Sediment_Jeroen Boon

Jeroen Boon / master landschapsarchitectuur

Sediment

colofon Jeroen Boon van Ostadestraat 114d 1072 TC Amsterdam j_roen_13@hotmail.com opleiding: Academie van Bouwkunst Amsterdam Master Landscape Architecture commissieleden: David Kloet (mentor) Yttje Feddes Paul de Kort toegevoegde leden: Jana Crepon Nike van Keulen

copyright Š 2019 Jeroen Boon Alle foto’s en teksten zijn eigendom van Jeroen Boon, tenzij anders vermeld.

Deze mogen niet worden verveelvoudigd, gekopieerd, gepubliceerd, opgeslagen, aangepast of gebruikt in welke vorm dan ook, online of offline, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming.

Jeroen Boon / master landschapsarchitectuur

Sediment

“Eens zullen we dit land met een zucht van verlichting aan de golven prijs geven.�

Johan van Veen, bedenker Deltwawerken

6

foto rechtsboven: Wouter van Vooren, 2017 7

8

9

10

Samenvatting

De eeuwige strijd tegen het water heeft onze delta afgesneden van de ooit zo rijke dynamiek. Het heeft de Nederlander gevormd en wereldberoemd gemaakt.

Echter zorgt dit gevecht ook voor een afstand tussen mens en natuur. De brakke gradiĂŤnt tussen zoet- en zoutwater is bruut afgesneden door dijken en dammen.

De dynamiek, die sediment aanvoerde, is verdwenen.

binnendijken. Met de sober ontworpen coupures wordt de dynamiek binnengelaten en de kustlijn verbreedt. Het sedimentatieproces wordt gediend door een palengrid die tevens wordt ingezet voor schelpdierenteelt en het vergroten van biodiversiteit. De recreant is op sommige plekken te gast in dit sublieme landschap.

Met nieuwe uitdagingen in het verschiet, zoals klimaatverandering, is de Nederlandse delta kwetsbaar geworden. De zeespiegel stijgt terwijl ons land niet meer meegroeit.

Natuurlijke processen moeten weer de motor worden die onze kwetsbare delta duurzaam versterkt.

Het doel is om de rijkdom van deze kijk op waterveiligheid te tonen. Het middel is de dynamiek die het kleinste onderdeel van de delta weer laat floreren, sediment. Hoe langer we wachten met het toelaten van dynamiek in de delta, hoe groter de honger naar sediment wordt.

Sinds de voltooiing van de Deltawerken is de waterkwaliteit verslechterd, verdwijnen schorren en platen, kalven oevers af en hebben trekvissen geen kans om te migreren. Dit is te wijten aan de verstoorde dynamiek. Waar natuurlijke processen het vruchtbare land vormde en vitaal hield, is deze afgesneden met alle gevolgen van dien. Daarbij versterkt het veranderende klimaat deze problematiek en legt het de geringe veerkracht van het systeem bloot.

In het afstudeervoorstel “Sediment� gaan de krachten en processen van de natuur weer onderdeel uitmaken van onze delta. De opgave gaat op zoek naar de mogelijkheden van een regenererende delta die meegroeit met de stijgende zeespiegel en daarmee een robuust en klimaatbestendig landschap vormt. Die naast waterveiligheid ook een impuls geeft aan biodiversiteit, recreatie en voedselproductie. Het plan spreekt zich uit over de zuidwestelijke delta, maar richt zich specifiek tot het eiland Schouwen-Duiveland en de Oosterschelde. De ligging maakt deze locatie kansrijk als voorbeeldgebied voor de omliggende eilanden.

Om de sedimentmotor weer aan de praat te krijgen wordt de Oosterscheldekering afgebroken en de verbinding met de Schelde hersteld. Vervolgens ontstaat een dijkopgave waarin de kustlijn wordt omgevormd naar een robuuste kustzone. Het plan bouwt voort op landschappelijke structuren als inlagen, dijken en

11

12

Inhoudsopgave

Samenvatting

Inleiding

15

Opgave

17

Visie

33

Strategie

39

Schouwen-Duiveland

49

Kaap en Baai

73

Literatuurlijst

13

de delta als interessante vestigingslocatie

maar ook een kwetsbare plek

bron: schilder onbekend, circa 1540 14

Inleiding

De eeuwige strijd tegen het water heeft onze delta afgesneden van de ooit zo rijke dynamiek. Het heeft de Nederlander gevormd en wereldberoemd gemaakt.

Echter zorgt dit gevecht ook voor een afstand tussen mens en natuur. De brakke gradiënt tussen zoet- en zoutwater is bruut afgesneden door dijken en dammen.

De dynamiek, die sediment aanvoerde en daarmee het land vormde en vitaal hield, is verdwenen.

Met nieuwe uitdagingen in het verschiet, zoals sterke verstedelijking en klimaatverandering, is de Nederlandse delta kwetsbaar geworden. De zeespiegel stijgt terwijl ons land niet meer meegroeit.

Natuurlijke processen, zoals landaanwinning door getijden, moet weer de motor worden om onze kwetsbare delta duurzaam te versterken tegen klimaatverandering.

De afgelopen decennia zijn we er langzaam van bewust dat het alsmaar inperken van natuurlijke processen negatieve gevolgen heeft voor onder andere waterveiligheid en natuur. De harde grens tussen zoet en zout is ecologisch en zelfs economisch een ramp.

Visstanden lopen terug, water raakt vervuild en de scheepvaart ondervindt logistieke problemen.

De manier waarop we natuurlijke processen tegenwerken is defensief en zorgwekkend. Langzaam verleggen we dijken en gaan dammen op een kier, maar zijn deze stapjes niet te klein met de veranderingen in het verschiet? Moeten we niet grotere ingrepen doorvoeren om onze delta klimaatbestendig en veilig te maken voor de komende eeuwen?

De komende decennia gaan de krachten en processen van de natuur weer onderdeel uit maken van onze delta. Maar hoe heeft deze omslag invloed op het gemaakte land? De Nederlandse trots, de leeuw die de waterwolf versloeg. Staat ons grootste handelsmerk ‘’waterveiligheid’’ hiermee op het spel of geeft dit juist mogelijkheden om onze positie te versterken?

15

16

de opgave

17

18

Inspiratie

Als kleine jongen opgegroeid aan de Maas speelde ik in de constant veranderende uiterwaarde. Natuurlijke processen als erosie en sedimentatie fascineerde mij.

Tussen de maasheggen ontdekte ik de balans tussen mens en natuur. Boeren maakten dankbaar gebruik van het vruchtbare sediment dat, op natuurlijke wijze, bijna jaarlijks over het land werd bevloeid.

Sindsdien ben ik gefascineerd door natuurlijke processen en deze vormen daarmee de start voor mijn afstuderen. Juist de manier waarop de mens deze processen benut inspireert mij. Door menselijk toedoen is op ingenieuze wijze land gewonnen door gebruik te maken van sediment uit de zee. Bij hoogtij liep het water voorbij rijshouten dammen waarna het sediment kon bezinken. Het land werd na jaren van sedimentafzetting gewonnen van de zee. Deze manier van landaanwinning komt nog voor in Noord Nederland en ook in de Zeeuwse delta gebruikte men vroeger deze manier om land te winnen van de zee.

19

20

Zuidwestelijke delta

Mijn fascinatie voor natuurlijke processen drijft mee richting de monding van de rivieren, de zuidwestelijke delta van Nederland. Binnen dit studiegebied ga ik op zoek naar de gevolgen van de omkeer in waterveiligheid waarin we niet langer tegen maar met de natuur werken.

