Journal Alert_ 2025, nr. 2

LIBRARY – JOURNAL ALERT

Tables of contents 2025 Nr. 2– Week 7 t/m 15

A+U Architectural and Urbanism p.4 Architectural Review p.8 Blauwe Kamer p.12 Detail p.18 Groen p.23 Topos p.25 Witte Raaf p.26

Subscribe / unsubscribe avb-library@ahk.nl Journal Alert

I

s

Feature: Reinterpretations of Sacredness Generative AI within Architecture ARCHITECTURE AND URBANISM

2025:03

No.654

Publisher: Nobuyuki Yoshida Editor in Chief: Amena Rahman Editors: Ziwei Zhang Kaoru Miki Hanano Niidome Layout: Satoshi Ando (pickles design)

Architectural Space and Religious Practices

Architectural Plane: Ground

Franz Füeg Saint Pius Church

From Where You Can't See - Temporary installation on MAC

5

61

Eero Saarinen MIT Chapel 10

David Chipperfield Architects Cavea Arcari 66

Tadao Ando Architect and Associates Meditation space, UNESCO 16

Trahan Architects Fundo Tic Toe Pier

Marina Tabassum Bait Ur Rouf Jame Mosque

Architectural Plane: Wall 22

Copyeditor: Amy Teschner

Andra Matin As Sobur Mosque

Design: Massimo Vignelli

Atelier Deshaus Upper Cloister in Golden Mountain

Luis Barragán Barragán House

28

70

74

75

Valerio Olgiati Atelier Bardill 84 34

Álvaro Siza Vieira Tidal Pools of Leça da Palmeira

Distributor: Shinkenchiku-sha Co., Ltd. Essay: Sacred Space in Architecture - AI Ideas Erwin Viray

40

Essay: Reconsidering Sacred Space Through AI Image Generation 54 Ryotaro Yanagi, Ryoma Nishida, Kazuki Uemura, Nana Tsuzuki, Yukiha Asano Essay: 0n Cats, Dunces, and the Uncannily Human Talents of Generative AI 56 Mario Carpo

88

Architectural Plane: Openings o Studio Anne Holtrop Siyadi Pearl Museum 95 Leeon Architects Yoon Dong-ju Memorial Museum USE studio Qaeli Guest house

102

106

DAAZ Office Jadgal Elementary School

11o

Architectural Plane: Roof LUO Studio Prepared Rehmannia Root Crafts Exhibition Hall Tabanhoglu Architects Beyazit State Library Renovation IROJE Architects and Planners Aquarius Pyramid 122 2025 A+U Publishing Co., Ltd. Printed in Japan Published by A+U Publishing Co., Ltd. Kasumigaseki Building 17F, 3-2-5, Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokyo 100-6017, Japan Tel: +81-3-6205-4384 Fax: +81-3-6205-4387 oyama House 2-19-14 Minamiaoyama., Minato-ku, Tokyo 107-.0062. Japan Tel: +81-3-6455-5597 Fax: +81-3-6455-5583 Email: au@japan-architect.co.jp URL: https://au-magazine.com ISBN 978-4-9002-1313-5 au= Architecture and Urbanism is handled exclusively

by Shinkenchiku-sha Co., Ltd.: Kasumigaseki Building 17F, 3-2-5, Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokyo I 00-60 I 7, Japan Tel: +81-3-6205-4380 Fax: +81-3-6205-4386

Email: ja-business@japan-architect.co.jp

6(

Oscar Niemeyer + gru.a

Studio Olafur Eliasson The Weather Project 126

Front cover: Saint Pus Church by Franz Füeg. Photo by Leonardo Finotti Back cover: Aquarius Pyramid by IROIE Architects and Planners. Photo by .Jong0h Kim

118

a 115

g

More-Than-Human Architecture

Feature: More-Than-Human Architecture ARCHITECTURE AND URBANISM

2025:04

N0.655

Publisher:

Nobuyuki Yoshida

Essay: Transspecies Architecture: Design as the Hearticulation of More-Than-Human Life 5 Andrés Jaque

Editor in Chief:

Amena Rahman Editors:

Ziwei 'Zhang Kaoru Miki Hlanano Niidome Layout:

Satoshi Ando (pickles design) opyeditor:

Amy 'Teschner Design:

Massimo Vignelli Distributor:

Shinkenchiku-sha Co., Ltd.

Andrés Jaque / Office for Political Innovation T'ransspecies Kitchen 12 T'he Earth Palace 16 The Transvector. The Center Cannot Hold

COSMO

2o

24

Escaravox 30 PHANTOM. Mies as Rendered Society Rolling House for the Rolling Society

34 38

TAKK Solstice, garden pavilion 42 ARCA, portable garden 48 Cohabitation Dome, a soil care infrastructure The Day After House 58 I0K house 68

52

Fuminori Nousaku Architects and Studio mnm Holes in the House 74 Fuminori Nousaku Architects A\keno Raised Floor 8o Andrés Jaque / Office for Political Innovation House in Never Never Land 88 Andrés Jaque / Office for Political Innovation, Miguel Mesa del Castillo ambla Climate-House 98

