Tessa Laarman-Onlosmakelijk Verbonden

Tessa Laarman Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst Amsterdam, december 2024

V E R B ONLOSMAKELIJK O N D E N Anders boeren we samen?

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN Anders bo eren we sam en?

Tessa Laarman tessa@laarmanvwaay.nl Afstudeerproject Master Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst, Amsterdam December 2024

Commissieleden

Roel van Gerwen (mentor) Ziega van den Berk Pieter Veen

Toegevoegde commissieleden ten behoeve van examen: Marieke Timmermans Remco van der Togt

Afdelingshoofd landschapsarchitectuur Joost Emmerik

*A l l e a fb e el d i n ge n , te n zi j an d e rs a an ge geven m et (c i j fe r) i n d e o n d e r ti tel e n b ro n i n d e b i bliograf ie, zi j n e i ge n we rk e n d i e n e n ve r trouwel i j k te blijven .

Z e mo ge n n i e t wo rd e n ge d e el d o f ge dupl iceerd d oor e n i ge p e rs o o n o f e nti te i t, b eh a lve vo o r het sp ecif ieke d o el van d e Ac a d e mi e van B ouwk u n s t

4

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

SAMENVATTING

Inleiding Opgroeiend in het landelijk gebied van Maartensdijk maar tussen de stedelijkheid van Utrecht en Hilversum in, heb ik gemerkt hoe dit gradiëntenlandschap bij kan dragen aan verschillende manieren van natuurbeleving.

Mede door de politieke aandacht sinds de boerenprotesten in 2019 is mijn interesse voor de toekomst van het landelijk gebied en de landbouwtransitie gewekt. Hierbij vroeg ik me vaak af: wat zou de rol van de landschapsarchitect kunnen zijn?

Verkenning: Ruimtelijkheid van de landbouwtransitie Het onderzoek richt zich op de landbouwtransitie, het huidige systeem van de landbouw. De provincie Utrecht vormt het decor voor onderzoek naar de ruimtelijke effecten van de landbouw op het landschap.

Strategie Dankzij onderzoek, ervaringen en gesprekken met boeren en andere organisaties ontstaan er drie principes voor de landbouwtransitie: water- en bodemsturend, regeneratief en vanuit het collectief. De randvoorwaarden voor een nieuwe of verbeterde vorm van landbouw. De ontwerpopgave die hieruit volgt luidt: Hoe kan de landbouwtransitie het landschap versterken en een hernieuwde relatie met haar gebruikers en inwoners aangaan?

Gebiedsvisie De gebiedsvisie richt zich op de Eemvallei, onderdeel van de provincie Utrecht. De Eemvallei als proeftuin voor een landschappelijke en ruimtelijke benadering van de landbouwtransitie.

Het huidige landschap kenmerkt zich door de varieteit aan landschapstypen en ruimtelijkheid, de van verschillende dorps- en stadsranden en cultuurhistorische relicten zoals de voormalige dijken en linten.

Concept Het concept zet in op de kwaliteiten van de verschillende landschapstypen. Dit resulteert in een gebiedsvisie waar vier typen boeren met nieuwe of andere vormen van landbouw worden geïntroduceerd. Deze boeren werken allemaal volgens de drie principes van de landbouwtransitie.

Een nieuwe (landbouw-)kringloop ontstaat en in het plan worden nieuwe verbindingen voor flora en fauna gemaakt. Recreatie in het landschap en participatie in de landbouw zorgen voor verschillende manieren van beleving van natuur en een hernieuwde relatie met het landschap.

De Eemvallei, natuur en landbouw onlosmakelijk verbonden Met een holistische benadering is inzichtelijk gemaakt hoe ons prachtige landschap is geketend in een systeem van geld, politiek en macht. Echter presenteert het plan zich als lonkend perspectief wat natuur en landbouw verbindt en hiermee de relatie tussen mens en natuur aanspreekt.

Het plan laat ziet dat alle ruimtelijke opgaven integraal bekeken moeten worden. Het ontwerp draagt bij aan een evenwichtige, wederzijds versterkende relatie tussen natuur en landbouw in het landschap. Met de ingrepen vergroten we de veerkracht van zowel het natuurlijke als het agrarische systeem. Daarnaast kan het plan dienen als leidraad en inspiratie voor verdere ontwikkeling en toekomstige visie voor het landelijk gebied en de landbouwtransitie.

De relatie tussen natuur en landbouw is een symbiose die de basis vormt van ons landschap. De landbouw is de manier waarop de mens zijn plek inneemt in het ecosysteem. Dit project benadrukt dat natuur en landbouw niet los van elkaar kunnen worden gezien.

