Stadswildernis - Mark Vergeer

stadswildernis mark vergeer II master landschapsarchitectuur

Mark Vergeer markjvergeer@gmail.com

Master Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst Oktober 2021

Mentor: Jorryt Braaksma Commissieleden: Ingeborg Thoral & Marieke Timmermans Toegevoegde commissieleden t.b.v. het examen: Roel van Gerwen & Pierre-Alexandre Marchevet

stadswildernis renaturalisatie van het zwarte land

Titel 4

Inhoudsopgave Aanleiding

6.

Locatie en context

8.

Opgave

24.

Onderzoek

36.

Concept en strategie

52.

Ontwerp - Masterplan

60.

- Stappenplan

84.

- Deeluitwerking Porte Ouest

86.

- Toegankelijkheid

96.

- Industrieel erfgoed

106.

Dankwoord

124.

5

Overblijfselen van turfwinning in het Nieuwkoops Plassengebied

6

Aanleiding Als kind groeide ik op in de veronderstelling

Grote delen van West-Europa kennen

dat mijn achtertuin, het Nieuwkoops

een soortgelijk cultivatieproces waardoor

Plassengebied, het meest onaangetaste

grootschalige dynamische landschappen

stukje natuur van Nederland was. Naarmate

zijn

de tijd verstreek en ik meer te weten

woeste wildernis heeft plaats gemaakt

kwam over mijn woonplaats begon ik te

voor

begrijpen dat dit landschap is gevormd

industrie. Eén van deze getransformeerde

door één van de meest ingrijpende

landschappen bevindt zich op de breuklijn

industriële processen in Nederland: de

van het Brabants en het Ardens massief in

turfwinning. Mijn achtertuin was het decor

Wallonië: dit kennen wij nu als het dal van de

van grootschalige veenontginning en trans-

Sambre en de Maas. Deze twee rivieren en

formeerde het natte veenmoeras tot een

hun omgeving zijn sterk geïndustrialiseerd

lappendeken van legakkers en petgaten.

en transformeerde het oorspronkelijk natte

Na het vetrekken van de turfindustrie

valleilandschap tot een statisch industrie-

deed de natuur een herintrede in een, op

gebied. Langs deze lineaire structuur

het eerste gezicht, verwoest landschap. De

bevindt zich de stad Charleroi. De vallei

afgelopen decennia heeft het Nieuwkoops

is hier door toedoen van de grootschalige

Plassengebied

zich

ontwikkeld

verdwenen. landbouw,

De stedelijk

oorspronkelijk netwerk

of

tot

mijn- en staalindustrie getransformeerd

hoogwaardig natuurgebied dat een grote

van een dynamisch valleilandschap tot ‘het

betekenis en waarde heeft voor omringend

Zwarte Land.’

stedelijk gebied. Deze drastisch getransformeerde landschappen, waar de natuur zich ontwikkeld naar de condities die de mens heeft achtergelaten, hebben mij altijd gefascineerd.

7

Foto door Stephan Vanfleteren 8

Locatie en context Charleroi kon, net als veel andere steden

staalindustrie was zo sterk verweven in

langs de Sambre en de Maas, uitgroeien

het stedelijk netwerk, de stadsidentiteit,

van een kleine nederzetting tot een

de bewoners en de economie dat de

welvarende

de

teloorgang van de industrie de ondergang

Industriële Revolutie groeide het stedelijk

van de Charleroi betekende. De vallei

weefsel, de economie en het bevolkings-

functioneerde jaren als industrieel centrum

aantal explosief en had Charleroi groot

maar bleef na het vertrekken van de

succes. Toch had de economische motor

industrie als relict achter in het hart van

van de mijn- en staalindustrie een sterke

Charleroi. De stad kreeg te maken met

weerslag op de ontwikkeling van de stad.

bevolkingskrimp, grootschalige leegstand

De bevolking, die grotendeels bestond

en had moeite om zichzelf staande te

uit mijn- en fabrieksarbeiders, was arm en

houden. Op dit moment is Charleroi

er werd niet geïnvesteerd in een leefbare

de op twee na grootste gemeente van

woonomgeving. Na jaren van economische

België maar het heeft nog steeds een zeer

vooruitgang kwam de industriële motor

slecht imago. In 2008 werd Charleroi zelfs

rond 1970 tot stilstand. De mijn- en

verkozen tot lelijkste stad ter wereld.

industriestad.

Tijdens

9

Een dynamisch landschap Het oorspronkelijk natte rivierenlandschap op de breuklijn was één van de zeldzame grootschalige waterstructuren van België. De vallei vormde zich onder invloed van platentektoniek en door het erosieproces dat veroorzaakt werd door de rivieren van de Maas en de Sambre. In de droge zomermaanden transformeerde de vallei van een klein stroompje tot een woest kolkende rivier in natte wintermaanden. De rivierdynamiek vormde de vallei en bracht een variërend landschap aan van diepe nauwe dalen en uitgestrekte flauwe vlaktes. Het diverse valleilandschap bestond uit verschillende rivierbeddingen, wetlands en valleibossen. Deze grote variatie aan vochtige landschappen had een zeer grote ecologische waarde.

10

Vestingsteden en nederzettingen Deze constante aanwezigheid van water vormde een grote aantrekkingskracht op de mens. Al snel vestigden allerlei nederzettingen zich aan de valleirand die de constante aanwezigheid van het rivierwater benutten als drinkwater.

Het landschap van wetlands en rivieren kreeg rond 1600 een hele andere functie en werd ingezet als fysieke barrière in oorlogsgebied. De breuklijn vormde toentertijd de grens tussen de Spaanse Nederlanden en het koninkrijk Frankrijk.

Deze secundaire functie transformeerde een aantal nederzettingen rondom het dal tot vestingsteden; Charleroi was één van deze steden. Na verloop van tijd ontwikkelde zich een industrie waarin de bossen uit de omgeving werden ingezet voor houtproductie.

11

Economische motor Tijdens de industriële revolutie kon Charleroi zich in korte tijd ontwikkelen tot welvarende industriestad. Door de aanwezige steenkool uit de omgeving te gebruiken ontstond er een succesvolle mijn- en staalindustrie. De Sambre werd gekanaliseerd en ingezet als infrastructurele verbinding waardoor de vele producten snel getransporteerd konden worden. De vallei was het hart van de mijn- en staalindustrie en het stedelijk netwerk groeide rondom de vallei. Jarenlang was de stad gevuld met rook en rezen talloze terrils van steenkoolafval op middenin de arbeiderswijken die zich als olievlek uitspreidden langs de valleiranden.

12

Vergane glorie Toen de industrie na 1970 in een onomkeerbaar dal terecht kwam sloten de fabrieken haar deuren en vertrokken de vele mijnarbeiders. De vallei vormde jarenlang het centrum van bedrijvigheid in de stad en was onderdeel van het dagelijks leven van vele inwoners. Na het sluiten van de deuren bleef de leegstaande vallei als krater achter in een verscheurd stedelijk netwerk. De vervuilde vallei vol immense fabrieken geeft al jaren een negatief imago aan omringend stedelijk gebied en is een niemandsland waar de oorspronkelijke landschappelijke condities verdwenen zijn.

13

14

Titel

15

Titel 16

17

18

19

20

21

Titel 22

23

Overstromingen juli 2021 24

Opgave De teloorgang van de mijn- en staalindustrie

zullen in korte tijd grote hoeveelheden

veroorzaakte, met name rondom Charleroi,

neerslag door de rivieren en kanalen van

grootschalige leegstand in de vallei. Er

België worden afgevoerd. De kanalisatie

worden op dit moment plannen gemaakt

van het oorspronkelijke watersysteem

voor een stedelijke transformatie van de

maakt het rivierenlandschap kwetsbaar

vallei waarin de Sambre als ruggengraat

en stimuleert verdere verdroging van het

voor ontwikkeling wordt benoemd. Dit

landschap. De overstromingen van juli

toekomstperspectief voor het dal valt te

2021 en de extreme droogte uit de zomers

betwijfelen. De stad kent nauwelijks groei,

van 2019 en 2020 laten de kwetsbaarheid

er is grote leegstand binnen het bestaand

van het rivierenlandschap zien ten opzichte

stedelijk weefsel en kan zich voorlopig

van het veranderend klimaat. België staat

nog ontwikkelen binnen haar huidige

zelfs op de 23e plek ter wereld als het

contouren. Waarom wordt er dan ingezet

gaat om waterschaarste. Het huidige

op een stedelijke ontwikkeling in de vallei?

gecultiveerde netwerk van België heeft

Deze afstudeeropgave is een reactie op

robuuste

de geplande stedelijke transformatie in

doen vervagen. Door de oorspronkelijk

de vallei en onderzoekt een landschap-

natte condities en de huidige leegstand

pelijke transformatie. België als geheel

in de vallei zie ik voor het dal van de

staat namelijk voor een urgente en grote

Sambre een sleutelrol weggelegd in deze

klimaatopgave waarvan de wateropgave

klimaatopgave. Dit afstudeerproject is

een belangrijk onderdeel is. De Sambre

een pleidooi voor een landschappelijke

en

de

oorspronkelijk

natte

landschappelijke

structuren

condities

transformatie dat de unieke condities van

van de vallei zouden een belangrijke rol

het dal inzet in de klimaatopgave en tegelij-

kunnen vervullen in deze klimaatopgave.

kertijd een uniek landschap introduceert in

De noodzaak van robuuste grootschalige

het hart van Charleroi.

klimaatbuffers wordt steeds zichtbaarder en kan tegelijkertijd een positieve impact hebben op omringend stedelijk gebied.

