Ontprikkeld
onderzoek naar luwte in Delft
Danique Nuiten Thesis 26-08-2026 Academie van Bouwkunst Amsterdam Landschaparchitectuur
Danique Nuiten Master landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst Amsterdam 26-08-2026 Mentor Sjaak Punt Commissie Mirjam Koevoet Ronald Boer Examencommissie Brigitta van Weeren Pierre Alexandre Marchevet Afdelingshoofd landschapsarchitectuur Joost Emmerik
Samenvatting Introductie ‘Ontprikkeld’ is een persoonlijk gedachte experiment. Vanuit een persoonlijke worsteling met overprikkeling in mijn tijd in Delft als thuisbasis en het zien van een verloren relatie tussen de stad en het landschap, ga ik op zoek naar de factoren van overprikkeling. Wat kan mijn rol zijn als landschapsarchitect? Wat als we in steden luwte ontwerpen in samenhang met natuurherstel? In het project wordt de 20e-eeuwse ontwerplogica van efficiëntie, verdichting en maakbaarheid ter discussie gesteld. Elke vierkante meter moet opbrengen, programma’s worden op elkaar gestapeld, en compromissen worden gesloten ten koste van groen en luwte. De ruimtelijke kwaliteit raakt ondergeschikt aan de kwantiteit. Er ontbreekt een ontwerpfilosofie die vertrekt vanuit de uitdagingen van de 21e eeuw — ecologische grenzen, mentale gezondheid, klimaatadaptatie en collectief welzijn.
Overprikkeling van de stad Delft De openbare ruimte raakt steeds verder overbelast door een opeenstapeling van inrichtingselementen, geparkeerde voertuigen, privétoe-eigening en de voortdurende aanwezigheid van geluid, beweging en luchtvervuiling. Wat ooit collectieve ruimte was, functioneert steeds vaker als opslag- en verkeersruimte. Deze permanente stroom aan visuele en auditieve prikkels heeft directe invloed op het mentale welzijn van bewoners en vergroot gevoelens van stress, onrust en vervreemding in de stad. Durven kiezen Daarmee dringt zich een ongemakkelijke conclusie op: niet alles past meer. De openbare ruimte kan niet eindeloos nieuwe functies blijven absorberen zonder haar kwaliteit te verliezen. De vraag is daarom niet hoe we méér kunnen inpassen, maar wat we bewust durven weg te laten. Ruimte zou niet primair moeten worden ingezet voor stilstaande auto’s, maar voor stilte, verkoeling, ontmoeting en ademruimte. Maar ook het implementeren van lokale landschappen en elementen brengt kalmte en verbinding met de natuur. In een samenleving die steeds luider, sneller en voller wordt, is luwte geen luxe, maar een ruimtelijke noodzaak. Het is tijd om steden niet verder te vullen, maar doelgericht te ontprikkelen.
pagina 4
Inspiratie en lessen In dit onderzoek worden er inspiratie en lessen gehaald uit de Japanse cultuur, waar ontprikkeling een diepgeworteld begrip is. Het Japanse concept Ma draagt een essentiële ruimtelijke kwaliteit van vertraging, afwezigheid en stilte. Een excursie naar Kyoto leidt tot inzichten in onderdelen van een luwte ruimte en landschapsbouwstenen die leiden tot ontprikkeling van de mens.
De ontprikkeling van Delft Met de kennis van het veenweide landschap en de inzichten hoe te ontwerpen voor ontprikkeling zijn er in dit project drie locaties in Delft ontworpen. Iedere locatie brengt de cultuurhistorische laag terug in verbinding met het lokale landschap en de beleving van de mens.
pagina 5
Inhoud Overprikkeld
P. 8
Overprikkeling in Delft
P.16
Hoe vinden we luwte?
P.54
De meester in ontprikkeling
P.60
Ontprikkeling in Kyoto
P.68
Opgave Delft
P.92
Waarden en opgaven van de historische binnenstad
P.104
De ontprikkeling van de historische binnenstad Delft
P.110
Uitwerkingen Locatie 1: De Oude Kerk
P.114 P.116
Locatie 2: De Paardenmarkt
P.136
Locatie 3: De Brabantse Turfmarkt en de Burgwal
P.150
Conclusie
P.164
Dankwoord
P.168
Literatuur-en bronnenlijst
P.170
Bijlagen
P.174
Overprikkeld
pagina 8
pagina 9
Ik ben overprikkeld Ik ben opgegroeid in een dorp op de Brabantse Wal. Als kind speelde ik veel buiten, ging ik graag naar het bos en ontdekte ik van alles over insecten en planten om mij heen. Na mijn bachelor studie ben ik eerst naar Breda verhuisd waar ik met veel liefde en rust heb gewoond. Tijdens de master studie aan de Academie ben ik verhuisd naar Delft, waar de overweldiging aan drukte, geluid, dichtheid en vele prikkels mij opwachtte. Al snel merkte ik dat deze stad heel anders is dan Breda en het dorp waar ik vandaan kwam. Ondanks dat is Delft een charmante stad met de historische binnenstad. Persoonlijk zie ik een opeenstapeling van stress prikkels in: • Blik op straat - 20e eeuwse inrichting • Landelijk gebied - visuele en auditieve prikkels • De historische binnenstad is overladen met inrichtingselementen en privebezit • De dichtheid van de stad - geen ruimte voor luwte Waarom hebben we luwte nodig?
pagina 10
pagina 11
Een maatschappelijk probleem Overprikkeling is een groter maatschappelijk probleem. Hierbij spelen een aantal factoren mee: • Maatschappelijke prestatiedruk; • Psychisch welzijn staat onder druk door geluidsoverlast, luchtvervuiling en gebrek aan groen; • De stad is een onnatuurlijk iets en is overweldigend voor het oerbrein; De manier waarop steden ontworpen zijn schaden het welzijn van de mens. Omgevingen waar de beleving van de mens, aanwezigheid van primaire elementen en ruimte is gelaten voor vertraging blijken juist een positief effect te hebben op mentale gezondheid en herstel van stress. Natuurlijke elementen en autoluwe ruimtes verminderen stress en kalmeren. De toenemende ontkoppeling van natuur binnen de stad leidt niet alleen tot een verlies aan ecologische kwaliteit, maar ook tot het verdwijnen van de dagelijkse relatie tussen mens en landschap. Daarmee vervaagt de verbinding met het culturele landschap dat zich over eeuwen heen heeft gevormd door de interactie tussen water, bodem, vegetatie en menselijk gebruik.
1. 2. 3. 4. 5.
(“How The City Hurts Your Brain”, 2012) (Van Deursen, 2021) (Orth, 2025) (Thema Leefomgeving | Sociaal, z.d.) (Van den Berg & Casimir, 2002)
pagina 12
Zo blijkt dat overprikkeling niet uitsluitend een sociaal of psychologisch vraagstuk is, maar ook een ruimtelijk probleem. De manier waarop we steden inrichten — met een opeenstapeling van verkeer, objecten, functies en zintuiglijke prikkels — beïnvloedt hoe mensen de openbare ruimte ervaren en hoe het brein daarop reageert. Juist daarin ligt een belangrijke verantwoordelijkheid voor de landschapsarchitect: niet alleen het toevoegen van groen, maar het ontwerpen van omgevingen die ruimte bieden aan rust, vertraging, zintuiglijke balans en hereniging met het (cultuurlijke) landschap. Ik pleit voor een ontwerpfilosofie dat minder gericht is op efficiëntie, verkeer en maximale programmering, en meer op menselijke ervaring, zintuiglijke kwaliteit en mentale rust. De kwaliteit van de openbare ruimte wordt hiermee niet alleen beperkt tot ethetiek en de functie, maar ook een zintuigelijke en maatschappelijke opgave. Onderprikkeling: een omgeving met te weinig dynamiek of afwisseling, dit zorgt voor onrust Hoe kunnen we ruimtelijk ontwerpen waarbij een gezonde balans tussen onderprikkeling, prettige prikkeling en overprikkeling gecreëerd kan worden?
Onderzoek De kwaliteit van een omgeving wordt niet alleen bepaald door de functie of esthetiek van een ruimte. De betekenis, herkenbaarheid en historische verbinding van een plek dragen ook bij aan deze kwaliteit.
Een monument kan een actieve drager zijn van ruimtelijke kwaliteit en menselijke beleving. Cultuurhistorische lagen dragen bij aan identiteit, mentale rust en een sterkere verbinding tussen mens en omgeving.
In een landschap met zichtbare cultuurhistorische elementen ervaren mensen vaak een positiever gevoel dan een omgeving zonder duidelijke historische identiteit. Dan moet men denken aan oude structuren, waterlopen, verkaveling van percelen, de aanwezigheid van dijken, kades of historische bebouwing. Deze elementen scheppen gevoel van verbondenheid en herkenning. Dit werkt intuïtief.
De afstand die is ontstaan tussen de cultuurlandschappelijke relatie is ook herkenbaar in de ontwikkeling van onze relatie met natuur. De emotionele verbondenheid achter het landschap, seizoensveranderingen, ecosystemen en weerselementen neemt af. Terwijl dit ons juist bewust maakt van onze afhankelijkheid van natuur en de rust die het ons kan bieden. De aanwezigheid van natuur heeft een positief effect op het mentale en fysieke welzijn van de mens. Maar legt ook relaties met de culturele achtergrond en ecologische betekenis.
Historische landschappen bieden vaak rust, betekenis en een gevoel van oriëntatie in een snel veranderende en steeds verder geürbaniseerde omgeving. De relatie tussen mens en omgeving wordt sterker wanneer mensen kunnen ervaren hoe een landschap door de tijd heen is ontstaan. Dit heeft een positief effect op het welzijn.
pagina 13
Wat is overprikkeling?
Ontprikkelen
Overprikkeling is een reactie vanuit het oerbrein op externe factoren. Het verwerkt sensorische prikkels: visueel, auditief, reuk, tactiel en smaak.
Het gebrek aan groen betekent ook een ontkoppeling van de natuur; interactie met natuur is weg en ook de relatie met het cultuurlijk landschap lijkt verloren. Terwijl dit in de middeleeuwen juist sterk was om met het landschap te kunnen werken.
