Robbert Jongerius - Master of Landscape Architecture - Nationaal Rivierpark Niederrhein

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

AvB

Robbert Jongerius Lodewijk van Nieuwenhuijze Jana Crepon Patrick Mc Cabe

'All

streams

flow

into

the sea, yet the sea is never full. To the place the streams come from, there they return again'.

Ecclesiastes 1:7

2

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

AvB

Robbert Jongerius Lodewijk van Nieuwenhuijze Jana Crepon Patrick Mc Cabe 3

Voorwoord Mijn favoriete fietstocht is van Utrecht naar Schalkwijk, door het getemde rivierenlandschap van de Kromme Rijn en Lek, met uitgestrekte graslanden aan de Achterdijk en de bloeiende fruitgaarden van het ‘t Goy. Door regen of zon, maar altijd met wind. De zware klim de Lekdijk op bij Schalkwijk is telkens weer een sublieme ervaring. Vanaf de dijk is er een panoramisch zicht over rivier de Lek. In de verte ligt een natuurgebied en het rivierstadje Culemborg en op de voorgrond het recreatiegebied met de schommels waar ik als kind vaak speelde.

In februari 1995 heb ik hier op de Lekdijk het gegrom van de waterwolf gehoord.

Mijn grootouders woonden in een huisje achter de Lekdijk. Tijdens een bezoek liep ik met mijn ouders hier de dijk op. Het water klotste tegen de kruin van de dijk en van de speeltuin aan de voet van de dijk was niets meer te zien. In mijn verbeelding kon ik de dijk zien breken en de polder met het huis van mijn grootouders onder zien lopen.

De kracht van de rivier kwam hier tot uiting en staat in mijn geheugen gegrift.

Een belangrijk moment dat er aan heeft bijgedragen dat ik landschapsarchitect wilde worden. Ik kom nog graag terug op deze plek om te kijken hoe de rivier er bij ligt. Raar genoeg ligt deze altijd op dezelfde plek, maar telkens weer anders dan de voorgaande keren.

4

De relatie tussen mens en rivier in Nederland is langzaamaan aan het veranderen.

Het eeuwenlange gevecht met de waterwolf lijkt gewonnen en de angst voor de rivier verdwenen. In de landschapsarchitectuur uit dit zich in het ontwerpen mét water. Mijn afstudeerplan ‘Nationaal Rivierpark Niederrhein’ gaat verder in op deze ontwerpfilosofie. Het plan is de uitkomst van een zoektocht op de schaal van het Rijnstroomgebied naar oplossingen voor waterveiligheid in de Hollandse delta en de Niederrhein.

Het resultaat: Nationaal Park Niederrhein is een energieneutraal, recreatief natuurpark binnen een stelsel van klimaatbestendige dijken tussen Duisburg en Stadsregio Nijmegen - Arnhem. Het plan is het antwoord op grote ruimtelijke vraagstukken in het gebied, zoals waterveiligheid, ecologie, recreatie en energie.

Het Nationaal Rivierpark is het resultaat van een internationale samenwerking tussen Duitsland en Nederland en een inspiratie in de omgang met rivieren.

Robbert Jongerius 31 oktober 2016

5

Rivierlandschap met veerpont, Salomon van Ruysdael (1649)

6

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN Inhoud Opgave Strategie

Nationaal Rivierpark Niederrhein 1. Waterveiligheid 2. Ecologie 3. Recreatie 4. Energie Fasering en financiering Literatuur Colofon Dankwoord Bijlage: Dagboek

7

Hoogwater in het rivierengebied 1995

8

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Opgave

9

Water crisis Een op de zeven wereldburgers woont in een verstedelijkte delta. Deze gebieden zijn gevoelig voor overstromingen vanuit de rivieren en vanuit de zee. Het is niet verwonderlijk dat de grootste kans op wereldwijde crisis gerelateerd is aan water. (bron: global risks)

Ook in Europa hebben zich recent grote overstromingen voorgedaan.

In 2013 werd Duitsland geraakt door overstomingen in het stroomgebied van de Elbe. Er vielen 23 doden en er was aan 16 miljard euro schade. Verwacht wordt dat de schade bij rivieroverstromingen in Europa in 2050 verviervoudigd als gevolg

20

ty ili ab

ci

al

in

st

ou of

Fl

so

oo

d

Pr

cr

is

ev

is

en

e m th ea w

(bron: global risk rapport 2016)

Elbe 2013

Elbe 2002

30

er

re xt E

Top 5 wereldwijde risico’s in de komende 10 jaar

nd

ts

ge an

ch

re

eat

cl

W

at

im

er

Fa

cr

ilu

is

is

of

ad

at

io

n

23,3%

25,2%

26,5%

36,7%

39,8%

van klimaatsveranderingen.

10

Overstromingsschade in Europa (x 1000.000.000 euro)

10

2050

2040

2030

2020

2010

2000

0

Overstroming van de Elbe in 2013 leidde tot 16 miljard euro schade en 23 doden.

11

Ruimte voor de rivier Zowel Nederland als Duitsland doet er, met het oog op de klimaatsveranderingen, goed aan om het Rijnstroomgebied veerkrachtig in te richten.

De Rijn, een van

Europa’s grootste rivieren, heeft een lange geschiedenis van overstromingen. De laatste keer ging het (bijna) mis ging in 1995. Bij Lobith werd een piekafvoer van 12.230 kuub gemeten. (het jaargemiddelde ligt op 2200 m3/s) Bijna 250.000 mensen werden uit de rivierpolders geëvacueerd uit angst voor overstromingen en Duitse steden als Keulen liepen onder water.

Om het overstromingsrisico te verlagen is er na de hoogwaters in ‘93’ en ‘95’ in Nederland gekozen voor rivierverruiming in plaats van dijkverhoging. Door op veel plekken de dijk te verleggen heeft de rivier meer ruimte gekregen en is het rivierengebied veiliger geworden. De 43 projecten hebben in totaal 2,3 miljard euro gekost. De laatste projecten worden nu afgerond.

Ruimte voor de rivier - 43 projecten langs 4 rivieren.

12

‘ Eiland van Lent’, onderdeel van project Ruimte voor de Rivier

13

Toekomstscenario Grote Rivieren 2050 Anno 2016 blijkt het Nederlandse rivierengebied echter nog niet veilig. Vooral bij de rivierdijken is de norm verhoogd en ’piping’ meegenomen in de normberekening. ( bron: Rijkswaterstaat 2014 .) Het gevolg is dat we in Nederland weer aan de voet staan van een ingrijpende en dure dijkversterkingsopgave, waarbij een brede buitendijkse steunberm een standaard oplossing biedt. Dit betekent dat vele dijkwoningen in deze versterkingsronde moeten verdwijnen.

Traditiegetrouw maakt Nederland een visie voor de langere termijn voor het rivierengebied. In het Nationaal Ruimtelijk Kader zijn voor het rivierengebied de koersen en bijbehorende kernopgaven voor de ruimtelijke ontwikkeling op de lange termijn geformuleerd. Bij de Biesbosch, Stadregio Arnhem – Nijmegen, Apeldoorn en Zwolle – Kampen kan er nog aan de knoppen gedraaid worden. Althans in Nederland.

Er wordt weer krampachtig binnen de landgrenzen gezocht naar oplossingen om Nederland waterveiliger te maken. Op de kaart staat de Rijn zelfs niet aangegeven buiten de landsgrenzen, terwijl stads-regio Arnhem – Nijmegen nota bene tegen de grens aan ligt.

?

Toekomstscenario Grote rivieren 2050: binnen de grenzen zoeken naar oplossingen.

14

Ruimtelijke gevolgen van de aanleg van een stabiliteitsberm

?

Afgekeurde dijken in Nederland

(bron: Rijkswaterstaat - 2014)

15

Verwachtte jaarlijkse schade in euro’s:

3. IJssel (NL) lengte: 125km gem. debiet 360 - 420 m3/s

Rijndelta

87.000.000 Rijndelta

2. Nederrijn/lek lengte: 112km gem. debiet 500 m3/s

3.

2.

1.

5.

1. Waal

49.000.000 Niederrheinse laagvlakte

lengte: 82 km gem. debiet: 1500 m3/s

Niederrijn

6.

4.

360.000.000 Rhein / Ruhrgebied

S IT DU FEL

EI

49.000.000 Mittelrhein

7.

4. Maas lengte:: 950 km stroomgebied: 36.000 km2 gem. debiet: 230 m3/s

8.

9. Nahe (DL) Bingen lengte: 125,1 km stroomgebied: 4.067 gem. debiet : 31 m3/s

87.000.000 Obenrhein 8. Moezel (DL), Koblenz lengte: 544 km stroomgebied: 35.000 km2 gem. debiet 328 m3/s Verwachtte jaarlijkse schade bij overstroming langs de Rijn.

16

Stelling Stelling: Voor structurele oplossingen voor waterveiligheid in het rivierengebied moet er op het systeemniveau van het Rijnstroomgebied worden gekeken. Het

SLEUTELGEBIED

stroomgebied van de Rijn beslaat een oppervlakte van 185.000 km2 en strekt zich uit over negen landen. De lengte van de Rijn, van bron tot monding, bedraagt 1320km. De rivier stroomt door vier landen: Zwitserland, Frankrijk, Duitsland en Nederland. Telkens als de hoofdstroom samenvloeit met een zijrivier, neemt de afvoer toe. De Moezel en de Main zijn de grootste zijrivieren. De Rijn komt bij Lobith Nederland binnen en legt dan nog 170 km af tot de Noordzee.

5. Lippe (DL), Wesel

12000

lengte: 255km stroomgebied:: 4.482 km2 gem. debiet140 m3/s

10000 8000

6. Ruhr (DL), Duisburg lengte: 217km stroomgebied: 4.485 km2 gem. debiet: 79 m3/s

6000

Lippe Ruhr Sieg Lahn Moezel Nahe Main Neckar Oberrhein

4000 2000 afvoer (m3/s)

Lobith Ruhrort Andernach

Maxal

Mainz

5 - 02

3 - 02

1 - 02

30 - 01

28 - 01

datum

26 - 01

24 - 01

22 - 01

lengte: 155 km stroomgebied: 2.832 gem. debiet 52 m3/s

20 - 01

7. Sieg (DL), Bonn

Invloed van zijrivieren op de afvoer van de Rijn in 1995

SE

Middenrijn

10.

9.

10. Main (DL), Mainz lengte: 524 km stroomgebied: 27.292 km2 gem. debiet: 225 m3/s

Bovenrijn 11.

11. Neckar (DL) lengte: 367 km stroomgebied: 14.000 km2 gem. debiet: 145 m3/s

17

Rijnstroomgebied De bedreiging in de vorm van een hoogwatergolf ontstaat in de Duitse Eifel, wanneer de Moezel, de Main en de Bovenrijn, na een periode van hevige regenval, samenvloeien. Deze situatie is te zien in de grafiek van de hoogwatergolf van 1995 als in de Moezel en de Bovenrijn veel regenwater valt en de rivieren samenvloeien.

De Duitse Eifel werkt als een flessenhals waarin het rivierwater wordt opgestuwd richting de Niederrheinse Laagvlakte

Niederrijn

Mullhein

Wesel

Dusseldorf

Cologne

Moezel

49.000.000

Koblenz

360.000.000

Nijmegen Tiel

Gorinchem

Dordrecht

Ridderkerk

Feyenoord Rotterdam

Schiedam

49.000.000

Zaltbommel

87.000.000

Middenrijn

Bonn

Rijndelta

Duisburg

Risico 2000 verwachte jaarlijkse schade

DUITSE EIFEL

2016

1800 Ruhr

NL DL

800

700

600

Doorsnede van het rijnstroomgebied en schematische weergave van de stroomruimte van de Rijn.