Conversation: Cosmopolitical Practices 108 Albena Yaneva in conversation with Andrés Jaque, Mireia Luzárraga, Alejandro Muiro, Fuminori Nousaku, and Mio Tsuneyama 2025 A+U Publishing Co., Ltd. Printed in Japan Published by A+U Publishing Co., Ltd. Kasumigaseki Building I7F, 3-2-5, Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokyo 1 00-6017, Japan Tel: +81-3-6205-434 Fax: +81-3-6205-4387 4oyama House 2-19-14 Minamiaoyama, Minato-ku, Tokyo 107-0002, Japan Tel: +81-3-6455-5597 Fax. +81-3-6455-5583 Email: au@japan-architect.co.jp URL: https://au-magazine.con ISBN 978-4-9002-1317-3 au- Architecture and Urbanism is handled exclusively by hinkenchiku-sha Co., Ltd.: Kasumigaseki Building I7F. 3-2-5, Kasumigaseki, Chiyoda-ku, 'Tokyo 100-6017. Japan Tel: +8I-3-6205-4380 Fax. +81-3-6205-4386 Email: ja-business@japan-architect.co.jp

Andrés Jaque / Office for Political Innovation leggio School 1Io Museum of the Ocean for the Thyssen-Bornemisza Contemporary Art Collection 126 Hybrid Infrastructure: Run Fun Run 136 ROMOLA. A Marble-Made Tent in the Galaxy 144 TUPPER HOME 150 Andrés Jaque / Office for Political Jnnovation, Miguel de Guzmán, Enrique Krahe Plasencia Care Home 154

Front cover: Reggio School by Andres Jaque. Photo by José Hevia back cover: Concept sketch of Rambla Climate-House by Andres Juque.

Extensions

6

34

6

KEYNOTE

48

16

BUILDING

EI Agujero de Vysoka cultural centre Asunción, Paraguay Lukas Fister, Nicolás Berger, Sergio Ybarra, Guido Martinez, Javier Rodriguez, the Escuela 'T'aller and students Laurence Blair 24

84

Julia Capomaagi and Lluts Ortega 54

56

BUILDING

Centro de Arte Moderna extension Lisbon, Portugal Kengo Kuma and Associates Edin Heathcote 70

BUILDING

square Feder university buildings Brussels, Belgium BC Architects & Studies, EVR Architecten and Callcbaut Architecten Christophe Van Gerrewey

REVISIT

Extendable post-earthquake housing Mexico City, Mexico Carlos González Lobo Michael Snyder

OUTRAGE

Donald 'Trump's Arctic expansions Jan-Werner Miller

BUILDING

Siyadi Pearl Museum Muharraq, Bahrain Studio Anne Holtrop 8uha Hasan

CITY PORTRAIT

Barcelona

Core demands Nancy Kwak

89

56

/

REPUTATIONS

Rebecca Horn Jana Baumann

ar The Architectural Review

Subscriptions

Scoring the globe since 1896 for architecture that challenges

architectural-review.com/subscriptions

and inspires

architectural-review.com 0o@ thearehitecturalreview

w

social.architectural-review.com

help@subscribe.architectural-review.com 44 (0) 1004 828705 Online shop

architectural-review.com/shop Customer services enstomerservicesteam@emap.com +44 (0)20 8908 2000

86

ES8A

A short history of the conservatory Jamie Gatty Irving 92

BUILDING

Social housing vertical extension Paris, France Mir Architectes Justinden 'Tribillon 100

BUILDING

Balcony extensions and communal garden room Zürich, Switzerland Lütjens Padmanabhan Eleanor Beaumont 110

ESSAY

Oft'shore grid Gökce Giünel 110

¢

'IORTICULTURAL, % INCS tvtr riv Troy Lat»t Ts

r denies

t8

.7lens

-rn

Julia Capomaggi and Lluis Ortega

Editor Manon Mollard Deputy Editor Eleanor Beaumont Senior Editor Kristina Rapacki Digital Editor

Ruben J Brown

Art Director Tom Carpenter Production Editor Julia Dawson Picture Researcher Daria Hufnagel

Managing Director Nick Stimpson Production Director

Paul Moran Commercial Drector F'razer tokes eat. 1924 Head ofMarketing Gill Chalk et. 2068

Every etfort has b m made to identify copyright holders and obtain permission to reproduce

images in this iasue. Plea get in touch with the editorial team should you have anu queries.

Emails are formatted:

;~

frstname.lastname@emap.com +440,90 8968plus eat. ~

I I

\ ' '

4

'In een maquette zie je alles' De blijvende waarde vanhet schaalmodel "

INHOUD #/ 2025

THEMA

22 /

24/

Wie betaalt de stad?

In beeld Hoe de geldstromen lopen in de Tilburgse spoorzone

Beleggen voor een beter Nederland In gesprek met de fnanciers van stedelijke gebiedsontwikkeling

'Voor Cruquius in Amsterdam maakten we met de stedenbouwkundigen van KCAP een doordachte visie op hoe in een havengebied gewoond kan worden'

9

O Lu.

Robbert van Dijk van ASR real estate werkt graag samen met ontwerpers- p. 24

DE VERHALEN

14 /

46 /

60 /

AI kan veel, behalve tuinieren Kunstmatige intelligentie neemt het op tegen Piet Oudolf

'De politiek van nu is een rimpeling in de tijd' Interview met scheidend rijksadviseurs Wouter Veldhuis enJannemarie de Jonge

'In een maquette zie je alles tegelijk' De vele toepassingen van het schaalmodel

40

'Leven op het water zit niet in onze cultuur' De zin en onzin van drijvende stedenbouw

Op het omslag: Architectkunstenaar John Körmeling in zijn Eindhovense werkplaats.