Het oerbrein herkent voorspelbare prikkels uit de natuur en deze kalmeren het oerbrein. Hierbij kan men denken aan het ritselen van bladeren, de wind, het horen van zingende vogels of zoemen van bijen. In de steden ervaren we een intensieve, en constante stroom aan stress prikkels. Razende auto’s, getoeter, de stroom aan bewegingen, luchtvervuiling en de vele verharding en gebouwen dragen hieraan bij. Dit leidt tot overprikkeling van het oerbrein. Het oerbrein schakelt zich dan over naar een fight, flight of freeze modus.
1. 2. 3. 4.
(Butler, 2009) (Rauch, 2019) (Sudimac et al., 2022) (Rathod & Cesar, 2021)
pagina 14
Overprikkeling is ook een ruimtelijk probleem, waar ik als landschapsarchitect een rol in heb Ik ga op zoek naar een gezonde balans tussen onderprikkelend - prettig geprikkeld overprikkeling. Onderprikkeling: een omgeving met te weinig dynamiek of afwisseling, dit zorgt voor onrust.
Intensieve, constante stoom stress prikkels
Voorspelbare prikkels in de natuur
Ka
lm
ee rt
Overprikkeling
Het oerbrein Fight - flight - freeze
Sensorische prikkels
pagina 15
Overprikkeling in Delft Wat als we in steden luwte ontwerpen in samenhang met natuurherstel?
pagina 16
pagina 17
Relatie landschap en beleving van de mens De inversie van het landschap Het landschap rond Delft is gevormd door een voortdurende wisselwerking tussen natuurlijke processen en menselijke ingrepen. Het veenen kleilandschap, ontstond in een dynamisch kustgebied waarin getijdengeulen en oerkreken sediment vanuit zee het binnenland in brachten. Tijdens overstromingen werd zand afgezet in deze kreken. Vanaf de middeleeuwen werd dit landschap systematisch aangepast om het land te kunnen gebruiken. Watergangen, sloten en trekvaarten werden gegraven om het gebied te ontwateren. Dit leidde tot een optimalisatie van het landschap voor de mens. De menselijke ingrepen veroorzaakten oxidatie van de bodem, waardoor grote delen van het polderlandschap langzaam daalden. De zandige oeverwallen van oude kreken en de verhoogde structuren langs trekvaarten bleven hoog liggen. Zo ontstond een inversielandschap. Deze hoogteverschillen zijn subtiel, maar bepalen sterk hoe het landschap wordt ervaren. In het open veenweidegebied lijken horizon, water en maaiveld bijna samen te vallen, terwijl de hogere lijnen van kanalen, dijken en oude kreken zich als langzame ruimtelijke structuren door het landschap bewegen. De trekvaarten en waterlopen vormen daardoor niet alleen infrastructuur, maar ook dragers van perspectief, oriëntatie en historische gelaagdheid.
1:40.000
Ingeklonken veen/klei grond Laaggelegen droogmakerijen
1. 2.
(Home - PDOK, z.d.) (Bodemdata, z.d.)
pagina 18
Hoger gelegen recreatiegebieden
Inversiestructuur mens gemaakt
Infrastructuur
Inversie oude kreekruggen
Bebouwde omgeving
Watersysteem
Zoete plas
pagina 19
Vlakte van het landschap -Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 20
pagina 21
Wijdsheid van de polder met microrelief verschillen - ‘t Woudt (eigen beeld)
pagina 22
pagina 23
Het watersysteem Door de inklinking van het landschap zijn er hoogteverschillen onstaan in het veenweide polderlandschap en zijn er gemalen nodig. Deze pompen het lagere polderwater naar hogere boezem wateren. hierdoor blijven de lagergelegen polders droog. De historische trekvaarten en primaire boezemwateren zijn het hoogst gelegen punt. Het weidse landschap van de polders is in grote delen onderprikkelend. Dit komt door de repetitie aan percelen, sloten en weidsheid.
1:40.000 1. 2.
(Home - PDOK, z.d.) (Sloten (Cultuurhistorisch Beheer) | Rijksdienst Voor het Cultureel Erfgoed, z.d.)
pagina 24
Historische trekvaart Primair boezemwater Primair polderwater
Oppervlaktewater
Infrastructuur
Droogmakerij
Gemaal - pomp richting
Bebouwde omgeving
Weidegebied
pagina 25
Lagergelegen polderwater; een repetitieve structuur - Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 26
pagina 27
Een polderkade en op de achtergrond een wilgengriend -Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 28
pagina 29
Cultuurlijk landschap De boezemkades in het landschap omsluiten de polders. De polderkadeszijn de waterkering van de polder en vormen een scheiding tussen de hoge boezem en lager gelegen polders. De droogmakerijen liggen het laagst en zijn ontgonnen voor het veen. Deze gebieden zijn recenter aangelegd, en zijn te herkennen aan een rationele, geometrische perceelstructuur. Het weidse landschap wordt onderbroken door snelwegen, bedrijven en skylines van omliggende steden. Of door bostypen zoals natte veenbossen, wilgengrienden en geriefbossen. Of door boomstructuren zoals populierenrijen.
1:40.000
1. 2.
(Home - PDOK, z.d.) (Sloten (Cultuurhistorisch Beheer) | Rijksdienst Voor het Cultureel Erfgoed, z.d.)
pagina 30
Open weides Droogmakerij Bossen
Middeleeuwse verkaveling Boezemkade Polderkade
Eendenkooien Molens Watersysteem
Oppervlaktewater Infrastructuur Bebouwde omgeving
pagina 31
Wijds uitzicht onderbroken door skyline en bedrijven - Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 32
pagina 33
Onderbreking wijdsheid door bossen en boomstructuren - Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 34
pagina 35
Hoe komt overprikkeling en onderprikkeling voor in het landschap? Natuurtypen en sensorische kenmerken De polder kenmerkt verschillende natuurtypen. De weidse polders bestaan uit kruiden-en faunarijke graslanden en vochtige weidevogelgraslanden. De variatie aan waterstand in deze graslanden zorgen voor natte plekken waar veel weidevogels gek op zijn. In de kruiden-faunarijke graslanden zijn solitaire bomen bijzondere aanzichten die de ruimte nog wijdser doen aanvoelen. De graslanden worden doorsneden door poldersloten en de hogergelegen polderkades. Hier is een variatie aan soorten aanwezig in het grasland. Polderkades worden soms aangezet met houtsingels en lijnen van knotwilgen. Dit beschermd tegen de wind die over de openvlaktes kan razen.
kruidig
pagina 36
De perceelverdeling van de polders wordt soms afgewisseld door een wilgengriend. Deze werden vroeger geplant als hakhoutbosjes. Hieronder groeien in het beperkte licht kruiden. In het bos zelf is er zicht tussen de stammen door. Auditieve beleving Uit onderzoek is gebleken dat natuurlijke geluiden (zoals vogelzang, ritselende bladeren, water, wind) bijdragen aan de verlaging van stress en het herstellend vermogen van mentale vermoeidheid. Dit wordt verklaard doordat natuurlijke geluiden herkenbaar zijn.
zacht
1. 2. 3.
Vegetatie (bomen, struiken) kan geluid dempen en filteren. Sommige beplanting ruist hard (riet en ratelpopulier) dan de andere soort (berk of grassen). Water voegt akoestische lagen toe aan de omgeving. Dit kan door kabbelend water of door weerkaatsing van geluid. Geurbeleving Bij zintuigelijke beleving draait het niet enkel om de visuele en auditieve prikkels waarmee we gevoed worden. Landschap is een ervaring van varierende sensoren en geur speelt daarin een belangrijke, maar vaak vergeten rol.
(BIJ12 - Werkt Voor Provincies, 2026) (Bentley et al., 2022) (Ratcliffe, 2021)
Het blijkt uit onderzoek dat natuurlijke geuren een sterke invloed hebben op het welzijn van de mens. Aardse geuren, bloemig, kruidig of een frisse geur zijn gekoppeld aan ontspanning en verbinden ons met de omgeving. Ook blijkt dat geur sterk verbonden is met onze emoties en ons geheugen, hierdoor kunnen deze geuren ons oerbrein kalmeren en herstellen. De aarde geur van een nat bos in de herfst, geeft een andere geur dan de kruidige geur in een weide in de zomer. Deze roepen ook andere herinneringen op. Dit vormt een sterke relatie tussen biodiversiteit, seizoensbeleving en welzijn.
zacht zacht
luid aards
fris
kruidig
pagina 37
Natuurtypen en sensorische kenmerken In de gebieden met een hoge waterstand zijn (veen) moerassen en zoete plassen ontstaan. Hier is een flauwe overgang van water naar land dat wordt gekenmerkt door verlanding. De verlanding schakelt over naar een vochtig hooiland of naar een laagveenbos. Het vochtig hooiland kenmerkt zich door microgradienten waar verschillen in vochtigheid ook bijdragen aan biodiversiteit in florasoorten. In het laagveenbos groeien en vochtminnende soorten als onderbegroeiing, varieren van besdragende soorten tot kruiden. De bomen vormen gezamenlijk een vrij dicht bladerdek.
luid
aards
zacht
5-10 m Struweel pagina 38
Kruiden 1:5
aards
Tactiele beleving De verschillende weersfactoren — zoals licht, temperatuur, luchtkwaliteit, neerslag, luchtvochtigheid en wind — beinvloeden het welzijn op uiteenlopende manieren. Toegang tot groen, beschutting, water, schaduw en kwalitatieve openbare ruimte kan negatieve effecten van weersomstandigheden verminderen en juist bijdragen aan herstel, ontspanning en verbondenheid. 1. 2.
luid
fris
(BIJ12 - Werkt Voor Provincies, 2026) (Zhang & Li, 2025)
zacht
kruidig
1:5 pagina 39
Visuele kenmerken landschap Ondanks de vaak onderprikkelende visuele perspectieven in het veenweide landschap, zijn er toch best wat variaties. Deze perspectieven komen weinig afwisselend voor en zijn niet heel groots. Hierdoor vallen ze soms weg in het landschap. De meest bekende visuele ervaring van het veenweide landschap is de wijdsheid. Deze wordt door de lange, lineaire structuren benadrukt en kan ook door een kade of dijk het perspectief verlengen als men erover heen kan kijken. Dit geldt ook voor wanneer men op een kade of dijk staat, een verhoging, dit brengt het perspectief verder.
