven woonde, wist ik dat het drinkwater uit de Bron van Bunnik kwam.

Pas jaren later, toen ik mij begon te verdiepen in landschapsarchitectuur, ontdekte ik dat het water uit de Bron van Bunnik eigenlijk afkomstig is uit de Utrechtse Heuvelrug. Het water dat in Werkhoven gewoon uit de kraan stroomt, bleek de bron te zijn van bekende Nederlandse drinkwatermerken.

De Utrechtse Heuvelrug is voor mij bekend terrein, maar nooit heb ik ervaren dat er in dit landschap een waterbron verscholen ligt. Het voelt als een verborgen schat die diep in de bossen van de Heuvelrug ligt. Deze schat mag meer beleefd worden. Er mag meer draagvlak ontstaan voor dit bijzondere landschap, waarvan wij als mens onderdeel kunnen zijn.

11

Hoe ik het landschap altijd heb ervaren, een bosrijk dicht landschap.

12

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Hoe je het landschap meer zou willen ervaren als het watersysteem een grote rol heeft.

13

14

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

DE HEUVELRUG

15

HOOGTE IN HET LANDSCHAP

De Utrechtse Heuvelrug is een van de stuwwallen, ook wel heuvelruggen genoemd, die tijdens de ijstijd zijn ontstaan. Het is een van de weinige reliëfrijke landschappen die Nederland kent.

Onder de Utrechtse Heuvelrug ligt een grote zoetwatervoorraad verscholen die ons land van schoon drinkwater voorziet.

16

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

STUWWALLENGEBIED ‘T GOOI 20 - 30 m

LAAGTE VAN PIJNENBURG 20 - 30 m

‘BREDE’ HEUVELRUG 30 - 50 m

‘HOGE’ HEUVELRUG 50 - 70 m

Op de Utrechtse Heuvelrug komen hoogteverschillen voor van ongeveer 20 tot 70 meter. Deze verschillen variëren per deel van de Heuvelrug.

17

OMRINGD DOOR STEDELIJK GEBIED LIGGING VAN DE HEUVELRUG

N

De Utrechtse Heuvelrug ligt centraal in Nederland. Aan de voet liggen grote steden zoals Utrecht, Amersfoort en Hilversum. Door deze centrale ligging wordt de Heuvelrug doorkruist door wegen en spoorlijnen, heeft het een belangrijke recreatieve functie en wordt het omgeven door stedelijk en agrarisch gebied.

18

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

FUNCTIONEEL GEBIED

N

19

DEELGEBIEDEN

N

20

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

VECHTSTREEK

De Vechtstreek is een veengebied langs de Vecht. Het gebied herbergt grote turfplassen die zijn ontstaan door turfwinning. Samen met de historische buitenplaatsen geeft dit het gebied een herkenbaar karakter. De waterrecreatie is er groot, maar ook de agrarische sector heeft een belangrijke functie. Vanuit de Utrechtse Heuvelrug komt kwelwater omhoog, waardoor de bodem drassig is.

21

KROMME RIJNSTREEK

De Kromme Rijnstreek wordt gekenmerkt door de Kromme Rijn die door het gebied stroomt.

Door afzettingen van de rivier bestaat de bodem voornamelijk uit rivierklei. De oeverwallen en komgronden zijn duidelijk terug te zien in het landschap. De historische boerderijen verraden het rijke agrarische verleden, dat nog altijd een belangrijk onderdeel van het gebied vormt. De vruchtbare rivierklei is zeer geschikt voor fruitteelt en veeteelt.

22

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

NEDERRIJN EN UITERWAARDEN

De Nederrijn en de uiterwaarden raken het zuidelijke puntje van de Utrechtse Heuvelrug. Dit gebied maakt onderdeel uit van het Nederlandse rivierenlandschap en bestaat voornamelijk uit rivierklei. In de uiterwaarden liggen moerasgebieden, graslanden en ooibossen.

23

GELDERSE VALLEI

De Gelderse Vallei is een beekdallandschap dat ligt tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe.

Op de zandige bodem ligt een gevarieerde afwisseling van agrarische percelen, bossen, stedelijke gebieden, logistieke bedrijvigheid en beekdalen. Door de ligging en de zandgrond komt er veel kwelwater omhoog uit de omliggende stuwwallen.

24

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

EEMVALLEI

De Eemvallei is een historisch veengebied met een open polderlandschap. De Eem is essentieel voor de afwatering van de veengronden, zodat de percelen bruikbaar blijven voor de agrarische sector.

25

SPELENDE PROBLEMATIEKEN

Op de Utrechtse Heuvelrug en in de omliggende deelgebieden spelen veel verschillende vraagstukken. Deze spelen zich af binnen de ruimtelijke laag, de hydrologische laag en de bodemlaag. Om een beeld te geven van deze vraagstukken zijn ze per laag in beeld gebracht.

RUIMTELIJKE LAAG

HYDROLOGISCHE LAAG

BODEMLAAG

26

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

27

RUIMTELIJKE LAAG

1. Algengroei in wateren door eutrofiëring 2. Exotische plantsoorten verdringen Inheemse soorten 3. Door verdroging worden leefgebieden van elkaar afgesloten 4. Afname natuur door monocultuur 5. Afname weidevogels 6. Agrarische sector veroorzaakt verdroging, overbemesting en verzuring (stikstofuitstoot) 28

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

7. Bossen sterven vanwege droogte, ecologie neemt af 8. Bos(gronden) verzuurt 9. Heide neemt af door verzuring 10. Heide verstikt door ongewenste bosgroei 11. Binnenvelden met voedselarme schraalgraslanden verzuren door stikstof 12. Intensiviteit recreatie drukt op natuur 13. Paden en infrastructuur zorgt voor versnippering natuurgebieden