Klimaatverandering

brengt

enerzijds

langere periodes van droogte, anderzijds zal de neerslagintensiteit toenemen en

25

‘Wallonië wil twee nationale parken’ ‘Oproep aan steden tegen hittestress: plant bomen waar je kunt’ ‘Charleroi verkozen tot lelijkste stad ter wereld’ Titel 26

Verleden: dal als centrum van de stad

Toekomstperspectief: stedelijke ontwikkeling in het dal

Huidig: dal als niemandsland

Opgave: landschappelijke ontwikkeling in het dal

27

‘Noodweer slaat opnieuw toe in België’ ‘De economische schade van de overstromingen loopt in de miljarden’ ‘België bij zwaarst getroffen landen door extreme droogte in Europa’ Overstromingen juli 2021 28

Wateropgave De kanalisatie van het oorspronkelijke

binnenkomt afgevoerd via het netwerk van

watersysteem maakt het rivierenlandschap

rivieren en kanalen. De stenige bodem

kwetsbaar en dit wordt steeds problemati-

en het grote reliëf van Wallonië heeft een

scher en zichtbaarder. De overstromingen

waternetwerk gecreëerd van kleine beken

van juli 2021 hebben een discussie teweeg-

en rivieren die zich samenvoegen in de

gebracht over de kwetsbaarheid van dit

lagergelegen dalen die uiteindelijk bijn

gereguleerde en gecultiveerde rivieren-

allemaal uitmonden in de grootschalige

landschap. Ook de Sambre is onderdeel

rivier de Maas. De Sambre is één van de

van deze discussie. Door kanalisering van

grotere zijrivieren van de Maas en heeft

de Sambre zijn oorspronkelijk brede rivier-

een bijdrage van ongeveer 8% aan de

beddingen versmald, zijn oevers rechtge-

totale waterafvoer per jaar.

trokken en krijgt water niet de kans om te infiltreren in de bodem. Op dit moment wordt 70% van al het water dat Wallonië

29

Huidig: lange periodes van droogte

Huidig: gematigde neerslagintensiteit

Juli 2021: periode van uitzonderlijke neerslagintensiteit

Toekomst: hevige neerslagintensiteit in korte tijd

30

Vele

sluizen

reguleren

het

waterpeil

hier zal het huidige watersysteem op

en zorgen voor de aanwezigheid van

aangepast moeten worden. De huidige

voldoende water in de zomermaanden

afvoerende werking van de kanalen zal in

voor, in eerste instantie, scheepvaart-

de toekomst het effect van droogte en de

verkeer. Tijdens natte periodes wordt het

kans op overstromingen vergroten. Het is

water razendsnel afgevoerd, krijgt het

van belang overtollig water tijdens natte

niet de kans om te infiltreren en wordt

periodes vast te houden om verdroging

er nergens zoet water vastgehouden. De

in warme zomermaanden tegen te gaan.

huidige trechterwerking van de kanalen

Ik zie hier kansen weggelegd voor het dal

heeft naast verdroging ook overstromings-

van de Sambre door de oorspronkelijke

gevaar tot gevolg. De hevige regenval uit

condities van de vallei.

juli 2021 was uniek. Toch zal West-Europa door klimaatverandering in de toekomst te maken krijgen met een grotere neerslagintensiteit in een zeer korte tijd en

1200 1100 1000

neerslag (mm)

900 800 700 600 500 400 1900

1950

2000

31

‘Zet vooral in op vochtige natuur’ ‘Met nieuwe bossen alleen redden we de natuur niet’ ‘Wetenschappers eisen dat België prioriteit maakt van bodiversiteitsbescherming’

32

Ecologie De

grootschalige

cultivatie

van

grotendeels te wijden aan de kanalisatie,

West-Europa is een grote bedreiging voor

verstedelijking en industrialisatie van de

de ecologische kwaliteit van het landschap,

Sambre en de Maas. De aanwezigheid van

zo ook in het dal op de breuklijn van het

zoet water wordt nauwelijks benut voor

Brabants en Ardens massief. Opvallend

andere doeleinden dan scheepvaart. Het

is dat de breuklijn is getransformeerd tot

herstel van deze natte landschappen is niet

scheiding tussen het ecologisch ‘stabiele’

alleen essentieel vanuit wateradaptatie

Ardens massief in het zuiden en het

en klimaatverandering maar ook vanuit

ecologisch minder waardevolle Brabants

ecologisch perspectief. Wetenschappers

massief in het noorden. Oorspronkelijk

en ecologen pleiten daarom voor het

had dit natte valleilandschap een grote

herintroduceren van natte landschappen

biodiversiteit. Water wordt ten slotte niet

in België. Het lineaire dal heeft hierin een

voor niets benoemd als de bron van al het

belangrijke rol als migratiegebied voor vele

leven op aarde. De grote oorzaak van de

diersoorten en het verbindt geïsoleerde

slechte ecologische kwaliteit in het dal is

natuurgebieden met elkaar.

Ecologische kwaliteit in Wallonië 33

‘Geen werk, maar ruimte zat’ ‘Sloop slecht gelegen woningen en bouw nieuwe dichter bij het centrum’ ‘België is één van de meest verstedelijkte landen van Europa’

34

Verstedelijking Grote delen van de waardevolle robuuste

derswoningen bleven leeg achter. Met

landschappen van België hebben plaats

name rondom het dal, het centrum van de

gemaakt voor uitgestrekte dorpen en

mijn- en staalindustrie, is de grootschalige

steden. Het stedelijk netwerk dat zich als

leegstand zeer problematisch. Jarenlang

olievlek over het landschap verspreidde

trokken inwoners weg uit de vallei om

maakt België tot één van de meest

de schoorsteenrook te vermijden en

verstedelijkte

De

om niet geconfronteerd te worden met

uitgestrekte en versteende lintdorpen zijn

het negatieve imago van de vallei dat

beeldbepalend en vormen ook de basis

als litteken achterbleef in het verloren

van het stedelijk netwerk van Charleroi.

Charleroi. Nu de druk op het landschap

Deze

stedenbouw-

en op de klimaatopgave toeneemt is het

kundige opzet heeft tot gevolg dat de stad

van groot belang om de Belgische steden

een zeer lage bevolkingsdichtheid, veel

compacter vorm te geven. Deze afstu-

laagbouw en meerdere stadscentra heeft.

deeropgave zet daarom in op verdichting

Na de teloorgang van de industrie kreeg

van het bestaande stedelijk weefsel om

Charleroi te maken met grootschalige

ruimte te bieden voor het herstel van de

leegstand. Fabrieken sloten haar deuren

zeldzame natte condities in de vallei.

‘niet

landen

ter

ontworpen’

wereld.

en arbeiders verlieten de stad op zoek naar werkgelegenheid elders en hun arbei-

1969/km2

Charleroi

5000/km2

Brussel

5040/km2

Amsterdam 35

Oorspronkelijk overstromingsgebied

Overstromingsgevaar (juli 2021)

Waterkwaliteit

Reliëf

36

Onderzoek Wanneer de vallei in de context van

De

oorspronkelijke

rivierbedding

is

Wallonië wordt geplaatst dan valt de

ingekaderd en verkleind en het natuurlijk

vallei op door een een aantal opvallende

overloopgebied is verdwenen. Van origine

feiten en bevindingen. Het bestaande

was de gehele vallei overloopgebied

reliëf van het landschap en de waterlopen

tijdens natte perioden, dit heeft plaats

laten overduidelijk zien dat de breuklijn

gemaakt voor grootschalige industrie. De

één van de weinige zones is waar de

bovenste kaartlaag laat duidelijk zien dat

grote waterlopen hun littekens hebben

de vallei rondom Charleroi van nature

achtergelaten in de aardkorst. De alluviale

een zeer groot overstroombaar oppervlak

vlakte van het dal kent zowel brede en

heeft door de brede opzet van de vallei

ondiepe dalen als diepe en smalle dalen

rondom Charleroi.

wat erop wijst dat de rivierdynamiek zeer divers was en zich voegde naar de condities van de aardkorst. Het huidige grootschalige rivierennetwerk heeft een slechte waterkwaliteit in vergelijking met de kleinere waterlopein in de omgeving.