1:200 Lange structuren met wijdse uitzichten over de veenweidepolders
1:200 Het perspectief zet hier door over de dijk of kade heen waardoor het wijdse uitzicht geborgen blijft
pagina 40
De visuele afwisseling komt voort uit aanwezige wilgengrienden, geriefbosjes of laagveenbossen. Deze onderbreken het perspectief. In deze bossen is het niet volledig besloten, vaak is er doorzicht tussen de boomstammen door, omdat de onderbegroeiing laag blijft. Een dijk of kade kan ook juist een perspectief onderbreken, omdat men er tegen aan kijkt. Dit maakt de ruimte wat intiemer. Tussen het laagveenbos en de zoete plas is er dichte begroeiing dat een besloten gevoel geeft.
1:200 Verhoogd perspectief op de kade. Het zicht is nog steeds open aan een zijde richting de weides. Aan de andere zijde verschuift het perspectief naar beneden tussen de populierenrij door
1:200 Onderbreking wijds uitzicht door elzenrij, perspectief hoog vanaf een kade
Visuele beleving De visuele beleving van een omgeving draagt bij aan hoe we ons voelen. Te open ruimtes kunnen gevoelens oproepen van blootstelling, leegte of gebrek aan beschutting. Te gesloten ruimtes kunnen juist leiden tot gevoelens van beklemming, stress of verlies van overzicht. Ruimtes daartussen worden bieden een balans in: • overzicht en oriëntatie, • beschutting en veiligheid, • rust en ruimtelijke leesbaarheid. Doorzichten die beslotenheid afwisselen, onthullen ruimte en geven ontspanning. Terwijl een mate van
wijdsheid bijdraagt aan overzicht en gevoelens van rust en controle geven. Vergezichten, subtiele hoogteverschillen en dieptewerking leiden tot contemplatie en ruimte voor reflectie.
Bijlage: Methodisch onderzoek landschap-stad routes 1. (Matan & Newman, 2016) 2. (Ackerman, 2025 3. (The Experience Of Landscape : Appleton, Jay : Free Download, Borrow, And Streaming : Internet Archive, 1975))
1:200 Afwisseling tussen open weidepercelen en bospercelen die in de veenweide polderstructuur zijn ingepast
1:200 Het perspectief wordt hier onderbroken door een dijk of kade wat de ruimte verkleind
1:200 Tussen het laagveenbos en de zoete plas is het perspectief omsloten door de begroeiing pagina 41
Ruimtelijke kenmerken landschap Ruimtelijke beleving
Doorzichten en onthullend
Besloten en verhullend
Perspectieven
Bruggen overgangsmoment
Wijds
pagina 42
Silhouetten
Salix alba
Betula pendula
Populus tremula Alnus glutinosa Fraxinus excelsior
Sparganium
Mentha aquatica
Lythrum salicaria
Iris pseudacorus
Phragmites australis
pagina 43
Een wilgengriend en de schaduwminnende onderbegroeiing -Midden Delfland (eigen beeld
pagina 44
pagina 45
Een houtsingel/elzenrij op een polderkade als windvanger - Midden Delfland (eigen beeld)
pagina 46
pagina 47
Hoe komt overprikkeling en onderprikkeling voor in de stedelijke laag? Infrastructuur Delft Nederland kent een complex infrastructureel systeem bestaande uit verschillende typen wegen. De wegen leiden tot diep in de steden. De Gemeente Delft streeft ernaar om met 15 minuten de bereikbaarheid met de auto vanaf het centrum van Delft op het metropolitane netwerk te krijgen. hiermee wordt een hoge bereikbaarheid voor de autogebruiker gefaciliteerd en hier dragen N-wegen, stadsstructuren en wijkontsluitingen aan bij. In het nieuwe beleid van de start valt op dat de Gemeente Delft het autoparkeren uit het historisch centrum wil weren. Dit brengt natuurlijk kansen met zich mee.
1:40.000
Snelwegen Stadsstructuren N-wegen
1. pagina 48
(Van Den Bout et al., 2012)
Wijkontsluiting
Veenweide polder
Spoornetwerk
Parken/recreatie
Waterstructuur
Droogmakerij
pagina 49
Infrastructuur Delft De auto krijgt in Delft veel ruimte. In de weidsheid van de profielen is deze ruimte merkbaar en laat het ook zien hoe het geluid en luchtvervuiling door deze structuren door de stad worden gedragen. Rondom deze structuren wordt veel gewoond wat nadelig is voor de gezondheid. Tegelijkertijd valt op dat deze profielen ook waardevolle groenstructuren en water elementen bevatten. Dit is van groot belang voor de biodiversiteit, ecologie en verkoeling van de stad.
pagina 50
1:200
pagina 51
Stedenbouwkundige typologieën woonwijken Delft kent een stedelijke structuur met een hoge bebouwingsdichtheid in de historische binnenstad en de omliggende vooroorlogse schil. De compacte typologieën van zowel de middeleeuwse stad als de arbeiderswijken weerspiegelen een tijd waarin openbare ruimte schaars maar collectief bruikbaar was. Sinds de opkomst van de auto in de 20e eeuw is deze balans echter fundamenteel verschoven. Straten en pleinen die oorspronkelijk bedoeld waren als verblijfsruimte, sociale ruimte of groenvoorziening functioneren steeds vaker als verkeers- en opslagruimte voor voertuigen. Hierdoor staat de ruimtelijke kwaliteit van deze wijken onder druk. De naoorlogse stadsuitbreidingen tonen een ander stedenbouwkundig ideaal. Wijken werden ruimer opgezet, met binnentuinen, voortuinen, achtertuinen en grotere afstanden tussen bebouwing. Typologieën zoals de bloemkoolwijk introduceerden meer groen en
een duidelijke groen-blauwe structuur als onderdeel van het woonmilieu. Tegelijkertijd werd een groot deel van de extra ruimte ingericht rondom het autoverkeer: brede wegen, parkeerplaatsen en de ontsluiting van de woonwijken. Ondanks dat deze naoorlogse wijken meer openheid en groen bevatten dan de historische stad, blijven ook zij sterk afhankelijk van ruimte-intensieve mobiliteit. Daarmee ontstaat in zowel oude als nieuwe typologieën dezelfde fundamentele vraag: hoeveel openbare ruimte willen we blijven reserveren voor stilstaand verkeer, en hoeveel ruimte durven we terug te geven aan rust, ecologie en collectief gebruik? De verdere focus van dit onderzoek zal in gaan op het historische centrum en de vooroorlogse arbeiderswijken. Hier is de druk op de openbare ruimte in de huidige tijd erg groot gekeken naar overprikkeling.
1:40.000
Historisch voor 1600 Tuinbuurten 1900-1920 Vooroorlogse arbeiderswijk 1920-1940 Na-oorlogs 1940-1960 Na-oorlogs moderne bouw 1960-2000 Bloemkoolwijk 1960-2000 TU-campus het nieuwe bouwen 1920-2010 Na 2000 Moderne tuinwijken
Waterstructuur 1. (Kaarten | Atlas Leefomgeving, z.d.) 2. (pbl, z.d.) pagina 52
Historisch voor 1600 Smalle herenhuizen op polderstructuur en langs grachten
Arbeiderswijk 1920-1940 Compacte opzet met centrale pleinen of groene ruimten, smalle straatprofielen
Na-oorlogs moderne bouw 19602000 Afwisselend hoog- en laagbouw Haakse opzet, met groen ruimtes tussen de volumes en ruimte voor looproutes
Plantagebuurt Herenhuizen met grote tuinen aan ruimtelijke parkstructuur
Tuinbuurten 1900-1920 Voor-en achtertuinen geschakeld en ruimte in straatprofiel
Na-oorlogs 1940-1960 Hoge flats geschakeld met groene ruimte ertussen, autoluw en ruimte voor looproutes
Bloemkoolwijk 1960-2000 Verspringende rooilijnen en dwalende routes achter tuinen
TU-campus het nieuwe bouwen 1920-2010 Functionele en ruimtelijke opzet van gebouwen, pleinruimten en centrale groen- en infrastructuur
Na 2000 Moderne tuinwijken Half-open bouwblokken met voetgangers toegang naar gezamenlijke binnentuinen
pagina 53
Hoe vinden we luwte? Overprikkeling van de mens vindt plaats in landelijk- en stedelijk gebied
pagina 54
pagina 55
Wat is luwte? Luwte heeft verschillende betekenissen en kan voor iedereen ook anders zijn. Hieronder een opsomming van betekenissen: • Beschutting • Rustplek • Onopvallend • Stilteplek • Oase In dit onderzoek wordt de voorkeur gegeven om met de betekenis rustplek te werken. De luwte vormt een ruimte waar de reuring of ruis uit de omgeving geen vat op heeft. Hoe vinden we luwte in Delft? Om luwte te vinden wordt er onderzoek gedaan naar een vorm van ontprikkeling in ontwerp. In het onderzoek wordt ook inzichtelijk waar en hoe ruis en reuring voorkomen in de stad. Er wordt inzicht gebracht in de opgaven die er spelen in de stad.
Deze vraag gaat verder dan enkel het toevoegen van groen of stille plekken in de stad. Het verbindt een fundamentele relatie tussen mens (en het oerbrein), ruimte en landschap, die door eeuwen van verstedelijking en functionalisering grotendeels is vervaagd. Door luwte niet te benaderen als restfunctie, maar als drager van landschappelijke en culturele identiteit, kunnen vergeten structuren en relaties opnieuw betekenis krijgen binnen de hedendaagse stad. Een dergelijke ontwerpbenadering biedt niet alleen kansen voor ruimtelijke kwaliteit, maar kan ook bijdragen aan urgente maatschappelijke opgaven zoals klimaatadaptatie, biodiversiteitsherstel en het mentale welzijn van bewoners. Luwte wordt daarmee niet enkel een ruimtelijke conditie, maar een instrument om de stad opnieuw te verbinden.