14. Landgoederen met achterstallig onderhoud/verlies functie 15. Uitbreiding stedelijk gebied 16. Voorzieningen in uitwaarden die niet passen bij waterveiligheidsdoelen 17. Strijd om de ruimte: Agrarische sector, natuur, bebouwing en logistiek

29

HYDROLOGISCHE LAAG

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

30

Actief waterpeilbeheer Droge gronden in droge periodes Te natte gronden in natte periodes Eutrofiëring Kwel Kwelwater afvoeren Inlaat rivierwater in droge periodes Landberegening met rivierwater Slechte (grond)water kwaliteit WAKEN OVER DE WATERSCHAT

10. Daling grondwaterstand door klimaat, drinkwaterwinning en peilbeheer 11. Drinkwaterwinning 12. Toekomstig drinkwater-winningsgebied 13. Grondwaterbeschermingsgebied 14. Water afvoeren naar Amsterdam Rijnkanaal (boezem) 15. In zomerse periodes forse waterdaling 16. Extreme piek waterafvoer in natte periodes

17. Afstroming 18. Wateroverlast in stedelijk gebied (natschade) 19. Verdamping door naaldbos 20. Verdroging grond door wegzijging 21. Verdroging van historische sprengen, beken en poelen 22. Door bebouwd gebied weinig ruimte voor infilteren hemelwater 31

BODEM LAAG

1. Bodemdaling voor veenoxidatie 2. Door niet-doordringbare bodemlagen blijft het land nat 3. Inklinking bodem 4. Verdichting van rivierkleigronden zware landbouwmachines 5. Verdroging van de zandgronden 6. Verzuring van de bodem voor stikstof en overbemesting 32

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

7. Verzuring van de zandgrond door naaldbossen 8. Zandgronden gevoelig voor verontreiniging 9. Steile gronden zonder beplanten lopen risico op eroderen (aarde verschuivingen door zware regenval) 10. Verontreinigde slib afzettingen door rivier 11. Verandering van de bodemsamenstelling door vervuiling agrarische sector of slib afzettingen

12. Mogelijke verdroging van scheidende kleilagen in de bodem waardoor scheuren ontstaan 13. Mogelijkheid dat verschillende watervoerende pakketten vermengen door de scheuren in de scheidende kleilagen

33

34

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

EEN WATERSCHAT

35

Door de centrale ligging van de Utrechtse Heuvelrug en de destijds vervuilde steden gingen rijke stedelingen vanaf de 17e eeuw buitenplaatsen en landgoederen realiseren langs de Utrechtse Heuvelrug. Langs de voet van de Heuvelrug lagen al verschillende ridderhofsteden, die werden gemoderniseerd volgens de wensen en trends van die tijd.

36

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

37

38

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

EEN WATERLEIDINGEN SYSTEEM

Bij de riante gebouwen werden grote, extravagante tuinen aangelegd met ruimte om te flaneren.

Door de hoogteverschillen van de Heuvelrug leende het landschap zich uitstekend voor tuinen met bijzondere zichtlijnen. Met deze tuinen ontstond ook de behoefte aan vijvers, fonteinen, slotgrachten en andere waterpartijen. Om deze van water te voorzien, werd een ingenieus waterleidingsysteem aangelegd. Sprengkoppen, verzamelvijvers op de grens van het grondwater, werden gegraven. Vanuit deze sprengkoppen werden sprengen gegraven, waardoor het water met behulp van het natuurlijke hoogteverschil naar de gewenste locatie kon worden geleid.

39

40

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

41

WATER ALS MOTOR VAN HET SYSTEEM

Het sprengenstelsel vormde het begin van de uitputting van het watersysteem van de Heuvelrug door menselijk handelen. Inmiddels is het water de motor geworden voor de drinkwaterwinning, de landbouw en het blauwe erfgoed.

42

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Waterwinnen voor menselijk gebruik: Drinkwater, water voor huishoudelijk gebruik

Peilbeheer: Kunstmatig beheren van de grondwaterstand.

Overtollig water (kwel) wordt afgevoerd, in droogte wordt (vervuild) rivierwater ingelaten

‘Water voor vermaak’ Als ruimtelijk element in een cultuur landschap

43

GEVOLG UITPUTTING

Water in heuvelrug vóór menselijk handelen ‘Weerbaar’

44

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Water in heuvelrug ná menselijk handelen ‘Kwetsbaar’

Door de toenemende vraag naar water uit de Heuvelrug neemt de beschikbare watervoorraad af.

45

EXTREME OMSTANDIGHEDEN

Extreem droge zomers

46

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Extreem natte winters

Als gevolg van klimaatverandering worden de zomers droger en de winters natter. Dit heeft grote gevolgen voor het watersysteem.

47

EXTREME DROOGTE

Het klimaat verandert. De zomers worden warmer, neerslag blijft uit en perioden van droogte nemen toe.

Hierdoor ontstaan risico’s, zoals natuurbranden.

48

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

49

EXTREME NEERSLAG

Ook het neerslagpatroon in Europa verandert door klimaatverandering. In de winter valt meer neerslag, terwijl de zomers juist droger worden. Door de hoge zomertemperaturen ontstaan grote temperatuurverschillen tussen het aardoppervlak en de lucht erboven.

Dit kan leiden tot hevige zomerbuien met overstromingen als gevolg.

50

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

51

Door de uitputting van het watersysteem en de veranderingen in het klimaat neemt de watervoorraad in de Heuvelrug drastisch af.

Landelijk bestaan grote zorgen over toekomstige watertekorten. Dit heeft niet alleen gevolgen voor de drinkwatercapaciteit, maar ook voor de natuur en de landbouw.

52

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

53

54

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

We moeten ervoor waken dat de schat niet verdwijnt, maar hoe is deze ontstaan en waar komt die vandaan?