Foto Nadine van den Berg

54 /

Een venster in de borstkas Redacteur Hester van Gent schreef een essay over 'tegenontwerpen'

INHOUD

DE RUBRIEKEN

06 I

73 /

92 /

Eerst dit

De projecten De nieuwe wijk Hoef en Haag bij Vianen, en een tot buurttuin omgetoverde tennisbaan in Brussel

Van de NVTL Adviesbureau Eelerwoude: 'In elke fase van een project geven we de natuur een plek'

13/ In memoriam Carel Weeber (1937-2025)

88 I Eerste schets De geboorte van de tapijtmetropool

94 / Column Arjan Harbers DNA

72 / Column Pieter Hoexum Voorzieningen

90 / Van de BNSP Op zoek naar ruimte voor werk

8/ Beeldcolumn Sander de Knegt Kloof

.c

O

<I)

0

a, •

.

· ie,

,·

¢

00\)c=>:::#.::.J.:.:1=.J

C: Q)

g

'-

',9.'

'

eg 's

0

5

LL.

3D-gedrucktes Experiment: Wei~er Turm in Graubünden 3D Printed Experiment: White Tower in Grisons

Parametrischer Entwurf: Wisdome Stockholm Parametric Design: Wisdome Stockholm

Digital und Nachhaltig Digital and Sustainable

1/2.2025

lnhalt Contents

2

4

Editorial

24

Impressum Imprint

90

Projektbeteiligte & Hersteller Project Teams & Suppliers

1/2.2025

3

DOETAIL

.... i

#.

112 Contributors

Das neue Meeresforschungs- und Bildungszentrum von Tatiana Bilbao im mexikanischen Mazatlán macht Architektur und Mensch zum Teil der bedrohten Natur.

Tatiana Bilbao's marine research and education centre in Mazatlán, Mexico, situates architecture and humanity within the delicate balance of the natural environment.

Das Feuerwehrhaus von Wulf Architekten folgt dem Cradle-toCradle-Prinzip. Die Baustoffe sind auf eine spätere Wiederverwendung ausgelegt.

Wulf Architekten's fire station near Pforzheim exemplifies the cradleto-cradle philosophy, using building materials optimised for future reuse and recycling.

04

Magazin Reports 4

8

Sandra Hofmeister Meeresforschungs- und Bildungszentrum in Mazatlán Marine Research and Education Centre in Mazatlán Ana Anton, Michael Hansmeyer, Benjamin Dillenburger Research WeiBer Turm von Mulegns White Tower of Mulegns

12

Neuerscheinungen, Forum Bau New Publications, Forum at Bau

14

Künstliche lntelligenz in der Architektur - Eine Umfrage Al in Architeture - A Survey

Produkte & Referenzen Products & References 94

Interiors, lnnenausbau, Licht Interiors, Interior Fittings, Light

102 Bau 2025 - Einblicke

L:025 Teade Fa,~los,ghts

26

3

1/2.2025

Digital und Nachhaltig

Digital and Sustainable

Die Alsterschwimmhalle in Hamburg erstrahlt in neuem Glanz. Dank digitaler Planungstools gelang gmp die Sanierung des komplex geformten Schalendachs.

Hamburg's Alster indoor swimming pool has been revitalised, with gmp restoring its iconic shell roof using advanced digital planning tools.

50

Ergänzende Fotos, PIäne und weitere Projekte zu dieser Ausgabe haben wir auf unserer Website für Sie zusammengestellt.

We compiled additional photos, plans, and projects to complement the articles in this issue for you online. detail.de/1-2-2025

Dokumentation Documentation

50

Alsterschwimmhalle in Hamburg (DE) Alster Swimming Pool in Hamburg (DE) gmp Architekten

26

Feuerwehrhaus in Straubenhardt (DE) Fire Station in Straubenhardt (DE) wulf architekten

62

Studentisches Wohnen in Rosenheim (DE) Student Housing in Rosenheim (DE) ACMS Architekten

38 Wisdome Stockholm (SE) Elding Oscarson

78

Collège Rousseau in Gent (CH) Collège Rousseau in Geneva (CH) Burckhardt Architecture

Hofhäuser und Megablocks in Amsterdam Courtyard Houses and Megablocks in Amsterdam

Lücken füllen in Wien und Berlin Filling Gaps in Vienna and Berlin

3.2025

Konzept Concept

UrbanerWohnungsbau Urban Housing

lnhalt Contents

2

3.2025 DETAIL

Editorial 20

Impressum

Imprint 86

Projektbeteiligte & Hersteller

Project Teams & Suppliers 108 Contributors

Das Sluishuis von BIG und Barcode Architects schafft 442 Miet- und Eigentumswohnungen auf der künstlichen lnsel IJborg in Amsterdam.

The Sluishuis, designed

by BIG and Barcode Architects, offers 442 rental and owner-occupied apartments on IJburg, one of Amslerdam's artificial islands.

78

s 2

D

Magazin

32

Reports Fre 4

Jakob Schoof Eingangsbauwerk Linzer Dom

38

Linz Cathedral Entrance Building Ma

8

14

Klima-Interview Maria Auböck + János Kárász Urbane Partituren Climate Interview Maria Auböck+János Kárász Urban Scores Faidra Oikonomopoulou, Telesilla Bristogianni Research Gussglas eine neue Form des Glasrecyclings Upcycling Glass Waste by Casting

Der vielfältige Gebäudekomplex in Brüssel durchschneidet den ganzen Block. Neben Wohnungen befinden sich auch Büros in den umgebauten Bestandsbauten.