Koppeling met het cultuurlijk landschap Een belangrijke deelvraag binnen het onderzoek is: hoe kan het ontwerpen van luwte — zowel ruimtelijk als sensorisch — opnieuw verbonden worden met het culturele landschap van Delft?
Luwte vormt een ruimte waar de reuring of ruis uit de omgeving geen vat op heeft
pagina 56
Een luwteplek aan de Schie met een historische toren van de stad (eigen beeld)
pagina 57
Hasegawa Tohaku Pine Trees screen
1. 2. 3. 4. 5.
(Schouten, 2021) Beyond Emptiness, 2025) (Evers, 2025) (Ma « Unique Japan, z.d.) (Walker, 2017)
pagina 58
Wat kunnen we leren over ontprikkeling van Japan? Het Japanse concept Ma (間) In de Japanse cultuur bestaat een diepgeworteld begrip van luwte en ontprikkeling in ruimte, samengevat in het concept Ma (間間). Ma verwijst naar de betekenisvolle ruimte tussen dingen — een bewust gecreëerde pauze die rust, aandacht en beleving mogelijk maakt.
Dit principe is zichtbaar in Japanse architectuur, kunst, muziek en zelfs in dagelijkse communicatie. Niet de voortdurende invulling van ruimte staat centraal, maar juist het bewust openlaten ervan. Waar westerse stedenbouw en landschap vaak gericht is op maximalisatie, efficiëntie en programmatische verdichting, erkent Ma de waarde van afwezigheid, stilte en vertraging. Er is een bewuste choreografie van ruimte, tijd, stilte en beleving. Luwte geldt niet als leegte of verlies van functie, maar als een essentiële ruimtelijke kwaliteit. pagina 59
De meester in ontprikkeling
pagina 60
pagina 61
Japan en Ma Ma komt voort uit de invloeden van het Shintoïsme en de samensmelting met het zen-boeddhisme. Het vertaalt letterlijk naar: de betekenisvolle tussenruimte, een pauze in zowel ruimte als tijd.
Ma en ruimte De tussenruimte (Ma) zijn lijnen en structuren die voorkomen in het landschap. Hier is de ruimte voor groei, leven en veel diversiteit. En de tijd om te zijn. De pauze (Ma) zijn ruimte(s) van het ene naar het volgende moment, een dwingende vertraging of overgang naar de bestemming/ruimte die volgt. Het zorgvuldig ontwerpen van ruimtes kan ondersteunend zijn aan de uiting van Ma.
Ma is te beleven door een Roji (tuinpad)
Ma zit in de overgang van ecotonen
Ma is beleefbaar in een Engawa
Ma is te beleven in beweging
1. 2. 3.
Beyond Emptiness, 2025) (Evers, 2025) (Ma « Unique Japan, z.d.)
pagina 62
Ryoan-ji, boeddhistische tempel in Kyoto met de hierboven afgebeelde Japanse rotstuin (eigen beeld)
‘Leegte kan een pad naar verlichting zijn’ - zen-boeddhisme
pagina 63
Wat is Ma? Een beleving Ma is niet simpelweg leegte, maar een ruimtelijke en sensorische ervaring waarin ruimte, tijd en stilte bewust worden ingezet om aandacht en bewustzijn te creëren. De betekenisvolle tussenruimte — een pauze binnen de fysieke omgeving die ruimte laat voor verwondering, contemplatie, reflectie en mentale verstilling. Door bewust ruimte open te laten en prikkels te reduceren, ontstaat een omgeving waarin de mens niet voortdurend hoeft te reageren op beweging, informatie of geluid. Juist deze terughoudendheid in ontwerp maakt een andere mentale toestand mogelijk: een ervaring van vertraging, aanwezigheid en verbinding met de omgeving. Binnen Ma ontstaat kwaliteit daarom niet door maximale invulling, maar door het zorgvuldig balanceren van aanwezigheid en afwezigheid. De leegte krijgt betekenis omdat zij ruimte biedt aan beleving, interpretatie en rust — iets wat in de hedendaagse, overgeprogrammeerde stad steeds zeldzamer wordt. De uitingen van Ma kunnen voorkomen op plekken maar ook in een structuur.
pagina 64
Verwondering
Mystiek
Contemplatie
Reflectie/bezinning
Plek (links) of onderdeel van een structuur (rechts) pagina 65
Een dwingende vertraging in het tuinpad Saihō-ji tempel, Kyoto (eigen beeld)
pagina 66
Een voorbeeld van een Engawa Jizo-in Tempel, Kyoto (eigen beeld)
pagina 67
Ontprikkeling in Kyoto Hoe komt Ma tot uiting in Kyoto?
pagina 68
pagina 69
Hoe komt Ma tot uiting in Kyoto? Delft en Kyoto De schaalvergelijking
• • • •
35 - 54 woningen per hectare 550 hectare water 320 hectare openbaar groen in de stad 4400 hectare beschermd polderlandschap regio Den Haag- Delft- Rotterdam
Delft en regio 1:100.000 1.
Google earth Pro
pagina 70
• • • •
65-85 woningen per hectare 13,430 hectare water 450 hectare openbaar groen in de stad 33.000 hectare natuurlijk bos
Kyoto en omgeving
pagina 71
Kyoto’s watersysteem Kyoto is gelegen in een vallei tussen de rivieren die ontspringen in de bergen. De omgeving van de stad is onherbergzaam. De rivieren droegen historisch gezien functies als irrigatie en transport. Er zijn zelfs nog kanalen gegraven om deze functie toereikend te maken voor de toenmalige stad. De Kamo en Katsura zijn de grootste rivieren en zijn hedendaags dragers voor recreatieve rivierbanken. Ze ontprikkelen de stad en brengen de stedeling in contact met het lokale landschap. De smalle kanalen vormen luwte structuren in het centrum. De Takase kent een afwisseling van perspectief in relatie tot het water. En het Biwa-meer kanaal is een lange structuur dat ook bekend staat als het ‘Filosofen-pad’. Het watersysteem en de plekken en recreatieve structuren daaraan, brengt tussenruimte in de dichte en drukke stad. De omgeving van Kyoto is onherbergzaam waardoor je je snel bevindt in de natuur en rust. Er zijn alleen weinig begaanbare routes in deze omgeving. Terwijl je in Delft routes kunt volgen die naar het buitengebied leiden en vervolgens ook routes door dit landelijk gebied gaan.
pagina 72
1:70.000
pagina 73
Typologieën watersyteem De rivieren en kanalen zijn dus als tussenruimte in de stad. Het menselijk perspectief langs de rivieren Katsura en Kamo zijn gericht op de horizon, wijdsheid, maar wisselt ook naar interactie met de rivier. Het is op veel plekken langs deze structuren mogelijk om dichtbij het water te komen of zelfs met stapstenen over te steken. Het perspectief van de Takase en Biwa-meer kanaal zijn gericht op de grond, naar beneden, terwijl men langs een bomenstructuur wandelt en kan luisteren naar het kabbelende water en de ritselende bladeren. Tijdens de beweging langs de Takase is er soms een plek waar je je op het niveau van het water kunt bevinden. Hier isoleer je je in een kleine ruimte van de stad en wordt je even een met het kanaal.
Een principe dwarsdoorsnede van de Katsura rivier 1:500
Een principe dwarsdoorsnede van de Kamo rivier 1:500
pagina 74
Door overstromingen in het verleden zijn er ingrepen gedaan in de bovenloop van de rivieren. Er zijn dammen geplaatst die het water tegenhouden en reguleren op een bepaald niveau. Hierdoor is het waterpeil met wel 2 meter gezakt.
Een principe dwarsdoorsnede van ‘Het filosofenpad’ Biwameer kanaal 1:500
Een principe dwarsdoorsnede van het Takase kanaal 1:500
pagina 75
Een visser in de Kamo rivier en de stad op de achtergrond Kamo rivier, Kyoto (eigen beeld)
pagina 76
Een Ma -isolerende beleving in de Kamo rivier Kamo rivier, Kyoto (eigen beeld)
pagina 77
Kyoto’s infrastructuur Het Jōbō Grid Systeem was een historisch Japans stedenbouwkundig systeem gebaseerd op een orthogonaal raster van rechte straten en rechthoekige bouwblokken. Het systeem werd vanaf de 7e eeuw toegepast bij de aanleg van Japanse hoofdsteden zoals Kyoto.
Het is een vrij simpel systeem en weerhoudt het drukke verkeer van de woonstraten. De Ōjiwegen dragen de grootste stromingen door de stad en kennen wij als stadstructuren. De Kōji leiden als een soort wijkontsluitingen naar de woongebieden: Cho.
Het raster organiseerde de stad en dus nu ook het infrastructureel systeem in een hiërarchisch en gecontroleerd patroon van noord-zuid- en oost-westassen. Belangrijke paleizen, tempels en administratieve functies lagen centraal of op symbolisch belangrijke plekken binnen het grid.
Het is goed om te weten dat bewoners in Kyoto ook veelal reizen met het openbaar vervoer dat bestaat uit bussen maar ook een uitgebreid ondergronds metro-netwerk. Dit wordt zeer intensief benut.
Het Jōbō-systeem is enerzijds een zeer rationele en gecontroleerde structuur, maar anderzijds laat het ruimte voor de Japanse gevoeligheid voor landschap, seizoenen en leegte. In steden als Kyoto werd het strikte grid later verweven met tuinen, tempelcomplexen, zichtlijnen naar bergen en tussenruimtes die aansluiten bij concepten zoals Ma.
Kyoto’s Jōbō Grid System in principe
1. 2.