Om tot een concreter plan te komen zoom ik in op Schouwen-Duiveland. De centrale ligging in de delta maakt deze locatie kansrijk als voorbeeldgebied voor de omliggende eilanden. Mede door de variatie in het aangrenzende water van de Noordzee, Grevelingen en de Oosterschelde spelen er diverse problemen en liggen er kansen. Kansen die ook van toepassing zijn voor andere delen in deze delta.

Ook de aanwezigheid van de Brouwersdam en de Oosterscheldekeringen geven de mogelijkheid om te onderzoeken hoe deze cultuurhistorische elementen, die van zeer grote waarde zijn voor de identiteit van Nederland, nieuwe betekenis kunnen krijgen in een veranderend landschap.

Herintroductie en verbetering van het sedimentatieproces bieden kansen voor waterveiligheid en ecologie. Tevens dient dit proces als vliegwiel voor kleinere initiatieven die bijdragen aan een duurzame delta. Zo geeft het mogelijkheden voor innovatieve landbouw en zijn er aanknopingspunten om het eiland zelfvoorzienend te maken in haar energie behoefte.

21

4500 BC4500 BC

‘s-Gravenhage

3100 BC3100 BC

‘s-Gravenhage

Delft

Dordrecht

Breda

Vlissingen

Delft ‘s-Gravenhage

Rotterdam Rotterdam

1476 1476 1300 1300 1300

Delft Delft

Rotterdam

Delft

Rotterdam

Rotterdam

Terneuzen

Dordrecht

Dordrecht

‘s-Gravenhage

Delft ‘s-Gravenhage Delft

Roosendaal Breda Roosendaal

Middelburg Vlissingen Middelburg

en op op Zoom Zoom en

Vlissingen Middelburg Vlissingen

Goes Middelburg Goes Vlissingen Middelburg Middelburg

Terneuzen

Dordrecht

Breda Breda Breda

Breda Middelburg Vlissingen Middelburg Vlissingen Middelburg Vlissingen

Terneuzen Terneuzen Terneuzen

Antwerpen Antwerpen

Goes Middelburg Goes Vlissingen Middelburg Middelburg Goes Vlissingen Vlissingen Terneuzen Terneuzen

Antwerpen

Antwerpen

1953 1953 1812 1812 Watersnoodramp Watersnoodramp 1812

‘s-Gravenhage

Bergen op Zoom

Terneuzen Terneuzen Antwerpen

Delft Rotterdam Rotterdam

Rotterdam

‘s-Gravenhage

2009 2009 1940 1940 1940

Rotterdam

Rotterdam

Dordrecht

‘s-Gravenhage

Delft

Delft

‘s-Gravenhage

‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage

Rotterdam Delft Delft ‘s-Gravenhage Delft

Rotterdam Rotterdam

RotterdamDordrecht

ordrecht

Antwerpen Antwerpen

Antwerpen

Delft Delft

Dordrecht Dordrecht

Antwerpen

Antwerpen

Rotterdam

Delft Dordrecht

Dordrecht Rotterdam

Dordrecht Dordrecht

RotterdamDordrecht Rotterdam

Rotterdam Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht Dordrecht

Dordrecht Breda Breda Roosendaal Breda Roosendaal

op Zoom Zoom nn op

Breda Breda

Middelburg Middelburg Vlissingen Vlissingen Middelburg Vlissingen

Goes Middelburg Goes Middelburg Middelburg Vlissingen Goes Vlissingen Vlissingen Terneuzen Terneuzen Terneuzen

Antwerpen Antwerpen

22 namische geografische ontwikkeling uiterst dynamische geografische ontwikkeling namische geografische ar in kaart. en 2000 jaar in kaart. ontwikkeling aar in door kaart.ingrijpen. menselijk Vanaf nderd menselijk ingrijpen.

Vanaf mpel de ingrijpen. inrichting van het van het jkmenselijk zijnopstempel op de Vanaf inrichting

BredaRoosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Zoom RoosendaalBergen op Roosendaal Breda Roosendaal Goes Goes Bergen op Zoom Bergen op op Zoom Zoom Bergen Roosendaal Bergen op Zoom

Breda Breda Breda

Breda Middelburg Vlissingen Middelburg Vlissingen Middelburg

Terneuzen

Goes Middelburg Vlissingen Goes Middelburg Middelburg Goes Vlissingen Vlissingen Terneuzen

Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen opBreda Zoom

Breda

Breda Breda

Roosendaal Roosendaal Breda Roosendaal Goes Goes Bergen op Zoom Bergen op op Zoom Zoom Bergen Roosendaal Terneuzen Bergen op Zoom

Vlissingen

Terneuzen Terneuzen Antwerpen Antwerpen Antwerpen

Antwerpen Antwerpen Antwerpen

Terneuzen

Terneuzen Antwerpen Terneuzen

Antwerpen

Terneuzen Antwerpen

Middelb

Vlissingen

Terneuzen

Antwerpen Antwerpen

‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage Delft

Delft ‘s-Gravenhage

Breda Breda

Bergen op Zoom Bergen op op Zoom Zoom Bergen Roosendaal

Terneuzen

‘s-Gravenhage

‘s-Gravenhage Delft

Breda

Roosendaal BredaRoosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Breda Roosendaal Goes Goes

Antwerpen

venhage enhage

Dordrecht Dordrecht Dordrecht

Dordrecht

Bergen op Zoom

Antwerpen

Rotterdam Rotterdam

Dordrecht Rotterdam

Bergen op Zoom Bergen op op Zoom Zoom Bergen Roosendaal

Terneuzen

Rotterdam

Rotterdam

Dordrecht

Roosendaal Roosendaal Breda Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Breda Roosendaal Goes Goes

Goes Vlissingen Vlissingen

Terneuzen

rdrecht

Delft Delft Rotterdam

Dordrecht Dordrecht

Breda Breda Breda

1570 1570 Allerheiligenv Allerh

Delft ‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage

Dordrecht

Breda

Antwerpen

‘s-Gravenhage

Delft ‘s-Gravenhage

Rotterdam Rotterdam

Dordrecht Rotterdam Dordrecht Dordrecht

Midde

Vlissinge

Vlissingen

Antwerpen

‘s-Gravenhage Delft ‘s-Gravenhage

Breda

Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom

Antwerpen

‘s-Gravenhage

‘s-Gravenhage Delft

ordrecht

Goes Middelburg

Terneuzen

‘s-Gravenhage

Dordrecht

Breda Middelburg

Terneuzen

1421 1421 800 800 St. Elisabethsvloed St. Elisabethsvloed 800

t

Dordrecht

Vlissingen

Antwerpen

Rotterdam

Breda

Vlissingen

Terneuzen

avenhage avenhage

Rotterdam

Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom

Goes Middelburg

Delft

Rotterdam

Dordrecht

600 BC 600 B

‘s-Gravenhage

Delft

Rotterdam

Middelburg

‘s-Gravenhage

Delft

Antwerpen Antwerpen

Antwerpen

Die ontwikkeling zet zich inzet de zich daarop volgende voort, vooral ookvooral in Die ontwikkeling in de daaropeeuwen volgende eeuwen voort, ook in Die ontwikkeling zet zodat zich inomstreeks de zodat daaropomstreeks volgende eeuwen vooral ingebied bestaat noordelijke richting, 1300 een flink deel van gebied bestaat noordelijke richting, 1300 eenvoort, flinkhet deel vanook het noordelijke zodat omstreeks 1300 zich een flink deel het gebied bestaat uit eilanden.