18

500

400

E S IT U L D E F EI

Rijn, Main en Moezel stromen samen bij de Duitse Eifel.

Bovenrijn

Stein

Altbrels

Neurenburg

Main

Kehl

Mannheim

Speyer

Rheinfelden

49.000.000

Worms

Oppenheim

Mainz

87.000.000

Main

Moezel

rakceN Aare

Lahn

Sieg

Kocher Nahe

Bodensee

ruhr

Pag. 1 300

200

100

0

100

19

Sleutelgebied: Niederrhein Veel

natuurlijk

overstroombaar

gebied

langs

de

Niederrhein

is

tijdens

de

industrialisatie (1800 – 1950) bedijkt en bebouwd. Tussen Keulen en Duisburg zijn fabrieken en arbeiderswijken in de rivierpolders verrezen. Hierdoor kan het hoogwater niet afzwakken en ontstaat er een drukpunt. Deze hoogstedelijke regio is nu de gevaarlijkste plek om te wonen in het gehele Rijnstroomgebied.

(Bron: Institute for environmental studies)

De stroomafwaarts gelegen Niederrheinse Laagvlakte is een breed rivierdal dat vooral bedijkt is ten gunste van de landbouw. De Niederrhein was in 1800 nog een vertakte rivier die door een stelsel van zomer- en winterdijken in de laagvlakte stroomde. Jaarlijks overstroomden de komgebieden. Nu ligt de Niederrhein in een krap jasje van winterdijken. Het gevolg van de bedijkingen is dat de hoogwatergolf kunstmatig op hoogte wordt gehouden ĂŠn snel wordt afgevoerd naar de Nederlandse delta.

Bij een verwachtte piekafvoer van 18.000m3/s bij Lobith in 2050 zal het in dit gebied gigantisch misgaan en ligt er een overstroming op de loer. Zeker als we bedenken dat het in 1995 bij een afvoer van 12.230 m3/s net goed ging.

Hoogstedelijk gebied bij Duisburg.

20

Agrarisch gebied tussen Duisburg en Nijmegen.

1800

1800 - Dijkenstelsel langs de Niederrhein.

2016

2016 - Dijkenstelsel langs de Niederrhein.

21

‘Open achterdeur’ Er speelt nog een groot probleem in dit gebied. De Duitse winterdijken in dit gebied zijn zo zwak dat de kans groot is dat Nederland via deze ‘achterdeur’ overstroomt.

Dit gebeurde in 1926 voor het laatst. Nederland en Duitsland zijn hierover in een grensconflict geraakt omdat niet duidelijk is wie de dijken gaat versterken. Voor Duitsland zal de schade meevallen, terwijl er in Nederland kans is op 5 miljard euro schade bij een overstroming via de ‘achterdeur’.

---------------------------------------------------

opgave waterveiligheid rijndelta en Niederrhein klimaatbestendig maken voor de verwachte piekafvoer van 18.000 m3/s bij Lobith in 2050.

Ingreep • ‘Ruimte voor de Rivier’ toepassen op de Niederrhein.

• Versterken van de Duitse rivierdijken.

22

5 miljard euro schade>

Simulatie van de gevolgen bij een dijkdoorbraak bij Rees. (bron: Rijkwaterstaat)

23

Fort Schenkenschans tijdens het hoogwater in 1995.

24

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Strategie

25

Wesel

Rees

Xanten

Grieth

Bingen

Emmerich

Lobith de Niederrhein klimaatbestendig en waterveilig te

Millingen

Er moet nu gehandeld worden om de Rijndelta en

Nijmegn

waterveiligheid strategie

maken voor de verwachte piekafvoer van 18.000

NIEDERRHEINSE LAAG

m3/s bij Lobith in 2050. Alle stroomruimte is nodig om deze afvoer te aan te kunnen.

Ijssel Arnhem

Het bovenste schema toont, in gearceerd rood, de oorspronkelijke stroomruimte van de Niederrhein

Nederrijn

die in de afgelopen tweehonderd jaar is bedijkt,

Zevenaar

maar niet is bebouwd. In totaal is dit ongeveer 22.850 ha aan retentieruimte tussen Keulen

waal

en Nijmegen. Deze ruimte kan leiden tot een

Lobith

waterstandsverlaging van een halve meter bij Lobith. Met name de Niederrheinse Laagvlakte speelt een sleutelrol door de enorme potentiele

Nijmegen

ruimte voor waterretentie.

Kleve Waterveiligheid strategie: Alle natuurlijke stroomruimte die in de afgelopen tweehonderd jaar nog niet is bebouwd, maar wel is bedijkt, wordt gereserveerd voor grootschalige waterretentie.

26

Keulen

Worringen

Neuss

Kaiserswert

Uerdingen

MĂźllheim

Dusseldorf

Duisburg Orsoy

GVLAKTE

KEULSE LAAGLAND

Schema van de kansrijke retentiegebieden langs de Niederrhein.

Emmerich

Rees

Niederrhein Lippe

Wesel Xanten

Dinslaken Rheinberg

Ruhrort

Duis burg

Ruhr

Schema van de kansrijke retentiegebieden langs de Niederrhein vertaald naar de kaart.

27

Arnhem

Emmerich Nijmegen

Kleve

Ruimtelijke strategie Een landreservering van deze omvang is echter bijna ondenkbaar. Er moet een ruimtelijke list worden bedacht: Geef het gebied de status: nationaal Park. Deze status trekt meer bezoekers ĂŠn investeerders naar het gebied. Het agrarische gebied langs de Niederrhein transformeert in een verbindende parkzone tussen twee hoogstedelijke gebieden: Ruhrgebied en Stadsregio Arnhem / Nijmegen.

Momenteel is het gebied een krimpregio, maar de nieuwe stroom bezoekers en investeerders brengt nieuwe kansen en zorgt voor een financiĂŤle impuls.

Ruimtebeslag van Nationaal Rivierpark Niederrhein

28

Wesel

Duisburg

29

Ruimtelijke strategie Wereldwijd trekken alle Nationale Parken 8 biljoen bezoekers per jaar. Dat is meer dan de wereldbevolking. In het Ruhrgebied alleen al wonen 10 miljoen mensen. Verwacht wordt dat het Nationaal Rivierpark Niederrhein rond de 3.7 miljoen bezoekers per jaar trekt.

In vergelijking met andere nationale parken is Nationaal Rivierpark Niederrhein langgerekt. a

miljoen bezoekers p/j

miljoen bezoekers p/j

Nationaal Park De Biesbosch

Eifel National Park

9.000 ha

10.700 ha

Schaalvergelijking tussen nationale parken.

30

miljoen bezoekers p/j

miljoen bezoekers p/j

Nationaal rivierpark Niederrhein

Yosemite National Park

100.000 ha

300.000 ha

31

De Bijland Recreatie, natuur en industrie

functionele strategie

Steenfabriek Kijfwaard industrie

In Nationaal Rivierpark Niederrhein zijn cultuur en natuur met elkaar verweven. Het park is functioneel, recreatief, natuurlijk en innovatief Nationaal Rivierpark Niederrhein is een productief landschapspark en continue in ontwikkeling

.

Het park wordt integraal ontworpen.

De schaal van het park biedt de mogelijkheid om vier grote ruimtelijke agenda’s te realiseren: - waterveiligheid - ecologie - recreatie - energie

32

hooilanden landbouw

Dijken cultuurhistorie, werken, wonen en recreatie

Millingen aan de Rijn wonen

Strekdam waterveiligheid

Kribben waterveiligheid

Rijnaken industrie / werk

Fort Pannerden cultuurhistorie / recreatie

Gelderse Poort Natuur / recreatie

Splitsing van de Waal en het Pannerdens Kanaal; het rivierengebied is een mengeling van natuur en cultuur.

33

Arnhem

Emmerich Nijmegen

Kleve

Rees

Xanten

Het Nationaal Rivierpark Niederrhein is een energieneutraal, recreatief natuurpark binnen een stelsel van klimaatbestendige dijken tussen Duisburg en Nijmegen/Arnhem.

Masterplan: Nationaal Rivierpark Niederrhein

34

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Wesel

Rheinberg

Ruhrort

Duisburg 35

36

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

waterveiligheid

37

Normalisatie van de Niederrhein Het rivierengebied langs de Niederrhein was in 1800 een flexibel en draagkrachtig landschap. De winterdijken lagen op grote afstand van de rivier.

Het land tussen de dijken en de rivier bestond uit hoge oeverwallen met agrarische nederzettingen. Deze oeverwallen liggen als ronde en ovale eilanden in het stroomgebied van de Rijn en werden met een ringdijkje beschermd. Jaarlijks overstroomden

de

slingervormige

komgebieden

rondom

de

oeverwallen.

Via

zijstromen vloeide het water ten noordwesten terug in de Rijn.

Door het brede en ondiepe profiel van de Rijn ontstond er gevaar in de vele bochten voor ijsdammen. Deze dammen veroorzaakten overstromingen. Door technologische mogelijkheden en de industriële ontwikkeling ontstonden er ideeën om de rivier te ‘ normaliseren’. Dit betekende het versmallen, verkorten en vastleggen van de hoofdstroom zodat ijs niet meer kon ophopen en een diepere vaarweg ontstond ten gunste van de scheepvaart.

1790 - Waal bij Emmerich en Kleve

38

Luchtfoto: Griethauser Altrhein en oude winterdijk bij Griethausen

39

Johan Gotfied Tulla (1770 - 1828) Bij de ontwikkeling van zijn stroomverbeteringsideeën werd Tulla onder andere geïnspireerd door de waterbouwkundig ingenieur Karl Friedrich von Wiebeking (1762-1842). Von Wiebeking had een groot vertrouwen in de mogelijkheden tot beheersing van de natuur en de zegenrijke gevolgen die daaruit voor de samenleving voortvloeiden.

Hij zag dit als een wetenschap “welche die Flüsse wohltätig für ihre Anwohner leitet, die Hochgewässer in feste Bahnen hält..., Moräste und Seen in fruchtbares Land verwandelt, und öde Sandfelder und sterile Heyden in lachende Gefilde umschafft.”

Tulla dacht daar niet anders over. Volgens de genie-officier moest in beschaafde landen “die Bäche, Flüsse und Ströme Kanäle sein und die Leitung der Gewässer in der Gewalt der Bewohner stehen.” In

Portret van Johann Gottfried Tulla

Normalisatie van de Niederrhein bij Emmerich

40

1817 werd een begin gemaakt met de begradigung van de Oberrhein tussen Basel en Mannheim, een project dat pas omstreeks 1880, dus vele jaren na zijn dood worden afgerond. Volgens de inzichten van Tulla werd in deze periode de ongetemde stroom van de Rijn met kribben en geleidingsdammen in een vast bed gedwongen en werden dijken

aangelegd

waardoor

grond

voor

bebouwing

en

landbouw

vrijkwam. Daarnaast waren de werken bedoeld om de veiligheid en de bevaarbaarheid te verbeteren. Door Tulla´s werken aan de Rijn nam het oorspronkelijke overstromingsgebied langs de Oberrhein met een oppervlak van 1.400 km2 met meer dan de helft af.

Normalisatie van de Niederrhein bij Emmerich (rond 1800)

41

Elten

Emmerich

< oude winterdijk < jonge winterdijk

Kleve

Rees

Kalkar

Huidige situatie: Niederrhein ligt in een strak jasje van winterdijken.

Landschap als uitgangspunt In het landschap zijn de zijstromen van de Rijn, oude dijkstructuren en laagtes te herkennen. De komgebieden zijn veelal in agrarisch gebruik gekomen.

De historische situatie en de morfologie van het landschap vormen de basis voor de retentiegebieden. In het rivierdal bij Kleve ligt een reeks van afgedamde rijnbogen, omgeven door een oude winterdijk. Deze winterdijk kronkelt van Kleve tot aan Kalkar, waar deze weer aansluit op de jonge winterdijk.