(UNESCO World Heritage Centre, z.d.) (Natake, 2005)
pagina 78
1:70.000
pagina 79
Kyoto’s infrastructuur Dankzij de opzet en het gebruik van het Jōbō Grid Systeem leidt dit tot rustige woonblokken in de stad. Ondanks dat Kyoto een enorm overweldigende drukke stad lijkt, is het juist hier in de smalle woonstraten rustig. De hoogte van gebouwen langs de Ōji en de Kōji vangen het geluid weg van de woonblokken erachter. In de woonstraten zelf mag niet geparkeerd worden. Parkeren vindt plaats in parkeergarages, op eigen terrein en in drive-in woningen. Hetzelfde geldt voor fietsparkeren, dit wordt gefaciliteerd op plekken waar dynamiek al is. Maar is niet mogelijk voor de deuren van woningen. Visueel gezien geven deze objecten dus geen ruis in het straatbeeld. Locatie van genomen doorsnede
Volledige doorsnede van het blok in Kyoto 1:1500
pagina 80
Een ingezoomde principe doorsnede van een blok in Kyoto’s infrastructureel systeem 1:200
pagina 81
Een voorbeeld van een Ōji- weg in Kyoto (bron: Google Maps)
pagina 82
Een voorbeeld van een Cho- woonstraat in het centrum van Kyoto (eigen beeld)
pagina 83
Ma in Japanse tuinen en tempels In de Japanse tuinen zijn er twee soorten te onderscheiden van elkaar: De kijktuin en de wandeltuin. De kijktuin heeft een aanloop van een vertragend pad als opbouw naar het eindpunt. Een statische rust zone waar de bezoeker plaats kan nemen. De kijktuin zelf is veranderlijk of de omgeving van de kijktuin. De veranderlijkheid zit in de seizoensveranderingen of weerselementen. Na afloop wordt dezelfde route terug gelopen. Overgangen worden benadrukt met een variatie aan materialisatie in verharding.
De kijktuin in principe -vertraging als opbouw naar het eindpunt -statische rust zone
1.
(Mansfield, 2012)
pagina 84
De wandeltuin is een bewegingstuin. Het kent een afwisseling van perspectieven waarij bewust dingen worden verborgen of laten zien. Het perspectief verschil kan ook anders te beleven zijn door de aanwezigheid van hoogteverschillen. Overgangen worden benadrukt met een variatie aan materialisatie in verharding.
De wandeltuin in principe kent - wisselende perspectieven en momenten van verassing en verberging
pagina 85
Het perspectief naar de tuin is statisch, maar de tuin zelf is veranderlijk door weerselementen en seizoenen Kinka-ji tempel, Kyoto (eigen beeld)
pagina 86
Het perspectief in de wandeltuin wordt bewust gericht naar wat men wel wilt laten zien of niet wilt laten zien Heian-shrine tuin, Kyoto (eigen beeld)
pagina 87
Uiting van Ma
Wat leidt tot een uiting van Ma in Kyoto?
Primaire elementen
Veranderlijkheid
Seizoenen
Weerselementen
1.
(Mansfield, 2012)
pagina 88
Kalmerende prikkels
Auditief
Visueel
Reuk
Tactiel
Landschapsbouwstenen
Dwingende vertraging
Intimiteit
Isolatie
Transitie wereldse naar niet-wereldse
Wijds
Perspectieven
Doorzichten - onthullend
Besloten - verhullend
Veenweide landschapsbouwstenen pagina 89
Ma komt ook voort uit de veranderlijkheid in seizoenen. Saihō-ji tempel, Kyoto (eigen beeld)
pagina 90
Een schaduwspel en licht ondersteund ook de uiting van Ma. Een mystieke beleving. Saihō-ji tempel, Kyoto (eigen beeld)
pagina 91
Opgave Delft
pagina 92
pagina 93
Focuswijken De focus van de verdere analyse van Delft ligt op het historische centrum en de vooroorlogse wijken van de stad. Deze wijken zijn zoals eerder benoemd, dichtbebouwd en kampen met de hedendaagse druk op de openbare ruimte door de 20e-eeuwse strategie van inrichten in de smalle straten en weinig beschikbare open ruimtes.
Principe typologie historische binnenstad
1. 2.
(Kaarten | Atlas Leefomgeving, z.d.) (pbl, z.d.)
pagina 94
Principe typologie vooroorlogse arbeiderswijken
1:20.000 Historisch centrum/ binnenstad Vooroorlogse arbeiderswijken
pagina 95
Groen-blauw en recreatie De wijken liggen veelal met hun randen aan recreatieve parken of verbindingen naar het buitengebied. Echter valt het op dat er in Hof van Delft en de historische binnenstad geen groene ruimtes zijn die bij kunnen dragen aan de luwte in de wijken. De historische binnenstad licht ook op door de aanwezigheid van verharde pleinen. Deze pleinen zijn verbonden aan monumenten of grachtenstructuren. Daarnaast zijn er een aantal pleinen die zijn ingericht voor het autoparkeren in de stad. Door het nieuwe beleid van de stad wordt het parkeren op deze pleinen verboden. Een kans voor transformatie naar luwte ruimte. In de historische binnenstad zijn hofjes aanwezig, helaas zijn er maar weinig openbaar of zo ingericht dat ze ook bijdragen als luwte plek.
1.
(Home - PDOK, z.d.)
pagina 96
Singels (luwte)
Verharde pleinen (ruis/reuring)
Groene begraafplaats (luwte)
Cultuurhistorissche structuur en verbinding (luwte)
Parkeerplein (ruis)
(private) tuin/ hofjes (luwte)
Opvallende boomstructuren dragers kalmerende prikkels
Historisch centrum/ binnenstad
Plantsoen
Monumenten
Vooroorlogse arbeiderswijken
1:20.000
pagina 97
Rust-reuring en ruis Bij een verder onderzoek naar de arbeiderswijk Hof van Delft en de historische binnenstad is gekeken naar de onderverdeling rust-reuring-ruis. Hoe worden straten en pleinen beleefd en welke prikkels dragen daaraan bij? Reuring komt veelal voor in de historische binnenstad waar de dynamiek van horeca en winkels afwisselt met charmante ruimtelijke toeeigeningen in de vormn van geveltuintjes. Ruis is vooral aanwezig in geluid en visuele verstoringen. Het gaat over overlast van razende auto’s door de straten, iets dat ook in de straten van de historische binnenstad voorkomt. Maar de meest voorkomende storende factor zijn alle geparkeerde auto’s en fietsen op straat en langs de grachten. Gekeken naar rust ruimtes stuit het onderzoek op hofjes en geisoleerde tuinen en pleintjes. De schaal hiervan is minimaal. Het zijn plekken waarvan je moet weten dat ze er zijn.
pagina 98
1:10.000 Ruis
Luwte
Reuring Parkeerplein pagina 99
Ruis in beeld
Blik op straat (auto en fietsen) langs de grachten
‘Open’ ruimtes tussen bebouwing zijn overmatig functioneel; spelen, fietsparkeren, autoparkeren en ondeugdelijk groen
Op ooghoogte grijze straten, volgezet met auto’s. Hoge boomkronen zorgen voor schaduw in de straten.
De strijd om ruimte in de stad; fietsparkeren op de plekken waar juist ruimte zijn werking zou kunnen doen
pagina 100
Relatie met de cultuurhistorische grachten wordt geblokkeerd door geparkeerde auto’s
Openbare ruimte bij bouwontwikkelingen vanaf 1980 leggen de nadruk op ruimte voor de auto. Groen is schaars.
Winkelstraten in het stadscentrum kennen veel kleurrijke elementen en objecten en problemen met het fietsparkeren.
Tussen 2015-2017 is de Spoorsingel heringericht; functie blijft ruimtelijk voor de auto zonder beleving voor de voetganger langs de heraangelegde gracht pagina 101
De historische binnenstad Vanuit de probleemanalyse is gekozen om verder te gaan met de historische binnenstad vanwege de volgende punten: • • •
een autovrij historische binnenstad in het nieuwe beleid levert grote oppervlaktes aan ter transformatie Er is een grote opgave om luwte te zoeken tussen de reuring en ruis Er ligt een kans voor het verbeteren van het welzijn voor de bewoners van het centrum, maar ook de bezoekende bewoner
pagina 102
Een voorbeeld van ruis en reuring langs elkaar in de stad (eigen beeld)
pagina 103
Waarden en opgaven van de historische binnenstad
pagina 104
pagina 105
De wijkstructuur Monumenten in de historische binnenstad vinden zich te midden van de reuring en ruis en zijn vaak ook onderdeel van de toeristische routes. Wat opvalt is dat onderdelen van deze toeristische routes hier en daar ook samengaan met de routes die bewoners lopen of fietsen om hun bestemming te bereiken of om te gaan winkelen.
Er is weinig luwte in de binnenstad zelf en dus geen tussenruimte of onderbreking van de ruis en reuring. Dit leidt tot overprikkeling. De luwte is meer te vinden langs de randen bij de Schie, of buiten de binnenstad.
De reuring route komt uit bij verharde pleinen waar ruis en reuring samenkomen. De visuele ruis is ook aanwezig langs de historische grachten en monumentale bruggen die mensen gebruiken om zich door te stad te bewegen. Bewoners Toerisme
Stromingen wijkstructuur bewoners en toeristen 1.
(“Cultuurhistorische Waardenkaart Gemeente Delft”, 2024)
pagina 106
1:10.000 Monument
Reuring routing
Historische brug
Luwte plek of structuur Parkachtige ruimte
NS-station
Hof/tuin
Verhard plein
Visuele ruis
pagina 107
Groen en weersomstandigheden De verharde pleinen zijn grote oppervlaktes die warmte vasthouden en ook nog eens kampen met wateroverlast bij piekbuien. Dit geldt ook voor de gedempte grachten die verhard zijn. De boomstructuren langs de noord-zuid grachten vormen waardevolle boomstructuren maar staan veelal in de verharding en tussen de geparkeerde auto’s. De parkeerpleinen zullen in de toekomst dus verdwijnen wat ruomte biedt voor het transformeren van ruis ruimtes naar luwte ruimtes ter onderbreking in de stad. Aanwezige groene ruimtes zijn vaak verstopt, klein of privaat. Men moet er dus echt vanaf weten om deze te bereiken. Wind speelt geen rol in de binnenstad vanwege de bebouwingstructuur.
1. 2.