55

56

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

EEN GEVORMD LANDSCHAP

57

HISTORIE VAN HET LANDSCHAP VERBORGEN SCHATTEN IN HET LANDSCHAP Geschiedenis zichtbaar in diepe lagen landschap tot elementen in ruimtelijke laag

N

58

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

21E EEUW Ter bevordering van de ecologische waarden worden nieuwe bossen met loofbomen aangeplant en wordt natte natuur gerealiseerd. De vraag naar recreatie neemt meer toe.

20E EEUW Voor houtproductie worden houtbossen aangelegd. De verstedelijking komt op met een vraag naar recreatie. De landbouwgebieden krijgen een nieuwe inrichting door de ruilverkaveling.

19E EEUW Het open heidelandschap en zandgebieden worden omringd met bomensingels en houtwallen. Tabaksvelden worden aangelegd en er is op wat moerrasbos na geen bos.

VROEGMODERNE TIJD Landgoederen en buitenplaatsen zijn aangelegd met bijhorende sprengen, jachtbossen en tuinen. Voor de turfwinning ontstaan er natte plassen bij moerasgebieden.

MIDDELEEUWEN Open heidelandschap met dorpen op de flanken en een potstalcultuur. Op de hoge toppen staan strategische of mytische gebouwen. Later wordt het land ontgonnen en vrijwel al het bos is verdwenen.

ROMEINSE TIJD Rondom de rivieren (Limes) wordt gewoond en zijn akkercomplexen.Het dichte loofbos op de Heuvelrug wordt gekapt voor hout en er zijn veel uitkijktorens.

WEICHSELIEN Dikke laag zand over de Heuvelrug met smeltwaterdalen en meanderende rivieren. Grafheuvels in het landschap van grassen/kruiden met dwergstruiken.

SAALIEN Een reliëf gevormd door opgestuwd materiaal

59

LANDSCHAP GEVORMD DOOR DE TIJD

SAALIEN 150.000 jaar voor Chr.

Tijdens de ijstijden schoven enorme gletsjers vanuit Scandinavië Nederland binnen. Zij duwden zand- en grindlagen, die eerder door rivieren waren afgezet, voor zich uit en vormden zo stuwwallen. Nadat het ijs smolt, bleef het opgestuwde materiaal achter en ontstond het reliëf van de Utrechtse Heuvelrug. Het ijs duwde vooral tegen de noordoostzijde van de rug, waardoor deze kant steiler is dan de westzijde.

60

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

WEICHSELIEN 114.000 tot 9.700 jaar voor Chr.

Na het verdwijnen van het landijs veranderde het landschap in een koude toendra. Smeltwater vormde dalen in het landschap en door harde wind werden dikke lagen zand afgezet. Zo ontstond dekzand op de flanken van de Heuvelrug. Aan de westzijde kregen rivieren door dit dekzand ruimte om te meanderen en rivierklei af te zetten.

61

ROMEINSE TIJD 50 voor Chr. Tot 400 na Chr.

De Rijn vormde de Limes: de noordgrens van het Romeinse Rijk. Door de strategische ligging langs deze grens was de Utrechtse Heuvelrug belangrijk voor de Romeinse militaire aanwezigheid. Er vonden veel gevechten plaats in en rondom het gebied. Daarnaast was de Rijn een belangrijke transport- en handelsroute.

62

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

MIDDELEEUWEN 500 tot 1500 na Chr.

De eerste nederzettingen ontstonden aan de voet van de Heuvelrug, waar voldoende water en vruchtbare grond aanwezig waren.

Amersfoort en Utrecht groeiden uit tot belangrijke steden. In opdracht van bisschoppen werd het omliggende land ontgonnen door het graven van watergangen om kwelwater af te voeren. Voorbeelden hiervan zijn de afdamming van de Kromme Rijn met de Lekdijk en de aanleg van de Langbroekerwetering.

De hogere delen van de Heuvelrug hadden naast een praktische functie ook een symbolische betekenis. De toppen werden gebruikt als oriëntatie- en uitkijkpunten en hadden soms een strategische of religieuze betekenis. Door de uitbreiding van landbouwgrond werd het gebied aantrekkelijk voor bisschoppen en adel, die hier ridderhofsteden en kastelen bouwden.

63

VROEGMODERNE TIJD 1500 tot 1800 na Chr.

Vanaf de zeventiende eeuw werd het populair onder rijke stedelingen om buitenplaatsen aan te leggen. De Utrechtse Heuvelrug bood door het reliëf en de aanwezigheid van bos ideale omstandigheden voor jachtbossen, parken en pronktuinen. Sprengen werden aangelegd om fonteinen en tuinen van water te voorzien.

Ook rijke boeren investeerden hun vermogen in gebouwen met een adellijke uitstraling. Rond boerderijen verschenen zomerhuizen en woontorens, die later konden uitgroeien tot kastelen en buitenplaatsen. Door turfwinning in de moerasgebieden ontstonden nieuwe landschappen, zoals de Loosdrechtse Plassen. Ook werd de Grebbelinie aangelegd als verdediging tegen aanvallen vanuit het oosten.

64

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

19E EEUW 1800 tot 1900 na Chr.

Naast de bossen van landgoederen bestond de Utrechtse Heuvelrug lange tijd uit uitgestrekte heidevelden en zandvlaktes. Door overbegrazing en het steken van plaggen raakte de bodem verarmd en ontstonden stuifzanden. Aarden wallen met eikenhakhout werden aangelegd om het verstuiven van zand tegen te gaan.

In oude moerasgebieden ontstonden hakhoutbossen. Het hout werd gebruikt voor onder andere bezems en gereedschap. Rond Amerongen groeide daarnaast de tabaksindustrie sterk. De teelt en verwerking van tabak kregen grote invloed op het landschap.