De oude winterdijk is ongeveer 6 m t.o.v. het maaiveld. Het is een smal dijkje met steile taluds.

42

Uitlaat (smalle vrije uitstroom in de Rijn)

Fietspad en ontsluitingsweg aan de buitenzijde van de dijk

Uiterwaarden afgeschermd met prikkeldraad

Smalle kruin

Hooiland

1:3 1:2 MHW

+ 6 m tov maaiveld

Oude winterdijk

Griethauser Altrhein Intern inundatiegebied met relicten van zomerdijken

Verlaagde dijk waar Rijn kan instromen Afgedamde Rijnstrang met oude winterdijk

Lage winterdijk

Schenkenschans

Bestaande waterhuishoudkundige situatie bij Schenkenschans

43

44

Oude winterdijk met doorbraakkolk ligt als relict in het landschap.

45

Elten Millingen

Emmerich

Schenkenschans

Kleve Rees

Kalkar

Ingreep: Opwaarderen van de oude winterdijken en gebruik maken van de rijnstrangen in het gebied voor retentie.

Ingreep Breed uitstroomgebied in de hoofdstroom De oude winterdijk wordt een gesloten klimaatbestendige winterdijk. De dijk wordt aan de rivierzijde versterkt en verhoogd.

Het

bestaande

dijktalud

vervult

een

rol

als

steunberm en blijft als historisch relict gehandhaafd.

De klimaatbestendige dijk wordt de grens van het park en krijgt twee gezichten: een ‘hol’ talud aan de parkzijde en een ‘bol’ talud aan de landzijde.

Het holle talud benadrukt het ‘dijkeffect’ vanaf de kruin. De natuur in het park loopt door tot aan de voeten van de recreant.

De kruin van de dijk is een tuimeldijk die de dijkervaring aanzet.

Het bolle binnentalud is een multifunctionele dijk. Deze steunberm kan worden ingezet voor de bouw van nieuwe woningen, natuur, en agrarisch gebruik.

De dijk wordt een scherpe grens tussen cultuurland en park.

46

Multifunctionele ‘bolle’ steunberm Binnendijks

Tuimeldijk in ‘lege’zone

‘Hol’ talud met natuurlijke inrichting Retentiegebied /Parkzijde

1:2 1:3 1:2 1:4 MHW

+ 8 m tov maaiveld +6m

Klimaatbestendige parkdijk

Zomerdijken met verschillende overstromingsfrequenties

Nieuw dijklichaam van uitgegraven klei

Klimaatbestendige winterdijk

Afwateringsgeul met zijstroom Overlaat

Schenkenschans

Nieuwe waterhuishoudkundige situatie bij Schenkenschans

47

Klimaatbestendige parkdijk

De klimaatbestendige parkdijk als scherpe grens tussen cultuurland en park.

48

49

Fasering Fasering Op de grens bij Schenkenschans ligt een verlande Rijnstrang en een stelsel van zomer- en winterdijken. Dit gebied zal in fases worden omgevormd tot retentiegebied.

Fase 1: Het afgraven van de Griethauser Altrhein. Deze krijgt bovenstrooms weer een verbinding met de Rijn. Bij Schenkenschans wordt een extra afwateringsgeul gegraven. De stroomgeul krijgt een minimale breedte van 150 meter.

Fase 2: Met de 500.000 kuub grond die vrijkomt bij het vergraven van de afwateringsgeul worden de bestaande winterdijken versterkt en verhoogd en worden nieuwe dijkenringen aangelegd.

Het profiel van de bestaande winterdijken is symmetrisch met aan weerszijde een steil talud. De kruinhoogte ligt ongeveer op het huidig maatgevend hoogwater (MHW).

De winterdijken worden klimaatbestendig gemaakt. Het nieuwe profiel van de winterdijk is asymmetrisch: de parkzijde is hol en natuurlijk, maar de binnendijks is het talud bol en kunstmatig. Vanaf de nieuwe winterdijk heb je een fantastisch uitzicht over de ruige stroomgeulen met zijstomen en weelderige ooijbossen.

50

Verbreden stroomgeul Verdinden van de Altrhein met de hoofdstroom Extra afwateringsgeul Uitlaat verbreden uitstroom Griethauser Altrhein

Schenkenschans

Fase 1: afgraven van de Griethauser Altrhein.

afwateringsgeul van 150 m

Aanleggen nieuwe zomerdijk

aanleggen nieuw dijkenstelsel

Versterken van de winterdijken met grond die vrijkomt uit de stroomgeul

Schenkenschans

Fase 2: aanleggen van het dijkenstelsel en versterking van bestaande winterdijken

51

Overlaat Fase 3: Bouw van de versterkte inlaat. Dit is een met steen beklede, verlaagde drempel in de dijk. Het gebied achter de inlaatdrempel is versterkt met steenbekleding om uitspoeling bij hoogwater te voorkomen. Boven de drempel komt een sierlijke brug die het eiland ontsluit. De nieuw gegraven zijstroom in de stroomgeul wordt gevoed met water uit de Rijn dat via een duiker door de inlaat stroomt.

52

Betonnen steunconstructie Binnendijks

Brugverbinding over de drempel

Duiker in verbinding met de Rijn

Rijn Steenverharding tegen uitspoelen

1:2 1:6 1:2 1:8 MHW

+8m +3m

Bouwsteen: overlaat

Inlaat (dempel in de dijk)

Schenkenschans

Fase 3: constructie van de overlaat

53

Afwateringsgeul met watergang Breed uitstroomgebied in de hoofdstroom

Schenkenschans

Bestaande watergang

Schenkenschans Elk retentiegebied bestaat uit deze vier ruimtelijke componenten: overlaat, dijkenstelsel, afwateringsrivier en een uitstroomgebied.

Deze componenten vormen de bouwstenen van de waterveiligheid en het raamwerk voor het Nationaal Rivierpark Niederrhein. De dijkstructuur wordt de onderlegger van de recreatie. De zonering wordt de onderlegger van de ecologische laag.

Bij Schenkenschans krijgt de Niederrhein 550 ha extra ruimte om te overstromen. In totaal kan daar 21 miljoen kuub water geborgen worden.

11.30 + NAP gemiddelde waterstand

54

13.00 + NAP jaarlijkse overstroming

Zomerdijk 1:250

Klimaatbestendige winterdijk 1:10.000 Waterbassin (zie hoofdstuk energie)

15.00 + NAP jaarlijks / 1:10

Overlaat met steenbekleding en brugverbinding

16.50 + NAP (MHW ) 1 : 250

55

Elten

Millingen Spijk

Schenkenschans

Griethausen

Oude Rijnstrang 2200 ha

Schenkenschans 550 ha

Kleve

Emmericher Eilanden 8250 ha

Hoogwater Het park bestaat uit drie zones met elk een eigen overstromingsfrequentie: komgebieden 1:1 - overgangsgebieden 1:1 /10 - eilanden 1:250 Het gebied achter de klimaatbestendige parkdijk kan eens in de tienduizend jaar overstromen. Op de agrarische eilanden kan men blijven wonen. De kans op overstroming is hier acceptabel. Overigens kunnen bewoners hier voorzieningen treffen voor mogelijke overstromingen.

Overstromingsfrequenties in Nationaal Rivierpark Niederrhein

56

Overstromingsfrequentie jaarlijks jaarlijks 1: 1 / 1:10 1:250 1:10.000

Emmerich

Bienen

Rees

Kalkar

57

Ijssel Nederrijn

waal

Ooijpolder I en II 1830 ha 70 milj. kuub

Schenkenschans 634 ha 21 milj. kuub Lohrwardt 500 ha 20 milj. kuub

Reeks retentiegebieden Tussen Duisburg en Nijmegen/Arnhem ontstaat er een reeks retentiegebieden van 21.740 ha met retentiecapaciteit van ongeveer 800 miljoen kuub. Dit is eenzelfde oppervlakte als de Haarlemmermeerpolder.

Retentiegebieden in Nationaal Rivierpark Niederrhein

58

Oude Rijnstrang 2200 ha 100 milj. kuub

Bienener Altrhein 1800 ha 70 milj. kuub Emmericher Eilanden 8250 ha 280 milj. kuub

Bylerward 2200 ha 100 milj. kuub Wesel

Dinslaker Altrhein 680 ha 50 milj. kuub

Rheinsberger altrhein 970 hectare 32 milj. kuub Duisburg Orsoy -Land 260 ha 10 milj. kuub

59

60

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

ecologie

61

Ecologisch dieptepunt Met de ecologie in het gebied is het zwaar gesteld. In de jaren 60 was het leven in de Rijn nagenoeg verdwenen als gevolg van de vervuilende industrie in het Ruhrgebied. Door schaalvergroting in de landbouw zijn er nu slechts snippers van natuurgebieden overgebleven. Bijzondere diersoorten als de bever zijn verjaagd, of huizen in de diepe, verontreinigde landbouwgreppels.

Langs de Niederrhein zijn er twee grote groenstructuren: de uiterwaarden en de droge bosgebieden op de dalrand. Deze structuren zijn van elkaar gescheiden en van lage ecologische waarde. De bossen zijn vooral in gebruik als productiebos en de uiterwaarden als hooiland voor de boeren.

Veluwe

Arnhem

Montferland

Emmerich

Nijmegen Kleve Berg en dal

Diersfordt Reichswald Kleve

Wesel

Uedemer Reichswald

Kirchheller heide

IBA Emscherpark Duisburg Bestaande ecologische hoofdstructuur: droge bosgebieden op de dalrand en de natte uiterwaarden.

62

Onderschrift Afgedamde zijarmen afbeelding van de Rijn zijn omgevormd tot diepe greppels die vervuild landbouwwater afvoeren.

63

Copper Mill at Duisburg on Rhine - Erich Mercker

64

65

66

â&#x20AC;&#x2DC;Vangstâ&#x20AC;&#x2122; dode rijnvissen na de Sandoz ramp 1986 en de protesten die erop volgden.

67

Ecologische bouwsteen De honderdvijftig meter brede wateringsgeulen in de retentiegebieden zijn de ecologische bouwstenen van het park. Door het afgraven van deze geulen ontstaat er een nat milieu dat jaarlijks onder water komt te staan. Bij het afgraven komen zaden van oorspronkelijke beplanting aan de oppervlakte. Eerst volgt een pioniersfase waarin de schietwilg, katwilg en Zwarte populier zijn intrede doet.

Het laatste stadium is een wilgenvloedbos, een uniek habitat dat in Duitsland schaars is geworden. Bij overstromingen zullen delen van de vloedbossen wegstromen en weer ruimte laten voor de pioniersvegetatie. Zo ontstaat er een dynamisch natuurgebied, dat tevens functioneert als migratieroutes voor vissen, insecten en zoogdieren.

68

Rand van de afwateringsgeul Nieuwe zijstroom

Geul van ongeveer 150 m breed

Fase 1 - aanleg

Pioniersoorten komen op

Stroomgeul begint te verruigen

Fase 2 - pionierfase (1- 15 jaar) - Schietwilg - Katwilg - Zwarte populier

Beverdam Vogels, insecten, vissen en zoogdieren komen op de natuur af

Vorming van ooijbossen

Fase 3 - Wilgenvloedbos

Ecologische ontwikkeling van de stroomgeulen

69

Arnhem Veluwe Zevenaar

Montferland

Lobith

Emmerich

Nijmegen

Kleve

Rees

Berg en dal

Reichswald Kleve

Reeks retentiegebieden

Uedemer Reichswald

De stroomgeulen worden de â&#x20AC;&#x2DC;groene en blauwe wegenâ&#x20AC;&#x2122; voor doelsoorten die van de droge bosgebieden op de dalrand naar de rivier migreren. De retentiegebieden zijn zo groot dat ze naast migratie ook natuurgebied op zichzelf worden.