(“Cultuurhistorische Waardenkaart Gemeente Delft”, 2024) (Kaartviewer - Klimaateffectatlas, z.d.)
pagina 108
1:10.000 Hof/tuin
Boezemwater
Verhard plein
Polderwater
Intensiteit wateroverlast piekbuien openbare ruimte
Parkachtige ruimte Oever recreatie
Boomstructuren grachten
Gedempte gracht
NS-station
Parkeerplein
pagina 109
De ontprikkeling van de historische binnenstad Delft
pagina 110
pagina 111
Structuurplan Het structuurplan richt zich op het toevoegen van luwte als tussenruimte in de reuring en ruis. dit betekent de transformatie van parkeerpleinen tot groene luwte plekken. Groene structuren introduceren in gedempte grachten die tegelijkertijd ook water kunnen opvangen in natte tijden. En monumenten die met hun architectuur, kleur, of toevoeging van geluid meedoen in de ervaring van luwte. De noord-zuid grachten vormen lange luwte structuren die kenmerkend zijn aan hun boomstructuur en de auto hebben verruild voor groen en beleving langs het water.
Deze onderdelen brengen momenten van pauze in de reuring route en dragen bij aan het welzijn van de mens, ecologische structuren en klimaatadaptatie in de binnenstad. Vanuit het structuurplan worden er 3 locaties verder uitgewerkt in ontwerpen op basis van de lessen die zijn gehaald uit het onderzoek. Het gaat om de volgende locaties: • De oude kerk - Een ruimte te midden van de grachtenstructuur en een luwte bestemming in de reuring • De Paardenmarkt - een parkeerplein waar klimaatproblemen spelen en de ruimte getransformeerd kan worden naar een luwte plek voor bewoners • De Brabantse Turfmarkt en Burgwal - Een structuur en winkelstraat die kampt met waterproblemen en een centrum is van reuring door winkelpubliek. Te midden van deze reuring en dynamiek kan een luwte ontstaan
Locatiekeuzes pagina 112
1:10.000 Monument
Reuring route
Luwte ruimtes
Vertraging grachten Vergroende woonstraten
NS-station
Ingreep wateroverlast Parkachtige ruimte
Hof/tuin Spoor
Verhard plein
pagina 113
Uitwerkingen Wat levert het op als je met de ‘Ma-gedachte’ een ontwerp maakt waar mensen kunnen ontprikkelen? pagina 114
pagina 115
De oude Kerk De oude kerk is een monument uit 1246 en staat op de toeristische looproute door de historische binnenstad. Met de Gothische architectuur is het een indrukwekkend bouwwerk tussen de omliggende historische bebouwing. De kerk is de bestemming, de buitenruimte is functioneel en biedt ook ruimte voor de stalling van fietsen. Langs de grachten waar de kerk tussengelegen is, wordt volop met de auto geparkeerd en worden fietsen gestald. Met regelmaat zijn activiteiten in de kerk in de buitenruimte te horen. Zoals gezangen en de orgel. Aan de zuidzijde zit een drukterras van de aanwezige horeca.
Restauratie met Bentheimer zandsteen steunberen
Een drietal bomen langs de kerk vormen een mooi schaduwspel op de bestrating en de gevel van de kerk. Verder valt er veel schaduw rond de kerk door bebouwing en dichte kronen van Lindes. De noordzijde van de kerk is deels gerestaureerd met Bentheimer zandsteen en wijkt daardoor af met de witte stenen.
Schaduwspel boomkronen
Indrukwekkende Gothische architectuur pagina 116
Visuele ruis van auto- en fietsparkeren
Auditieve prikkels van orgel, gezangen en horeca
Licht en schaduw pagina 117
Luwte in de landschapsstad De ruimte rond de Oude kerk is een tussenruimte, ter onderbreking van de lange luwte grachtstructuren. Het bied lucht in de stromingen van bewoners en de routing van toeristen. Geluid en licht wordt hier intenser ervaren op 3 verschillende manieren in relatie met de gothisch architectonische Oude kerk. Het geluid van de orgel en gezangen uit de kerk kan men op meditatieve wijze tot zich nemen door zelf te vertragen of zelfs statisch te zijn in een veranderlijke omgeving. Mensen gaan naar de kerk om te verstillen, te reflecteren en luwte op te zoeken. Dit is sterk in verband met de grootsheid van de architectuur
Landschapsbouwstenen
pagina 118
Groene ruimtes en waterelement
Een vertragende route met contrasten in vernauwing en verwijding
pagina 119
De reflectietuin van de Oude Kerk De ervaring van verstillen, vertragen en grootsheid wordt in de tuin van de kerk doorgezet. Er zijn 3 verschillende manieren om het licht en geluid rond de kerk te ervaren. De verwondering van natuur en het lichtspel draagt bij aan een zintuigelijke relatie met de Oude Kerk. De materialisatie vormt eenheid in de drie plekken van de reflectietuin.
contrast en intimiteit reflectie van geluid en licht
verstillen en schaduw
pagina 120
1:200 Oude Delft Nieuwe Delft
Gravel & Belgisch hardsteen Gebakken klinkers
Bentheimer zandsteen
Kruidenrijk gras met Belgisch hardsteen
Schaduwminnende kruidenlaag Stedelijk waterelement Bebouwing
Oude Kerk
pagina 121
A. Verstillen en schaduw Een dwingende vertraging in de ruimte begeleid door licht geritsel uit de houtsingel bestaande uit soorten als de Zwarte els, struikwilgen en berken. In beweging langs de kerk waarbij de verstilde omgeving soms kan genieten van orgel en gezangen uit de kerk. Het schaduwspel van de transparante kronen
pagina 122
op de grond en de gevel van de kerk brengt verwondering en kan in een statische positie bewonderd worden. Met het lichte geritsel van bladeren op de achtergrond. De overgangen van het pad worden benadrukt met een wisseling in materialisatie van de verharding.
B
Verh a Gr r
Kruide nr Fau i n B
Solita Alnus ire gl
Tilia corda ta
la pend u t u e
la
n inosa ut
A
eide en s w tr e r k u i d n k e e j n a
eel uw weide rijk
isch hard g l e
en ste
ng i d vel a
pagina 123
Koel
pagina 124
Droog
Vochtig
pagina 125
pagina 126
Droog Koel pagina 127
B. Reflectie en versterking Het geluid uit de kerk en de reflectie van de Gothische architectuur. Het Belgisch hardsteen, de klinkers en incidenteel het water versterken de geluidsreflectie van de orgel en gezangen uit de kerk. De hersenen ervaren de auditieve prikkels intenser in deze open ruimte.
pagina 128
Het water komt bij regenbuien in de ruimte en reflecteert dan ook de gevel van de kerk. Het water infiltreert langzaam, waardoor het tijdelijk ook tot spelen kan leiden.
linkers
ul
pendula
excelsior s u
Bet
a
Fr a x in
B
Solita ire Al
n us glutinosa n
nt
Wate re d e e t l ij k S
1:100 nt e m le terelem e a w
nk
Verh ar Belgisch
ng stee i d rd ne a h
pagina 129
Warm Droog
pagina 130
pagina 131
C. Contrast en intimiteit De witte stenen aan de noordzijde maken de smalle straat optisch ruimtelijker dan deze is en biedt licht in de donkere ruimte. Hier wordt het contrast tussen licht en donker versterkt door te werken met schaduwminnende beplanting met donker blad. Deze beplanting
pagina 132
omarmd het vertragende pad langs de kerk en door de steunberen. Een afwisseling van de zandsteen en hardsteen ten opzichte van beplanting en de gevel verdiept de contrastrerende beleving.
Kr
tin
n iu de
Fra xin
rijke on
d
us excelsio
Salix alba
A l n us g lu
o s sa b n o
1:100
begroeiing er
Laagv ee
linkers
Bentheim
Verh ar Belgisch
ve Gra l
r
nk
C
e
nd r za ste
en
ng stee i d rd ne a h
pagina 133
Koel Vochtig pagina 134
pagina 135
De Paardenmarkt De Paardenmarkt is een deels omsloten, verhard plein in de historische binnenstad. Het is de bestemming van vele auto’s die hier geparkeerd worden door omwonenden, en in de weekenden bezoekers van de stad. Het plein is rijk aan omliggende monumenten met indrukwekkende gevels en toegangen. Deze zijn door de huidige inrichting onopvallend. Omwonenden lopen over het plein vanuit huis naar het centrum, of bezoeken het Hofje van Pauw waar gespeeld wordt of men komt om even tot rust te komen.
Routing langs gevels
De grote platanen en de boschages bieden schaduw en verkoeling, waaruit ook geritsel komt van het blad en de faunasoorten die hier leven. Een waarde die bewoners beamen. Het kinderdagverblijf ten noorden van het plein creert onaangenaam geluid wat zich verspreid in de omsloten ruimte. Het plein heeft een groot oppervlak van circa 9.000 m2 met grote potentie voor herinrichting bij het verdwijnen van het autoparkeren. Interview omwonenden: Ineke en Wietse (anonieme namen) • • • • • • • • • •
Monumentale gebouwen
Geparkeerde auto’s zijn een doorn in het oog Ook doorgaand autoverkeer geeft overlast Er is veel overlast van drugsverkeer Het groen biedt de nodige verkoeling De boschages met paden scheppen een gevoel van intimiteit en ontdekking, beetje spannend Langzaamverkeersroute als wens Nieuw park voor de stad Relatie van restaurant en monumenten met de ruimte Uitwisseling spelen en ontmoeten tussen plein en hofje van Pauw Geluid van de kinderopvang dempen Parkeerplein met omliggende monumenten
pagina 136
Monumentale gevels - ruis parkeren - voetgangers Kalmerende prikkels van groen - Stress prikkels van routing kinderdagverblijf - opvallende entrees bebouwing
m 95
ci
ca cir
m 95 a rc
Groot oppervlakte ter transformatie
Omsloten ruimte - versterkt sensorische beleving pagina 137
3 landschapservaringen In een omsloten ruimte versterkt de beleving van ondere andere auditieve en geur prikkels. De visuele prikkeling is beperkt tot wat men dichtbij kan zien. Een ruimte in de stad voor bewoners om bezinning, isolatie en reflectie te ervaren. Drie lager gelegen landschapstuinen worden gedragen door een lineaire ruggengraat die de ruimte opsplitst en zichtlijnen koppelt aan de indrukwekkende monumentale entrees van omliggende bebouwing. Een verbindende voetgangersroute passend aan de lijnen van het landschap. De grote oppervlakte is een kans om te laten zien wat er mogelijk is aan transformatie in de binnenstad. Er is ruimte voor een pilot om te verkennen hoe het lokale landschap ervaren kan worden in een stedelijke locatie. Daarbij is eigenaarschap door bewoners mogelijk in de vorm van seizoensgebonden beheer.