Vanaf die tijd mengt de mens nadrukkelijker in de strijdin door het door het uitrichting, eilanden.

Vanaf die tijd mengt de mens zich van nadrukkelijker de strijd uit eilanden.

Vanaf van die tijd de zich nadrukkelijker bedijken van droog land en mengt later inpolderingen. bedijken droog landdoor en mens later door inpolderingen.in de strijd door het

600 BC 3100 BC 4500 BC4500 BC

50 600 BC50 3100 BC3100 BC

‘s-Gravenhage Delft ‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage Delft Delft

‘s-Gravenhage Rotterdam Delft

Rotterdam

drecht

Dordrecht

Delft ‘s-Gravenhage

Delft

Rotterdam Dordrecht Rotterdam

Rotterdam Dordrecht

Dordrecht Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Breda

Breda Middelburg Vlissingen Middelburg Middelburg Vlissingen Vlissingen

Roosendaal

Goes

Bergen op Zoom

Middelburg

Breda Breda

Roosendaal

Goes

Breda

Breda

Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom

Goes Middelburg

Vlissingen Middelburg

Vlissingen Terneuzen

Terneuzen

Goes Vlissingen Middelburg

Middelburg

Vlissingen Goes Middelburg

Vlissingen

Vlissingen Terneuzen

Terneuzen Terneuzen

Antwerpen

Terneuzen

Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Breda Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom

1648 1570 1648 1476 1476 Allerheiligenvloed

‘s-Gravenhage Delft

‘s-Gravenhage Rotterdam Delft

Delft

Antwerpen

Terneuzen

Antwerpen

‘s-Gravenhage Delft

‘s-Gravenhage Delft

Delft

Rotterdam Dordrecht Rotterdam

Rotterdam

Dordrecht

Breda

Rotterdam

Delft

Rotterdam

Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Dordrecht

Breda Middelburg

Goes

Roosendaal

Breda

Vlissingen Middelburg

Goes

Bergen op Zoom Roosendaal

Breda

Middelburg Vlissingen Vlissingen

Breda Middelburg Breda

Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom

Goes Middelburg Vlissingen Terneuzen

Middelburg Middelburg Vlissingen Vlissingen

Terneuzen Terneuzen

Goes Vlissingen Middelburg Goes Middelburg Vlissingen Vlissingen Terneuzen

Terneuzen

Terneuzen

Antwerpen

Bergen op Zoom Breda Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom Roosendaal Roosendaal Goes Bergen op Zoom Bergen op Zoom

drecht

‘s-Gravenhage Delft Delft

Terneuzen

Rotterdam Rotterdam

drecht

Breda Middelburg Middelburg Vlissingen Vlissingen

Goes Goes Middelburg Vlissingen Terneuzen Terneuzen

Antwerpen

‘s-Gravenhage Delft

Antwerpen

‘s-Gravenhage Delft

Rotterdam

Rotterdam

Deze reeks historische kaarten brengt de uiterst dynamische geografische on Dezedereeks historischeDelta kaarten brengt deDordrecht uiterst geografische on van Zuidwestelijke in de afgelopen 2000dynamische jaar in kaart.

Dordrecht Dordrecht Dordrecht vantijdslijn de Zuidwestelijke Delta in de afgelopen 2000 jaar in kaart.ingrijpen. Van De begint in een periode ongehinderd door menselijk De middeleeuwen tijdslijn begintdrukt in een ongehinderd menselijk de deperiode mens geleidelijk zijndoor stempel op de ingrijpen. inrichting Van va de middeleeuwen drukt de mens geleidelijk zijn stempel op de inrichting va gebied.

Door noeste arbeid en ondernemingszin worden gebieden in de loop Breda gebied. noeste arbeidDeendelta ondernemingszin worden loop jaren opDoor de zee veroverd. is door zijn bodems in ende schelp Breda Breda Breda vruchtbare Bredagebieden Roosendaal Bergen op Zoom jaren opMiddelburg de zee veroverd. delta is doorzeer zijnRoosendaal vruchtbare bodems en schelp visrijke wateren altijd eenDe voor deRoosendaal mens aantrekkelijke vestigingsplaats Roosendaal Roosendaal Goes Goes Goes Middelburg Bergen op Zoom Bergen op Zoom Bergen op Zoom Bergen op Zoom visrijke wateren altijd een voor de mens zeer aantrekkelijke vestigingsplaats Soms gaan deze gebieden verloren, maar dat vertaalt zich vaak in een nog g Vlissingen Vlissingen Soms gaan deze gebieden maar dat vertaalt zich vaak in een nog g inspanning om het gebied verloren, weer te heroveren. inspanning omTerneuzen het gebiedTerneuzen weer te heroveren.

Terneuzen De kaart van omstreeks het begin van onze jaartelling toont een min of me Antwerpen De kaartvanaf van omstreeks van onze jaartelling of me kustlijn het zuidenhet totbegin deAntwerpen monding van de Maas. toont Alleeneen bij min de huidige Antwerpen Antwerpen Antwerpen kustlijn vanaf het zuiden totbres de monding van Maas.

Alleen bij de huidige van de Oosterschelde is een in de kust tede zien.

Vanaf die tijd raakt de z van demet Oosterschelde eenwinnende bres in de kust te zien. Vanaf die tijd raakt de z strijd het land aanis de hand. strijd met het land aan de winnende hand.

We dachten dat we het landRond hadden gefixeerd 800 heeft de zee zich op verscheidene plaatsen door de kustlijn heen maar niets blijkt minder waar!

Rond 800een heeft de zee plaatsen de kustlijn en staat groot deelzich van op hetverscheidene huidige Zeeland onderdoor invloed van hetheen getij en staatwordt een groot deel van hetenkele huidige Zeeland onder invloed van hetvan getij gebied doorsneden door geulen, waardoor de contouren ee (2009) De Atlas Zuidwestelijke Delta slibben gebied wordtzich doorsneden doorbron: geulen, waardoor de contouren vanaan ee eilandenrijk al beginnen afenkele tePosad tekenen. hogere gebieden eilandenrijk zich al beginnen af te tekenen. De hogere gebieden de geulen verder uitdiepen.

23 slibben aan de geulen verder uitdiepen.

Dordrecht

Breda

Rotterdam

Middelb

Antwerpen

Antwerpen

1.1.1 Tijdslijn 2009 1.1.1 2009Tijdslijn

Delft

Breda

Terneuzen

Antwerpen

‘s-Gravenhage

Breda

Vlissingen

Terneuzen

Antwerpen

‘s-Gravenhage

2009 1953 1953 Watersnoodramp Watersnoodramp

Roosendaal Breda

Goes

Antwerpen Antwerpen

1812 1812 1570 1570 Allerheiligenv Allerh

Delft ‘s-Gravenhage

Rotterdam

RotterdamDordrecht

drecht

Antwerpen

‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage

Rotterdam

rdrecht

Midde

Vlissinge

Terneuzen

Antwerpen

‘s-Gravenhage

Breda

Terneuzen

Antwerpen

Delft ‘s-Gravenhage

Breda

Bergen op Zoom

Antwerpen

Antwerpen

1570 1476 Allerheiligenvloed 1421 1421 St. Elisabethsvloed St. Elisabethsvloed

Breda Roosendaal

Goes

Antwerpen

Breda

Rotterdam

Delft Rotterdam

Rotterdam

Dordrecht

Breda

Delft ‘s-Gravenhage

Delft ‘s-Gravenhage

Rotterdam

rdrecht

800 800 600 BC 600 B

‘s-Gravenhage ‘s-Gravenhage

stagnerend land

stijgende zeespiegel

waterveiligheid onder druk

verlies aan intergetijdengebieden

teruglopende biodiversiteit

24

stijgende zeespiegel

verzilting in de polders

recreatieve druk op het landschap

Probleemstelling

Sinds de voltooiing van de Deltawerken is de waterkwaliteit dramatisch verslechterd, zijn schorren en kwelders verdwenen, kalven oevers af en hebben trekvissen geen kans meer om de rivieren te bereiken.