Het herstel van de waterverbindingen tussen de zijgeulen en de hoofdstroom leidt tot een aanzienlijke habitatvergroting voor vispopulaties. Via de zijstromen kunnen ze in langzaam stromend en ondiep water komen met veel voedsel. Er ontstaat een diversiteit aan typen water: een mee stromende geul, een afgetakte geul, een afgesloten strang en verlande strangen en wielen.

De diversiteit stimuleert diversiteit in vissoorten, insecten en amfibieĂŤn.

70

Xanten

meestromende geul

aangetakte strang

afgesloten strang

verlande strang

Diersfordt

Wesel

Lippe

Kirchheller heide Dinslaken

Rheinberg

Ruhrort

Duisburg

Ruhr

IBA Emscherpark

Ecologische onderlegger van Nationaal Rivierpark Niederrhein

71

metapopulaties verbinden Voor ecologie wordt het park meer dan de som der delen: een aanzienlijke uitbreiding van habitats voor diverse diersoorten en robuuste verbindingen tussen verschillende habitats. De geĂŻsoleerde metapopulatie langs de Niederrhein wordt langzaamaan meer verbonden. Migratie is belangrijk voor de genenuitwisseling tussen populaties.

Grens van de metapopulatie

A. Isolatie

B. Lappendeken

Transformatie van metapopulaties naar verbonden natuurgebieden. en de ontwikkeling van diersoorten die ermee gemoeid gaat.

72

C. Verbonden

73

Nat schraal grasland Oeverwal 1:250

Wilgenvloedbos

Schenkenschans

Bestaande watergang

Wilgenvloedbossen De wilgenvloedbossen in de stroomgeulen zijn een prachtig waterrijk natuurgebied waar je â&#x20AC;&#x2DC;s zomers doorheen kunt struinen of kajakken, maar ook kunt vissen. Elke winter en bij natte periodes overstromen deze moerasachtige zone met wilgenvloedbos.

74

Afwateringsgeul transformeert in een wilgenvloedbos

75

Wilgenvloedbossen

Reconstructie van een schipbrug over de Rijn. Nu een recreatief wandelpad door de wilgenvloedbossen.

76

77

Overgangszone Parallel aan de dichte vloedbossen ligt de overgangszone. Door begrazing van Gallowwayrunderen blijft deze zone open. Bij hoog water functioneert de overgangszone voor snelle afwatering van het retentiegebied. In de zone ontstaat een bloemrijk grasland waar veel weidevogels en insecten voorkomen.

Overgangszone Nat schraal grasland (natuur + hooiland) Komgrond Ooijbos Moeraszone (natuurzone)

Doorsnede van de verschillende zones tussen de zijgeul en de Niederrhein.

Ligging van de overgangszone

Uiterwaarden Ooijbossen moeraszone bloemrijk grasland

Oeverwal Akkers en weide (landbouw)

Parkroute en agrarische weg Agrarisch bouwland

Rand van de afwateringsgeul

Kruidenrijke vochtige graslanden

+15.50 NAP

De compartimenteringsdijken omringen de hogergelegen agrarische bouwlanden. De dijken overstromen als het water met vier meter is gestegen ( +15.50 NAP).

79

Overgangszone

Overgang van de prairie-achtige overgangszone en de wilgenvloedbossen langs de zijgstromen

80

81

Arnhem Veluwe Zevenaar

Montferland

Lobith

Emmerich

Nijmegen

Kleve

Rees

Berg en dal

Reichswald Kleve

Uedemer Reichswald

Natura 2050 Het habitat van vele zoogdieren, vissen, vogels en insecten is in 2050 substantieel vergroot. De retentiegebieden zijn gebieden met rijke natuurwaarden ĂŠn het zijn migratieroutes. In 2050 is het gebied zo waardevol dat het is opgenomen als Natura 2000 gebied.

82

Xanten

Diersfordt

Wesel

Lippe

Kirchheller heide Dinslaken

Rheinberg

Ruhrort

Duisburg

Ruhr

IBA Emscherpark

Nationaal Rivierpark Niederrhein is een ecologische corridor van de Duitse Eifel naar de Hollandse Delta.

83

84

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

recreatie

85

Overgangszone Om de recreatieve waarde van het gebied te leren kennen ben ik van Nijmegen naar Keulen gereisd door de uiterwaarden. Vanuit Nijmegen wandel je zo de Ooijpolder in. Je kunt kiezen uit fiets- en wandelroutes door de natuurgebieden. In de Ooijpolder gaf een leraar uitleg over de flora en fauna langs de rivierstrandjes.

Op de route kom je langs steenfabrieken, veerhuizen, vestingssteden, recreatie- en natuurplassen en vogelkijkhutten. Dit zijn de highlights van het park.

Bij de vele strandjes langs de Rijn kun je wildkamperen, kampvuur maken, vissen en zwemmen.

Vanaf de Duits-Nederlandse grens veranderd het landschap drastisch. De uiterwaarden en de Rijn zijn afgeschermd met prikkeldraad en er wordt intensief gehooid. Vanaf Lobith ontbreekt het nu aan een recreatief netwerk en het landschapsbeeld is sober en monotoon.

Ooijbrug, begin van de wandelroute

Natuureducatie in de uiterwaarden

Relict van een steenfabriek

Natuurgebieden met struinpaden

Grensgebouw op de dijk.

Uiterwaarden afgeschermd met prikkeldraad

Uiterwaarden afgeschermd met prikkeldraad

Relict van een spoorbrug

87

De Duitse uiterwaarden zijn monotoon en het ontbreekt aan een recreatief netwerk.

88

89

Arnhem

Zevenaar

Lobith

Emmerich

Nijmegen

Kleve Rees

Xanten

Parkdijken Het stelsel van winterdijken worden de ontbrekende recreatieve verbinding tussen stadsregio Arnhem - Nijmegen en het Ruhrgebied/IBA Emscher park.

De parkroute verbindt historische Rijnsteden zoals Emmerich, Kalkar en Rees. Deze steden zijn met OV en via de snelweg goed bereikbaar en vormen recreatieve knooppunten op de parkrand.

Parallel aan het park ligt de Limes. Deze historische Romeinse route volgde de dalrand van de Niederrhein. Bij Kleve en Xanten verbindt deze route zich aan het park.

90

100km

Lippe

Wesel

Dinslaken

Rheinberg

Ruhrort

Duisburg

Ruhr

Winterdijken vormen een ononderbroken recreatief netwerk tussen stadsregio Arnhem - Nijmegen en het Ruhrgebied.

91

Elten

Millingen Spijk

Schenkenschans

Griethausen

Kleve Park - highlights Dorpen en steden Terpen Recreatiehaven Camping Spoorbrug

Vestingswerk

Steenfabriek

92

Nieuw leven voor erfgoed In het park komt een uitgebreid en gevarieerd routestelsel. Via de zijgeulen kun je de uiterwaarden invaren met kleine recreatievaart. Er zijn landroutes door de ruigte, maar ook een goed verzorgd stelsel van fietsen wandelpaden. Op bijzondere plekken, zoals bij Schenkenschans komen verschillende routes bij elkaar. Interessante recreatieve knopen op de route.

Deze knopen bestaan uit al aanwezige elementen in het landschap, zoals bruggen, vestingen, steenfabrieken, forten etc.

Emmerich

Bienen

Rees

Kalkar

Er is een fiets- en wandelpaden netwerk door het gebied die bijzondere punten verbindt.

93

Meerdaagse kajakroute van Nijmegen naar Keulen

94

95

Parkentree Steden die verder van het park afliggen, zoals Kleve, worden met groene en blauwe routes verbonden met parkentreeâ&#x20AC;&#x2122;s. Ook de limes is een route naar het park.

Bij het dorpje Griethausen, aan het einde van de groene route tussen Kleve en het park ligt een monumentale gietijzeren spoorbrug die dienst gaat doen als parkentree. De brug is naast een parkentree ook een herkenningspunt op de wandelroute door het park.

Dorpen en steden aan de parkdijk worden recreatieve knopen. Hier kun je verblijven, wat eten en drinken en van het uitzicht genieten. Deze dorpen en steden kunnen appartementen en woningen bouwen op de buitenberm.

Dit zijn woningen met zichten over het park en de rivier.

GRIETHAUSEN

Limes

Spoykanaal oud spoor

N220

Kleve

Recreatieve parkverbindingen van de treinstations naar het park.

96

Monumentale eiken met dijkmagazijn Griethausen

Fietspad naar Kleve

+20 NAP

Nieuwbouw ‘Rijnzicht’ MHW +16.50

Mogelijkheid tot stedenbouwkundige ontwikkeling op de steunberm buitendijks.

Griethausen

Fietspad naar Kleve over spoorrelict

Kanoaanlegplaats

Parkentree met bord

Fietspad naar Kleve 1:2 1:3 1:2 1:3

1:4 MHW

+20 NAP

Historische relicten als de spoorbrug bij Griethausen worden parkentree’s.

97

Nieuw leven voor erfgoed Vanaf de binnenstad van Nijmegen en Arnhem kun je in 2050 een meerdaagse trail volgen naar het Ruhrgebied. Op deze trail kom je lang bijzondere historische plekken. Een trekpleister op de route is vesting Schenkenschans.

Fort Schenkenschans als mytische trekpleister in de uiterwaarden.

98

99

Troepen van Lodewijk XIV bij Schenkenschans, 18 juni 1672 - Lambert de Hondt.

100

101

Schenkenschans Dit fort heeft in vele oorlogen een centrale rol gespeeld. De Spanjaarden hebben het fort van de Hollandse republiek veroverd. Prins Maurits heeft als reactie een circumvallatielinie om het fort gebouwd om het terug te veroveren.

In 1672 veroverd Lodewijk Napoleon het fort en stelt de waterpoort naar Nederland veilig voor zijn troepen. De militaire betekenis van het fort had te maken met de ligging op de voormalige splitsing van de Waal en de Oude Rijn. Het was een van de belangrijkste verdedigingswerken van Nederland in de Gouden Eeuw en later.

Rond 1700 verlandt de Oude Rijn tot ergenis van de handelssteden langs de Nederijn en IJssel. Het Pannerdense kanaal werd gegraven voor o.m. watertoevoer. De Rijn verlegd zijn bedding en Fort Schenkenschans komt op de Zuidoever te liggen. Hiermeer vervalt de militaire functie van het fort.

Pannerden wordt verbreed als vaarkanaal.

Schenkenschans

Vergraven van de zijgeulen biedt kansen om Schenkenschans met de Rijn te verbinden.

102

Oud-Zevenaar Angeren

Loo

Oude Rijn Pannerden Doorenburg

Bemmel

Herwen Gendt

Elten Millingen

Waal

Lobith

Bimmel

Ooij

Tolkamer

Spijk

Nijmegen Schenkenschans Düffelward griethausen Oud-Zevenaar Angeren

Loo

Oude Rijn Pannerden Doorenburg

Bemmel

Herwen Gendt Elten Millingen

Waal

Lobith

Bimmel

Ooij

Tolkamer

Spijk

Nijmegen Schenkenschans Düffelward griethausen Oud-Zevenaar Angeren

Loo

Oude Rijn

Pannerdense kanaal Pannerden Herwen

Doorenburg

Bemmel

Gendt

Elten Millingen

Waal Ooij

Bimmel

Lobith Tolkamer

Spijk

Nijmegen Schenkenschans Düffelward griethausen Verlegging van de Rijnsplitsing naar Pannerden in de tijd.

103

Schenkenschans 1700

Gezicht op Schenkenschans, Jan van Call 1666 - 1706

104

105

Schenkenschans 2016 De relatie tussen het fort en de Rijn is verdwenen. Het fort ligt nu als een eiland in het grasland. De vesting wordt nog steeds tegen hoogwater beschermd door een ringdijk. De afstand tussen de vesting en de rivier is te groot geworden om het verhaal van de vesting te kunnen begrijpen.