De grootste oorzaak hiervan is in eerste instantie

de

zware

industrie

en

het

verstedelijkt karakter dat zich in en rondom de vallei bevindt. Zoals eerder benoemd is

dit

grootschalige

rivierenlandschap

kwetsbaar tijdens perioden van heftige neerslag. De derde kaartlaag laat het overstromingsgevaar zien tijdens de hevige neerslag in juli 2021. De grootschalige rivieren moeten als afvoerend systeem de grote hoeveelheden water verwerken.

Deze

natuurlijke

trechterwerking

van

de vallei maakt de lagergelegen delen van

de

vallei

overstromingsgevoelig.

37

38

Een tocht door het dal Om de kwaliteiten en knelpunten van het

De aanwezige natuur heeft een aantrek-

dal van de Sambre als geheel te onderzoe-

kingskracht op het landschap waardoor

ken ben ik de rivier afgefietst vanaf L’A-

een veelgebruikte recreatieve route is ont-

louette in Frankrijk tot de uitmonding in de

staan in het dal. Dorpen en steden rich-

Maas ter plaatse van Namen. Tijdens deze

ten zich naar de Sambre en profiteren van

tweedaagse tocht fotografeerde ik elke 10

deze succesvolle recreatieve economie.

minuten het landschap vanuit hetzelfde

• Het benedenstrooms dal brengt een

standpunt. Deze ‘objectieve’ fotoreeks laat

abrupt einde aan deze landschappelijke

een duidelijke variëteit in het landschap

kwaliteit. Dit deel van het dal bevindt zich

zien en definieert vier kenmerkende zones

rondom Charleroi. Het continue karakter

in het dal:

van het dal stopt door de brede en ondie-

• De bovenstroomse vlakte kent brede en

pe opzet van het dal. Hier maakt het na-

ondiepe dalen. Er wordt weinig hoogtever-

tuurlijke landschap plaats voor grootscha-

schil overbrugd waardoor de stroomsnel-

lige industrie. Omringend stedelijk gebied

heid langzaam is en er dus ondiepe dalen

keert zich letterlijk af van het dal wat het

te vinden zijn. Deze dalen worden gevuld

tot een onprettige verblijfsplaats maakt.

met veel natuurgebieden en kleinschalige

• Het benedenstrooms dal brengt veran-

agrarische gronden. Vele kleine dorpen

dering aan dit onprettige karakter rondom

en steden maken gebruik van de aanwe-

Charleroi. De lineaire structuur van het dal

zigheid van de Sambre en de recreatieve

wordt weer herkenbaar door de diepe en

waarde van de rivier.

smalle dalen. De vele sluizen en het reliëf

• Het bovenstrooms dal bevindt zich rond-

in het landschap laten duidelijk zien dat de

om de grens van België en Frankrijk. Van

rivier hier van origine een sterk eroderend

origine nam hier de stroomsnelheid toe,

effect had op het aardoppervlak. Dit deel

dit versterkte het proces van erosie waar-

van het dal heeft een aangename afwisse-

door diepe en smalle dalen zich in de

ling tussen stedelijk netwerk, natuurlijk- en

aardkorst hebben gevormd. Het begin van

agrarisch landschap en industrie. Omrin-

het bovenstrooms dal kent veel landbouw

gend stedelijk gebied maakt weer gebruik

maar transformeert geleidelijk tot een na-

van de Sambre als recreatief netwerk en

tuurlijk landschap waar de steile hellingen

het water wordt gezien als kwaliteit in de

worden bedekt door imposante bossen.

leefomgeving.

39

Bovenstroomse vlakte

Bovenstrooms dal

Benedenstroomse vlakte

Benedenstrooms dal 40

41

Benedenstrooms dal 42

Rivier- en valleimorfologie Een combinatie van het reliëf van de breuklijn,

de

stroomsnelheid

en

een

variatie aan bodemtypes hebben het dal geërodeerd tot haar huidige vorm. De vier verschillende karakters van het dal kennen elk een eigen ruimtelijke opzet en hebben van origine een karakteristieke rivierdynamiek. Opvallend is dat het gedeelte rondom Charleroi één van de weinige locaties is waar van origine een groot oppervlak overstroomde tijdens natte perioden. De ruimtelijke opzet van de vallei biedt daarom rondom Charleroi potentie voor overloopgebied en kan een belangrijke sleutelrol krijgen in de klimaaten wateropgave.

43

Sluis ter plaatse van Charleroi 44

Gereguleerd watersysteem De oorspronkelijke rivierdynamiek van België is getransformeerd tot een statisch kanaal dat wordt gereguleerd door vele sluizen. Dit maakt het mogelijk om de Sambre het gehele jaar toegankelijk te houden

voor

scheepvaartverkeer.

Dit

sluizensysteem overbrugt de grote hoogteverschillen in het dal van de Sambre.

Rondom Charleroi is dit hoogteverschil relatief klein in vergelijking met gebieden meer stroomop- of stroomafwaarts. Dit geringe hoogteverschil verklaart waarom er

een

groot

overstromingsgebied

rondom Charleroi te vinden was: het water werd door het oorspronkelijk reliëf in het landschap niet snel stroomafwaarts afgevoerd en dus vond er minder erosie van het aardoppervlak plaats.

45

Steengroeven in stroomafwaarts gebied

Leegstaand industrieel erfgoed in Charleroi 46

Industrie en leegstand Het economisch succes en het type industrie kent een sterk gradiënt in het dal.

De grootste economische activiteit bevond zich tijdens de industriële revolutie rondom Charleroi. Groter economisch succes is op dit moment juist te vinden rondom Namen dat de nabijheid van de Maas benut voor de winning en het transport van bouwmaterialen. De bedrijvigheid die zich op dit moment rondom Charleroi bevindt bestaat uit de restanten van de staalindustrie.

Deze bedrijvigheid lijkt eindig te zijn door buitenlandse

concurrentie

óf

bestaat

uit niet-locatiegebonden functies zoals opslagloodsen. De vallei rondom Charleroi wordt vooral gevuld met uitgestrekte verlaten fabrieksterreinen.

47

Waardevol historisch erfgoed

Infrastructuur

Vervuilingsintensiteit

Overstromingsgebied

Reliëf en terrils

48

Overblijfselen uit het industrieel tijdperk Tijdens de industriële revolutie was de

lingsgraad. Door dit proces op de vallei

vallei het centrum van de mijn- en staal-

te projecteren is een inschatting te maken

industrie. Deze bedrijvigheid heeft grote

van waar de vervuilde- en minder vervuilde

sporen nagelaten in- en rondom de vallei.

plekken

De mijnindustrie liet bijvoorbeeld talloze

opslagpunten en kantoren kennen minder

bergen van mijnafval verrijzen aan de

ernstige vervuiling dan bijvoorbeeld de

valleirand. Deze terrils liggen als groene

bodem rondom de immense hoogovens.

geïsoleerde eilanden in het verharde

De grootschalige infrastructuur rondom

Charleroi en zijn beeldbepalend voor

de vallei is één van de vele relicten dat

de skyline van de stad. De lagergelegen

herinnert aan de glorie van het indus-

gronden in de vallei waren van oorsprong

triegebied.

overstromingsgebied

natte

doorkruisen de vallei via viaducten of

periodes. Door het reguleren van de

lopen parallel aan de valleirand. Deze

waterlopen en het verdwenen overstro-

aanwezige infrastructuur vormt een fysieke

mingsgevaar konden vele fabrieken zich

barrière tussen het dal en omringend

vestigen in de vallei. Toentertijd was het

stedelijk gebied. Ook het industrieel

besef van de vervuiling dat de industrie

erfgoed is een relict uit de periode van

veroorzaakte nog niet aanwezig of werd

economisch succes. De meest beeldbe-

het overschaduwd door economische

palende loodsen, fabrieken en hoogovens

belangen. De zware metalen die de bewer-

staan al jaren leeg en zijn vooral te vinden

kingsprocessen van de mijn- en staalin-

aan de westzijde van het centrum. Deze

dustrie teweegbrachten veroorzaakte een

identiteitsbepalende objecten vertellen

zeer vervuilde bodem. Deze vervuiling

het verhaal van de groei en ondergang van

verspreidt zich wanneer het in aanraking

Charleroi. Ondanks de vele protesten van

komt met het oppervlaktewater of met

de lokale bevolking is een groot deel van

de relatief hoge grondwaterstand in de

het erfgoed in de loop der jaren gesloopt.

vallei. De zware metalen zullen zich via de

De modernere en minder waardevolle

waterstromen verplaatsen en een kleine

objecten zijn nog in gebruik en bevinden

milieuramp veroorzaken. Elke specifieke

zich met name aan de zuidzijde van

stap in het bewerkingsproces van de

de Sambre of aan de oostzijde van het

mijn- en staalindustrie bepaalt de vervui-

centrum.

tijdens

zich

bevinden.