The multifaceted residential complex in Brussels spans the entire block. Alongside housing, the converted structures also accommodate office spaces

96

Gebäudehüllen, Dächer Building Envelopes, Roofs

104 Wärme-, Schall- und Brandschutz

Heat, Sound and Fire Protection

Pro Pro 48

Dietri

W (t H

Products & References Bad, Heizung, Lüftung und Klima Bathroom, Heating, Ventilation and Air Conditioning

Van

64

Produkte & Referenzen 90

42

G Arr

42

Ind Am lndi

3.2025

3

Urbaner Wohnungsbau Urban Housing

Typologie Typology

.

C

r 0

1

22

Wohnhaus 450 Warren in New York (US) 450 Warren Apartment Building in New York (US) SO-IL 28

Genossenschaftsbau in Frankfurt am Main (DE) Cooperative Housing in Frankfurt (OE) DGJ Architektur

32

Woody-Min Wien (AT) Woody-M in Vienna (AT) Freimüller Söllinger

38

Wohnturm in Berlin (DE) Residential Tower in Berlin (DE) Max Hacke & Leopold Clemens

42

Wohnprojekt in Brüssel (BE) Residential Complex in Brussels (BE) Vanden Eeckhoudt-Creyf architectes

Prozess process

a\,

22

Das Wohngebäude van SO-IL verfügt über gro~zügige private Freiflächen. Im lnneren des Blocks befindet sich die offene Erschliel3ung.

This apartment building

by SO-IL features spacious private outdoor areas. with access along open-air walkways overlooking the central courtyards.

Ergänzende Fotos, Pläne und weitere Projekte zu dieser Ausgabe haben wir auf unserer Website für Sie zusammengestellt.

Discover more photos, plans, and projects that complement the articles in this issue online: detail.de/3-2025

48

Kuku23 in Wien (AT) Kuku23 in Vienna (AT) Dietrich Untertrifaller

64 \

Wohnhaus mit Atrium in Barcelona

(ES) House with Atrium in Barcelona (ES) Peris+ Toral Arquitectes

Interview 78

Gus Tielens, Marcel Lok Amsterdam - Kollektivität und lndividualismus Amsterdam Collectivity and Individualism

Streekeigen plantsoenen optimaal voor biodiversiteit

'Inwoners zijn steeds harder nodig voor vergroening'

I

1

-~

s I

.

,· t '

ruimtebieden ""

hÁ, PM , z

Vj »'

A

ki.

ki

ie •

ordelen

iade%lE # l

,

lig il

'!

K.

,

"

Inhoudsopgave Vakblad Groen is een uitgave van ELBAIREC, de grootste Nederlandse uitgeverij van vakbladen, congressen, seminars en studiereizen op het gebied van ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling. Dit vakblad biedt al 80 jaar professionele en actuele artikelen over het groen voor mensen in de stad en in het landschap. De publicaties in Groen met hun vakmatige toelichtingen in combinatie met verklarend beeldmateriaal houden u alert.

Opgave en vragen over abonnementen Abonnementenland Postbus 20 1910 AA Uitgeest Tel. +31(0)251-25 79 24 €0,10 per minuut Fax +31(0)251-31 04 05 Site: www.bladenbox.nl voor abonneren of www.aboland.nl voor adreswijzigingen en opzeggingen.

Abonnementen land is ook bereikbaar via Twitter. Stuur uw tweet naar: @Aboland_klanten.

Uitgever

Opgave en vragen over abonnementen BE

ELBAIREC, Edgar van Eekelen

Abonnementenland

Contactgegevens

Ambachtenlaan 21 Unit 2A 3001 Heverlee Tel. +32(0)28 08 55 23 Fax +32 (0)28 08 70 OS Site: www.bladenbox.be voor abonneren of www.aboland.be voor adreswijzigingen en opzeggingen.

ELBA\REC Paulus 8orstraat 41 3812 TA Amersfoort 033-8700 100

www.vakbladgroen.nl Linkedln: bit.ly/VakbladGroen Twitter: @VakbladGroen Redactie: r.vandijk@elba-rec.nl Advertenties: w.louwen@elba-rec.nl

Beëindigen abonnement: Opzeggingen dienen 4 weken voor afloop van de abonnementsperiode in ons bezit te zijn.

Doorontwikkeling van concept ecologische comptabiliteit Om op een praktische manier planten op hun ecologische inpasbaarheid te kunnen scoren, is in 2020 de methodiek van ecologische compatibiliteit (EC) ontwikkeld. Destijds voor bomen en struiken, nu is dit concept verfijnd en uitgewerkt voor vaste planten.

Redactie Roel van Dijk (hoofdredacteur), Hans Bouwman (eindredacteur), Jesse Kiel (redacteur)

Foto cover Beeld: Roses4Gardens

Vormgeving

Prijswijzigingen voorbehouden.

Partners

steek 4g samen g'

!f natuurlijk

Robert Ellents

«NA uuinieren

Productie

Uitgever

Veldhuis Media B.V. in Meppel

ELB/?EC media en communicatie

Gedragsverandering als sociaal proces Onderzoekers van Hogeschool Van Hall Larenstein geven handvatten voor het ondersteunen van natuurinclusief gedrag bij burgers door overheden en andere organisaties. Uit hun onderzoek blijkt dat de sociale context heel belangrijk is.

8

VAKBLAD GROEN

Streekeigen plantsoenen optimaal voor biodiversiteit Een nieuwe, streekgebonden benadering van ecologisch tuinieren kan ook worden toegepast bij de aanleg van gemeenschappelijk groen, zoals parken, wadi's en wegbermen. Dat is optimaal voor de biodiversiteit én de beleving daarvan.