Schenkenschans 2016 - relatie met de rivier is verdwenen.

106

107

Rietoever

Schenkenschans

Vestinggracht

Natte laagte

Schenkenschans 1:1000

A

A

Nieuwe waterloop Nevengeul

De retentieopgave is een kans om de historische relatie te herstellen of versterken en om de recreatieve waarde van het fort te vergoten.

Schenkenschans is bijvoorbeeld een bijzondere overnachtingsplek op de route van Nijmegen naar Duisburg en als knoop voor de recreatievaart langs de Rijn.

Uitwerking van vesting Schenkenschans, gebaseerd op oude militaire kaarten.

108

A

Schenkenschans 2050

Zomerdijk

Griethauser Altrhein

Parkdijk

Keeken

A

109

Vergraven van de afvoergeul is een kans om de relatie tussen Schenkenschans en de rivier te herstellen.

110

111

112

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

energie

113

Fossiele brandstof Lange tijd heeft energie in het Ruhrgebied tot dienste gestaan van de staalindustrie. De steenkool die zich in de ondergrond bevindt, werd op steeds grotere schaal gedolven. Langs de Rijn en de Ruhr verrezen steenkoolfabrieken waar duizenden arbeiders in werkzaam waren.

Wereldwijd is deze regio bekend als leverancier van steenkool en later vanwege de erbarmelijke ecologische- en arbeidsomstandigheden. In de jaren â&#x20AC;&#x2DC;60 was nagenoeg al het leven in de Rijn verdwenen.

Sinds de jaren 90 is er een ommekeer in het gebied. De leegstaande en vervallen steenkoolfabrieken worden ingericht als trekpleister voor de recreant. De Emscher, een vervuilde en gekanaliseerde rivier, is de ruggengraat van het IBA Emscherpark. Langs deze waterweg is er een parkstructuur ontwikkeld die verschillende culturele hotspots met elkaar verbindt.

Zwaar vervuilde Niederrhein bij Duisburg - 1990

114

115

Arnhem

Zevenaar

Lobith

Emmerich

Nijmegen Electriciteitscentrale Gelderland Productievermogen: 585 MW Buiten dienst gesteld in 2015

Kleve

Rees

Kweekreactor Kalkar Productievermogen: 327 MW Nooit in gebruik genomen door protesten

Xanten

Electriciteitscentrale Duisburg-Walsum Productievermogen: 650 MW Jaarlijks verbruik: 930.000 ton steenkool

116

Productie:

2.2 miljard kWh elektriciteit,

33 miljoen kWh warmte voor stadsverwarming

Energietransitie Het Ruhrgebied wil zich verder profileren als innovatieve regio en heeft de ambitie om in 2018 volledig te zijn overgestapt van steenkoolcentrales naar duurzame energiebronnen.

Bij Duisburg staan nog twee grote elektriciteitscentrales die water uit de Rijn gebruiken als koelwater en warme reststromen op de rivier lozen.

Jaarlijks worden tonnen aan steenkool gebruikt om de centrales goed te laten functioneren.

Lippe

Rheinberg Ruhr Duisburg

Huidige situatie van electriciteitscentrales langs de Niederrhein.

117

Blauwe energie Nationaal Rivierpark Niederrhein is de kans om de ambitie van het Ruhrgebied waar te maken en van het hele Rhein-Ruhrgebied op een innovatieve manier een energie neutrale metropool te maken. Dit kan door de grootste en meest constante energiebron in het gebied te gebruiken: de Niederrhein.

Niederrhein als leverancier van schone Blauwe Energie.

118

119

Vortex Induced Vibrations Een manier om deze waterstroom om te zetten naar energie is het VIVACE (Vortex Induced Vibrations for Aquatic Clean Energy) systeem, dat is ontwikkeld door de universiteit van Michigan. Door middel van turbines levert het constante energie en het is niet afhankelijk van wind, golven, turbines of dammen. Het systeem is operationeel bij relatief lage waterstromen van 3.7 km/u. De energie zal ongeveer 5,5 cent per kilowattuur kosten. Ter vergelijking: windenergie kost 6.9 cent, nuclaire energie 4,6 en zonne-energie rond de 16 cent per kilowattuur.

Hoe werkt het VIVACE systeem? Wervelingen die door de rivierstroom ontstaan, veroorzaken Vortex-trillingen die een cilindervorming object in beweging zetten.

De wervels duwen en trekken de passieve cilinder op en neer en creĂŤren zo mechanische energie. De machine zet de mechanische energie om in elektriciteit.

Omdat de bewegingen traag zijn zal het systeem het waterleven minimale schade toebrengen.

De cilinders kunnen achter elkaar worden geplaatst in de buitenbochten van de Rijn, waar de rivierstroming het hevigst is. De turbines worden onder het normale waterpeil geplaatst in een schaardam. Dit is een langgerekte betonnen dam die gevormd is naar de buitenbocht van de rivier. De footprint van het VIVACE systeem is 0.139 kW/m3 bij de stroomsnelheid van 0.75 m/s die op de Rijn van toepassing is.

De centrale zal met zijn lengte van 125 m ongeveer 17.375 kW/s opwekken in een min of meer constante vorm. (0,139kW/m3 x 125 m = 17.375 kW/s). Per jaar produceert de waterkrachtcentrale ongeveer 550 miljoen kW. Dit staat gelijk aan het energieverbruik van de 160.000 huishoudens in de regio Kleve.

Maak gebruik van de constantie druk in de buitenbochten.

120

A. stroming

B. werveling/vortex

C. zijwaardse verplaatsing rechts

D. zijwaardse verplaatsing links

Werking van de vortex in rivierstroming.

Turbinecentrale in de buitenbocht van de Rijn, waar de stroming het hevigst is.

121

Een waterkrachtcentrale levert jaarlijks ongeveer een vierde van de elektriciteitscentrale bij Walsum/Duisburg. (2.2 miljard kWh) Die elektriciteitscentrale gebruikt jaarlijks echter 930.000 ton steenkool, terwijl de waterturbines de oneindige rivierstoom gebruiken. Met 30 turbines die in de bochten van de Niederrhein gebouwd kunnen worden kun je alle huishoudens van het Rijn-Ruhrgebied en de stadsregio Anrhem Nijmegen voorzien van blauwe energie. De waterkrachtcentrales kunnen in veel gevallen gekoppeld worden aan de inlaten van de calamiteitenpolders.

122

De strekdammen zijn toegankelijk voor de bezoekers van het park. Er is geen andere plek waar je veilig, zo dicht bij de schepen op de Rijn kunt komen. De energieproductie vindt plaats onder je voeten.

De immense inlaat sluit aan op de strekdam. Vanaf deze plek krijg je gevoel voor de kracht van de rivier die bij hoogwater over de dam en door de overlaat stroomt. Achter de strekdam ontstaat een natte luwte waar vissen uit de Rijn kunnen paaien en bijzondere soorten als de ringslang een habitat vinden.

123

Landschapsbatterij Het dagelijks energieverbruik per huishouden fluctueert tussen de 10.000 en 15.000 MW, met een enorme piekverbruik bij zonsopgang en een dal verbruik in de nacht. Opslag van energie in een generator is zeer kostbaar. Het is voordeliger om de constante energiestroom uit de waterkrachtcentrale uit te smeren over de dag. Dit kan door de overcapaciteit in de nacht te gebruiken om water in het bassin te pompen, waarin het water wordt vastgehouden.

De bassins hebben een bijkomend voordeel. Het komt weleens voor dat het waterpeil in de Rijn bij langdurig droge zomers heel laag kan komen te staan.

Soms moet de scheepvaart stil worden gelegd, wat zeer schadelijk is voor de economie in Nederland ĂŠn Duitsland. In deze perioden kan ervoor gekozen worden om de rivier te voeden met water uit de bassins. Hoe meer bassins, hoe meer effect het kan hebben op de rivierwaterstand. Als dit systeem operationeel is kan er geen extra energie opgewerkt worden.

16.000

Overschot Tekort

14.000

12.000 150 m/s 0.75 m/s

10.000

0.50 m/s Max. - min

8.000

stroomsnelheid Rijn

energie (MW)

22.00

14.00

06.00

Dagelijks energieverbruik per huishouden ten opzichte van constante energieaanvoer.

124

Emmerich Inwoners: 30.279

Emmerich

Huishoudens: 13.760

Gem. jaarlijks Inwoners: 30.279gebduik: 45 miljoen kWh Huishoudens: 13.760 Gem. jaarlijks gebduik: 45 miljoen kWh

Gem. jaarlijkse energie-opbrengst 550 miljoen kWh

Kleve Inwoners: 48.802 Huishoudens: 22.281 Gem jaarlijks gebruik: 73 miljoen kWh

Een turbinecentrale kan gemakkelijk de steden Kleve en Emmerich van energie voorzien.

125

Het overschot aan energie dat tussen 22.00 en 06.00 ontstaat, wordt gebruikt om met traditionele pompen het Rijnwater in het bassin te pompen. Dit bassin vult zich elke nacht langzaam met een gigantische hoeveelheid water.

Tussen 06.00 en 14.00 uur kan extra energie opgewekt worden door een â&#x20AC;&#x2DC;traditioneleâ&#x20AC;&#x2122; waterkrachtcentrale operationeel te maken die geactiveerd wordt door het onnatuurlijke verval. De energie wordt dus tijdelijk opgeslagen in de vorm van een kunstmatig hoogteverschil: een landschapsbatterij.

In de middag en begin van de avond zal de strekdam direct stroom leveren aan het net.

Bassin

Energie uit de turbinedam wordt direct op het net geleverd

Buitenbocht van de Rijn

Waterkrachtcentrale wordt niet gebruikt

GWP +11.30 NAP +22.00 NAP MHW

+16.00 NAP

126

22.00 - 6.00: De overproductie van energie wordt ingezet om water uit de Rijn in de bassins te pompen. De energie wordt opgeslagen.

Waterpeil in het Bassin steigt 3 meter

Overcapaciteit wordt gebruikt om Rijnwater in het bassin te pompen Energie uit de turbinedam wordt direct op het net geleverd

+19.00 NAP +16.00

22.00 - 6.00: De overproductie van energie wordt ingezet om water uit de Rijn in de bassins te pompen. De energie wordt opgeslagen.

Waterpeil in het Bassin daalt 3 meter

Extra energie wordt opgewekt door net water in de Rijn te laten vallen Energie uit de turbinedam wordt direct op het net geleverd

14.00 - 22.00: De energie uit de turbinedam wordt direct geleverd op het electriciteitsnet.

127

550 miljoen kWh

550 miljoen kWh

Kleve Inwoners: 48.802 Huishoudens: 22.281

Gem jaarlijks gebruik: 73 miljoen k

Deze vier strekdammen leveren evenveel energie als een electriciteitscentrale op steenkool.

128

Emmerich Inwoners: 30.279 Huishoudens: 13.760 Gem. jaarlijks gebduik: 45 miljoen kWh

550 miljoen kWh

kWh 550 miljoen kWh

Rees Inwoners: 22.559 Huishoudens: 10.254 Gem. jaarlijks gebruik: 33 miljoen kWh

129

De landschapsbatterijen en strekdammen worden de innovatieve highlites van het park. Het is een manier om duurzame energie op te wekken zonder het riviersysteem te verstoren. Vanaf de bassins is er een magistraal uitzicht over brede bochten in de Rijn en het landschapspark aan je voeten.

De bassins worden markante landschapsobjecten, moderne vluchtheuvels met grandioze uitzichten over de Rijnbochten. .