Tijdens de Franse overheersing bouwden Franse soldaten de Piramide van Austerlitz als eerbetoon aan Napoleon. Dit monument vormt nog altijd een herkenbaar onderdeel van het landschap van de Utrechtse Heuvelrug.

65

20E EEUW 1900 tot 2000 jaar na Chr.

In de twintigste eeuw veranderde het gebruik van de Utrechtse Heuvelrug. De heidevelden werden gebruikt voor de luchtvaart en leidden tot de aanleg van militaire vliegbasis Soesterberg. Om stuifzanden tegen te gaan en voor de groeiende houtproductie werden grote delen van de Heuvelrug beplant met naaldbossen.

Ook startte de winning van drinkwater uit de Heuvelrug. De eerste grondwaterwinning vond plaats bij de Soestduinen.

Na de Tweede Wereldoorlog groeiden dorpen en steden. Nieuwe wegen en spoorlijnen werden aangelegd en doorsneden het landschap.

Tegelijkertijd nam de behoefte aan recreatie toe en werden gebieden ingericht voor natuurbeleving en ontspanning.

Door ruilverkaveling veranderde het agrarische landschap sterk.

Percelen werden vergroot, watergangen aangepast en het waterpeil werd actief geregeld.

66

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

21E EEUW 2000 jaar na Chr. tot heden

Door de vele menselijke ingrepen uit het verleden wordt ingezet op natuurherstel. Recreatie en toerisme nemen toe, terwijl stikstofuitstoot en verzuring door naaldbossen druk leggen op de natuur.

De groeiende vraag naar drinkwater vraagt om een zorgvuldig gebruik van de natuurlijke bronnen. Tegenwoordig staat een duurzame aanpak centraal, waarbij klimaatverandering en biodiversiteit steeds belangrijker worden.

67

HEDEN TOT TOEKOMST SITUATIE 2025

• • • • •

68

Naaldbossen onder druk Afstroming zorgt overlast op flanken Kwel stroomt weg Natuur droogt uit Druk van verstedelijking

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

69

SITUATIE 2050

• • • • •

70

Afstervende naaldbossen Meer afstroming Meer kwel stroomt weg Natuur droogt uit Verstedelijking neemt toe

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

71

SITUATIE 2100 Gebaseerd op huidige ontwikkelingen • • • • • •

72

Natuur uitgedroogd Meer afstroming Overlast van zandstormen Meer kwel stroomt weg Grote druk op rivieren Grote verstedelijking

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

73

SITUATIE 2100 Doemscenario • • •

74

Natuur is verdwenen Wateroverlast rivieren (zeespiegelstijging) Verstedelijking op de Heuvelrug

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

75

76

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BEWAAK DE SCHAT

77

UITPUTTING WATERSYSTEEM REDENEN AFNAME WATER

AFVOER

AFNAME INFILTRATIE

ONTTREKKING

Wegstromen (afvoeren) van (kwel)water voor bruikbaar maken landbouw en wonen

Door (toekomstige) klimaatverandering valt er minder neerslag waardoor het grondwater minder wordt aangevuld. Door toename van bebouwing is er minder ruimte om het vallende water te laten infiltreren

Het zoete water wordt uit de heuvelrug gepompt om te gebruiken als drinkwater

78

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

HET WATER VAN DE HEUVELRUG

N

79

CONTROLEREN VAN HET SYSTEEM

N

80

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

VEGETATIE REAGEERT OP HET WATERSYSTEEM

N

81

HET WATERSYSTEEM

82

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

1. Neerslag valt 2. Naaldbomen verdampen vocht 3. Afstromend water door het relief 4. Drinkwateronttrekking 5. Jonge kwel 6. Oude kwel 7. Opkomend kwel wordt afgevoerd 8. Rivierwater wordt ingelaten (peilbeheer)

1. Neerslag valt 2. Naaldbomen verdampen vocht 3. Afstromend water door het relief 4. Drinkwateronttrekking 5. Stuwen voor langzame infiltratie 6. Sprengen vallen droog 7. Jonge kwel 8. Oude kwel 9. Opkomend kwel wordt afgevoerd 10. Rivierwater wordt ingelaten (peilbeheer) 83

84

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Om de schatkist te behouden moet het systeem veranderen 85

86

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

DE SCHAT VULLEN

87

CONCEPT VAN VERLEDEN NAAR HEDEN

88

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Door alle aanpassingen in het landschap raakt het watersysteem steeds verder uitgeput. Het zou logisch zijn om terug te keren naar het oorspronkelijke watersysteem van de Heuvelrug, waarin het watersysteem niet wordt uitgeput maar juist wordt aangevuld. Toch kunnen niet alle ingrepen eenvoudig worden teruggedraaid. Onze huidige samenleving is daarop niet ingericht. Wel kunnen historische elementen opnieuw een rol krijgen binnen het watersysteem en daarmee een nieuwe betekenis krijgen.

1. Uit de waterschat kwamen historische schatten 2. De schat wordt uitgeput en de bodem is in zicht 3. De schat weer aanvullen met gebruik van de historische schatten

89

STRATEGIE STRATEGIE

Toppen inzetten als natuurlijke infiltratie

Afstroming op de flanken opvangen en infiltreren

Voorkomen dat het kwelwater op de voet wegstroomt

90

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

1. Top 2. Hoge Flank 3. Lage Flank 4. Voet 91

DROOMSCENARIO 2100

•

92

Terug naar een meer in balans watersysteem wat weerbaar is voor de toekomst

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

93

UITWERKING STRATEGIE TOPPEN ALS NATUURLIJKE INFILTRATIE

NAALDBOMEN: • Hele jaar rond blad: verdamping water • Diepe wortelstructuur dus veel mogelijkheid diep water te kunnen bereiken

HEIDE: • Gedijt goed op zandgrond • Kleine wortelstructuur die bijdraagt aan infiltratie neerslag • Geen blad = minimale verdamping