Deze

Overslag-

immense

of

netwerken

49

50

Conclusie Uit elke onderzoekslaag valt te concluderen

deel van de vallei en omringend stedelijk

dat de industrialisatie van de vallei op

gebied. De brede opzet van de vallei en

allerlei vlakken grote gevolgen heeft

de grootschalige leegstand bieden kansen

voor het huidig functioneren van het dal.

voor een landschappelijke transformatie.

Dit geldt zowel voor de landschappelijke

Er breekt als het ware een nieuw hoofdstuk

condities (water, vervuiling, ecologie, etc.)

aan voor de vallei waarin de klimaatopgave

als voor het menselijk gebruik (toeganke-

een hoofdrol zou moeten spelen bij de

lijkheid, esthetiek, beleving, etc.). Toch

nieuwe invulling.

heeft de vallei als grootschalige landschappelijke structuur de laatste jaren een grote transformatie ondergaan. Het is, stroomopwaarts en stroomafwaarts van Charleroi, een gewaardeerd recreatief landschap dat door haar lineaire structuur zeer intensief gebruikt wordt en een belangrijke ecologische corridor vormt. Slechts op één plek zijn al deze kwaliteiten van het dal ver te zoeken; dit is het gedeelte rondom Charleroi. Het dal is hier als het ware een ontbrekende schakel dat, mede door de overblijfselen uit het industrieel tijdperk, een negatief imago geeft aan dit

51

Leegstaande vallei

Scheppen van landschappelijke condities

Natuurlijke transformatie tot landschapspark

Dal verankerd in lineaire- en stedelijke structuur

Titel 52

Concept & strategie Deze

afstudeeropgave

tegenbeweging

een

de twee valleizijden waardoor het huidige

stedelijke

karakter van de vallei als barrière verdwijnt

ontwikkeling in de vallei en richt zich op een

en het landschapspark actief onderdeel

landschappelijke transformatie van het dal.

wordt van de stad. De overblijfselen uit

Door de sterke verankering in het stedelijk

het industrieel tijdperk worden ingezet

netwerk van Charleroi heeft het dal veel

als

potentie om een meerwaarde te worden

het raamwerk van de landschappelijke

voor de stad. De wateropgave is de motor

invulling bepalen. Het concept stadswil-

van deze landschappelijke transformatie

dernis kent een nieuwe landschapsiden-

en laat de noodzaak zien van het herstel

titeit toe aan de regio en stimuleert de

van de grootschalige landschappelijke

aantrekkingskracht van verval, ontdekking

structuren van België. Het introduceren

en verwildering. De vallei krijgt de rol

van overloopgebied gaat droogte en

van recreatief landschap en onderscheidt

overstromingsgevaar tegen en het herin-

zich van andere landschappen door het

troduceren van de natte condities herstelt

industrieel erfgoed in te zetten als identi-

de ecologische waarden van de vallei. Het

teitsbepalende relicten die na verloop van

mogelijk maken van deze retentiebekken

tijd als ruïnes zullen opgaan in de wildernis

vraagt om het uitgraven van bepaalde

van de vallei. Een nieuwe economie van

delen van de vallei en het vergroten van

eco- en urbextoerisme gaat gepaard

het landschappelijk reliëf. De geschapen

met het proces van renaturalisering en

condities

verwildering en maakt de vallei tot een

maken

tegen

is

onderscheid

tussen

natte overloopgebieden en permanent

identiteitsbepalende

objecten

die

unieke recreatieve bestemming.

droge gronden. Deze nieuwe artificiële topografie vormt de basis van een nieuw landschapspark dat als sluitstuk fungeert in de lineaire structuur van het dal van de Sambre. Door het dal rondom Charleroi te transformeren tot landschapspark ontstaat er een nieuwe relatie tussen het stedelijk netwerk en de landschappelijke vallei. Een nieuw wegen- en padennetwerk verbindt

53

Zware metalen verspreiden zich door contact met water

Afgraven en ophogen: concentreren van vervuiling

Introduceren van overloopgebied

Nieuwe landschappelijke condities

54

Afgraven en ophogen De vervuilde bodemconditie maakt het

het huidige sluizensysteem te gebruiken

herintroduceren van het natte valleiland-

als overloopsysteem kunnen de reten-

schap tot een lastige opgave. Wanneer

tiebekken gecontroleerd worden gevuld

zware metalen in contact komen met

met water en heeft het een gereguleerd

grond- of oppervlaktewater dan zal de

peil. Dit overloopgebied is een secundaire

vervuiling

De

waterstructuur die niet in contact staat

preventie van deze milieuramp vormt de

zich

snel

verspreiden.

met het open water van de Sambre.

basis van mijn ingreep. Door de lager

Mocht zich alsnog vervuiling voordoen in

gelegen delen en de meest vervuilde

het overloopgebied dan kan zich dat niet

delen in de vallei af te graven ontstaan

verspreiden via de Sambre. De strategie

nieuwe retentiebekken. Door het proces

van ophogen en afgraven concentreert

van de mijn- en staalindustrie te ontleden

niet alleen de vervuiling maar creëert ook

valt te achterhalen welke delen van

twee verschillende biotopen. Enerzijds zijn

de vallei de grootste bodemvervuiling

er de lagergelegen overloopgebieden die

kennen. Dit bevindt zich met name rondom

aansluiten op de lineaire natte condities

de hoogovens. De afgegraven grond

van de vallei. Anderzijds zijn er de hoge

wordt verplaatst naar hoge en minder

droge gronden die aansluiten op de

vervuilde delen in de vallei, hierdoor wordt

groenstructuur van de valleiranden. Deze

contact met grond- of oppervlaktewater

verschillende landschappelijke condities

vermeden. Door de afgegraven vervuilde

maken de vallei tot een belangrijke

grond te concentreren en te isoleren van

lineaire groenstructuur dat functioneert als

regenwater is het onschadelijk voor de

ecologische corridor in zowel noord-zuid

omgeving. Deze nieuwe terriltypologie

richting als oost-west richting.

sluit visueel aan bij de bestaande terrils van mijnafval in de omgeving. Door de vervuiling te concentreren ontstaan er vervuilde geïsoleerde zones en schone lager gelegen delen. Deze lager gelegen delen krijgen de functie van retentiebekken en worden tijdens nattere perioden gevuld met het water uit de Sambre. Door

55

Hoog en droog 56

Laag en drassig

Oorspronkelijk reliëf

Industriële activiteit

Afgraven en ophogen

Nieuwe landschappelijke condities 57

Conceptuele maquettes landschappelijk reliëf 58

59

Impressie uitzichtpunt vanaf nieuwe terril 60

Masterplan Het nieuwe landschapsreliëf, gebaseerd

forse afmetingen en lange lijnen van het

op de vervuilingsgraad en de bestaande

nieuwe artificiële reliëf zijn een ruimtelijke

hoogteliggingen ten opzichte van het

vertaling van het grootse industriële

waterpeil in de Sambre, vormt de basis van

verleden. Deze nieuwe condities zijn geen

het masterplan voor het landschapspark.

imitatie van een natuurlijk landschap maar

Door de ophoog- en afgraafstrategie toe

zijn harde contouren waarin het proces

te passen ontstaat er een landschap van

van successie haar weg zal vinden. De

overloopgebieden

gelegen

beplantingssoorten die na verloop van tijd

gronden. Het overloopgebied kent een

hun intrede zullen doen in het landschap

afwisselend landschap van waterpartijen,

hebben een verzachtende werking op het

wetlands en valleibossen. De neersla-

artificiële reliëf en transformeren de vallei

gintensiteit en de hoeveelheid water dat

tot stadwildernis.