130

131

Arnhem

Zevenaar

Lobith

Emmerich

Nijmegen

Kleve

Rees

Stadregio Arnhem-Nijmegen Inwoners: 735.000 huishoudens: 334.090 gem. jaarlijks energiegebruik 1.1 miljard kWh Xanten

De 20 waterkrachtcentrales voorzien in 2050 de stadsregio Arnhem-Nijmegen en het Ruhrgebied van 11 miljard kWh blauwe energie.

132

Ruhrgebied Inwoners: 10 miljoen huishoudens: 4.545.454 gem. jaarlijks energiegebruik 15 miljard kWh

Wesel

Lippe

Dinslaken

Rheinberg

Ruhrort

Duisburg

Ruhr

133

134

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Fasering en financiering

135

Oude Rijnstrangen 2120 hectare 120 miljoen euro

Ooijpolder I en II 1830 hectare 104 miljoen euro Schenkenschans 634 hectare 36 miljoen euro

Emmericher Eilanden 3900 hectare 222 miljoen euro

Grondaankoop Nationaal Rivierpark Niederrhein bestaat uit 13 retentiegebieden. Voor deze waterretentie moet ongeveer 15.500 ha grond worden aangekocht en omgevormd. De aankoop en inrichting van de gebieden en de bouw van inlaten wordt geschat op 2 miljard euro. Dit is vergelijkbaar met het budget voor het Ruimte voor de Rivier-programma. (2.3 miljard euro) Het geld voor de aankoop en constructie kan verdeel worden over subsidies en reserveringen binnen de EU, Duitsland en Nederland. Als het ware is dit een voorinvestering om toekomstige rampen af te kopen, zoals een dijkdoorbraak bij Rees waarbij er kans is op 5 miljard euro schade.

136

Rheinsberger altrhein 970 hectare 48 miljoen euro

Brienener Altrhein 810 hectare 56 miljoen euro

Reeser ward 800 hectare 45 miljoen euro

Xanter ward 2100 hectare 120 miljoen euro

Weseler altrhein 330 hectare 18 miljoen euro

Dinslaker altrhein 680 hectare 39 miljoen euro Walsumer ward 330 hectare 19 miljoen euro

Orsoy 260 hectare 15 miljoen euro

Land dat moet worden aangekocht voor de realisatie van retentiegebieden.

137

Waterveiligheid Duitsland heeft bekend gemaakt dat 2,3 miljard euro gereserveerd is voor Ruimte voor de Rijn. Daarvan wordt 1.5 miljard besteedt aan waterveiligheid langs de Niederrhein.

Het Nederlandse aandeel wordt gehaald uit het HWBP waarin jaarlijks gemiddeld rond de 100 miljoen euro ingezet wordt voor dijkversterkingsprojecten in Nederland. Een jaarlijkse reservering van 15 miljoen in de periode 2016 2050 leidt tot 0.5 miljard euro die vrijkomt om de waterveiligheid op de grens aan te pakken. De Nederlandse rivieren hoeven namelijk bij een ingreep in de Niederrhein minder ingrijpend versterkt te worden.

Na de overstromingen in de Elbe kiest Duitsland eieren voor zijn geld en zet in op ruimte voor de rivier.

138

Periode

2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025

Beschikbaar budget (mlj)

41.7

121.3 136.1 132,5 ???

??? ??? ??? ???

Centraal Holland Lingewaard - Neerijnen Opijnen - Ophemert Gorinchem Vuren - Haaften Diefdijk Vecht en Steenendijk Mastenbroek IJssel Zwolle IJsselzone Zwolle Mastenbroek Zwarte water Gouderak Rondom Kampen Lingewaard

Geld van het HWBP in Nederland kan deels gebruikt worden voor het Nationaal Rivierpark Niederrhein.

139

Natura 2050 Nationaal Rivierpark Niederrhein wordt onderdeel van Natura 2000. Jaarlijks wordt er door de Europese Unie 5.800 miljard euro hiervoor gereserveerd. Het park wordt namelijk op macro schaal een zeer robuuste verbinding tussen de Duitse Eifel en de Nederlandse delta. De Europese Unie trekt een half miljard uit om het gebied optimaal als natuurpark in te richten.

Doelstellingen Natura 2000 1. Promoting climate change adaptation, risk prevention and management

2. Enhancing the competitiveness of the agricultural sector

3. Preserving and protecting the environment and promoting resource efficiency

Nationaal Rivierpark Niederrhein als verbindend Natura 2000 gebied tussen de Delta en de Duitse Eifel.

140

Balans Restauraties van cultuurhistorische elementen en de inrichting voor de recreatie verschilt per deelgebied en wordt gefinancierd vanuit publieke ĂŠn private instanties. Zo zijn er fondsen die kunnen worden aangeschreven voor bijvoorbeeld de restauratie van Schenkenschans of een oude spoorbrug.

De twintig waterkrachtcentrales hebben de potentie om bij een jaarlijkse productie van 11 miljard kWh ongeveer 5 miljard euro op te brengen.

Kosten

Baten

Landaankoop en inrichting Bouw kunstwerken

1,5 Miljard

Inrichting

Inrichting Renovaties

centrales + bassins (20x)

RvdR - DL HWBP - NL

1.5 miljard 0.5 miljard

0.5 miljard

Natura 2000

0.5 miljard

0.5 miljard var. per project

Cultuurfondsen Sponsoring Vermarkting

0.5 miljard

0,5 miljard

2 miljard

opbrengst

blauwe energie 5 miljard 11 miljard kWh pJ per jaar opbrengst

Kosten en baten bij de realisatie van Nationaal Rivierpark Niederrhein

141

142

Pilotproject: Schenkenschans Het park wordt gefaseerd ontwikkeld, met Schenkenschans als pilotproject.

Schenkenschans ligt precies op de grens van Duitsland en Nederland en symboliseert om die reden de internationale samenwerking. Het is een gebied met een rijke historie voor zowel Nederland als Duitsland en het is onlosmakelijk verbonden met de Rijn. Dit project is een startschot voor de overige retentiegebieden en een testcase van de bouwstenen waaruit het park wordt opgebouwd.

Nationaal Rivierpark Niederrhein: park Schenkenschans

143

Oude Rijnstrangen 2120 hectare 120 miljoen euro

Ooijpolder I en II 1830 hectare 104 miljoen euro Schenkenschans 634 hectare 36 miljoen euro

Emmericher Eilanden 3900 hectare 222 miljoen euro

FASERINGSPLAN 2020 Klimaatbestendige parkdijkring 2020 (pilot-project) 2020 - 2030 2030 - 2040 2040 - 2050

144

Rheinsberger altrhein 970 hectare 48 miljoen euro

betaalbaar Het Nationaal Rivierpark Niederrhein is gelijk in kosten aan het Ruimte voor de Rivier-project. In plaats van 34 autonome projecten langs 5 rivieren is het Nationaal Rivierpark Niederrhein één project langs één rivier,

Brienener Altrhein 810 hectare 56 miljoen euro

bestaande uit 13 deelgebieden.

Reeser ward 800 hectare 45 miljoen euro

Xanter ward 2100 hectare 120 miljoen euro

Weseler altrhein 330 hectare 18 miljoen euro

Dinslaker altrhein 680 hectare 39 miljoen euro Walsumer ward 330 hectare 19 miljoen euro

Orsoy 260 hectare 15 miljoen euro

Onderschrift afbeelding

145

en haalbaar....

De ervaring in proces, ontwerp en uitvoering die bij het RvdRprogramma is opgedaan kan worden ingezet bij Nationaal Rivierpark Niederrhein en er is een betere forecasting van tijd en budget.

Het project start met een gedeeld masterplan, concrete bouwstenen en een heldere doelstelling: Een waanzinnig rivierpark tussen NijmegenArnhem en het Ruhrgebied.

146

Overzicht van Ruimte voor de Rivier projecten en het Nationaal Rivierpark Niederrhein.

147

Ruimtelijke kwaliteit en beleving staan voorop! Waterveiligheid is slechts een van de vier bouwstenen van het Nationaal Rivierpark Niederrhein tussen twee metropolitane gebieden.

Nationaal Rivierpark Niederrhein is het resultaat van een internationale samenwerking tussen Duitsland en Nederland en wereldwijd een inspiratie in de omgang met rivieren.

148

149

150

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Literatuur, colofon en dankwoord

151

Literatuurlijst S.Barends e.a., Het Nederlandse landschap: Een historisch-geografische benadering, Utrecht 1986 M.Beek en M. Kooiman, Bouwen aan de dijk: ontwerpen voor het rivierdijklandschap, Rotterdam 1998 J.T.P Bijhouwer, Het Nederlandse landschap, Amsterdam 1871 P van den Brink, Een opslag van het oog: De Hollandse riviercartografie en waterstaatszorg in opkomst 1725 â&#x20AC;&#x201C; 1754 Alphen aan den Rijn 1998 K. de Bruijn en F. Klijn, Deltadijken: Locaties waar deze het meest effectief slachtofferrisicoâ&#x20AC;&#x2122;s reduceren, [Delft] 2011 Y.C. Feddes en F.L. Halenbeek, Een scherpe grens: Ontwerpstudie naar de ruimtelijke kwaliteit van verzwaarde rivierdijken, Utrecht 1998 A. van Heezik, Strijd om de rivieren: 200 jaar rivierenbeleid in Nederland of de opkomst en ondergang van het streven naar de normale rivier, (proefschrift TU Delft 2007), Haarlem/Den Haag 2008 W.L.A. ter Horst, Veiligheid Nederland in kaart 2: Overstromingsrisico van dijkringgebieden, z.pl. 2012 H. van Heiningen, Dijken en dijkdoorbraken in het Nederlandse rivierengebied, Den Haag 1978 M. Kooiman en M. Beek, Aan de dijk gezet: Dijkwoningen vroeger, nu en in de toekomst, Rotterdam 1996 Robuuste multifunctionele rivierdijken: Welke kansen en knelpunten zien stakeholders voor robuuste multifunctionele dijken langs de rivieren in het landelijk gebied (Alterra-rapport 2228), Wageningen 2011 Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Addendum bij de Rivierdijken t.b.v. het ontwerpen van rivierdijken, Den Haag 2009 Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Leidraad rivierdijken, Den Haag 2007 Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Leidraad voor het ontwerpen van rivierdijken Deel 2, Den Haag 1989 Ministerie van Verkeer en Waterstaat, Leidraad voor het ontwerpen van rivierdijken Deel 1, Den Haag 1985 M. Peters en D. van Rens, Wat water overlaat: Historisch geografisch onderzoek van overlaten in Nederland, Lelystad 2000 Programmadirectie Hoogwaterbeschermingsprogramma, Projectenboek 2014: De waterschappen en Rijkswaterstaat gaan van start, Den Haag 2013 B. van den Reek, Visiebeeldboek 02: Klimaatdijk, het nieuwe dijk denken, 2008 Rijksdienst voor het culturele erfgoed, 2013: Een toekomst voor dijken Rijkswaterstaat, De dijk van de toekomst? Quickscan Doorbraakvrije dijken, 2008 C.Rooijendijk, Waterwolven. Een geschiedenis van stormvloeden, dijkenbouwers en droogmakers, Amsterdam/Antwerpen 2009 C.Steenbergen e.a., De polderatlas van Nederland: Pantheon der Lage Landen, Bussum 2009

152

C.Steenbergen e.a., Zee van land, Bussum, 2007 STOWA, Basisinformatie dijken, Utrecht 2008 Technische adviescommissie voor de waterkeringen, Leidraad waterkerende kunstwerken en bijzondere constructies, Den Haag 1997 Technische adviescommissie voor de waterkeringen, Leidraad waterkerende kunstwerken in regionale waterkeringen, Den Haag 2011 G. van de Ven, Leefbaar laagland: Geschiedenis van de waterbeheersing en landaanwinning in Nederland, Utrecht 2003 (eerste druk 1994) G. van de Ven, Verdeel en beheers! 300 jaar Pannerdensch Kanaal, Diemen 2007, p. 109 A. van der Woud, Een nieuwe wereld, Het ontstaan van het moderne Nederland, 2010 A. van der Woud, Het lege land; De ruimtelijke orde van Nederland 1798-1848, 1987

Websites: geologievannederland.nl geosites.nl hoogwaterbeschermingsprogramma.nl onh.nl rijkswaterstaat.nl

153

Colofon Commissie: Lodewijk van Nieuwenhuijze Jana Crepon Patrick McCabe

Experts hydrologie: dr. Frans Klijn (Deltares) dr. Harry Schelfhout (Deltares) Rita Lammersen (Rijkswaterstaat) Ralf Schielen (Rijkswaterstaat) Harmen Meek (Rijkswaterstaat) Prof. dr. M.G. Kleinhans ( factulteit geowetenschappen UU) Dick de Bruin (IenM)

Experts design: Roeland Meek Mirte van Laarhoven Astrid Bennink David Habets Antoine Fourrier Gijs Rijnbeek Akke Bink Joris van Velthoven Landscape architecture and urban design team - ARCADIS

Special thanks: Chiel de Nooyer (Studio De Nooyer) Stichting NHBOS Ans en Jos, Mike, Sonja en Jessica Karin Sanders Ben ter Mull (Hogeschool Van Hall Larenstein)

154

Dankwoord Na een intensieve periode van zes jaar (sept 2010 – okt 2016) is het bijna zover. Met het schrijven van dit dankwoord leg ik de laatste hand aan mijn afstudeerproject Nationaal Rivierpark Niederrhein en aan de studie landschapsarchitectuur aan de Academie van Bouwkunst te Amsterdam.