Dit is voor een groot deel te wijten aan het verlies van dynamiek. Door compartimentering en regulering is deze dynamiek verstoord geraakt. Waar natuurlijke processen het vruchtbare land vormden en vitaal hielden, is deze afgesneden met alle gevolgen van dien.

Daarbij versterkt het veranderende klimaat deze problematiek en legt het de geringe veerkracht van het systeem bloot. De zeespiegel stijgt en het land groeit niet meer mee. Integendeel, het westen van Nederland zakt met enkele millimeters per jaar, nog los van het inklinken van polders. Daarnaast voeren rivieren enorme hoeveelheden water af of zijn er juist lange periodes van droogte. Dit resulteert in verzilting van landbouwgrond en maakt de zoetwatertoevoer kwetsbaar.

Water Door afdammingen en bedijkingen zijn de natuurlijke stromen van sediment in de Oosterschelde veranderd.

De oppervlakte van het intergetijdengebied neemt af.

Dit heeft vooral ecologisch gezien sterke gevolgen. De Oosterschelde kent zandhonger waardoor geleidelijke overgangen van land naar water afnemen.

Schouwen-Duiveland Door de invloeden van de wateren rondom het eiland kent Schouwen-Duiveland diverse problemen. Zo ondervindt de landbouw gevolgen van zoute kwel en een te kort aan zoetwater. Daarnaast kent ook de Noordzee zandhonger wat gevolgen heeft voor de kustverdediging. Sommige dijken zijn kwetsbaar en de infrastructuur kampt met capaciteitsproblemen bij een eventuele overstromingsramp.

25

nu

2100 + 1.00m

INTERMEZZO

Zeespiegelstijging

Niets zo onvoorspelbaar als het weer.

Laat staan de klimaatverandering voor de komende eeuw met de daarbij behorende zeespiegelstijging. Dat de zeespiegel gaat stijgen is nagenoeg iedereen het mee eens, hoeveel dit zal zijn, is echter de vraag.

Afgelopen eeuw is de zeespiegel ongeveer twintig centimeter gestegen. Maar de voorspelling is dat dit de komende eeuwen een stuk sneller zou gaan. De voorspellingen lopen uiteen van vijfentachtig centimeter (KNMI) tot ruim drie meter aan het einde van deze eeuw.

Deze stijging is geen belemmering maar juist een vliegwiel voor de interventies in dit document. Voor het opstellen van dit voorstel is rekening gehouden met een zeespiegelstijging van een meter ten opzichte van het huidige peil aan het eind van deze eeuw. Door de toename in watermassa zal de getijslag groter worden. Hierdoor is de meter zeespiegelstijging in werkelijk een stuk groter.

27

28

De opgave

De komende decennia zullen we moeten laten zien dat juist meebewegen met de natuur het duurzame antwoord zal zijn om te kunnen blijven wonen in deze vruchtbare delta.

Het doel van de opgave is om de rijkdom van deze omkeer in denkwijze aan te tonen voor de zuidwestelijke delta. Het middel is de dynamiek die we weer toelaten om hiermee een robuust en dynamisch landschap te creëren. Een landschap met het vermogen zichzelf in stand te houden en ruimte biedt voor ecologie en nieuwe vormen van energie. Hoe langer we wachten met sediment uit de zee toelaten in de delta, hoe groter de honger naar zand en klei wordt.

Om dit te bewerkstelligen is lef nodig. Lef om te tornen aan Neerlands grote trots, de Deltawerken. Niet om afscheid te nemen van de rijkdom en aanzien die het ons heeft gebracht, maar om te leren van de effecten van ons handelen. Ditmaal niet gedreven door een ramp maar geïnspireerd op natuurlijke processen. Met als grootste les integraliteit. De Nederlandse delta als voorbeeld voor al die andere vruchtbare delta’s in de wereld die te maken hebben met vergelijkbare problematiek.

Juist het tornen aan eigen trots geeft ons de kans om de leidende positie in watermanagement te handhaven.

Het was de bedenker van de indamming van de Zeeuwse delta, Johan van Veen, die zei: “Eens zullen we dit land met een zucht van verlichting aan de golven prijs geven.” Blijkbaar had meneer van Veen al door dat dit gevecht slechts tijdelijk zal zijn. Laat dit de inspiratie zijn voor een dynamische toekomst van onze vruchtbare delta.

van kustlijn (dijk) naar kustzone (sedimentatie)

29

bron: AHN, https://www.ahn.nl/ahn-viewer 30

juist in zeeland

Door de potentie in het sedimentaanbod is juist Zeeland een geschikte locatie om dit proces in te zetten naar een vitale delta.

Op de linkerpagina staat de hoogtekaart van het verdronken land van Saeftinge. Dankzij natuurlijke sedimentafzettingen is dit stuk land ruim drie meter boven de zeespiegel komen te liggen. Ter vergelijking, de polders aan de linkerkant van de afbeelding zijn al eeuwen afgesneden van het natuurlijke proces. Deze liggen daardoor enkele meters onder zeeniveau.

31

32

De Visie

33

van afsluiten

34

naar pas op de plaats

naar pas terug

Visie

De zuidwestelijke delta is sinds haar bestaan altijd onderhevig aan verandering. Land en water wisselden elkaar af. Natuurlijke processen vormden een vruchtbare delta. Een interessante vestigingslocatie voor de mens.

Echter bleek het leven op de grens van land en water niet zonder risico’s. Eeuwen heeft de mens gevochten tegen de invloeden van de natuur om maar te kunnen blijven profiteren van het vruchtbare land en de rijke wateren.

Deze strijd heeft ons en onze delta afgesneden van de ooit zo rijke dynamiek. Het heeft de Nederlander gevormd en wereldberoemd gemaakt. Echter zorgt dit gevecht ook voor een afstand tussen mens en natuur.

De brakke gradiënt tussen zoet- en zoutwater is bruut afgesneden door dijken en dammen. De dynamiek, die sediment aanvoerde en daarmee het land vormde en vitaal hield, is verdwenen.

De economische en ecologische gevolgen zijn nu zichtbaar. Nieuwe uitdagingen, als klimaatverandering en verstedelijking, versterken deze gevolgen en roepen op tot actie. Actie die integraal wordt ingezet, met een heldere synergie voor landschap, natuur, ecologie, landbouw en bovenal een spannend en inspirerend landschap als groene uitloper voor de verstedelijkte ring rondom de zuidwestelijke delta.

Mee met de stroom De zuidwestelijke delta gaat weer dynamisch worden om een robuuste en duurzame delta te creëren die de komende eeuwen vooruit kan. Natuurlijke processen zijn het startpunt. Het was ooit de motor die ons land heeft gevormd en is weer de aanleiding en het middel van de strategie en interventie.