en

hoger

binnen wordt gelaten bepaalt het karakter van het overloopgebied. Tijdens natte periodes zal er veel water aanwezig zijn in het overloopgebied. Tijdens lange periodes van droogte zal er minder water aanwezig zijn en heeft het overloopgebied een ander karakter. Het landschap van besloten bossen en open wetlands in combinatie met hoge terrils heeft een afwisselende

ruimtelijke

landschapsbe-

leving en maakt het robuuste landschapspark tot een unieke groenstructuur. De

61

Masterplan dal van de Sambre 62

0

1

2

3 km 63

Fasering

Recreatief netwerk

Stedelijk netwerk

Nieuwe terrils

Overloopgebied

64

Het landschapspark ligt sterk verankerd

geactiveerd door het te koppelen aan

in de metropoolregio van Charleroi. Door

de nieuwe verbindingen. Er ontstaat als

deze centrale positie in de stad kent de

het ware een verweving tussen actief

vallei verschillende gebruiksintensiteiten

stedelijk programma en een luw natuurlijk

en gebruikersgroepen. De luwe parkzones

landschap. Het landschapspark kent een

worden gekenmerkt door kleinschalige

gefaseerde transformatie door de huidige

avontuurlijke paden die de recreant door

bedrijvigheid in de vallei. Op dit moment

een afwisselend landschap van open

bevinden de leegstaande delen zich met

wetlands, besloten bossen en hoge terrils

name aan de westzijde van het centrum.

leidt. Langs deze routes vindt de gebruiker

De westzijde zal daarom het startpunt zijn

industriële relicten die door het proces van

van de landschappelijke transformatie

verval en verwildering elk een unieke ruïne

en verspreidt zich, afhankelijk van het

vormen. Door de vallei rondom Charleroi

verdwijnen van de huidige industriële

te

landschapspark

activiteiten, oostwaarts door de vallei.

wordt het onderdeel van de grootschalige

transformeren

tot

De nog aanwezige staalindustrie aan de

lineaire recreatieve route van het dal van

westzijde van de stad lijkt eindig door

de Sambre. Deze intensief gebruikte route

concurrentie uit het buitenland waardoor

parallel aan de Sambre zal daarom één van

de westzijde van de stad als eerste volledig

de meest intensief gebruikte parkdelen

landschappelijk getransformeerd zal zijn.

zijn. Naast deze parallelle route worden er nieuwe dwarsverbindingen gelegd tussen de twee valleizijden. Dit zijn functionele verbindingen die het stedelijk weefsel met elkaar verbindt en zullen actieve en toegankelijke routes worden binnen de vallei. Deze wegen worden begeleid door recreatief geprogrammeerd erfgoed dat een extra functie toevoegt aan het landschapspark. Op dit moment bevindt zich al succesvol recreatief programma in een aantal loodsen en dit wordt extra

65

Riet

IJsvogel

Kamsalamander

Vleermuis

Zwarte els

Gele lis

Baars

66

Gedoornd hoornblad

Grote kattenstaart

Muskusrat

Boomkikker

Aalscholver

Grote lisdodde

Zwarte ooievaar

Late guldenroede

Muskusboktor

Watermunt

Ringslang

Nachtegaal

Wilg

Reiger

Zwarte populier

Wilgenspanner

Gele plomp

Rugstreeppad

Snoek

Tongvaren

Overloopgebied De wateropgave is de belangrijkste drijfveer

het proces van successie te gebruiken

voor de landschappelijke transformatie van

zal dit natte landschap zich vrij snel tot

de vallei. Door de vallei rondom Charleroi

een eindstadium ontwikkelen door de

te behandelen als overloopgebied worden

groeisnelheid

de oorspronkelijk natte condities van de

beplantingsoorten die hun intrede zullen

vallei hersteld. Door een grote variëteit in

doen in het vochtige valleilandschap. De

het reliëf aan te brengen van het overloop-

valleibossen kennen een besloten karakter

gebied ontstaat een afwisselend landschap

en worden gedomineerd door wilgen,

van waterpartijen die permanent onder

elzen en populieren. Deze soorten groeien

water staan, wetlands met een fluctuerend

snel maar kennen ook een korte levensduur.

waterpeil

enkel

De rottende takken en stammen vormen

overstromen tijdens extreme regenval.

een belangrijke voedselbron en vesti-

Deze drie verschillende biotopen kennen

gingsplaats voor verschillende schimmel-

elk hun eigen karakteristieke soorten-

en diersoorten. Het concept stadswil-

rijkdom. Door cultivatie van het rivieren-

dernis stimuleert dit proces van verval en

landschap door heel West-Europa zijn

maakt het tot een belangrijk onderdeel

de aantallen veel van deze plant- en

van de landschappelijke kenmerken van

diersoorten drastisch afgenomen. Het

het landschapspark. De open wetlands

overloopgebied staat daarom niet alleen

kennen lagere beplanting waarin beplan-

in dienst van de wateropgave maar

tingssoorten

levert ook een belangrijke bijdrage aan

domineren. De verschillende biotopen

ecologisch herstel van deze schaarse flora

kennen elk hun eigen hoogteligging

en fauna. Het herstel van de landschap-

waarop het waterpeil wordt afgestemd.

pelijke waarden verbindt het ecologisch

Dit peil kan worden verhoogd met 50

waardevolle stroomopwaarts en stroom-

centimeter afhankelijk van de neerslagin-

afwaarts gebied waardoor er een grote

tensiteit. Deze 50 centimeter is essentieel

ecologische

de

voor de ontwikkeling van de biotopen: een

breuklijn. De grootste biodiversiteit wordt

te groot fluctuerend peil maakt het lastig

gevonden op de grens van land en water,

voor plantsoorten om goed te kunnen

dit maakt het overloopgebied tot een

ontwikkelen.

en

valleibossen

corridor

die

ontstaat

in

van

als

de

riet

kenmerkende

en

kattenstaart

zeer waardevolle ecologische zone. Door

67

68

Retentiebekken In

de

retentiebekken

is

permanent

minimaal 50 centimeter water aanwezig.

Vanuit

ecologisch

perspectief

en

de

ontwikkeling van het natte valleilandschap is deze constante aanwezigheid van water cruciaal. De retentiebekken hebben een klein aandeel in de totale oppervlakte van het overloopgebied en hebben een kleine bergingscapaciteit.

Neerslagintensiteit 10 mm per uur, waterberging van 348.500 m3

Principedoorsnede retentiebekken en Sambre 69

Impressie retentiebekken 70

71

Wetlands De wetlands vormen een bufferzone waarin het waterpeil verhoogd kan worden met 50 centimeter tijdens langere periodes van reguliere neerslag. Deze biotoop kan door haar grote oppervlak grote hoeveelheden water bergen. De beplantingssoorten in de wetlands zijn gewend aan dit fluctuerende peil

en

hebben

de

permanente

aanwezigheid van zoet water nodig om te kunnen ontwikkelen. De wetlands kennen weinig tot geen boomsoorten en hebben een open karakter.

Neerslagintensiteit 25 mm per uur, waterberging van 1.393.500 m3

Principedoorsnede wetlands 72

Valleibos Het valleibos kent de minst natte condities, hier wordt enkel water binnen gelaten tijdens zeer extreme neerslag. Het grote oppervlak van de valleibossen heeft een grote bergingscapaciteit dat een grote bijdrage levert aan overstromingspreventie. De beplantingssoorten in deze biotoop zijn gewend aan het fluctuerend peil. Soorten als de wilg en de els kunnen zich goed ontwikkelen in periodes van ‘droogte’ maar verdragen ook langere periodes waarin zij gedeeltelijk onder Neerslagintensiteit 40 mm per uur, waterberging van 3.135.000 m3

water staan.

Principedoorsnede valleibos 73

Impressie valleibos 74

75

Vlinderstruik

Ree

Grote kaardebol

Boktor

Wespendief

Hazelaar

Egel 76

Ruwe berk

Eekhoorn

Specht

Sprinkhaan

Boomklever

Robinia

Vleermuis

Zomereik

Bij

Korenbloem

Bosuil

Harig wilgenroosje

Pijpenstrootje

Adelaarsvaren

Boomkruiper

Vos

Meiklokje

Droge gronden Op dit moment speelt zich op de

waardoor zich binnen de komende 100

verlaten industrieterreinen, op daken van

tot 150 jaar een landschapspark ontwikkelt

leegstaande fabrieken en op de bestaande

waarin verschillende zones zich elk in een

terrils een successieproces af waarin

ander groeistadium bevinden. Het open

schrale gronden van zwart steenkool

karakter van het schraal grasland heeft

transformeren tot kruidenrijkgrasland en

grote betekenis voor insecten en zal zich

volgroeid eiken-berkenbos. Dit proces

in de loop der jaren ontwikkelen tot een

heeft

waas

eiken-berkenbos waar varens en vlieren

aangebracht in het hart van het Zwarte

domineren in de onderbeplanting. Het

Land. In het ontwerp van het landschap-

proces van successie is een essentieel

spark wordt dit successieproces omarmd

onderdeel in het concept stadswildernis en

en gestimuleerd. Dit heeft tot gevolg dat

vormt een belangrijke stapsteen tussen de

de droge gronden aansluiten op de groen-

waardevolle ecologische bossen van het

structuur van eiken-berkenbossen en open

Ardens massief en de schralere condities

velden die zich in de omgeving bovenop

van het Brabants massief.

een

voorzichtige

groene

de valleiranden bevinden. Er ontstaat dus een ecologische verbinding die de vallei doorkruist en geïsoleerde groenzones rondom de vallei met elkaar verbindt.