Ik sta graag even stil bij de mensen die mij in de afgelopen zes jaar hebben geholpen, gesteund en een enorme inspiratie voor me zijn geweest.

Allereerst mijn collega’s van de bureaus waar ik de afgelopen jaren heb mogen werken. Mijn collega’s bij deze bureaus hebben me, zowel inhoudelijk als grafisch, geïnspireerd tijdens de fijne samenwerkingen.

Met name het team van LOLA heeft me erg gestimuleerd en geïnspireerd om een project op deze enorme schaal aan te pakken: •

Strootman landschapsarchitecten

•

Okra landschapsarchitecten

•

Vlug en Partners

•

Delva LA

•

Niek Roozen BV

•

Happyland Collective

•

Koningshof Utrecht

•

LOLA Landscape Architects

•

Arcadis Landscape and urban design

Daarnaast wil ik graag mijn commissie bedanken voor de begeleiding van het afgelopen jaar. Jullie hebben me de juiste handvatten aangereikt en me tijdig in de goede richting gestuurd. Ik ben zeer dankbaar voor het moment dat jullie even op de rem trapten bij mijn eerste ‘groen licht’ presentatie. De extra tijd en begeleiding heeft tot een veel beter eindproduct geleidt. Een product waar ik echt trots op ben. Heel veel dank!

Als laatste wil ik graag mijn ouders, broer en zussen bedanken voor de steun in de afgelopen zes jaar.

Studeren aan de Academie is een vrij egoïstische periode waarbij je veel focus hebt op je projecten en op jezelf. Met momenten dat je niet te genieten bent of uitgeput op belangrijke feestdagen. Ik er naar uit om meer met elkaar te gaan doen. Misschien met Alice naar de speeltuin aan de Lekdijk, waar we als kind ook zo vaak speelden…… de cirkel is rond.

155

NATIONAAL RIVIERPARK

NIEDERRHEIN

Dagboek

Keulen - Griend, 12 mei 2016 De rijnkade in Keulen is volgens de toeristengids recentelijk ‘ontdekt’ door zowel de stedeling als de toerist. Dit bleek, want de kade werd goed bewandeld en de terassen zaten vol. De andere kant ‘de schele kant’ zoals de Keulenaars het noemen, lijkt geïnspireerd door het succes, want ook hier wordt een dure kade aan het aanleggen.

De Rijnroute naar Arnhem start hier op de kade. De omgeving langs de kade wordt groener en ruiger naarmate je verder de stad uit fietst over de rand van het natuurlijke rivierdal. Deze route is ingericht als boulevard met uitzichten op de Rijn.

Natuur wordt ingewisseld voor industrie bij de Ford Campus, snelwegknopen en rangeerterreinen. Eenmaal daar voorbij ontpopt een uitgestrekte maisvlakte. Een oude meander van de Rijn is in de vlakte af te lezen aan bosbeplanting. Hier is het te nat voor landbouw.

Voorbij Worringen ligt ook een meander, waar nog een watertje doorheen stroomt. Hieraan ligt een middeleeuws vestingsstadje met torens en een stadsmuur.

Hier voorbij ligt de Griend, een ruig natuurgebied met rijen enorme populieren. Aan de luwe oever van de Rijn liggen een aantal campings.

Hier heb ik de eerste avond gestaan met uitzicht over een brede bocht in de rivier.

158

Eerste camping: Avond staren naar langzaam varende boten.

Veel weelderige natuur en lekker weer. De stroming in de rijn is sterk het het water staat net boven de kribben.

Monumentale populierenlanen worden gekapt in Griend.

Middeleeuws stadje met stadmuur en gracht en tourisme (camping/biertentjes) Oude opgehoogde kaarsrechte dijk met agrarisch achterland met monumentale boerderijen

Afvalberg

Worringen

Zicht op Worringer is gaaf met de industrie op de achtergrond

Prikkende lucht Nieuwe dijk langs rijn en overstroombaar park met hoogteverschillen

Wupper

Worringer BrĂźch Oude rijnboog ligt veel hoger dan de rijn, moeilijk inzetbaar voor waterretentie Enorme fortcampus onderbreekt de fietsroute langs het water

Route over de rand van het natuurlijke rivierdal, aangeplant met lindelaan

Keulen

Park met terassen en mooie populieren Camperstandplaatsen met biertentjes

Vernieuwen van de kade aan de overzijde

Fietsroute 12 mei

159

160

161

Griend - Kaiserswert, 13 mei 2016 Het landschap langs de Rijn is een interesante mix van industrie, wonen, landbouw en snippers van natuur. Bij Sturzelburg steekt de industrie over het fietspad uit in de rivier. Mijn ogen prikkelen door de chemische lucht van het complex.

Dusseldorf komt in zicht. Ik fiets een stukje langs de Volmerwerthersdeich langs kleinschalige kassencomplexen die in de oude waard zijn gebouwd. Via dit dorp fiets ik de stad in. Langs de brede weg staan dure huizen. Via de Dussel, een gekanaliseerd riviertje, laat ik me naar het centrum leiden.

Dusseldorf is een mooie stad. De rijnkade is breed en hoog en het uitzicht fenomenaal. Langs de brede boulevard zijn veel restaurantjes en biertenten.

Aan de overkant van de rivier ligt een park, vergelijkbaar met die van Keulen: met terrassen en reusachtige populieren. Er ligt een fietspad op een dijk parallel aan de Rijn. Verder is weinig ontworpen omdat het park regelmatig onder water stroomt.

Na Dusseldorf kom ik bij de volgende rijnboog. Via een hoge landdijk aan de buitenbocht van de boog kom je op de dalrand: herkenbaar aan de natuurlijke verhoging. In de kop van de boog staat een oude hoeve met een muur . Deze rijnboog is volgens een oude man vanaf begin 1800 afgedijkt. De boog is nog diep en een soort moeras met wilgen en ruigte. De boog omringt een hoger gelegen agrarische oeverwal met een monumentale hoeve.

De oorspronkelijke rivierloop is gereduceerd tot greppel. Op de bodem van de greppel zit een bever bij zijn hol. Door de diepte van de greppel ziet het dier me niet staan en blijft rustig zitten.

Via een coupure fiets ik naar een pont. Langs de oever is er uitzicht op een oud handelsstadje Kaiserswert aan de overkant. De skyline wordt gedomineerd door een donkere hoge ruĂŻne. Bij de camping aan de Rijn maak ik me klaar voor de tweede nacht

162

Dijkversterkingsproject in volle gang Hoge grond met mooi uitzicht over de rijn en jaagpad langs oever.

Historisch stadje met vesting, kasteelruine en oud kerkje op hoger grond.

Nieuwe villa’s achter de dijk

Kaiserswerth

Natuurlijke dalrand

Snelweg verdiept gelegd om de polder te kunnen gebruiken voor retentie. Overwegend agrarisch, natuur in de boog. Otter gespot in diepe greppel

Kasteel met vestigingsmuur aan de oude rijnboog.

Een man vertelde dat deze in de 18de eeuw is afgedamd.

Dusseldorf

Hoge oude dwarsdijk aan de buitenbocht

Erholungsstäete Lörick Breed park met terassen en veel oude populieren.

Promenade breed, uitzicht mooi en heel veel eettentjes.

Al fietsend door de stad kom ik de Dussel tegen.

Een mooie groene/blauwe lijn door de stad

Het gebied achter de dijken is bijna helemaal volgebouwd met kassen

Uiterwaarden zijn bijna geheel in agrarisch gebruik

Fietsroute 13 mei

163

164

165

Kaiserswert - Rheinberg, 14 mei 2016 Het landschap langs de Rijn wordt langzaamaan meer gedomineerd door hoge industriegebouwen. De fietsroute kruist grote perkeerplaatsen, verloren betonstructuren en restanten van rangeerterreinen met pioniervegetatie. Vanaf een afvalberg bij Duisburg-zuid is er fantastisch uitzicht over de rivier met industrie op de achtergrond.

In de uiterwaarden ligt een schaapskudde in de schaduw van een grote wilg.

Er is druk scheepvaartverkeer op de rivier. De kade bij Duisburg wordt in fases ingericht als park.

Duisburg is een beetje een chaotische stad. Het winkelcentrum is slordig ingericht met veel leegstaande winkels. Langs een oude industriehaven staan moderne woontorens.

Het centrum wordt heringericht.

Via een industriegebied kom je in Ruhrort. Hier liggen insteekhavens metactieve industrie. Bij de Rijn wordt een grote fair gehouden. Het is ten slotte Pinksteren. Aan de overkant van de Rijn is het even druk en gezellig. In een biergarten kom ik even tot rust. Daarna vervolgt mijn reis langs de Rijn.

Het landschap wordt openen er weidser. De dijk ligt verder van de rivier af en aan beide zijden liggen akkers. De dijk maakt een scherpe bocht. In de verste staat een electriciteitscentrale te ronken. Op de voorgrond wordt de uiterwaarde afgegraven.

Dit is een van de eerste Duitse Ruimte voor de Rivier projecten die wordt uitgevoerd.

De fietsroute wordt omgeleid omdat de dijk wordt versterkt. In het achterland kom ik langs een moerassig gebied. Dit is ook een oude meander geweest van de Rijn. Het is een gaaf beeld met dode en omgevallen bomen en zwermen muggen. Het watertje wordt breder en breder tot het bij een grote sluis aankomt in de Rijn. Via de bouwwegen kom ik bij een rijnstrandje. Dit is de eerste nacht wildkamperen.

166

Grootschalige afgraving uiterwaarden met gaaf uitzicht op kerncentrale Wildkamperen langs de rijn

Informatiehok over afgravingen

Oude riviergeul

Natuurgebied met informatiebord over vogels (ondergescheten:))

Orsoy

Historisch stadje met vestigingswerk Monumentale boerenbedrijven

Oude rijnboor herkebaar aan rand en openheid, maar ligt veel hoger dan de rijn

Oude rivierboog herkenbare verlaging in het landschap

Oud insteekhaventje Ecologische inrichting oevers Ruhr

Ruhrort

Gezellige markt en biergarten Actieve industrie

Nieuwbouw langs oude havens

Duisburg Aanleg rijnpark in fasen

Brede dijk met monumentale laan lindebomen

Nieuwbouw industrie Gaaf uitzicht

Uerdingen

Bijzondere parkstructuur met haagjes en fruitbomen.