Arnhem werkt aan 'koel netwerk' van groene openbare ruimtes Ontwerpbureau OMGEVING uit Antwerpen ontwikkelde voor de binnenstad van Arnhem een visie voor het uitrollen van een Koelte Netwerk: routes met schaduwrijke en koele plekken om hittestress te bestrijden.

'Inwoners zijn steeds harder nodig' Het NK Tegelwippen, in de categorie middelgrote gemeenten, is ook in 2024 gewonnen door de gemeente Vlaardingen. Met een combinatie van grote gemeentelijke groenprojecten en bewonersparticipatie. Om dit jaar weer te winnen is een andere strategie nodig.

'Dankbare manier om gebruik te maken van de kennis en kunde' Stichting Steenbreek bestaat dit jaar 10 jaar. De stichting is het jubileumjaar ingegaan met tweehonderd aangesloten gemeenten.

Gemeente Lochem viel de eer te beurt om de grens van tweehonderd te slechten. Een gesprek met wethouder Lex de Goede.

En verder: 03 Woord vooraf 04 Colofon & Inhoudsopgave 06 Actueel 09 Kunst in de openbare ruimte: Ode aan Marten Toonder

Rozenbeplanting in openbare ruimte biedt veel voordelen Rozen hebben niet alleen een hoge belevingswaarde, ze hebben ook het hele jaar door wat te bieden aan insecten, vogels en kleine zoogdieren. Dat maakt ze interessant voor het groeiend aantal gemeenten waar vergroten van de biodiversiteit op de agenda staat.

7 Bezoekerscentrum op landgoed basis voor natuureducatie 24

Spread: IVN-seizoensbord voor scholen

30 In gesprek met ... wethouder Martijn Pijnenburg van Harderwijk 36 Op zoek naar het verhaal achter de boom: rode beuk in Smilde 45 Achtste editie verkiezing Boom van het Jaar 46

Opinie: Grad van Heck

JAAR GAN G 81 • FEBRUARI 2025

@

Provincie Utrecht komt met 'groenvouchers'

Gevelltuinen: een aanwinst voor de stad

·, e

..

»

Sst.::

w

,

schap,

Lak»:.+s

, :."

$

... _.,..

.

~

'

°

et"

"

:'

é ~•,·-~

7

és

.

"; ...•

%

t

_

\~

. ,..,.,,,, ...

•

pe

0

. as

"e"

'

• .\.. ;

•

, 'ven à@port Beet

C

ej

Ga

rA A' A A r

l

d

is

s

s'

Inhoudsopgave Vakblad Groen is een uitgave van ELBAIREC, de grootste Nederlandse uitgeverij van vakbladen, congressen, seminars ~ en studiereizen op het gebied van ruimtelijke ordening en gebiedsontwikkeling. Dit vakblad biedt al 80 jaar professionele en actuele artikelen over het groen voor mensen in de stad en in het landschap. De publicaties in Groen met hun vakmatige toelichtingen in combinatie met verklarend beeldmateriaal houden u alert.

T

f

Uitgever ELBAIREC, Edgar van Eekelen

Contactgegevens ELBAIREC Paulus Borstraat 41 3812 TA Amersfoort 033-8700 100

Opgave en vragen over abonnementen Abonnementen land Postbus 20 1910 AA Uitgeest Tel. +31(0)251-25 79 24 €0, 10 per minuut Fax +31(0)251-31 04 05 Site: www.bladenbox.nl voor abonneren of www.aboland.nl voor adreswijzigingen en opzeggingen.

Abonnementenland is ook bereikbaar via Twitter. Stuur uw tweet naar: @Aboland_klanten.

Opgave en vragen over abonnementen BE Abonnementen land Ambachten laan 21 Unit 2A 3001 Heverlee Tel. +32 (0)28 08 55 23 Fax +32 (0)28 08 70 05 Site: www.bladenbox.be voor abonneren of www.aboland.be voor adreswijzigingen en opzeggingen.

www.vakbladgroen.nl Beëindigen abonnement:

Linkedln: bit.ly/VakbladGroen Twitter: @VakbladGroen Redactie: r.vandijk@elba-rec.nl Advertenties: w.louwen@elba-rec.nl

Opzeggingen dienen 4 weken voor afloop van de abonnementsperiode in ons bezit te zijn.

Redactie

Prijswijzigingen voorbehouden.

Roel van Dijk (hoofdredacteur), Hans Bouwman (eindredacteur), Jesse Kiel (redacteur)

Partners

Foto cover Beeld: iStock

Vormgeving

ste4zeek 4g samen g'

If natuurlijk

Robert Ellents

dl mieren

Productie

Uitgever

Veld huis Media B.V. in Meppel

Provincie Utrecht komt met 'groenvouchers' Voor scholen zonder budget voor grote vergroeningsprojecten, zelfs met subsidie, introduceert de provincie Utrecht een voucheroptie voor kleinere groenprojecten.

Volgens de provincie biedt dit meer scholen toegang tot de regeling.

"b

ELB/EC

media en communicatie

Bernheze maakt omgevingsvisie in cocreatie Hoe zorg je ervoor dat een omgevingsvisie niet alleen een beleidsdocument is, maar daadwerkelijk wordt gedragen door inwoners, ondernemers en partners? De gemeente Bernheze nam die uitdaging serieus en zette een breed participatief traject op.

@

VAKBLAn GROEN

Geveltuinen: een aanwinst voor de stad Steeds meer onderzoeken tonen aan dat geveltuinen een waardevolle toevoeging zijn in stedelijke gebieden. Joop Spijker, senior-onderzoeker aan Wageningen University & Research, doet met collega's al jarenlang onderzoek naar biodiversiteit en hittestress.