Het

proces

van

successievegetatie

transformeert de vallei op een natuurlijke, goedkope en eenvoudige wijze tot een waardevol landschap. Afhankelijk van het vertrekken van de huidige industrie zal het landschap zich in verschillende stadia ontwikkelen. Huidige leegstaande delen zijn op dit moment al getransformeerd tot jong berkenbos, andere delen zijn slechts nog schraal grasland of bestaan uit enorme oppervlaktes

asfalt.

De

verschillende

locaties kennen elk hun eigen tijdspad

77

0 - 5 jaar: schraal grasland

78

5 - 10 jaar: struiklaag en eerste berken

10 - 30 jaar: berkenbos

> 40 jaar: eiken-berkenbos

79

Impressie jong eiken-berkenbos 80

81

Terril De landschappelijke transformatie kent een aantal essentiële details die het mogelijk maken om water toe te laten in de vallei. Allereerst is het noodzakelijk om de vervuilde afgegraven grond, die een nieuwe terriltypologie vormt, te concentreren en te isoleren. Dit gebeurt door de vervuilde grond af te dekken met een beschermende laag waardoor regenwater niet de kans krijgt om te infiltreren. Op deze wijze worden de vervuilde metalen geïsoleerd en wordt verdere verspreiding voorkomen. Bovenop deze laag afdekfolie wordt schone of minder vervuilde grond geplaatst waarop de wortels van verschillende grassen, kruiden en struiken uitspoeling van de terril zullen voorkomen.

82

Waterinlaat Het water vanuit de Sambre betreedt het overloopgebied via watertoevoerpunten.

Deze bevinden zich in de bestaande oevers en kades van de Sambre. Door het waterpeil in de Sambre te verhogen zal het water via de inlaatpunten het overloopgebied betreden. Het water vanuit de retentiebekken kan niet terugkeren in de Sambre. Mocht er vervuiling optreden in het overloopgebied dan zal dit zich niet verspreiden via het oppervlaktewater van de Sambre.

Vispassage Kanalisering maakt de Sambre tot minder waardevol paaigebied voor vissen. Vanuit ecologisch perspectief is het belangrijk om wel een wederzijdse verbinding te maken tussen het overloopgebied en de Sambre. Het introduceren van vispassages in de bestaande oevers maakt vismigratie mogelijk. Door het overloopgebied te koppelen aan de Sambre ontstaat er een waardevolle paailocatie voor verschillende vissoorten.

83

De verlaten vallei

Stap 1

De vervuilde vallei is te duur om stedelijk te ontwikkelen door benodigde bodemsanering

Landeigenaren verkopen vervuilde prijs voor zeer lage prijs en krijgen geen schadeclaim voor veroorzaakte vervuiling

Stap 2

Stap 3

Het landschappelijk reliëf wordt in dienst van de wateropgave uitgegraven en concentreert de vervuilde bodem

Successieproces transformeert het nieuw aangebrachte reliëf tot biotopen in het beginstadium van ontwikkeling

Stap 4

Stap 5

Economie van urbex- en ecotoerisme gebruikt industrieel erfgoed als identiteitsdrager en onderscheidt zich daarmee van andere landschappen

Nieuwe verbindingen in de voorheen ontoegankelijke vallei betrekt het landschapspark in het stedelijk netwerk

Stadswildernis Het landschapspark heeft zich ontwikkeld tot klimaatbuffer en kent een unieke recreatieve waarde toe aan omringend stedelijk netwerk

84

Stappenplan Hoe kan deze landschappelijke transfor-

economie. Zij kunnen het geliefde erfgoed

matie in gang worden gezet? De transfor-

programmeren en als startup onderne-

matiestrategie is geënt op het doen van

ming een recreatieve invulling geven aan

zo min mogelijk ingrepen en het gebrui-

de vallei. Stroomopwaarts gebeurde dit

ken van landschappelijke processen en

met kastelen en boerderijen waar nu bij-

aanwezige relicten als parkidentiteit om

voorbeeld horeca of hotels in gevestigd

uiteindelijk tot een ultieme wildernis te

zijn. Deze strategie was succesvol en een

komen. Binnen het scenario dat is opge-

belangrijke toevoeging aan het recreatief

steld verkopen de huidige fabriekseigena-

netwerk. Maar aan dit nieuwe valleiland-

ren hun grond aan de provincie voor een

schap kan ook verdiend worden. Op dit

zeer lage prijs. In ruil daarvoor krijgen ze

moment wordt jaarlijks schone lucht in

geen schadeclaim voor de vervuiling die

het buitenland ingekocht om de Kyoto

zij in het verleden veroorzaakt hebben. De

doelstellingen te halen. Door de vallei als

wateropgave is de grote geldmotor van

natuurgebied te behandelen produceert

de landschapstransformatie en maakt het

België zelf schone lucht in de vele bos-

mogelijk de vervuilde grond te concentre-

sen en wordt CO2 opgeslagen in de wet-

ren. De overstromingen van afgelopen juli

lands. Deze schone lucht hoeft in de toe-

hebben aangetoond dat een aanpassing

komst niet meer ingekocht te worden: een

van het huidige valleilandschap noodza-

win-winsituatie dus.

kelijk is. De strategie van het ophogen en afgraven, dat in eerste instantie gericht is op de wateropgave, wordt gefinancierd door instanties als LIFE, WWF, SPW, de Green deal maar ook door gemeenten en stakeholders stroomafwaarts die hun positie veiligstellen door stroomopwaarts te investeren in overloopgebied. Voor het eco- en urbex- en recreatietoerisme bieden instanties als Rewilding Europe een startkapitaal. Ook de lokale bevolking van Charleroi kan profiteren van deze nieuwe

85

Maquette 1:1000 86

Deeluitwerking Porte Ouest Het landschapspark kent verschillende

van de terrils, retentiebekken en nieuwe

zoneringen met elk unieke karakteristieken

verbindingswegen zijn een vertaling van

en landschappelijke condities. Voor deze

het kille en immense karakter van het

afstudeeropgave wordt ingezoomd op het

industrieel verleden. Van oorsprong waren

Porte Ouest district ten westen van het

deze karakteristieken te vinden in de vele

centrum van Charleroi. Deze locatie kent

fabrieken en de overdadige infrastructuur.

op dit moment de grootste leegstand en

Door het overgebleven erfgoed in te zetten

wordt gekenmerkt door iconisch industrieel

als ruïnes zullen veel van deze grootse

erfgoed. Aan het bestaande landschap

objecten opgaan in de stadswildernis.

van terrils en spoordijken wordt een nieuw

Het bestaande reliëf van spoordijken en

landschappelijk reliëf toegevoegd waarin

het nieuwe reliëf van terrils staat door een

de bodemvervuiling uit het industrieel

intensief beheer en open karakter in sterk

tijdperk wordt ingezet als identiteitsdrager

contrast met het proces van verwildering

van het park. Ten zuiden van de Sambre

in de rest van de vallei. Een groot deel van

en op de kop van het ‘schiereiland’

het industrieel erfgoed zal in de loop der

waren

meest

jaren opgaan in de besloten bossen maar

lagergelegen gronden en vervuilende

door het reliëf te behandelen als open

industriële processen te vinden. Daar

ruimtes blijven de historische en nieuwe

waar het erfgoed verdwenen is worden

ingrepen in het landschap zichtbaar.

van

oorsprong

de

deze vervuilde gronden afgegraven en transformeert het tot overloopgebied.

Het nieuwe landschapspark heeft niet als doel een natuurlijk landschap te imiteren maar wordt gekenmerkt door een

imponerende

vormentaal.