De kustlijn, die de laatste eeuw drastisch is verkort, wordt weer verlengd. Tevens moeten, op deze grens van vast naar vloeibaar, de intergetijdengebieden

worden vergroot of versterkt. Hiermee wordt de rijkdom in deze overgang vergroot en de positie in het landschap erkent.

Water Water is leidend in de zuidwestelijke delta.

De belangrijkste interventie is het herstel van getijdendynamiek in de Grevelingen en de versterking van het dynamiek in de Oosterschelde. Het is de gradiënt van zoet naar zout die delta’s in de hele wereld het meest waardevol maakt voor mens en dier. Het Zuid Nederlandse rivierenstelsel dient via de afgesloten wateren naar de zee te stromen. Onderweg is ruimte voor overstroming waarin sedimentatieprocessen kunnen plaatsvinden.

Landschap als klimaatcorridor De interventies hebben een hoge mate van flexibiliteit en bieden ruimte voor spontaniteit in het landschap. Om de toenemende onvoorspelbaarheden in het klimaat te kunnen opvangen moeten grote aaneengesloten stukken landschap worden ingericht: de klimaatcorridor.

Met capaciteit om te bufferen bij overschotten of gezond te kunnen krimpen bij tekorten.

Dit grote aaneengesloten robuuste landschap heeft een zelfvoorzienend ecosysteem. Het zijn landschappen die onderdeel zijn van een groter geheel. Een geheel dat klappen kan opvangen bij hevige overvloeden of juist sterke tekorten in bijvoorbeeld water, energie of natuur.

35

36

COMPARTIMENTEN

OPEN SYSTEEM

SMALLE KUSTLIJN

BREDE KUSTZONE

NATUUR SNIPPERS

KLIMAAT CORRIDOR

37

38

Strategie

39

4 3

3

3

4 3

1

1 3

3 2

1. achterdeur open: dammen afbreken 2. Schelde weer verbinden 3. van kustlijn naar kustzone (sediment vangen) 4. voordeur open: keringen en dammen afbreken

40

Sedimentmotor aan de praat

Het is van belang om de sedimentstromen weer aan te wakkeren. Dit gebeurt middels een aantal ingrepen.

Allereerst worden de Nederlandse rivieren weer voor een gedeelte afgewaterd via de Grevelingen en de Oosterschelde.

Voordeur open

Maar er liggen ook kansen om de Schelde net als vroeger weer te koppelen met de Oosterschelde. Daar waar de Westerschelde een enorme overschot heeft aan dynamiek en sediment, heeft de Oosterschelde juist een sterk tekort.

Naast sedimentstromen is de verbinding met de rivieren ook ecologisch gezien zeer waardevol. Het zoete water is een bron van voedsel in de zoute wateren en geeft migrerende vissen meer kans om hun paaigebieden te bereiken.

Vervolgens ontstaat een dijkopgave waarin de kustlijn wordt omgevormd naar een robuuste kustzone.

De laatste stap is om de deltawerken aan de voorzijde af te breken. De vrijgekomen elementen kunnen elders in de delta worden ingezet ter bevordering van het natuurlijk proces.

Achterdeur open

41

42

2020

Vanuit de ruimte zijn de verschillende compartimenten sterk waarneembaar door de kleurverschillen in het water. De troebele Schelde, het diepzwarte stilstaande water van de Grevelingen en de kwetsbare slikken en platen van de Oosterschelde. Alle wateren hebben een opzichzelfstaand ecosysteem met eigen problematiek.

43

44

2100

Door het afbreken van diverse dammen en deltawerken wordt het vastgelopen systeem opengebroken. De wateren krijgen haar dynamiek vanuit zee terug. Door de openstelling van het achterland wordt de verloren gradiĂŤnt van zoet naar zout hersteld. Middels de Overschelde watert de Schelde gedeeltelijk weer uit via de Oosterschelde. Hiermee wordt extra sediment aangevoerd en zal de te grote getijslag van de Schelde afnemen.

45

46

Ingrepen in het landschap

Rondom de eilanden in de zuidwestelijke delta van Nederland vinden we terugkerende landschappelijke elementen zoals platen, slikken, primaire dijken, slaperdijken en polders. Door de beperkte dynamiek en het veranderende klimaat staat dit systeem onder druk. Platen en slikken kalven af waardoor de geulen nivelleren. Schorren worden alsmaar kleiner en door de stijgende zeespiegel neemt de zoute kwel in de polders toe. Hierdoor staat waterveiligheid, ecologie en voedselproductie onder druk.

Om zandsuppleties te voorkomen, wordt het sedimentatieproces geholpen door de toevoeging van het palengrid. Dit creĂŤert luwte waarmee het sediment de kans krijgt om neer te slaan.

Door dankbaar gebruik te maken van slaperdijken in het achterland kan op sommige plekken de dijk worden doorsneden. Hiermee kunnen polders weer opslibben met sediment. Dankzij deze brede kustzone groeien de polders mee en wordt het achterland beschermd tegen het doordringen van zoute kwel.

Deze ingrepen hebben naast een versterkende werking voor de waterveiligheid ook een impuls voor de ecologie door het vergroten van het areaal intergetijdengebied.

Het aangroeien van nieuwe schorren is naast de ecologische voordelen ook goed voor het klimaat.

Schorren hebben de eigenschap om enorme hoeveelheden koolstof op te slaan. Ter vergelijking: een hectare boreaal bos kan 160 ton koolstof opnemen per hectare, terwijl een hectare schor 917 ton koolstof kan opnemen.

Ook de voedselteelt heeft profijt van de ingrepen. Het palengrid kan worden ingezet voor de productie van schelpdieren.

47

48

Schouwen-Duiveland

49

Het landschap wordt gedomineerd door akkers. Plan Tureluur ligt aan de zuidrand van het eiland, daar waar de zoute kwel het heftigst is.

Historische kernen liggen verspreid over het eiland. Kenmerkend zijn de inlagen aan de zuidzijde.

Verdronken dorpen en weggeslagen inlagen zijn met name bij de monding te vinden.

50

Natura 2000 gebieden gaan hand in hand met de teelt van schelpdieren.

Door verstoord dynamiek en het veranderende klimaat staat de intergetijdennatuur onder druk.

Sediment toevoer achterland Sediment toevoer zee Oppervlak intergetijdengebieden

- 90% - 28% - 36%

Gemiddelde getijslag Stroomsnelheid

- 12% - 33%

51

Erosie en sedimentatie

Relatie overzijde

52

ruw tegenover luw

Diverse observaties in het landschap werden bevestigd middels kaartstudies en analyse van het eiland en de wateren.

Door de invloeden van stroming en wind is het eiland nabij de monding van de Oosterschelde sterk onderhevig geweest aan slijtage. Eeuwen vocht men middels de aanleg van inlagen tegen de krachten van de natuur. De hoeveelheid verdronken dorpen in dit gebied bevestigen deze observatie.

Verder verwijderd van de monding van de Oosterschelde zijn de omstandigheden omgedraaid. Hier is het eiland door de eeuwen heen juist aangegroeid door sediment wat de kans kreeg om neer te slaan. Recente indammingen en veranderingen in het klimaat zetten deze processen echter onder druk.

Gevoelsmatig wordt de kaartstudie bevestigd door de relatie met de overzijde van de Oosterschelde. Waar men ter hoogte van Schelphoek, met de dominante windrichting in het gezicht, nauwelijks de overzijde kan ervaren, is de Oosterschelde ter hoogte van de Bruinissepolder bijna een rivier geworden. Dit onderstreept het ruwe landschap nabij de monding ten opzichte van het luwe landschap verder landinwaarts.