Gemeenten blijven bij met Impact Rapport Gemeenten die inzicht willen krijgen hoe het staat met de gezondheid van wilde bijen en andere bestuivers in hun gebied, kunnen veel voordeel hebben bij het zogenoemde Impact Rapport van BeeGrateful. In het rapport worden ook de verschillen tussen wijken zichtbaar.

Leuven wil maximale voordelen van vergroening' Leuven wil de komende jaren zijn stadsgroen behouden, versterken en uitbreiden. De gemeente liet groenplan uitwerken, met het streven om het maximale uit ecosysteem-diensten te halen en de stad groener, gezonder en klimaatrobuuster te maken.

In veilige, groene openbare ruimte loop je nooit alleen Hoe vergroen je zonder de sociale veiligheid ondergeschikt te maken in het ontwerp? Laatje niet remmen in vergroeningsambities, zeggen deskundigen. Zij zien vooral meerwaarde in stedenbouwkundige oplossingen, zoals meer gebruik van de openbare ruimte.

En verder: 03 Woord vooraf 04 Colofon & Inhoudsopgave 06 Actueel 09 Kunst in de openbare ruimte: Wachthuisjes

Schouw zinvol instrument voor volkstuinvereniging Volkstuinverenigingen in Leiden krijgen jaarlijks een schouw door de gemeente. Hierbij wordt gekeken naar onder meer het onderhoud en de technische staat van het park en het verenigingshuis, en veiligheid en controle.

14 Alkmaar omarmt stadskleuren in openbare ruimte 20 'Vergroening van schoolpleinen springt er voor ons uit' 24 Spread: Insecten blij met vroege bloeiers 36 Opzoek naar het verhaal achter de boom: de monumentale esdoorn in Heerlen 38 In gesprek met...: wethouder Eric Beurskens van de gemeente Horst aan de Maas JAAHGANG 81 • FEBl!UARI 2025

@

CONTENTS

•

o CURATED PRODUCTS

OPINION Page 8

Page 100

THE BIG PICTURE

Page 10 METROPOLIS EXPLAINED

Page 12 URBAN PIONEERS

Page 14

A CITY RISING ABOVE THE TIDES

Ho Chi Minh City Page 40

•

o REIMAGINING THE FLOW OF NATURE

BETWEEN VISION AND ADAPTATION

CITY GAMECHANGERS

An Introduction by Kongjian Yu Page 18

A Portrait of Copenhagen Page 56

Page 12

THE GREAT FLOODS

"PEOPLE ARE VERY AWARE OF THE RISKS"

EDGE CITY Page 114

Valencia's flood disaster Page 24

An Interview with Ina Holleufer Jailer Page 64

IMPRINT

"ACTIVATE RISK EDUCATION FOR THE

PICTURE SERIE: GLOBAL WARMING

POPULATION"

Tolosa Page 68

Page 113

An Interview with Jorge Olcina Cantos Page 32

"WE CAN HANDLE IT" PICTURE SERIE: GLOBAL WARMING

Dubai Page 38

Interview with Co Verdaas Page 78 PICTURE SERIE: GLOBAL WARMING

"TECHNOLOGICAL INNOVATION, CAPACITY BUILDING AND THE INVOLVEMENT OF LOCAL STAKEHOLDERS"

Washington D.C. Page 82

An Interview with Felix Bachofer Page 48

A CITY SEEKS A WAY OUT OF THE WATER CRISIS

Chennai: the megacity on the Bay of Bengal Page 84

PICTURE SERIE: GLOBAL WARMING

Jakarta Page 52

A THREATENED CULTURAL METROPOLIS

The metropolis in southern Ghana: Accra Page 92

FACTS AND FIGURES

What is the name of Tokyos flood defence system?

Page 54

CONTRIBUTORS

Page JOO

WATER IS IN OUR GENES

Rotterdams Solution with Water Page 70

------

006

topos 130

--

E WITTE

I Abigail Susik De krltiek van bet surrealisme op loonar!Jt>id l Arnold Heumaker, t:en vruchtbaar mlsverstand: surreallsme ,n polillek engagement 6 Lieve,i De Maeyer Lukraak In de massa schleten; surreallsme enmoraul

8 Ltwtre,mwnt (vertuling en i11/eidi11g Rokus Hofstede) De zangen van Maldoror 10 Christophe Var, Gen-ewey De toevalllge ontmoetlng 13 Marc De Kesel Rrose Selavy, woke?

14 Emie/ Ruothooft Leven op de verticale as: M lrcea Cartarescu

Ott nummer we:rd samengesteld door Marc De Kesel en Christophe Van Gerrewey.

P70b236

19 Cw11iel va11 Winkel Gesprek met Willem Oorebeek

& 23-48

www.dewitteraaf.be n,d,,411t 611dmlnlstn.llc; l>\\'IVn\ K HI\ lwl,u,, l-l.ltl- lllOllllr"-11 t., Utoll.lH.l.f.SU cmaUlnliJl.edt-1<11t1nufbt IL'rrti.,.tr i,aarl!,iilll-1�'1, U77....,jj\l I 10:rlllhlju1 ll\...etl111.11nckl1jk.,- l-l.OOU0 ufiµfu:kuul.l.l(.w lulhu:rp,,11 \

Weg met werk!