Het

en

contrasterende

landschapspark

kent

harde contrasten waar de verzachtende werking van beplanting door middel van het successieproces wordt ingezet om een nieuwe wildernis te ontwikkelen in een zeer artificieel landschap. De lange lijnen

87

Deeluitwerking Porte Ouest 88

0

100

200

300 m

Landschappelijk reliëf De lager gelegen delen van de vallei en de meest vervuilde gronden ter plaatse van voormalige hoogovens wordt afgegraven en getransformeerd tot retentiebekken, wetlands en valleibossen. De afgegraven grond vormt een nieuwe terriltypologie waarin vervuilde grond geconcentreerd wordt op de hoge en relatief schone delen in de vallei.

Infrastructuur Een nieuw paden- en wegennetwerk verbindt

de

vallei

met

omringend

stedelijk netwerk en is onderdeel van het grootschalig recreatief netwerk in de vallei.

Dit netwerk kent een sterke hiërarchie van functionele verbindingswegen als onderdeel van de stad, toegankelijke fietspaden

en

besloten

kleinschalige

paden die de recreant begeleiden door de luwere delen van het landschapspark.

90

Massa en leegte In tegenstelling tot de open wetlands transformeren de droge gronden van open grasland tot een besloten eiken-berkenbos. Ter plaatse van karakteristiek reliëf, zoals de nieuwe terrils of bestaande spoordijken, krijgt het bos geen kans zich te ontwikkelen door intensief beheer. Dit beheer houdt de verschillende tijdslagen van het reliëf leesbaar in het landschap en biedt ruimte aan evenementen en festivals in de open delen van de vallei.

Vista’s De nieuwe terrils en het erfgoed zijn visueel met elkaar verbonden door verschillende vista’s in het landschapspark. Deze maken de gebruiker bewust van de historie en verscholen objecten in de wildernis.

Door intensief beheer ontwikkelt zich in deze vista’s geen hoge beplanting en behouden de iconische objecten hun rol in de beleving van het landschapspark dat gekoppeld is aan het recreatieve nieuwe padennetwerk.

91

Doorsnede kop Porte Ouest

Doorsnede nieuwe terril en overloopgebied

Doorsnede erfgoedcluster en bestaande spoordijk 92

93

94

95

Maquette 1:1000 96

Toegankelijkheid De nieuwe verbindingen die worden

het landschapspark. Daarnaast is er een

aangelegd tussen de twee valleizijden

netwerk van kleinschalige paden dat

doorkruisen

de

dingswegen

overbruggen

Deze

verbin-

de luwere delen van de stadswildernis

de

huidige

doorkruist en dat de recreant begeleidt

blokkerende werking van de vallei en

door een afwisselend landschap van

voorkomen een verdere splitsing van

besloten valleibossen, hoge terrils en

het stedelijk weefsel. Dit functionele

open wetlands. Deze avontuurlijke paden

wegennetwerk

voor

bevinden zich in de luwere zones van het

autoverkeer en maakt de vallei onderdeel

landschapspark en worden gekenmerkt

van het primair stedelijk netwerk. Een nieuw

door het vele industrieel erfgoed dat

fietspadennetwerk vormt als secundaire

als ruïne verscholen ligt in de besloten

functionele structuur een verbindende

wildernis.

route

tussen

vallei.

is

bestemd

diverse

toegankelijke

parkruimtes en de valleiranden. Deze nieuwe padenstructuur volgt bestaande spoordijken en wordt begeleid door populierenlanen dat de aanwezigheid van iconisch erfgoed of nieuwe terrils benadrukt door het zicht van de gebruiker te begeleiden. Langs dit functionele autoen fietsnetwerk bevindt zich geprogrammeerd erfgoed dat het park activeert en een extra gebruikslaag toevoegt aan

97

Primair pad langs oevers Het fietsnetwerk dat begeleid wordt door de bestaande oevers en dijken van de Sambre en het Kanaal naar Brussel zijn onderdeel van het grootschalige lineaire padennetwerk in de vallei.

Dit netwerk van fietspaden bevindt zich parallel aan beide oevers van de Sambre en het Kanaal naar Brussel. Dit padenstelsel is een verbindende structuur tussen het intensief gebruikte landschapspark rondom Charleroi en stroomopwaarts en stroomafwaarts gebied en bestaat uit betonnen verharding.

98

Primair pad begeleid door lanen Het fietsnetwerk begeleid door populierenlanen legt verbindingen tussen de twee valleizijden en zijn daardoor onderdeel van de stedelijke routes die de vallei doorkruisen. Deze gecultiveerde paden begeleiden de fietser, wandelaar of hardloper

door

het

landschapspark

langs

verschillende objecten zoals iconisch erfgoed, geprogrammeerd erfgoed, sportfuncties in de valleirand of nieuwe terrils. De besloten populierenlanen vormen gecultiveerde aders die in sterk contrast staan met de omringende wildernis.

99

Impressie fietspad en populierenlaan 100

101

Secundair pad Een

secundair

netwerk

van

kleinschalige

avontuurlijke paden neemt de recreant mee in de luwe wildernis van de vallei. Dit netwerk van paden bestaat uit steenkoolafval afkomstig uit de leegstaande fabrieken en de vele bergen mijnafval. Dit avontuurlijke netwerk neemt de recreant mee naar de besloten schoonheid van valleibossen, wetlands en het eiken-berkenbos.

Langs deze paden vindt men industrieel erfgoed die als ruïnes opgaan in de wildernis.

102

Verhoogd pad De

grote

hoeveelheden

metalen

roosters

afkomstig uit de fabrieken worden gebruikt om de onbegaanbare delen van de vallei toegankelijk te maken. Deze verhoogde paden maken de meest ontoegankelijke delen van de vallei beleefbaar en staan in tijden van een hoog waterpeil onder water.

103

Openbaar vervoer Op dit moment bevinden verschillende trein- en metrolijnen op viaducten en spoorlichamen zich in de vallei. Dit netwerk blijft intact en vanuit de verhoogde structuren vangen reizigers een glimp op van het landschapspark. Zij zijn echter nooit fysiek onderdeel van de vallei maar beleven het erfgoed, de immense terrils en uitgestrekte wetlands vanuit een ander perspectief.

104

Stedelijke verbindingen Het autoverkeer bevindt zich in tegenstelling tot het openbaar vervoer wel op maaiveldniveau en bevindt zich enkel ter plaatse van de toegankelijkere delen van de vallei. Langs deze wegen bevindt

zich

bijvoorbeeld

geprogrammeerd

erfgoed dat door haar positie in het wegenstelsel zowel onderdeel is van het landschapspark als van het stedelijk netwerk.

105

106

Industrieel erfgoed Het architectonisch industrieel erfgoed

caties en horeca vinden hun plaats in een

vormt, naast het nieuw landschappelijk

leegstaande koeltoren, controletorens of

reliëf, een belangrijke identiteitsdrager

leegstaande loodsen. Door de nabijheid

van het landschapspark. Door het erfgoed

van bestaande metrohaltes te benutten en

in te zetten als beeldbepalende objecten

nieuwe toegangswegen te introduceren

onderscheidt het landschapspark zich van

ligt het geprogrammeerd erfgoed centraal

andere natuurparken in België en trekt het

in de stad. De bestaande topografie

een nieuw recreatief publiek. Elk relict kent

bestaande uit spoordijken en spoorcon-

haar eigen aanpak door de huidige staat,

structies begeleiden het fietsnetwerk. De

de positie in het netwerk of de iconische

voormalige spoorbruggen transformeren

waarde. Het grootste deel van het erfgoed

tot entrees van het landschapspark. Een

gaat als ruïne op in de stadswildernis

deel van de bestaande loodsen bestaat

en zal in de loop der tijd overwoekerd

uit enkel niet-duurzame materialen zoals

worden door het proces van successie toe

golfplaten. Na het verwijderen van deze

te laten. Een aantal iconische objecten

niet duurzame materialen blijft enkel de

die goed verknoopt liggen in het primaire

fundering over. Deze wordt verbrijzeld

padennetwerk, en daardoor in verbinding

binnen haar huidige contouren en vormt

staan met de leeflijnen van de stad, worden

een open ruimte dat herinnert aan de

geprogrammeerd. Op dit moment bevindt

omvang van de huidige bebouwing. Het

zich al succesvol programma in een aantal

erfgoed is door het afwisselend landschap

van deze objecten, dit wordt verder

van open en besloten ruimtes en door het

uitgebreid en voegt een extra gebrui-

diverse reliëf op verschillende manieren

kerslaag toe aan het landschapspark.

beleefbaar.