Landschapsbouwstenen
pagina 138
Gelaagdheid in routes
3 natuurypen
Verzonken landschapstuinen
pagina 139
De verzonken landschapstuinen
Isolatie en onthulling (laag)veenbossen landschap
Lineairiteit en biodiversiteit verkavelingslandschap
pagina 140
Bezinning in grootsheid wijds landschap
1:200 Wilgengriend
Veenbos
Kruidenrijk grasland
Wilgensingel
Metalen raster en waterelement Vochtig hooiland
Houten pad
Houtsingel en waterelement
Verhard plein
Polderkade element Klinkers en bebouwing pagina 141
A. Isolatie en onthulling Een veenbos om je in af te zonderen en een ‘laar’ waar de natte ondergrond onthuld wordt in zowel een aardse geur als licht in het bos. Het veenbos is bestaat uit lichte, transparante kronen en een kruidachtige onderlaag. Doorzichten door de stammen van de bomen en een verspringend pad bieden een speelse opzet.
pagina 142
Het houtenpad verdwijnt vertragend in een intiem kussen van een kruidige onderbegroeiing. De stedelijke waterelementen zijn oversteekbaar door een metalenraster waar de waterplanten doorheen kunnen groeien en licht doorlaat in het water. Seizoensgebonden beheer: kortzetten bomen
H
W
n k nu p
Kr
n iu de
Fra xin
rijke on
d
us excelsio
Salix alba
A
tin
r
A l n us g lu
o s sa b n o
begroeiing er
Laagv ee
ad
Verh Met ar
te u o
1:100
lp pe
releme e t a
nt
ng rast i er d en l a
pagina 143
B. Lineariteit en biodiversiteit Dwars door de verschillende ecotonen van het landschap is de biodiversiteit op te merken in geurbelevingen en visuele afwisselingen. De lange zicht- en looplijnen benadrukken herkenbare structuren uit het lokale landschap. Zoals sloten en perceelstructuren.
pagina 144
De frisse geur van de oeverbeplanting die overgaat in de kruidige weide. En een perceel van wilgengriend de aardse geur geeft. De overgangen van de ecotonen vormen de tussenruimtes die hier zichtbaar zijn dankzij de houten knuppelpaden. De tussenruimtes zijn van waarde voor lokale insecten en vogels. Seizoensgebonden beheeer: Knotten van wilgen.
oiland en o k H Fau r n
Knot wi Sali l x
n e g lba a
weide
B
rijk
nrijke weid e d ui -en kruiden e a
outsingel h en us glutinosa n
Elz Al
H
n k nu p
ad
Verh ar
te u o
1:100
lp pe
ng eppe i d Gr l
pagina 145
C. Bezinning in grootsheid In een wijdse ruimte, omsloten door struweel is de kruidige en frisse geur van de weide en het vochtig hooiland aanwezig. De ruimtelijkheid wordt benadrukt met lange looplijnen en verre zichten. Solitaire bomen in de ruimte versterkt dit nogmaals met hun grootsheid.
pagina 146
De grootsheid van de bomen en de ruimte maakt een gevoel van bezinning los in de mens. Het microrelief leidt tot een vochtig hooiland waar houten knuppelpaden gekoppeld worden aan de droge gravelpaden van de weide. Seizoensgebonden beheer: Hooi en grassen met een zeis kort maaien
Solita ire Al
Verh ar H
nrijke weid e d ui ig hooiland e t
Fauna en
kruidenri j
oiland en o k H Voc r h
excelsior s u
x a
ad
Frax in C
Sali
alb
lp pe
n us glutinosa n
1:100
eide kw
ngten knu i d u p o
pagina 147
Doorsnedes
Doorsnede 1
Doorsnede 2
Warm
pagina 148
Koel
Droog
Vochtig
2
1 pagina 149
De Brabantse Turfmarkt en de Burgwal Deze lange structuur was ooit een gracht, verbonden aan de Oude Langendijk en bestaande grachtstructuur van de Brabantse Turfmarkt. In 1860 is de gracht gedempt vanwege hygieneproblemen in de binnenstad. De structuur is stedenbouwkundig omgevormd tot iets tussen een straat en plein in. Er vinden tweewekelijkse markten plaats en fietsparkeren is een groot probleem dat ruis veroorzaakt. De winkelpanden aan de straat/ plein trekken bezoekers op de fiets en vragen om fietsparkeerplekken voor korte tijd.
De Brabantse Turfmarkt - boomstructuur en bestrating
Op de straat/plein zijn ook terassen van horeca te vinden. Vaak midden in de vroegere grachtstructuur, onder de toegevoegde platanen. Aan de straat ligt ook de Maria van Jessekerk, die enkel nog de klok luid bij bijzondere gelegenheden en voor kerkdiensten. Een verscholen hofje is toegankelijk aan de Burgwal.
Winkels in de gevels
Burgwal als fietsparkeerstructuur pagina 150
programmering in de gevel en ruis van fietsparkeren
auditieve prikkels vanuit de kerk en horeca
structuur van de gedempte gracht pagina 151
Ontprikkeling in de gedempte gracht Een ecologische structuur door de winkelstraat in het historische centrum. Het biedt een verstilling aan voor flora- en faunasoorten, maar ook de mens, in de dynamiek van het winkelen. De structuur is gericht op auditieve, visuele en tactiele prikkels. Het vangt water op in natte tijden en biedt verkoeling in periodes van droogte. De parallele lijnen van de structuur onderscheiden zich in contrasten als dynamiek en rust, daarbij aansluitend ook in kleur van de verharding en beplanting. De prikkels leiden ertoe dat de structuur een waardevolle tussenruimte wordt voor natuur en mens in de dynamiek van de stad.
Landschapsbouwstenen
pagina 152
Een groene tussenruimte in de reuring
Verbijzonderingen bij entree van de tussenruimte
pagina 153
De verstillende tussenruimte
Microrelief in het pad en greppels aan de zijden
Rustplekken in de groene tussenruimte
Elzensingel structuur
pagina 154
1:200 Wilgengriend
Veenbos
Wilgensingel
Metalen raster en waterelement Vochtig hooiland
Houtsingel en waterelement Kruidenrijk grasland Houten pad Verhard plein
Polderkade element Klinkers en bebouwing pagina 155
Verstilling en verbinding Een letterlijke tussenruimte van groen en kalmerende verbinding met verassende toegang tot de besloten structuur.
pagina 156
1:100
ng en klinkers i rd akk
Meers ta m Co rn Fran g
u
- grav el
s
Co
rylus av e l la
ding r a
lnu a la
na
Ver h
a Ge b
heesters e ig m s sanguinea u
pagina 157
Halfv e r h
Het groen biedt beslotenheid en afstand tot de dynamiek van het winkelende publiek. Halftransparante kronen en licht geritsel van de wind en aanwezige vogels kalmeren de mens. De greppels aan de zijkanten bieden wateropvang in tijden van hevige regenval en verbeelden de greppels uit het veenweide landschap.
pagina 158
Kru id
en rijke onder
be
groeiing
lfverhar a H
g - gravel din
Ver h Geba k
a a
g n i d link ar ken k ers
Salix c
1:100
pre
nh o u t s e z l E i Aln n u
l ge s glutinosa
pagina 159
pagina 160
Warm
Koel
Droog
Vochtig
pagina 161
Doorsnede 1
pagina 162
2
1
Doorsnede 2 Warm
Koel
Droog
Vochtig pagina 163
Conclusie
pagina 164
pagina 165
Conclusie Met het onderzoek en project ‘ontprikkeld’ komt een nieuw perspectief in de ontwerpfilosofie tot leven. Waarbij de koppeling tussen mens-natuur een belangrijke basis vormt. In ‘ontprikkeld’ is de aandacht gelegd op kwaliteit en beleving van landschap-natuur in de openbare ruimte. In het werkveld zijn er ontzettend veel zaken die allemaal een ruimteclaim leggen op de openbare ruimte. Ontprikkeling maakt ruimte voor leegte en luwte en stelt dat de ruimtevragers slimmer en beter opgelost moeten worden. Waarbij het bewust inzetten van de openbare ruimte om kwaliteit en beleving te waarborgen voorop staat. Uit het literaire onderzoek blijkt dat ontprikkeling van de openbare ruimtes positieve verandering brengt in het welzijn van bewoners en gebruikers. Met deze kennis kunnen wij als mensen, als landschapsarchitecten, architecten en stedenbouwers bijdragen aan het toevoegen van nieuwe groene ruimtes en structuren op basis van lokale kwaliteiten van natuur-landschap. En daarmee integrale ontwerpen maken waar opgaves zoals ecologische grenzen, mentale gezondheid, klimaatadaptatie en collectief welzijn samen komen. De ontwerpen laten zien wat de nieuwe kwaliteiten van de locaties omvatten en de herstelde relatie met de het lokale landschap een kans is voor de stad, natuur en het welzijn van de mens.
pagina 166
pagina 167
Dankwoord 4,5 jaar geleden ben ik begonnen aan de Academie van Bouwkunst te Amsterdam. Eerst heb ik deelgenomen aan de Pre-Master om vervolgens te kunnen starten aan de master landschapsarchtiectuur. Een wens vervulde om mij te verdiepen in het vakgebied en te duiken in de wereld van landschapsarchitectuur. Dit afstudeerjaar laat zien wie ik ben als landschapsarchitect, als persoon en waar ik aandacht voor vraag. Ik kijk terug op een fijn afstudeerjaar met een waardevolle afstudeercommissie. De ruimte die zij mij hebben gegeven, de feedback, inspiratie en discussies hebben ontzettend bijgedragen. Met veel dank aan hun ben ik trots op mijn proces en het resultaat. Daarnaast bedank ik mijn collega’s en werk waar ik de ruimte heb gekregen om mij te ontwikkelen en de tijd te steken in de studie. Ook met hen waren er waardevolle momenten om te sparren of inspireerden zij mij. Tot slot wil ik mijn familie en vrienden bedanken voor de steun die zij mij brachten. En ook zeker het geduld in de afgelopen jaren en aan mijn zijde zijn gebleven.
pagina 168
pagina 169
Literatuurlijst 1.