Surrealisme (2) 'De laatste momentopname van de Europese lnteWgentsla', zo luidt de oodertitel van bet essay dat Walter Benjamin 1n 1929 over bet �urreaUsme ochreef. Het kUnkt dellnltlef, alsof wat de surreallsten 1n de jaren twlnttg probeerden al na een decennium ntet meer mogeUjk wa,., Met d.U tweede themanummer beUcbt De Witt,, Rao/ opnJeuw aspecten van de surreal.fsti• scbe bcweglng, om 1e lo een ander Ucbt te plaatsen en om, tmpUctet of espUdet, de actualiteit ervan te toetsen.

De openlngstekst van Abigail Suslk gaat ol'er een minder bekend hoofd­ stuk. SW'reallsten, 10 scbrljft Su•ik, bebben 'dlepgund krltlek geult op loonarbeld onder bet kapitalisttocbe systeem'. Die post tie was reeds honderd jaar geleden allesbehalve VRIDelfspre­ kend, maar a:e wuti: wel een crudaal onderdeel van de manter waarop bet surrealtsme Jeven, kunst en poUtlek verknoopte. Over bet engagement van de surrealloten schrljft ook Arnold Heumakers. HJJ construeert de band van Breton et IH autns met de SovJet­ Unie en de communlstlscbe parllj, en bea.:bUt dat •moder 'de aanname dot kunst of p()ezle ln !Jitaat ls de wereld te redden' het surreallsme en de reacties erop nooit betitaan 1.ouden hebben.

Ueven De Maeyer gaat dJeper ln op de more.al van bet tnirrealtsme, die lilllllen­ gevut kan worden ln de even eenvou­ dJge als aanstootgevende omschrtJvin& ..,.n 'de eenvoudJgste surreaJJstulche daad' Jo bet Second M11.n#'este du s11.rrbl­ Usme� 'met a,etrokken plstolen de straat O\ll,a&n en \ukl::1i1.ak \n de mw,;H. schle-­ len'. Wat U\n de 1rew.en en de para­ doxen van een dc1·1wUJke theorle, en hoe ,,erhoudt dk :dch biJvoorbedd tot de opvatdnstn , au Marki es de Suder foor IJe WIIU R111if vertaalde Rokus Hofstede twee fragmenceu uJt L,s Chants d, Maldoror ( I 869) van Lautre&mont, eeo aewelddadlge roman die de tecbnlscbe en tbeoreUscbe 1rondslagen van het 111urrea1Jsme heeft bepaald. Christophe Van Gerrewey gaat op 1oek DBW' interpretatles en verbeeldJngen van de bekendste meta• foor ult dlt boek, waarln een Jongemau •moot' wordt genoemd 'als de toeval• Uae ontmoetlng op een sectietafel van een naaJmachlne en een paraplu'.

Het bUJkt een even absurde als alom• wttende vergelljkln&, die gaandeweg went opgeladen met arttstteke notles dfe het surrealisme overstffgen.

Eeo van de grensoverscb.rifdJogen die bet surrealJsme nastree£de, wa111 die t\ll!llsen gendtN, emblematlsch licbtbaar In de manler waarop Man:el Duchamp :dcbself veranderde In Rrose Selavy, Marc De Kesel waagt :deb aan een 11urreaUsttsch gedacbte-eiperi• went en irtelt een anachronistlscbe vraag; 'Was dJe transformatle en de blJbehorende oproep van Duchamp woke]' Emlel Roothooft, tot slot. bespreekt bet werk van een heden­ daagse romancler die scbriJft In de tradftte van bet surreallsme: Mlrcea Cirtarescu (1956), ea die daarom de vraaa contempleert: 'Wat als God de kaarten anders bad gachud1' BuJten bet tbema spreekt Caudel van Winkel met kurutenaar Willem Oorebeek, die tussen 1970 en I975 arafiek en schilder- eo tekenkunst •tudeerde In Rotterdam, Slndsdten stelt hlj In lijn oeuvre beotaand druk­ werk centraal, vaak door bet atch toe le elgenen. Ook met D, Wltu Rao.fheeft Oorebeek een gachfedenis: de eerste vier paglna's van bet oovembernum­ mer van 2002 alJn een beetje 1warter en oontrasll'ijker omdat bij bet druk­ proces manlpuleerde, In WIELS loopt tot l7 aprll de tentoonsteWng WUlem OQr,bffl<. OBSTAKLES, die In bet tweede katern wordt besproken door Pieter Van Bogaert.

234 maart-april 2025 jaargang 40

Achlurenbuh, tt!rr1:1.:.:. Brussel. Jatwn onbelrend

ABIGAIL SUSIK

het eersle manifest ult 1924 werden omka­ een alternatieve wereld vol geheime kennis, derd - vooraleer ze door een reeks kamers een idiosyncrnllsch universum datde recen­ werden geleid die zich vermenigvuldigden te ragevoor kunsrwerken die doordrenkt zljn 'Qu'est-ce que le surreallsme?' is de titel van als de nagalm, door tijd en rulmte, van die van bet occulte diepgaand be'iuvloed heelt. een beroemde lezing gegeven door Andre allereersle activiteiten.