53

2020 - 2070

de eerste dijkdoorbraken

2040 - 2070

54

de breedte in

Neem de tijd

Door het beperkte sedimentaanbod worden slechts enkele gebieden tegelijk blootgesteld aan het getij. Te beginnen met de buitendijkse gebieden en de inlagen.

Deze dragen bij aan de dijkversterkingsopgave.

In de tussentijd kan het laaggelegen achterland worden voorbereid voor de omslag. Bestaande binnendijken worden versterkt. Op beperkte schaal worden nieuwe secundaire binnendijken aangelegd.

Boerenbedrijven krijgen de kans om zich voor te bereiden op de zoute omslag waarin de uien plaatsmaken voor oesters en de koeien worden omgeruild voor lamsoor.

Enkele historische boerderijen worden geconserveerd middels een dijk, of worden steen voor steen herbouwd op een terp. Andere boerderijen verdwijnen of worden overgelaten aan de grillen van de natuur en vormen daardoor een nieuw biotoop.

Inlandse kustverdedigingswerken worden brede zones om hoge dijken te voorkomen.

Net als het sediment moeten de overige materialen ter verdediging zo veel mogelijk uit de buurt komen. Zo wordt de kering ontmanteld en elders ingezet om het natuurlijke proces te dienen.

55

zandsuppletie versus natuurlijke sedimentatie middels palen

INTERMEZZO

Sedimentatie

Voor onderbouwing van enkele keuzes voor dit voorstel zijn enkele aanknopingspunten omtrent sedimentatie opgesomd.

Het sedimentgehalte in de Westerschelde is ~50 mg/l. Bij het openen van de andere bekkens is een sedimentlading van ~20 mg/l te verwachten. Op de vooroever kan dit gauw oplopen tot ~100 mg/l.

Er wordt verwacht dat gebieden rondom de Schelde 1,5 cm per jaar groeien en nabij de Oosterschelde 1 cm per jaar groeien.

Dit betekent dat er voldoende sediment beschikbaar is om de sedimentatiegebieden te laten opslibben. Raadzaam is om niet alle gebieden tegelijk te ontpolderen vanwege de beperking in het sedimentaanbod.

Aangeraden wordt om stapsgewijs gebieden te laten opslibben, waardoor opslibbing relatief sneller gaat.

Mogelijkheid is om een deel van de gebieden te ontpolderen en andere gebieden eerst te laten vervenen door het waterpeil te verhogen. De verwachting is dat de sedimentatie sneller gaat als er al een veenpakket ligt. Bovendien ontstaat zo een luwtezone wat de aanslibbing versneld.

Tijdens een proefopstelling met oestertafels ter hoogte van Kats is onderzocht welke effecten deze teelt heeft op haar omgeving. In de zeven maanden durende periode is de plaat onder de opstelling met 2,3 cm aangegroeid.

Hier liggen kansen om schelpdierenteelt te koppelen aan het beschermen van de slikken en platen.

Hoogteligging: hoe lager het sedimentatiegebied ligt, hoe sneller het zal opslibben. Gebieden die boven gemiddeld hoogwater liggen zullen niet verder opslibben.

Hier biedt de stijging van de zeespiegel een kans. Wanneer er veen in de ondergrond zit zorgt dit voor inklinking bij blootstelling aan waterdruk. Deze gebieden zullen dus sneller opslibben.

Wanneer een polder wordt opengesteld aan getij zal een dijkdrempel niet bijdragen aan sedimentatie. Eén of meerdere dijkopeningen dragen wel bij aan het sedimentatieproces.

Het ophogen van platen en slikken middels zandsuppletie heeft grote impact op op het bodemleven en daarmee dus ook de vogels.

Door het opspuiten van ruim één meter zand en slib sterft het bodemleven nagenoeg volledig af. Herstel naar het oude niveau kost jaren.

57

1. Van kustlijn naar kustzone waar mogelijk

2. Versterken gevoel kaap en baai

3. Verbeteren relatie land en water

58

Kustzone

Het verhogen van de dijk biedt geen lange termijn oplossing. De verschillen tussen de diepste polders en de stijgende zeespiegel zullen alleen maar groter worden. Hierdoor neemt de zoute kwel toe en zullen er grotere gemalen nodig zijn om het achterland droog te pompen. Daarnaast zullen hogere en bredere dijken het achterland sterker vervreemden van haar relatie met de zee.

De observatie van het landschap onderhevig aan slijtage tegenover de potentie van het sedimenterende landschap moet in de ingrepen worden versterkt.

Door het verbreden van de kustzone wordt de verstoorde relatie van het landschap met het omliggende water hersteld. Zo worden binnendijkse polders opengesteld aan het tij en wordt de harde kustlijn, in de vorm van de huidige primaire zeedijk, verzacht door het vegroten van het voorland.

59

Scenic Route De bestaamde N59 wordt dankzij de ingrepen een scenic route die prachtig door het landschap snijd.

Met een gevarieerd beeld van rechtlijnige akkers tegenover de nieuwe dynamsiche natuur.

62

63

Hand in hand met productie Voedselproductie diendend aan de natuur door het proces te ondersteunen. Balans tussen geven en nemen.

Ecologie Alle inlagen bij elkaar vormen een flinke boost voor de ecologie, Plan Tureluur +. De dynamische natuur is door de unicitiet van grotere waarde dan het huidige plan Tureluur.

Daarnaast vangen de gebieden sediment.

64

mosselteelt

oesterteelt

zeewierteelt

droogvallend gebied bij eb

Plan Tureluur

permanent water

duinen

65

Bruinisse

Ouwekerk

66

Slikke van Vianen

Plan Tureluur

Schelphoek

Bruinisse

Bruinissepolder

Slikke van Vianen

67

Bruinissepolder Agrarisch akkerland tussen de dijken

68

Gouweveer Polder Jongere en daardoor hogere polder achter een knik in de dijk

69

Zierikzee Stad ver van de dynamiek van de zee

70

Oosterscheldekering het hoogtepunt van de deltawereken, een open kering

71

72

Kaap en Baai

73

Baai

74

Deelgebieden

Het plan wordt verder uitgewerkt op twee gekozen deelgebieden. De kaap en de baai, gerelateerd aan de observatie van het landschap dat onderhevig is aan slijtage, ten opzichte van het landschap dat onderhevig is aan sedimentatie.

Kaap

75

1 km 1 km

bron: Google Maps, https://www.google.nl/maps/ 76

Strategie Kaap

Historisch gezien liggen hier de grootste kansen om het sedimentatie proces in te zetten.

Stap 1: Slikken beschermen met palengrid Natuurgebied vergroten Binnendijkse landschap voorbereiden Stap 2: Dijkboorbraak realiseren Palengrid inzetten ter bevordering sedimentatieproces

77

78

79

proef zandsuppletie Galgenplaat, Oosterschelde

proefopstelling oesterteelt op tafels nabij Kats bron: Capella J. et al. (2016) Resultaten Off-bottom oesterkweek in de Oosterschelde 80

Zandhonger

Het ophogen van platen en slikken middels zandsuppletie heeft grote impact op het bodemleven.

Door het opspuiten van ruim één meter zand en slib sterft het bodemleven nagenoeg volledig af. Dit heeft ook impact op de vogels die in deze gebieden foerageren op zoek naar voedsel. Herstel naar het oude niveau kost jaren.