How the city hurts your brain. (2012). Taproot, 21(2). https://digitalcommons.cortland.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1466&context=taproot 2. Van Deursen, N. (2021, 24 september). De noodzaak van natuur voor de overprikkelde stadsmens https://www.goedgesprek.com/noodzaak-natuur-stadsmens/ 3. Orth, C. (2025, 22 april). Stad versus dorp: Wat is gezonder? https://gezondheid.nl/stad-versus-dorp-wat-is-gezonder/#:~:text=de%20hoge%20parkeerkosten.,Stressniveau,natuur%20kan%20je%20stressniveau%20verlagen. 4. Thema leefomgeving | Sociaal. (z.d.). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024. https://www.volksgezondheidtoekomstverkenning.nl/c-vtv/leefomgeving/sociaal#:~:text=Sociale%20 kwaliteit%20van%20de%20leefomgeving,2%2C%206%2D10). 5. Butler, A. B. (2009). Triune Brain Concept: A Comparative Evolutionary Perspective. Academic Press. https://www.sciencedirect.com/science/chapter/referencework/abs/pii B9780080450469009840?via%3Dihub 6. Rauch, J. (2019, 20 november). Stress in de stad. EOS Wetenschap. https://www.eoswetenschap.eu/psyche-brein/stress-de-stad#:~:text=Mensen%20die%20in%20een%20 stad,zelfs%20uit%20van%20een%20verdrievoudiging.&text=Waarom%20werkt%20het%20leven%20 in,in%20kwestie%20zonet%20had%20geleverd 7. Sudimac, S., Sale, V., & Kühn, S. (2022). How nature nurtures: Amygdala activity decreases as the result of a one-hour walk in nature. Molecular Psychiatry, 27(11), 4446–4452. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01720-6 8. Schouten, M. (2021). Het andere en het eigene. Onze relatie met natuur en landschap. 9. Beyond emptiness: The 3,000-Year Evolution of ‘Ma’ in Japanese Artistic Expressio. (2025, maart). medium. com. https://medium.com/@mochimuseum/beyond-emptiness-the-3-000-year-evolution-of-ma-in-japaneseartistic-expressio-5053a6569cc4# 10. Evers, M. (2025). De Japanse wijsheid van Ma: op zoek naar de waarde van leegte in een volle wereld. 11. Ma « Unique Japan. (z.d.). https://new.uniquejapan.com/ikebana/ma/#:~:text=Ma%20%E2%80%93%20in%20your%20 life,ultimately%20where%20we%20find%20fulfillment. 12. Mansfield, S. (2012). Japan’s Master Gardens: Lessons in Space and Environment. In Medical Entomology and Zoology. http://ci.nii.ac.jp/ncid/BB09109236 13. G R O N D B O O R & H A M E R. (2022). Geologie Oer-Gantelsysteem in Delfland. In G R O N D B O O R & H A M E R (Vol. 64, pp. 6–7). https://natuurtijdschriften.nl/pub/1024365/G-H2022nr2_art-688_oer-gantel.pdf 14. Geschiedenis van Delft. (z.d.). Geschiedenis van Zuid-Holland. https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/verhalen/geschiedenis-van-delft/ 15. Sloten (cultuurhistorisch beheer) | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Sloten_(cultuurhistorisch_beheer) 16. Jellicoe, G. A., & Jellicoe, S. (1975). The landscape of man: Shaping the environment from prehistory to the present day. 17. Van Den Bout, J., Van Der Meijs, M., Palmboom, F., & Gemeente Delft. (2012). Zicht op Delft. In Delft Spoorzone. https://palmbout.nl/files/p/pro.11.327_p_doc.pdf 18. Gehl, J. (2013). Cities for People. Island Press. 19. Gehl, J. (2011). Life between buildings: Using Public Space. 20. https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/Krachtwijken_met_karakter-verdieping.pdf 21. https://www.bij12.nl/onderwerp/natuursubsidies/index-natuur-en-landschap/natuurtypen/ Natuurtypen BIJ12. https://www.bij12.nl/onderwerp/natuursubsidies/index-natuur-en-landschap/natuurtypen/ 22. Walker, S. (2017). The Japanese Garden. Phaidon Press Limited. 23. Rathod, D., & Cesar, C. (2021). The condition of public spaces: the role of sensory experience design. school of pagina 170
Architecture, Unitec Institute of Technology, Auckland, New Zealand. 24. Van den Berg, A. E., & Casimir, T. (2002). https://edepot.wur.nl/23800. Research Instituut voor de Groene Ruimte, Wageningen. 25. Bentley, P. R., Fisher, J. C., Dallimer, M., Fish, R. D., Austen, G. E., Irvine, K. N., & Davies, Z. G. (2022). Nature, smells, and human wellbeing. AMBIO, 52(1), 1–14. https://doi.org/10.1007/s13280-022-01760-w 26. Zhang, W., & Li, W. (2025). How weather conditions affect well-being: an explanation from the perspective of environmental psychology. Frontiers in Public Health, 13, 1553315. https://doi.org/10.3389/fpubh.2025.1553315 27. The experience of landscape : Appleton, Jay : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive. (1975). Internet Archive. https://archive.org/details/experienceofland00appl 28. Ackerman, C. E. (2025, 9 november). What is Kaplan’s Attention Restoration Theory (ART)? PositivePsychology. com. https://positivepsychology.com/attention-restoration-theory/ 29. Matan, A., & Newman, P. (2016). People Cities: The Life and Legacy of Jan Gehl. http://bvbr.bib-bvb.de:8991/F?func=service&doc_library=BVB01&local_base=BVB01&doc_ number=029422349&sequence=000001&line_number=0001&func_code=DB_RECORDS&service_ type=MEDIA 30. BIJ12 - Werkt voor provincies. (2026, 9 april). BIJ12. https://www.bij12.nl/ 31. Ratcliffe, E. (2021). Sound and Soundscape in Restorative Natural Environments: A Narrative Literature Review. Frontiers in Psychology, 12, 570563. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.570563 32. UNESCO World Heritage Centre. (z.d.). Historic Monuments of Ancient Kyoto (Kyoto, Uji and Otsu Cities) https://whc.unesco.org/en/list/688/?utm_source=chatgpt.com 33. Natake, N. (2005). The Making of Urban Japan: Cities and Planning from Edo to the Twenty-first Century , by André Sorensen. London: Nissan Institute/Routledge Japanese Studies Series, 2002, 352 pp., US$129.95 (Hardcover ISBN 0-415226-51-1). Social Science Japan Journal, 8(2), 303–305. https://doi.org/10.1093/ssjj/jyi028
pagina 171
Bronnenlijst
a. Google earth Pro b. Nationaal georegister. (z.d.). https://nationaalgeoregister.nl/geonetwork/srv/dut/catalog.search#/metadata/c63138f8-775a-4ca2-907c31f44bd2abf4 c. Home - PDOK. (z.d.). https://www.pdok.nl/ d. Topotijdreis: 200 jaar topografische kaarten. (z.d.). Topotijdreis. https://topotijdreis.nl/ e. Kaarten | Atlas Leefomgeving. (z.d.). https://www.atlasleefomgeving.nl/kaarten?config=3ef897de-127f-471a-959b93b7597de188&layerFilter=Alle%20kaarten&use=piwiksectorcode&gmx=136953.82633932462&gm-y=455387.8095180758&gm-z=11&gm-b=1544180834512,true,1;1544724925856,t rue,1 f. Bodemdata. (z.d.). https://bodemdata.nl/themakaarten/bodemeigenschappen/bodemkundige-grondsoorten g. https://storymaps.arcgis.com/collections/88bd1c0c816943ed87941e38fcd8090d?item=3 h. Kaartviewer - Klimaateffectatlas. (z.d.). https://www.klimaateffectatlas.nl/nl/kaartviewer i. https://storymaps.arcgis.com/collections/88bd1c0c816943ed87941e38fcd8090d?item=3
pagina 172
pagina 173
Bijlagen Methodische onderzoek
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Vochtig
Methodisch onderzoek Land-stad routes - Delft route 1 Sensorische prikkels Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
pagina 174
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Droog
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Vochtig
Vogels Bladeren
Koel
Droog
Mensen Vogels Verkeer Wind Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Vochtig
Koel
Koel
Droog
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Vochtig
pagina 175
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Warm
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Droog
Warm
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Droog
Vogels BladeMensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Vogels BladeMensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
pagina 176
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Warm
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Voge Blad Men Verk Wind
els deren nsen keer d
Methodisch onderzoek Land-stad routes - Delft route 2 Sensorische prikkels
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Koel
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Vochtig
Koel
Droog
Vogels BladeMensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind Koel
Droog
pagina 177
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Methodisch onderzoek Land-stad routes - Kyoto route 1 Sensorische prikkels
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
pagina 178
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
n
Koel
Warm
Droog
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vochtig
pagina 179
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
pagina 180
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Koel
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Koel
Warm
Droog
Vochtig
Vogels Bladeren Mensen Verkeer Wind
Methodisch onderzoek Land-stad routes - Kyoto route 2 Sensorische prikkels
Koel
Vochtig
pagina 181
Bijlagen Seizoenen profielen Oude kerk Herfst
pagina 182
pagina 183
Bijlagen Seizoenen profielen Oude kerk Lente
pagina 184
pagina 185
Bijlagen Seizoenen profielen Oude kerk Winter
pagina 186
pagina 187
Bijlagen Seizoenen profielen Paardenmarkt Winter
pagina 188
pagina 189
Bijlagen Seizoenen profielen Paardenmarkt Lente
pagina 190
pagina 191
Bijlagen Seizoenen profielen Paardenmarkt Zomer
pagina 192
pagina 193
Bijlagen Seizoenen profielen Brabantse Turfmarkt Lente
pagina 194
pagina 195
Bijlagen Seizoenen profielen Brabantse Turfmarkt Zomer
pagina 196
pagina 197
Bijlagen Seizoenen profielen Brabantse Turfmarkt Winter
pagina 198
pagina 199
pagina 200