94

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

95

AFSTROMING OPVANGEN EN INFILTREREN

AFSTROMEN: • Afstroming veroorzaakt wateroverlast in stedelijke gebieden op de flanken in natte periodes • Afstromend water heeft eroderend effect en vormt risico voor het landschap en stedelijk gebied

OPVANGEN: • Water wordt opgevangen en geïnfiltreerd in de Heuvelrug • Eroderend materiaal wordt opgevangen en verzameld

96

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

97

KWELWATER BEWAREN

WEGSTROOM KWEL: • Kwel wordt weggeleid om de agrarisch functie te behouden • Kwel blijft opkomen waardoor er veel water uit de Heuvelrug verdwijnt

BEHOUDEN KWEL: • Kwelgebieden wordt kwelnatuur in de vorm van een moeras • Water geeft tegendruk dus watervoorraad blijft behouden

98

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

99

STRATEGIE ALS SYSTEEM

100

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

N

101

102

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

DE SYSTEEMVERANDERING

103

ONTWERP

Huidige heide Nieuwe heide Opkomende loofbossen Oude bosplaatsen Botanische schatkamers - Bos Botanische schatkamers - Park Kwelmoeras Hooiland Sprengenkop Spreng met stuw Landgoederen N

104

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

105

WERKWIJZE

Infiltreren Opvangen Tegendrukken Buffer Afkoppelen N

106

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

107

HUIDIGE SITUATIE

108

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

109

TOEKOMSTIGE SITUATIE

110

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

111

TOELICHTING LEK IN HET SYSTEEM

112

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

De Utrechtse Heuvelrug ligt op de grens van twee waterschappen: Waterschap Stichtse Rijnlanden en Waterschap Vallei en Veluwe. De westzijde van de Heuvelrug maakt deel uit van het boezemsysteem, waarin het Amsterdam-Rijnkanaal het water afvoert richting de Noordzee. Deze zijde is ingericht op het zo snel mogelijk afvoeren van water. Tijdens droge perioden wordt rivierwater juist weer het landschap ingelaten om de landbouwgronden bruikbaar te houden. Aan de oostzijde wordt het water juist zoveel mogelijk vastgehouden en geïnfiltreerd. Hierdoor bevindt zich aan de westzijde van de Heuvelrug als het ware een waterlek. Om die reden is het ontwerp voor deze zijde verder uitgewerkt.

113

SPRENGEN

Wanneer de watervoorraad toeneemt door de toegepaste strategie, zullen de sprengen weer sterker gaan stromen of opnieuw water gaan voeren. Omdat deze zijn aangesloten op het boezemsysteem, worden stuwen in de sprengen geplaatst. Hierdoor krijgt het water de kans om opnieuw in de bodem te infiltreren. De sprengkoppen en sprengen maken onderdeel uit van het blauwe erfgoed, waardoor behoud ervan essentieel is.

114

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

AFSTROMING

Afstromend water ontstaat op steile oppervlakken van de Heuvelrug, zoals wegen, open grasvelden en smeltwaterdalen. Het smeltwater heeft aan de westzijde meer sporen achtergelaten, doordat het daar een groter afstroomoppervlak had. De gletsjer drukte tegen de noordoostzijde van de Heuvelrug, waardoor deze zijde steiler is.

Op locaties waar water afstroomt, wordt reliëf aangebracht om het water af te remmen en de infiltratie te bevorderen.

115

116

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BELEEFBARE HEUVELRUG

117

UITGANGSPUNT DE MENS ALS BEWAKER VAN HET SYSTEEM

ERVAREN

118

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BELE

EVING

OMARMEN

119

DEELONTWERPEN LOCATIES

N

120

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

2 Leersum

Doorn - Maarsbergen

VOET

FLANK

TOP

1 Bosgebied

3 Langbroekerdijk

TOP FLANK

VOET

121

OP DE TOP HUIDIGE SITUATIE

122

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

De hoge toppen van de Utrechtse Heuvelrug hadden in de Middeleeuwen een strategische en mythische betekenis. Begin 20e eeuw werden Huis te Maarn en Landgoed De Ruitenberg gerealiseerd op de hoogste punten van de Heuvelrug. Bij beide locaties sloten het huis- en tuinontwerp aan op het open heidelandschap en de lange zichtlijnen over de omgeving.

Het open landschap en de hoogteverschillen zijn tegenwoordig nauwelijks nog te ervaren door de uitgestrekte naaldbossen. Hierdoor is een eentonig landschap ontstaan waarin het overzicht ontbreekt.

123

TOEKOMSTIGE SITUATIE

124

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Door de naaldbossen op de hoogste delen te vervangen door heidelandschap krijgen de toppen hun functie als uitkijkpunt terug. Vanaf de hoogste punten van de Heuvelrug ontstaat opnieuw uitzicht over het omliggende landschap.

Daarnaast draagt heide bij aan de infiltratie van regenwater en verdampt er minder water dan in naaldbossen.

125

PRINCIPE TRANSITIE NAALDBOS

Gezonde bomen worden gekapt en afgevoerd

Pionierplanten

Dode bomen blijven in het gebied

Op aangewe blijven de naal

Naaldbomen sterven af

126

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

n komen op

Schapen als onderhoud om successie te voorkomen

Heide komt langzaam op

ezen plekken ldbomen liggen

Reducenten breken de naaldbomen af en de bodem wordt verijkt

Door successie ontstaat er loofbos

127

ONTWERP HEIDELANDSCHAP

Door de naaldbossen op de hoogste punten te verwijderen, worden de toppen weer beleefbaar. In de lagergelegen delen krijgen de naaldbossen de mogelijkheid om geleidelijk af te sterven, waarna reducenten het hout afbreken. Door natuurlijke successie ontwikkelt zich hier uiteindelijk loofbos.