De allesverslindende bonger van bet surre­ Breton in 19 H. De toespraak vond plaats in Hoewel veel van de politieke belekenis van alisme omvat sinds 1924 zoveei paden van het Acbturenbuis aan het Fontainasplein in bet surreallsme op de expo onderbelicht bleef individueel en collectief onderzoek dat de Brussel. waar bet nafi,,naal syndicaat van en bezoekers onderworpen werden aan een beweging voortdurend verbanden vindt in de spoorwegen, de post. de telegrammen. de verontrustende AI-reconstructie van de bet bier en nu. telefoon, de marine en de lucbtvaart geves­ stem van Bretou, weigerde de jubileumexpo Niettemin was surrealisme in de kern een tigd was. De naam van bet gebouw verwees lerecht een samenhangend verhaal te ver­ lu!de oproep tot revolutlonair bewustzijn, die naar de vakbondseis om elke werkdag te ver­ lellen. Zelfs in bet domein van bet gerespec­ de wereld wllde transformeren en het !even delen in acbt uur rust, acht uur vrije tijd en teerde museum, als de essentie van een door ten goede wilde veranderen. Het ging om acbt uur arbeid. Breton presenteerde in zijn de staat gefinancierde inslelling, behield de ideeen die Ieden van de inlernationale surrea­ lezing twee deflnlties van bet surrealisme, stroming veel van baar identileit als een psy­ Ustiscbe beweging, de afgelopen bonderd jaar geworleld in de ervaring van de droom en het chiscb-zintuiglijke ervaring tn plaats van als upgebouwd uit uiteenlopende groepen op elk vrije gedacbtespel. die echter condensaties een ideologie, een geschiedenis of een spek­ continent buiten Antarctica, ontleenden aan waren van een omvangrijke wolk van idee­ takel. Hei is aannemelijk dat bet surrealisme mensen als Karl Marx en Arthur Rimbaud, en die ontstond gedurende de twee decennia onverwerkbaar 1'l1l blijven, ongeacbt boeveel naast denkers zoals Charles Fourier, Leon voordien. Doorwathij omschreef als 'bet rijk T-shirts met slogans over de surrealistische Trotsk:i en vele andere voorgangers en uit­ van de logica' af le wijzen, weerhield Breton vrije liefde er in museum- en cadeauwinkels verkoren medereizigers. Deze revolutlonaire zich ervan om lets samenvattends te zeggen. worden verkocht. Toch moet het duidelijk zijn horizon is als kant van bet surrealisme niet Hij bood alle aanwezlgen de open invitalle dat de evasieve kern van deze transnat!onale zo makkelijk op een museummuur te touen, mm om bet surrealisme zelf le proeven door beweging veel meer te maken heeft met wat en in Beaubourg werd de beperkte politieke bet te outdekken als een werkwoord, eerder surrealisme was en is. dan met cw·atoriele inbuud inderdaad naar een paar duistere dan bet te begrijpen als een substanlief. plannen of wetenschappelijke reconstruclies. boeken verbannen. Toch reageert de radi­ De vraag blijft ook vandaag moeilijk te Bekeken. vaouil een beperkt gezicbtspunt. caliteit van het surrealisme op enkele van de beantwoorden, deels omdat, in tegenstel­ als een van de vele kunststromingen - in urgentsle vragen van dit moment. ling tot andere avant-gardebewegingen, bet plaats van als het sociaal-culturele fenomeen Het bekendste deeI van ditverhaal gaat over surreallsme nooit gestorven is. Surrealisme zoals de meeste hedendaagse geleerden het de tijdelljke aansluiting van de Parijse surrea­ was en is nog steeds een venmderlijke. soci­ zien -is het duidelljk dat bet surrealisme een listiscbe groep bij de Franse Communistiscbe aal-culturele beweging die grote delen van bepalende invloed beef! gebad. vergelijkbaar Partij tussen circa 1925 en 1936. een affi­ de wereld en bet grootste deel van de vori­ met die van bet tijdperk van de romantiek. liatie gebaseerd up de surreaUstiscbe toe­ ge eeuw heeft bestreken, zoals bleek bij de eerder dan met de vlucbtige uitbarstlng wijding aan een antikapitalistiscbe sociale recente tentoonstelling S11mfr1/isme in het van energie die de andere avant-gardes in revolutie. die abrupt eindigde toen de rea­ Centre Pompidou. Zoals de duizelingwek­ de moderne perlode kerunerkt. Deze langlo­ llteit van Stalins autoritarisme. en die van kende scbaal en reikwijdte van die expo pende levensduur verklaar� veel van de ver­ de Partij in het algemeen, eindelijk duldelijk aantoonden, is bet surrealisme veel te wild rnssende populariteit en van de relevantie werd. Dlt scenario is keer op keer opnieuw en onhandelbaar om integraal in een retros­ van bet surrealisme vandaag. De buitenge­ verleld. vaak onnauwkeurig. en de berbaling pectleve tentoonstelling of in een encyclope­ wone visie van de Britse surrealist Leonora raakt een gevoelige snaar die de dialectiek discbe tekst te gielen. De curatoren in Pa Carrington. wier lumineuze doeken in bet upruept van de kritiscbe relatie van bet sur­ omarmden dlt vrijgevochten karakter en Pompldou te zlen waren naast die van ande­ realisrne met wat 'de werkelljkhdd' genoen:id selecteerden lerecbt bet labyrint als ruim­ re vrouwelijke kunslenaars betrokken bij zou kunnen worden. Surrealisme kan wor­ telijk paradigma. Bezoekers werden naar bet surreallsme. zoals ItheU Colquhoun en den begrepen als een krillek up de geleefde binnen gelokt In een carnavalesk rijk en Grace Pailthorpe, kan bijvoorbeeld niet gene­ realileit (surrealisme streeft naar een 'ech­ naar een centrum gevoerd- een knooppunt geerd worden. Carringtons geschilderde en tere' realiteit. naar een superieure manier waarin de geboorte van bet surrealisme en gebeeldbouwde vergezicblen getulgen van van leveu), maar zo'n polernlek bleef anti-