Om deze negatieve gevolgen van zandsuppletie te voorkomen, wordt het natuurlijk proces weer benut om de platen en slikken te laten aangroeien. Echter is het huidige systeem niet in staat om zichzelf te regenereren.

Met behulp van houten palen wordt het sedimentrijke water op de slikken afgeremd, waardoor het sediment kan neerslaan in de luwte.

Het sedimentatieproces wordt middels twee typen palen gediend. Middels het palengrid en ook middels paalhoofden nabij de geulen. De paalhoofden zijn geïnspireerd op de paalhoofden zoals deze aan de kustlijn van Zeeland veelvuldig voorkomt. De structuren staan haaks op de stroomgeul waardoor deze dieper zal uitslijten. Het vrijgekomen sediment wordt op de slikken en platen geholpen door het toevoegen van het palengrid. Tevens kunnen de palen worden ingezet voor de kweek van schelpdieren als mosselen en oesters.

81

Het grid 45 graden gedraaid ten opzichte van de geul.

82

Variatie in dichtheid zorgt voor meer dynamiek.

45o

Oesterpalen

Bovenop de slikken en platen wordt een grid van paaltjes geplaatst. Het grid wordt 45 graden gedraaid ten opzichte van de geul. Hierdoor wordt het water geremd en verdeeld over de plaat en kan het sediment neerslaan in de luwte. De palen zorgen voor lange vergezichten voor de fietsers op de dijk. Variatie in dichtheid van het grid zorgt voor dynamiek in de slikken en platen. Hierdoor zal de ecologische waarde sterk toenemen.

83

Paalhoofde haaks op de geul.

84

Mosselpalen

GeĂŻnspireerd op de paalhoofden op het strand worden de platen en geulen gefixeerd door de mosselpalen.

Haaks op de geul voorkomen de palen afkalving en houden hiermee de geul op haar plek.

85

palengrid met oesterkweek op tafels

paalhoofden met hangcultuurmosselen

86

schelpdier teelt

De palen bieden kansen voor alternatieve kweekmethodes van schelpdieren. Mosselteelt is gebaat bij veel stroming en kan daardoor gekoppeld worden aan de paalhoofden nabij de geul. Lange strengen met mosselzaad worden bevestigd aan de hoge ronde palen.

Voordeel is dat de zeester, een belangrijke plaag voor de telers, geen kans krijgt om de mossel te bedreigen.

Ander voordeel is dat de mossel meer licht vangt en daardoor sneller groeit. Hierdoor kan de mossel eerder in het seizoen worden gegeten.

De lagere vierkanten paaltjes op de slikken en platen breken de stroming en dienen daarmee het sedimentatieproces. Door de dichtheid van het grid kan de oesterteelt hier een plek krijgen. Met stalen korven worden oesters geteeld op de paaltjes. Dit is hoe men in Frankrijk ook oesters teelt. Oesters zijn hierdoor beschermd tegen de oesterboorder die niet door de korf heen kan.

Door deze koppeling tussen schelpdieren teelt en waterveiligheid wordt de balans tussen mens en natuur in de Oosterschelde weer hersteld. Net zoals dat het geval was toen de Oosterscheldekering een open dam was geworden ten behoeve van de natuur en de visserij.

87

INTERMEZZO

Blue Carbon

Blue Carbon is de term voor alle koolstof die zich in de oceanen bevindt. In totaal circuleert ruim tachtig procent van de globale koolstofcyclus door de oceanen.

Opslag van koolstof De opslag van Blue Carbon in mariene ecosystemen vindt vooral plaats door sedimentatie van organische deeltjes (planten en/of algenresten). Ongeveer de helft van de Blue Carbon wordt opgeslagen in ecosystemen aan de kust, zoals in schorren, mangrovebossen en zeegrasvelden.

Het herstel van ecosystemen in kustgebieden biedt daardoor kansen voor het vastleggen van extra CO2 uit de atmosfeer.

Met name het herstellen van schorren zijn zeer relevant voor de Nederlandse Delta. Met het realiseren van de Zuiderzeewerken en de Deltawerken is veel van deze unieke natuur verloren gegaan. Waar bedrijven hun CO2uitstoot compenseren met onbetrouwbare projecten in bijvoorbeeld BraziliĂŤ liggen er juist kansen om dit dichter bij huis te kunnen realiseren. Zeker wanneer de cijfers worden vergeleken. Schorren nemen namelijk vijf keer zoveel CO2 op als bos.

Hier liggen kansen om de delta te verduurzamen waarmee klimaatdoelen kunnen worden gerealiseerd en tevens de natuur en waterveiligheid worden gediend.

89

90

91

Brandgans Branta leucopsis

Lepelaar Platalea leucorodia Visdief Sterna hirundo

Kluut Recurvirostra avosetta

Scholekster Haematopus ostralegus Noordse Woelmuis Microtus oeconomus

Zeekraal Salicornia

Zeealsem Artemisia maritima lamsoor Limonium vulgare

Zeealsem Artemisia maritima

Kokkel Cerastoderma edule Zeepier Arenicola marina 92

Nonnetje Limecola balthica

Ecologie

De zuidwestelijke delta is een belangrijke schakel voor trekvogels die migreren van ScandinaviĂŤ naar het zuiden van Afrika en andersom. De droogvallende intergetijdengebieden zijn een waar buffet voor vogels als de lepelaar en visdief. Met duizenden tegelijk dalen ze neer op de platen en slikken, op zoek naar zeepieren, nonnetjes en kokkels.

Op de langzaam aangroeiende slikken en platen zullen eerst pioniersoorten als zeekraal zich vestigen. Dit bevorderd de sedimentatie waardoor andere soorten als lamsoor en zeeaster ook de kans krijgen om zich te vestigen. Deze kwetsbare gebieden met bijzondere flora en fauna zijn ecologisch gezien van grote waarde. Tevens dragen ze bij aan de waterveiligheid en in de reductie van koolstof uit de atmosfeer.

Bijzonder is de Noordse woelmuis die in deze regio voorkomt als geĂŻsoleerde restpopulatie vanuit de ijstijd.

De soort staat als kwetsbaar op de rode lijst waardoor het uitbreiden van met name natte gronden bevordelijk is voor de populatie.

93

94

Ecologie

Het sedimentatie proces wordt geholpen door het grid van palen, maar zal door successie worden overgenomen door beplanting. Op sommige plekken zullen hierdoor de palen hun functie verliezen en aan de grillen van de natuur worden overgelaten.

Het uitbreidende intergetijdengebied geven de Oosterschelde een enorme ecologische impuls. Het dagelijks veranderende landschap trekt veel vogels, een waar walhalla voor de recreant die vanaf de dijk dit unieke veranderende landschap kan ervaren.

95

96

Getijdenpier

Tijdens mijn bezoek aan het gebied ben ik, tegen de regels in, de slikken van Viane opgelopen. Deze unieke buitendijkse ervaring is niet toegestaan maar gaf me wel een unieke blik op het landschap.

Middels de getijdenpier kan deze ervaring op bepaalde momenten van de dag, wanneer het getij het toelaat, toch worden ervaren zonder het gebied te verstoren.