128

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

129

N

ECOLOGISCHE WAARDE

1. De afstervende naaldbomen die door reducenten worden afgebroken zorgen voor voedingsstoffen voor de bodem. Door successie ontstaat er loofbos wat zich op een voedselrijke bodem kan vestigen.

2. Heide biedt leefruimte aan insecten, reptielen en veel vogels 3. De door successie ontstane loofbossen verliezen de bladeren en verdampen dus minder water. Loofbossen bieden leefruimte aan vogels, insecten en (grote) zoogdieren.

4. De combinatie van heide met loofbossen heeft veel ecologische waarde. De randen functioneren als ecotonen (overgangszones). Verschillende vegetatiestructuren werken ook beter tegen droogte en vormen een meer robuust systeem en meer soorten die kunnen leven op de Heuvelrug.

130

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BELEVINGSWAARDE

Met het heidelandschap op de toppen is het landschap te overzien. Men kan zich weer oriënteren en de historische functie van de toppen is terug.

131

132

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

133

LANGS DE FLANK HUIDIGE SITUATIE

134

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Veel dorpen en steden liggen op de flanken van de Heuvelrug. De toppen waren van oudsher te droog om te bewonen en de voet van de Heuvelrug was juist te nat. De steile en open oppervlakken zorgen voor afstromend water, zoals tussen Leersum en Amerongen. Dit water verzamelt zich vervolgens in de bebouwde gebieden, waar het nauwelijks kan infiltreren en voor wateroverlast zorgt. Bij extreme regenbuien kan het water bovendien erosiemateriaal meevoeren, wat tot gevaarlijke situaties kan leiden.

135

TOEKOMSTIGE SITUATIE

136

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Door reliëf aan te brengen op de steile oppervlakken wordt het water afgeremd en krijgt het de kans om in de bodem te infiltreren.

Ook wordt het meegevoerde erosiemateriaal opgevangen en verzameld in dit reliëf.

137

PRINCIPE BOTANISCHE SCHATKAMERS

1.

2.

1. Water wordt opgevangen en geïnfiltreerd 2. Organisch materiaal verzameld zich in de bufferzone 3. Langzaam ontstaat er een veenlaag 4. Op de veenlaag komt vegetatie op 5. De veenlaag wordt een botanische schatkamer en functioneert als een ven 6. Bij extreme regen wordt een deel van het organisch materiaal uitgespoeld wat zorgt voor voeding voor de bodem

138

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

3.

4.

5.

6.

139

ONTWERP BOTANISCHE SCHATKAMERS - PARK

140

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

141

N

ONTWERP BOTANISCHE SCHATKAMERS - BOS

142

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

143

N

ECOLOGISCHE WAARDE

1. Op de flanken liggen veel oude bosplaatsen.

De bossen hebben verschillende lagen met veel soorten vegetatie en daardoor een hoge ecologische waarde.

2. Door het toevoegen van heide en verwijderen naaldbossen is het van belang de oude bosplaatsen te versterken. Bossen zijn leefgebied voor veel diersoorten, waaronder grotere zoog dieren

3. In de botanische schatkamers ontstaat een soort ven waarin veel ecologische soorten hun leefgebied vinden. Door deze te combineren met de oude bosplaatsen komen verschillende ecosystemen samen met interessante ecotonen met hoge ecologische waarde.

144

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BELEVINGSWAARDE

PARK Door de hoge ecologische waarde is de mens te gast. Het gebied is alleen toegankelijk via vlonderpaden, wat de bezoekers dwingt de botanische schatkamers op een afstand te ervaren.

BOS De botanische schatkamers liggen verscholen in het bos. Wanneer bezoekers van de paden af gaan en het bos toetreden zullen ze de botanische schatkamers bij toeval ontdekken.

145

146

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

147

148

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

149

IN DE VOET HUIDIGE SITUATIE

150

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Aan de voet van de Heuvelrug komt kwelwater omhoog. Door de ontginningen in de Middeleeuwen is een watersysteem aangelegd dat het water afvoert, zodat de percelen geschikt blijven voor landbouw. Inmiddels stroomt dit schone kwelwater weg naar het boezemsysteem en wordt het waterpeil actief gereguleerd.

151

TOEKOMSTIGE SITUATIE

152

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Kwelwater blijft opkomen zolang het water wordt afgevoerd. Door het kwelwater in het gebied vast te houden in de vorm van een moeras, drukt het bovenliggende water het opkomende kwelwater weer de bodem in. Op deze manier wordt de zoetwatervoorraad aangevuld.

153

PRINCIPE VERNATTEN LANDSCHAP

1. De natte percelen met opkomend kwel liggen aan de oostzijde van de Langbroekerwetering en de meer droge percelen aan de westzijde.

2. Doordat het kwel de ruimte krijgt in het kwelmoeras stijgt de grondwaterstand bij de droge percelen. Vooral in natte (winter) periodes kan dit een verandering zijn.

3. In de zomer zijn de percelen hooilanden en dus bruikbaar voor veeteelt.

4. In de winter kunnen de percelen waterbufferen

+

154

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

5. De vernatting van het landschap zorgt voor een hoger waterpeil. De oude Ridderhofsteden in het gebied zijn gebouwd op de drogere gronden of smalle zandruggen zoals bij Kasteel Sandenburg.

Ook de boerderijen liggen verhoogd in het landschap om te voorkomen dat er natschade ontstaat.

155

ONTWERP KWELMOERAS

Om te voorkomen dat de percelen van de historische boerderijen onder water komen te staan wanneer het waterpeil stijgt, wordt langs de randen van de percelen een aarden wal aangelegd.

Deze vormt een extra verhoging, waardoor hoog water geen risico meer vormt.