Leegstaande naast nieuwe industrie Een aantal roeiverenigingen naast elkaar aan de oude haven

Uiterwaarden zijn park, natuur en agrarisch

Riviergeul gebruikt voor retentie

Fietsroute 14 mei

167

168

169

Rheinberg - Marienbaum, 15 mei 2016 De volgende dag merk ik dat ik uit het hoogstedelijke gebied fiets. Het landschap wordt vlakker en groener en de uiterwaarden breder. Wesel is een provinciaal stadje aan de Rijn. Het centrum is klein, maar mooi ingericht. Langs de kade staat veel actieve industrie met wat ronkende torens.

De spoorbrug over de Rijn is opgeblazen in de tweede wereldoorlog. De brugvoet is ingericht als uitkijktoren. Aan de overkant zie je nog een relict van de brug. De uiterwaarde is uitgestrekt. Hier staat je op de kop van een rivierbocht met weidse uitzichten naar beide kanten. De Rijn lijkt hier ook een stuk breder.

De brug aan de overzijde trekt me enorm aan. In tegenstelling tot Nederland lijkt Duitsland niet zo druk te zijn met het opschonen van het landschap. Gelukkig maar want anders was deze ruĂŻne er niet geweest.

De brug is ooit met bakstenen gemetseld. Je kan zien dat de rivier er een aantal keren flink tegeaan heeft geschuurd.

Inmiddels kom ik richting Xanten. Nog voor deze stad ligt een enorme meander die nog wel in verbinding staat met de rijn. Er is weelderige natuur in de kop van de bocht maar grotendeels is het in agrarisch gebruik. In de staart staat nog een oud sluisje met een tandwielconstructie.

Xanten is een mooie toeristische stad. De huizen zijn gekleurd en de straten schoon en fris. In het hart van de stad vindt je een levendig centrumplein met vele terrasjes. Aan de rand van de stad ligt een archeologische park. Aan beide zijden van de stad heeft namelijk een grote Romeinse vesting aan de rijnbogen gestaan. Een ervan wordt in fasen heropgebouwd. Er is een grote arena, tempels en veel info over de limes.

Het is een ware limesmania rondom Xanten. Er zijn jeugdhostels en grote recreatieplassen. Het hostel zat volgeboekt. Noodgedwongen ben ik in een hooiberg van een boerenbedrijf geslapen.

170

Rees Vestingsstadjes met ommuring Actieve grindafgravingen

Druk bevaren recreatieplas in voormalige grindafgraving Mooie historische binnenstad met geverfde huizen en leuke cafetjes Oude sluisconstructie om het water in en uit te laten Recreatieplas in een voormalige grindafgraving

Geslapen in hooiberg

Opgraving Romeinse vesting met arena

Wesel

Xanten Half afgedijkte uiterwaarde. Wordt nog wel gebruikt voor waterretentie Vloedschotten muur om zicht uit restaurant op rijn te behouden.

Fietsband opgepompt in herenboerderij Nieuwe boerderij is hier op een terp gebouwd

Landschap begint hier wijdser en opener te worden dan bovenstrooms

Inlaatwerken voor het hoogwater en ontwatering van de polder Voormalige rijnboog is hier stilstaand moerasbos Fietsroute 15 mei

171

172

173

Marienbaum - Nijmegen, 16 mei 2016 Het is koud en miezerig. Via een pontje kom ik aan de overzijde van de rivier. De dijken zijn hier van niet al te beste kwaliteit. Wel zijn er weelderige uiterwaarden met ooijevaars en weidevogels. De natuurgebieden worden afgewisseld met akkers en weilanden. De dijk eindigt op de stadswal van Rees, een middeleeuws stadje aan de Rijn.

Verder stroomafwaarts ligt een overlaat. Bij hoogwater kan hier via een regelwerk een polder onder water worden gezet. Nu wordt deze polder beweid met schapen. Het lijkt ook al even geleden dat deze overlaat in werking is geweest. Ik fiets de uiterwaarden in over een landweg naar Grieth. Het landschap bestaat uit een zee van akkers.

Boerderijen zijn hier op terpen gebouwd. Via een fietspont kom je bij Grieth, een klein vestingsstadje. Vanaf de andere oever lijkt het stadje als een eiland in de Rijn te liggen.

In de uiterwaarden wordt zand gewonnen. De plassen die overblijven worden meteen ingericht als recreatieplas. De recreatie is echter niet zo druk als bij Xanten.

Bij een boerendorp in de uiterwaarden kom ik een ringdijkje tegen. Via een coupure in de dijk fiets je het open landschap in. Het is een monotoon golvend agrarisch landschap. Ook hier staan de boerderijen op terpen. Een boer ploegt een laagte in het land. Er komt zware klei naar boven en de machine heeft er duidelijk moeite mee. In deze laagten, die oude meanders zijn geweest, staan slierten van vegetatie.

Via de grote dijk fiets ik vervolgens naar Emmerich. Wat een contrast met Xanten. Het centrum is opgebouwd uit betonnen huizen en appartementen. Met dit grauwe weer is het een triest beeld. De kade kan verhoogd worden met vloedplanken. De uiterwaarden aan de overzijde zijn ook in agrarisch gebruik. Het is een saai wederopbouwlandschap.

Op de route naar Kleve kruis ik een hoge smalle dijk op grote afstand van de rivier. Langs de dijk liggen een aantal wielen en staat mooie grote boerderijen. De buitenwijken van Kleve bestaan vooral uit industriegebieden. Kleve zelf is een mooi dorp. Het ligt op de rand van een stuwwal en dat merk je. Na 60 km fietsen kost het me moeite om de straten op te fietsen. Het is evenals Xanten een vrij drukbezochte en toeristische stad met veel winkels en restaurantjes. Via de rand van de stuwwal fiets ik richting Nijmegen. Helaas heb je weinig zicht op de uiterwaarden. De borden geven aan dat het een Romeinse weg is geweest. In Nijmegen is er een prachtig uitzicht over de Rijn. Tijd voor een tussenstop.

174

Dorp omringd door lage dijk.

Herenboerderijen op terpen gebouwd

Binnenhaven gemaakt van voormalige grindafgraving

Rand van de stuwwal

Vrij hoge dijk lijkt pas recentelijk niet meer dient te doen

Klein kanaaltje stroomt door Kleve

Kleve

De strsate in Kleve zijn heel stijl, bijna Zwitsers

Gemaal dat polderwater uitwaterd op rijn

Kerncentrale omgebouwd tot pretpark

Fietsroute 16 mei

175

Bouerderijen gebouwd op terpen

Boerderijen op natuurlijke verhoging

Grieth ligt als een verhoogde vesting langs het water

Boeren ploegen door zware klei in de oude rijngeulen

Emmerich

De binnenstad van Emmerich lijkt gebombardeerd

176

177

Nijmegen - Arnhem, 21 mei 2016 Een week later fiets ik over de dijk van Nijmegen naar Emmerich. De route start op de nieuw aangelegde kade van Nijmegen. Aan de overzijde van de rivier zie je de bouwwoede van Lent. Het ruimte voor de rivier project schiet aardig op. Via een sierlijke boogbrugwandel je zo de Ooijpolder in.

De Ooijpolder ligt redelijk hoog ten opzichte van de rivier. Na een paar honderd meter kom ik bij een kreekje. Het rivierwater stroomt hier in en uit. Zand en sediment sleept hier over de bodem van de kreek. Het is een bijzonder fijne plek en heel rustgevend.

In de verte doemt de pijp van een steemfabriek op. Deze blijft je aandacht trekken op de route en maakt nieuwsgierig als je dichterbij komt. De fabriek is weg, maar de pijp staat er nog als relict.

In de Milligerwaard wordt druk gegraven. Hier wordt zand gewonnen en tegelijkertijd een natuurplas gemaakt. De uiterwaarden zijn in Nederland vele malen natuurlijker dan de Duitse uiterwaarden. Ook zijn er veel sporen van wildkampeerders. Langs de dijken staan veel monumentale huisjes en worden ook nieuwe huizen gebouwd. Overal staan torens van steenfabrieken in de horizon. En als deze er niet is dan staat er wel een kerktoren.

Net over de Duitse grens doemt Schenkenschans op. Dit is een oude vesting die eens op de splitsing van de Rijn en Waal lag. Van de oude waalstroom is niet veel meer over dan een brede sloot. Wel breed genoeg om met de pont over te moeten. Schenkenschans ligt er nog als een stenen eiland in de groene uiterwaard. Het dorp is leeg want iedereen werkt blijkbaar op het vaste land.

Bij Griethausen ligt een oude gietijzeren spoorbrug op stenen voeten. De spoorbrug is buiten gebruik, maar verbond Kleve met Zevenaar.

Via de brug bij Emmerich fiets ik naar de overkant en vervolg mijn weg naar Arnhem.

Hier liggen veel steenfabrieken. de schaardijk is er mooi uitzicht op de Rijn. Van de Liemerse overlaat heb ik weinig gemerkt en de oude loop van de Rijn is ook aan de overkant niet te herkennen. Tolkamer is populair bij oude mensen.

Ik fiets terug via Pannerden. Ook hier is de uiterwaarde weer natuurlijk en weelderig.

Langs het Pannerdens kanaal is een inlaatwerk gebouwd die hoogwater een zijgeul van het kanaal in kan laten. Ook hier wordt druk gebouwd aan de dijken.

In Arnhem kom ik langs mijn studentenhuis aan de Johan de Wittlaan waar ik tijdens mijn opleiding aan Larenstein heb gewoord. De circel is weer rond.

178

Schenkenschans, eiland in de waard

Gaaf uitzicht op de Rijn

Hier kun je het natuurgebied in

Echte Ooij

Afgesneden geul van Pannerdense kanaal

Duitse uiterwaarden zijn minder natuurlijk

Gemaal aan de staart van de Liemerse overlaat Nieuw inlaatwerk hoogwater

Veel oude wielen beschreven

Restaurant met info op de landgrens

Hier zijn ze ook aan het graven

Kerktorens als orientatiepunt

Je ziet constant de torens van de hoogovens in de skyline.

Sommige steenovens werken nog

Hier zijn ze druk bezig met afgravingen en dijkversterking

Rivierwater stroomt hier de polder in en uit. in een kreek

Boogbrug naar Ooijpolder

Nijmegen

Brandnieuwe overlaat van beton voor Ruimte voor de Rivier

Gemaal in de weg als onderdeel van de IJssellinie

Xanten

Fietsroute 21 mei

179

180

181

182

183

In 2050 kun je deelnemen aan een meerdaagse wandeltocht door een weelderig rivierenlandschap, met ruige wilgenvloedbossen.

Kamperen in vervallen steenfabrieken en forten, kajakken langs beverdammen en genieten van een panoramisch uitzicht over de Rijn vanaf de waterkrachtcentrales.

Nationaal

Rivierpark

Niederrhein

is

een

manifest

over

de

waterveiligheid in de Duitse Niederrheinse Laagvlakte en de Nederlandse Rijndelta. Op het systeemniveau van de rivier is de Niederrhein de sleutel in de hoogwaterproblematiek waar Duitsland en Nederland de komende honderd jaar mee te maken gaat krijgen.

Waterveiligheid is slechts een dekmantel om de metropoolregio Ruhrgebied en stadsregio Arnhem - Nijmegen ter verbinden met een waanzinnig innovatief rivierpark met hoge natuurwaarden, een uitgebreid recreatief netwerk en blauwe energiecentrales.

Het Nationaal Rivierpark Niederrhein is het resultaat van een internationale samenwerking tussen Duitsland en Nederland en een inspiratie in de omgang met rivieren.