De pier wordt gestuurd door het getij, waardoor deze alleen bij vloed toegankelijk is. Bij eb is de slik beschermd voor invloeden van de mens en kunnen vogels rustig hun voedsel bij elkaar sprokkelen. Maar wanneer het vloed wordt, drijft het voorste deel van de pier mee omhoog waardoor de recreant even te gast is in het natuurgebied.

eb - vogel

vloed - mens

97

98

Getijdenpier

De pier wordt uitgevoerd in een minimalistische stalen constructie. Men loopt over roosters waardoor je het water onder je voeten ziet stromen. Door de smalle uitvoering van de constructie die slechts een enkele railing heeft, wordt een plek gecreĂŤerd waarbij de gebruiker zich te gast moet voelen in dit kwetsbare gebied.

rooster

stalen pier

1.60m

99

100

101

Nabij Zierikzee, 6m

Bruinissepolder, 60m

102

Coupure

In het tweede deel van het plan worden er enkele polders opengesteld voor het dagelijks tij. Middels een coupure in de dijk lopen deze gebieden vol.

Dit element komt meerdere malen langs de kust van Schouwen-Duiveland voor. De vormgeving van deze incisies zijn gelijk aan elkaar. Echter bepaald het oppervlakte van het achterland hoe groot de doorstroomopening is.

De buitenste betonelementen zijn brede elementen die twee meter boven de dijk uitsteken. Hierdoor loop je door een brede muur richting de doorstroomopening.

Zodra de opening groter is worden extra wanden toegevoegd die de oversteek ondersteunen. Het element is van de buitenzijde van ruw beton en de binnenkant is van geslepen beton die de doorstroom symboliseert. Net als bij de pier stroomt het water onder je voeten door terwijl je over roosters naar de overzijde wandelt.

rooster

geslepen be

ton

2.00m

103

104

105

1 km 1 km

bron: Google Maps, https://www.google.nl/maps/ 106

Strategie Baai

Historisch gezien is dit gebied het sterkst onderhevig aan slijtage. Dit vraagt om zwaarder geschut. Hier liggen de meeste kansen voor de verbreding van de kustlijn buitendijks, gezien het diepe achterland geen binnendijken kent.

Stap 1: Openstellen inlagen voor getij Getijdenpoelen aanleggen t.b.v. bescherming dijk en ecologische kansen zoetwater.

Stap 2: Pijlers inzetten in het ontwerp Zeewierteelt inzetten als golfbreker.

107

108

109

110

111

in het werk gestort beto n

stortsteen

4.00m

poreuze on de

rlaag t.b.v . vertraag de water do

rooster

uitsroom

voedselr

ijk zoetw

ater beton

8.00m

112

orvoer

Getijdenboulevard

Ook op deze plek heeft de passant de mogelijkheid om buitendijks te treden. Echter door de positie in het landschap dat onderhevig is aan slijtage blijft men hier dichter bij de dijk.

Hierdoor is ook de uitvoering van de route een stuk robuuster. Het brede pad voorkomt dat er allerlei hekjes en paaltjes geplaatst moeten worden. Dit zorgt ervoor dat het element sereen in haar omgeving ligt.

Boven de uitstroomopening van het gemaal ervaart de recreant het zoete water wat onder haar voeten het zoute water in de poelen van voedsel voorziet.

113

Snotolf Cyclopterus lumpus

Gewone zeekat Sepia officinalis

Puitaaal Zoarces viviparus Steurgarnaal Palaemon serratus

Strandkrab Carcinus maenas

Zeedonderpad Myoxocephalus scorpius Noordzeekreeft Homarus gammarus

gewone mossel Mytilus edulis Zeesla Ulva lactuca

Rood Hoorntjeswier Ceramium virgatum 114

Japanse oester Crassostrea gigas

Blaaswier Fucus vesiculosus L.

Knotswier Ascophyllum nodosum

Ecologie

Door bedijkingen rondom de Oosterschelde is de waarde van dit paaigebied verslechterd. Kleine hoekjes en baaitjes, waar vissen en schaaldieren paaien en opgroeien, zijn afgesneden en gladgestreken. Door toevoeging van getijdenpoelen aan de voet van de dijk herstellen deze belangrijke waarden van de Oosterschelde.

De uitstroom van het zoete water uit het achterland maakt deze poelen zeer voedselrijk, hierdoor is de soortenrijkdom in en om het water hoog. De poreuze stortstenen dammen zorgen voor een vertraagde afvoer van het water. In deze luwte hebben kwetsbare dieren de kans om groot te worden.

Maandelijks zal bij springtij het water tot boven de rand komen waardoor er uitwisseling kan plaatsvinden tussen jonge dieren en nieuwe eitjes. Bijzonder zijn de zeekatten die in het voorjaar terugkeren naar hun geboortegrond om te paaien.

115

116

Ecologie

De ondiepe poelen, gevoed met zoetwater uit het achterland, is een bron van leven. Op de harde ondergrond van stortsteen groeien allerlei wieren, zoals zeesla en rood hoorntjeswier, die ook voor mensen eetbaar zijn. Tussen de stenen verschuilen strandkrabben en noordzeekreeften. Enkele keren zullen ook verdwaalde flamingo’s neerdalen op zoek naar voedsel.

117

118

119

Het is niet in beton gegoten...

...maar hoe langer we wachten

120

Tot slot

Het plan is niet in beton gegoten maar heeft de insteek om de rijkdom van een andere kijk op waterveiligheid te tonen. Het middel is de dynamiek die het kleinste onderdeel van de delta weer laat floreren, sediment.

Het is een visie waarin gestreefd wordt naar een herstelde balans tussen mens en natuur, in een veilige dynamische delta, met perspectief voor ecologie, voedselteelt en recreatie. Het is een stip op de horizon waar morgen, op kleine experimentele schaal, mee gestart kan worden. Want hoe langer we wachten met het toelaten van dynamiek in de delta, hoe groter de honger naar sediment wordt.Â

121

122

Met dank aan

David Kloet Yttje Feddes Paul de Kort Silko van der Vliet Karien Oude Wolbers Marlieke Boon Alphons van Winden Marjolijn Boterenbrood Bas Roels oud collega’s Rijnboutt collega’s Okra atelier genoten

123

124

Literatuur

Al M., Braaksma J. (2014) Weg met de Aflsuitdijk Blauw T. S., Haas HA, Adriaanse L.A. (2004) Dynamiek terug in de Delta Bos K., Bosch J. (2017) Landschapsatlas van de Oosterschelde Capella J. et al. (2016) Resultaten Monitoringsprogramma Off-bottom oesterkweek in de Oosterschelde Deltares (2015) Zandmotor Delflandse Kust Jong de L. (28 november 2017) Zuidwestelijke Delta Weergaloze delta Metz T., Heuvel van den M. (2012) Zoet & Zout Meyer H. (2016) De staat van de delta Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Ministerie van Economische Zaken (2017) Deltaprogramma 2018 Pols L., De Visser R., Veen P. (2012). Veerkracht waar mogelijk Posad (2009) Atlas Zuidwestelijke Delta Rijkswaterstaat (2011) Haringvlietsluizen op een kier Rijkswaterstaat (2017) Projectenboek 2018 Schrijvers M., Haas H. (2009) Herstel estuariene natuur en dynamiek in de zuidwestelijke delta Shannon K., Stokman A. (2012) Rising Waters, Shifting Lands Steenhuis M. (2016) De Deltawerken Straver F. (2018) Trouw: Gat in de dijk brengt eb en vloed terug in Grevelingen Sijmons D., Luiten E., Feddes F. (2017) Ruimte voor de rivier Teunis M., Didderen K. (2018) Blue Carbon in Nederlandse kwelders Waterman R. E. (2009) Integraal kustbeheer, bouwen met natuur WNF (2008) Hoogtij voor laag Nederland WNF (2011) Met open Armen

125

Jeroen Boon / master landschapsarchitectuur