156

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

157

N

ECOLOGISCHE WAARDE

1. Kwelmoeras: zeldzame plantsoorten, amfibieën, insecten, vogels en zoogdieren 2. Natte hooilanden: verschillende amfibieën, insecten zoals libellen en vlinders 3. Oude bosplaatsen: vogels, insecten en (grote) zoogdieren.

4. Veel verschillende ecosystemen = ecotonen

158

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

BELEVINGSWAARDE

Vanaf de Langbroekerdijk heb je overzicht over de verschillende landschappen.

In natte periodes ontstaat de mogelijkheid dat de Langbroekerdijk soms (bijna) overstroomt.

159

160

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

161

162

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

DE BEWAAKTE SCHAT

Het is onwaarschijnlijk dat het landschap van de Utrechtse Heuvelrug in zijn geheel zal worden getransformeerd ten behoeve van het watersysteem. Zo geniet het blauwe erfgoed nog altijd minder bekendheid en draagvlak dan de vele kastelen en buitenplaatsen waarmee het landschap wordt geassocieerd.

Juist daarom is bewustwording van de noodzaak om het watersysteem te verbeteren een belangrijk aandachtspunt. Veel bewoners van de Utrechtse Heuvelrug en haar omgeving weten niet welke schat zich onder hun voeten bevindt. Deze verborgen waterbron verdient het om beleefd, ervaren en gewaardeerd te worden.

Dat mensen met trots het watersysteem en het landschap omarmen en begrijpen welke waarde het heeft, is misschien wel de eerste stap naar een toekomstbestendige Heuvelrug.

Juist nu de zorgen over watertekorten en de beschikbaarheid van schoon drinkwater toenemen, ligt er onder dit landschap misschien wel een van de waardevolste schatten van Nederland verborgen.

163

DANKWOORD

Studeren aan de Academie van Bouwkunst was soms een uitdaging en dat had ik niet gekund zonder mijn lieve familie en vrienden. De vele berichtjes, kaartjes en telefoontjes hebben mij altijd goed gedaan en mij gemotiveerd wanneer dat nodig was.

Ook ben ik de inspirerende docenten, die de afgelopen jaren les hebben gegeven, en alle gezellige studiegenoten die ik heb leren kennen, ontzettend dankbaar. Dankzij hen kijk ik terug op vier intensieve, inspirerende en vooral leerzame jaren.

164

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

MET SPECIALE DANK AAN Commissieleden: Willemijn van Manen - mentor Bram Willemse - commissielid Jana Crepon - commissielid Toegevoegde examinatoren: Saline Verhoeven Linde Keip Experts: Waterschap Stichtse Rijnlanden Jos van Berkum Reinier Gramsma En iedereen die op welke manier dan ook heeft meegekeken, meegedacht of mij heeft ondersteund. Collega’s, studiegenoten en alle anderen: dank jullie wel!

165

BIBLIOGRAFIE

Adviesbureau voor landschap en cultuurhistorie. (1994). Duizend jaar waterbeheer in De Stichtse Rijnlanden. In D. Vergunst (Red.), Adviesbureau voor Landschap en Cultuurhistorie. https://www.hdsr.nl/ publish/library/18/cultuurhistorische_waarden_publ_light.pdf Berkum, J. V. (2025). Sprengen op de Heuvelrug: Deel 2: het Kraaijbeekstelsel. Historie.

Bezembinder, L. (2015, 20 augustus). De Eem vs. de Rijn. Verhaal140. https://verhaal140.wordpress. com/2015/08/20/de-eem-vs-de-rijn/ Chris Biesheuvel. (z.d.). KNMI’23-klimaatscenario’s. https://cdn.knmi.nl/system/data_center_ publications/files/000/071/901/original/KNMI23_klimaatscenarios_gebruikersrapport_23-03.pdf De Niet, J., Van der Toorn, L., Beije, E., Heijkers, J., & Hoekstra, J. (2021). Hydrologische effecten studie van het vervangen van naaldbos op de Utrechtse Heuvelrug door loofbos. Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden. https://www.h2owaternetwerk.nl/images/2021/februari/H2O-Online_210218_Vervanging_ naaldbos.pdf Fabrique. (z.d.). Toekomstbestendige Heuvelrug, Gooi en Vechtstreek. H+N+S Landschapsarchitecten. https://hnsland.nl/projecten/toekomstbestendige-heuvelrug-gooi-en-vechtstreek/ Geopark Heuvelrug Gooi en Vecht. (2025, 25 april). Lek en Kromme Rijngebied. https://www.geoparkheuvelrug.nl/beleef-het-geopark/deelgebieden/lek-en-kromme-rijn-gebied/ Geo-Point Utrecht. (z.d.). Natuur en landschap. https://geo-point.provincie-utrecht.nl/pages/natuurlandschap Groen Groeit Mee. (2025). Toekomst voor het Kromme Rijn Linie Landschap: Ontwikkelperspectief 2040.

Haartsen, A., Olde Meierink, B., De Groot, R., Bureau voor Bouwhistorie en Architectuurgeschiedenis (BBA), & Optifield. (2021). Cultuurhistorische waardenkaart Wijk bij Duurstede.

H+N+S Landschapsarchitecten. (2022). Ambitiedocument Blauwe Agenda Utrechtse Heuvelrug. Provincie Utrecht.

Hendriks, D., Passier, H., Marsman, A., Levelt, O., Lamers, N., Valstar, J., Hoogvliet, M., Louw, P. D.,

166

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

Rozemeijer, J., Van de Ven, F., Van Linge, J. M., & Hu, X. (2023). Integrale Grondwaterstudie Nederland module 1: landelijke analyse. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.

HydroLogic BV. (2021). Bouwstenen Blauwe Agenda Utrechtse Heuvelrug. Blauwe Agenda Utrechtse Heuvelrug.