Functies als concertzalen, evenementenlo-

Ruïnes en relicten Programma Verbrijzelde fundering Hergebruik bruggen Beeldbepalende topografie Voormalige treinrails

107

Zichtbaar vanaf retentiebekken Een aantal iconische objecten en een deel van de verbrijzelde funderingen bevindt zich in het overloopgebied. Het open karakter van deze landschappen maakt het erfgoed tot zichtbaar onderdeel van het park. Uitgestrekte watervlaktes weerspiegelen de immense relicten en benadrukken

de

grootsheid

van

het

erfgoed.

Zichtbaar vanaf terril Een groot deel van het erfgoed ligt verscholen in de besloten wildernis van het eiken-berkenbos of het valleibos. Dit mysterieuze erfgoed is duidelijk zichtbaar wanneer de recreant zich op de hoger gelegen terrils of spoordijken bevindt. Het is vervolgens aan de recreant om zich een weg te banen door de wildernis om het relict te bereiken.

108

Zichtbaar door vista Het

primaire

bomenlanen

is

padennetwerk opgespannen

met tussen

iconisch erfgoed. De vista’s die door de lanen benadrukt worden maken het erfgoed actief onderdeel van de beleving van het park en zijn tegelijkertijd oriëntatiepunten voor de recreant.

Zichtbaar door verbindingswegen De meest iconische objecten die nog in goede staat zijn worden geprogrammeerd en zijn duidelijk zichtbaar en bereikbaar doordat ze zich altijd nabij de primaire paden of het openbaar vervoer- of wegennetwerk bevinden.

109

Impressie koeltoren als concertzaal 110

Geprogrammeerd erfgoed De groene prettige verblijfsomgeving

een kleinschalige recreatieve economie

van het landschapspark staat in sterk

toe aan de stad, iets wat op dit moment

contrast met het grauwe omringende

nagenoeg ontbreekt. De bewoners krijgen

stedelijk netwerk. Door de landschap-

de kans om zich eigenaar te maken van

pelijke en historische kwaliteiten in te

deze recreatieve functies door het erfgoed

zetten als identiteitsdragers ontstaat een

voor een symbolisch bedrag over te

nieuwe recreatieve economie van eco-

kopen. Zij worden nieuwe ondernemers

en urbextoerisme dat gebruik maakt van

die bijdragen aan het economisch succes

de landschapsidentiteit. Dit brengt niet

van de stad en het landschapspark. In het

alleen levendigheid en bezoekers in de

verleden heeft ditzelfde proces kleinschalig

vallei maar heeft ook een weerslag op

plaatsgevonden en deze locaties zijn nu

omringend stedelijk gebied. Denk hierbij

de hotspots van Charleroi voor zowel

bijvoorbeeld aan horeca voor toeristen

bewoners als bezoekers.

die Charleroi gebruiken als tussenstop tijdens hun tocht door het dal of als uitvalsbasis voor een wandeling door het landschapspark. Tegelijkertijd voegt een deel van het toegevoegde programma

111

Functies en programma gekoppeld aan primair padennetwerk 112

Niet alleen de nieuwe doorgaande routes

van sport- en spelfuncties. Verschillende

activeren de vallei, ook het toevoegen

sportvelden

van sport- en spelfuncties maakt de

functionele verbindingen: voetbalvelden

vallei onderdeel van het dagelijks leven

middenin het bos, een squashbaan in

van de stedeling. Gekoppeld aan de

voormalige loodsen en een skeelerpar-

primaire

padenstructuur,

de

ontvouwen

zich

langs

nieuwe

cours tussen de verbrijzelde funderingen.

autowegen en het openbaar vervoer-

In geprogrammeerd industrieel erfgoed

netwerk liggen verschillende recreatieve

bevinden zich culturele functies zoals

functies. Deze toevoegingen aan het

concertzalen

landschapspark maken bepaalde zones

en deze bereiken een groter publiek.

tot een intensief gebruikt landschap en

Nieuwe ondernemingen profiteren van de

staat in sterk contrast met de luwe en

context van het natuurlijk landschapspark

besloten wildernis in de omgeving.

Dit

maar zijn wel goed bereikbaar door de

nieuw toegevoegde programma maakt

aanwezige infrastructuur en nabijheid van

de vallei tot een bestemming voor

het stadscentrum van Charleroi.

en

evenementenlocaties

de stedeling en de bezoeker. Voor de stedeling ligt de nadruk op het toevoegen

113

Doorsnede Carsidterrein, schaal 1:250

Bovenaanzicht Carsidterrein, schaal 1:250 114

Ruïnes Het grootste gedeelte van het erfgoed

het gebruik van vista’s. Het meest centraal

zal als ruïne opgaan in de stadswildernis.

gelegen en iconische erfgoedcluster, het

Om dit proces te versnellen worden de

Carsidterrein, vormt een uitzondering op

niet duurzame materialen, bijvoorbeeld

deze ontoegankelijkheid. Hier maakt een

golfplaten en glas, verwijderd. Deze

verhoogd pad van stalen roosters het

ingreep maakt extra openingen in het

mogelijk om de ruïnes te betreden en het

erfgoed waardoor vocht en verschillende

verval van de immense bouwwerken te

plantzaden hun intrede doen in de

aanschouwen. De donkere ruimtes binnen

bebouwing. Het successieproces doet

de relicten vormen een unieke biotoop

haar intrede in de bebouwing en het

voor vleermuizen en verbrokkelde stenen

proces van verval vormt een aantrek-

wanden

kingskracht op eco- en urbextoerisme.

bijvoorbeeld de zwaluw.

bieden

nestgelegenheid

aan

Het grootste gedeelte van de ruïnes ligt geïsoleerd in de besloten bossen. Toch wordt de recreant gestimuleerd om van de paden af te wijken en de wildernis te betreden om de ruïnes te bezoeken door het zichtbaar te maken vanaf terrils of door

Verwijderen niet-duurzame materialen

Successieproces transformeert erfgoed tot landschap 115

Impressie voormalige fabriekshal tijdens vroeg successiestadium 116

117

Doorsnede: schaal 1:200

Bovenaanzicht, schaal 1:200 118

Vertaling verwijderd erfgoed Een

groot

deel

immense

wordt benadrukt door de fundering niet te

bestaande loodsen ten zuiden van de

verbrijzelen ter plaatse van de bestaande

Sambre

staalconstructies,

dak- en muurlijnen. Een landschap van

betonnen funderingen en golfplaten. Deze

schotsen en lange lijnen blijft over en is een

bouwwerken zijn immens en goed zichtbaar

herinnering aan de immense bestaande

vanuit de omgeving. Echter, de loodsen

loodsen. Dit verbrijzelde landschap wordt

hebben door hun materiaalgebruik geen

onderdeel van de padenstructuur en biedt

potentie om te transformeren tot ruïne en

tal van speelaanleidingen. In het schot-

een deel van de loodsen bevindt zich in

senlandschap zal zich, afhankelijk van de

delen van de vallei waar veel potentie is

hoogteligging, een wetland, valleibos

om overloopgebied te realiseren. Om het

of

successieproces te stimuleren worden de

vormt het landschap van schotsen een

niet-duurzame materialen verwijderd en

schuilplaats

blijft enkel de fundering van de loodsen

diverse diersoorten.

bestaan

van uit

de

berkenbos en

ontwikkelen.

Daarnaast

nestgelegenheid

voor

over. Deze wordt verbrijzeld om ruimte te bieden aan het bergen van het zoete water.

De lengterichting van deze bouwwerken

Benadrukken van lengterichting in verbrijzelingsontwerp 119

120

121

Maquette 1:1000 122

123

124

Dankwoord Studeren aan de Academie van Bouwkunst doe je niet alleen. Ik wil daarom graag de volgende personen bedanken zonder wie dit afstudeerproject niet tot stand zou zijn gekomen: Allereerst

Jorryt

Braaksma,

Ingeborg

Thoral en Marieke Timmermans voor hun begeleiding, aanmoedigingen en scherpe blik tijdens de vele (online) bijeenkomsten, De betrokken experts en adviseurs voor hun kennis en enthousiasme, Oud-collega’s van Karres en Brands voor een vliegende start in het vakgebied, Collega’s van B+B met in het bijzonder Jeanette Visser, Gert-Jan Wisse, Tomas Degenaar en Hannah Schubert voor het vertrouwen, Familie en vrienden die vier jaar lang voor me klaar hebben gestaan tijdens een periode waarin ik er niet altijd voor hen kon zijn, Yvette van Bakel en Jasmijn Rothuizen voor de vele aanmoedigingen en hulp, Tot slot gaat mijn dank naar Kasper Neeleman, Sophie van Eeden en Tessa Schouten voor hun steun en vriendschap binnen en buiten de Academiemuren.

125

Mede mogelijk gemaakt door Stichting N.H. Bos