Keunen, L. (2025). Kromme Rijn en de Langbroekerwetering. In Stuwwal in het laagland (pp. 130–135).

Uitgeverij Matrijs.

KNMI. (z.d.). KNMI’23-klimaatscenario’s. https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/ knmi-23-klimaatscenario-s KNMI. (z.d.). KNMI’23-klimaatscenario’s – toolkit. https://www.knmi.nl/klimaatscenarios23-toolkit KlimaateffectAtlas. klimaatscenarios

(z.d.).

KNMI’23-klimaatscenario’s.

https://www.klimaateffectatlas.nl/nl/

Kombos, Maarsbergen. (z.d.). Geopark Heuvelrug Gooi en Vecht, waar de geschiedenis aan en onder je voeten ligt (p. 2). https://www.geopark-heuvelrug.nl/wp-content/uploads/Ken-je-ONDERGRONDUtrechtse-Heuvelrug-versie-7.0.pdf Kracht en kwetsbaarheid Gelderse Vallei – BOVI 2050. (2021, 4 mei). https://bovi2050.nl/kracht-enkwetsbaarheid-geldersevallei/ Kruiver, G., Van Lutterveld, L., Ozinga, G., Rijnbeek, G., & Weenink, E. (2022). Natuurlijk kapitaal Heide. Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. https://www.np-utrechtseheuvelrug.nl/wp-content/ uploads/2022/04/Utrechtse-Heuvelrug-heide.pdf Kuitert, W. (2018). Spruces, pines, and the picturesque in seventeenth-century Netherlands. Studies in the History of Gardens & Designed Landscapes, 38(2), 73–95. https://doi.org/10.1080/14601176.2017.140 4223 Lesmodule Landschap en natuur. (z.d.). Romeinse Limes Nederland. https://www.romeinen.nl/onderwijs/ voor-docenten/lesmodules/lesmodule-landschap-en-natuur

167

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. (2025, 26 juni). Ecologisch streefbeeld Rivierengebied. https://www.pagw.nl/streefbeelden/streefbeeld-rivierengebied Nationaal Park Utrechtse Heuvelrug. (2025, 27 april). Grondwaterstand door regen op de Utrechtse Heuvelrug: gevolgen en acties. https://www.np-utrechtseheuvelrug.nl/bericht/grondwateroverlast-doorregen-op-de-utrechtse-heuvelrug-gevolgen-en-acties/ Nieuwe KNMI-klimaatscenario’s: ‘Nederland moet zich voorbereiden op zwaardere weersextremen’.

(2025, 7 januari). CO₂-Prestatieladder. https://www.co2-prestatieladder.nl/nieuws/nieuwe-knmiklimaatscenarios-nederland-moet-zich-voorbereiden-op-zwaardere-weersextremen/ NL2120. (2026, 25 maart). Oplossingen. https://www.nl2120.nl/oplossingen/ Panorama Landschap – Utrecht en het Kromme Rijngebied. (z.d.). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Panorama_Landschap_-_Utrecht_en_het_Kromme_ Rijngebied Panorama Landschap – Utrechtse Heuvelrug. (z.d.). Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. https://kennis. cultureelerfgoed.nl/index.php/Panorama_Landschap_-_Utrechtse_Heuvelrug Planbureau voor de Leefomgeving. (z.d.). Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050. https:// www.pbl.nl/publicaties/vier-scenarios-voor-de-inrichting-van-nederland-in-2050 Post, E. M. (1787). Utrechtse Heuvelrug: Dwaalspoor onder de groene deken (pp. 1–199). https://geo. provincie-utrecht.nl/publiek/documenten/monumenten/TT/TT2_Utrechtse_Heuvelrug.pdf Provincie Utrecht. (2009). Kwaliteitsgids Utrechtse Landschappen: Utrechtse Heuvelrug.

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). Spreng (cultuurhistorisch beheer). http://kennis. cultureelerfgoed.nl/index.php/Spreng_%28cultuurhistorisch_beheer%29 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). RCE WebGIS. https://rce.webgis.nl/nl/workspace/rijksdienstvoor-het-cultureel-erfgoed/portal Tilborghs, J., Koopmans, G., Immerzeel, M., Roest, E., & Bosgroep Midden Nederland. (2022). Van naald-

168

WAKEN OVER DE WATERSCHAT

naar loofbos. Blauwe Agenda. https://www.np-utrechtseheuvelrug.nl/wp-content/uploads/2024/07/ UPG-Blauwe-agenda-Naald-naar-Loof-Eindrapport.pdf Vallei & Veluwe. (z.d.). Vallei en Veluwe: De toekomstige waterbalans in beeld. https://klimaatvalleienveluwe. nl/wp-content/uploads/2025/04/waterbalans-in-beeld-2025-V267.pdf Van den Brink, H., Woolderink, H., & Van Balen, R. (2021). Goed ontsloten gestuwde fluvioglaciale afzettingen bij Soesterberg. In Grondboor & Hamer, 6. https://natuurtijdschriften.nl/pub/1024320/GH2021nrx_art-646-Den-brink-afzetting-Soesterberg-ronde.pdf Van Hattum, I. T. (z.d.). Nederland in 2120. Wageningen University & Research. https://www.wur.nl/nl/ onderzoek-resultaten/dossiers/dossier/nederland-in-2120.htm Verdonschot, P. (2025). Water, land en natuur. In Stuwwal in het laagland (pp. 22–27). Uitgeverij Matrijs.

Vermesting en verzuring: oorzaken en effecten. (2013, 12 juni). Compendium voor de Leefomgeving. https://www.clo.nl/indicatoren/nl017808-vermesting-en-verzuring-oorzaken-en-effecten Utrechtse Heuvelrug in 2050. (z.d.). https://www.landschaperfgoedutrecht.nl/natuur-en-landschap/ natuurvisie/utrechtse-heuvelrug/

169