6

Waaien liggen als erfenis van de Zuiderzee in het landschap (1)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

INHOUDSOPGAVE

VOORWOORD 9

1 1.1 1.2

INTRODUCTIE 10 Aanleiding 12 Het Utrechtse landschap 14

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

LANDBOUWTRANSITIE 20 Landelijke problematiek 22 Ontwikkelingen in sneltreinvaart 24 Geketend in het systeem 26 Op verkenning 28 Een nieuw perspectief 34 Strategie 40

3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

EEN LOCATIE 42 Provincie Utrecht 44 De Eemvallei 46 Ontstaan 48 Beeldverslag 50 Kansen en kwaliteiten 54 Opgave 56

4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7

STRATEGISCH ONTWERP 58 Concept 60 Water- en bodemsturend 62 De landbouw 72 Gebiedsvisie 74 Groenstructuur 82 Recreatie 84 Uitwerking 86

5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

VAN DE HEUVELRUG NAAR DE OPEN WEIDES 88 Nieuwe mengvormen 90 Hoge zandgronden 98 Flank 102 Veengronden 108 Kleigronden 116

6 6.1 6.2 6.3

AMERSFOORT EN HAAR LANDSCHAP 124 Nieuwe mengvormen 126 Stadsrand 134 Onlosmakelijk verbonden 140 NAWOORD 142 BIBLIOGRAFIE 144

7

8

De boer bewerkt zijn land met zijn eg en twee werkpaarden (2)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Beste lezer, Na 3 jaar studie aan de Academie van Bouwkunst te Amsterdam, was het dan tijd voor de laatste stap: het afstuderen. Het afstudeerproject laat zien wat ik heb geleerd de afgelopen jaren, waar mijn passie ligt in het werkveld en de positie die ik als landschapsarchitect wil innemen.

De inspiratie voor het afstuderen ligt op de plek waar ik ben opgegroeid. Het landelijk en tegelijk ook stedelijk gebied rondom het dorp Maartensdijk. Deze plek heeft door mijn opleidingen (Tuin- en Landschapsinrichting, Van Hall Larenstein, Velp en Landschapsarchitectuur, Academie van Bouwkunst, Amsterdam) heen altijd invloed gehad op mijn interesse, gedachtegang en ontwerpen.

In dit afstudeerproject ben ik op zoek gegaan naar mijn rol als landschapsarchitect in de landbouwtransitie. Het onderzoeken van de landbouwtransitie op nationale schaal, het landbouwlandschap van de Provincie Utrecht en de herontdekking van de Eemvallei als proeftuin voor gebiedsspecifiek ontwerp heeft mij veel gebracht.

Veel leesplezier, Tessa Laarman

9

10

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

I INTRODUCTIE

Sinds de politiek en de landbouw niet meer op één lijn lijken te liggen voelt het alsof boer en burger tegenover elkaar staan. Dit heeft ertoe geleid dat ik als landschapsarchitect mee wil werken aan een toekomst waarin we samenwerken en een gezamenlijk doel nastreven.

Ontwerpend onderzoek als tool om een strategie te ontwikkelen voor het landschap, waarin alle belanghebbenden worden meegenomen omdat wij als landschapsarchitecten integraal denken en doen. Het landschap inzetten als de verbindende factor, als gemeenschappelijk goed. Want willen we niet allemaal in een mooi en gezond landschap wonen en werken?

12

1.1 AANLEIDING persoonlijke fascinatie

De plek waar ik ben opgegroeid, het dorp Maartensdijk tussen Utrecht en Hilversum, heeft door mijn werk heen altijd invloed gehad op mijn interesse, gedachtegang en ontwerpen.

Maartensdijk ligt op de overgang van het veen met haar plassen en uitgerekte kavels naar het hogere zand met prachtige natuurlijke- en productiebossen.

Het boerenleven heeft zowel mij als het dorp gevormd en doet dat op meerdere manieren nog steeds. Fietsend naar school was de openheid van het landschap voelbaar door de harde wind, maar ook de momenten met vrienden die een boerderij hadden waren voor mij belangrijk. Ik zag de druk toenemen op de mensen die het grootste gedeelte van ons landschap beheren. Ook vroeg ik mij vaak af, hoe gaat het met de flora en fauna, als elk stukje grond in eigendom van iemand is in Nederland.

Hoe zorgen we ervoor dat al het natuurlijke om ons heen zijn plek houdt?

De Provinciale Statenverkiezingen van 2023 waren voor mij een keerpunt. Sindsdien wordt de landbouw uitvoerig besproken in het politiek debat, lijkt er meer dan ooit een kloof tussen stad en landschap te zijn en zijn we inmiddels nog geen steek verder gekomen. Deze gebeurtenis heeft mij laten denken over mijn rol als burger en mijn rol als landschapsarchitect ten opzichte van de landbouwtransitie.

Het debat drijft mensen uit elkaar en brengt polarisatie terwijl we juist zouden moeten verenigen en het collectief moeten opzoeken. Ik vrees voor wat er gebeurt als de overheid onze boeren uit gaat kopen omdat zij teveel stikstof uitstoten. Wat gebeurt er met de grond die vrijkomt en hoe zorgen we dat deze niet in handen komt van bijvoorbeeld ontwikkelaars van vakantieparken of distributiecentra? We hebben onze landbouw hard nodig en ik ben ook heel trots dat Nederland zo goed bekend staat om haar landbouw. Naar mijn overtuiging zouden er namelijk juist meer boeren moeten komen.

Het lintdorp Maartensdijk waar ik ben opgegroeid (3)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Meer boeren om samen op een andere manier het landschap te beheren en er voedsel te verbouwen.

Laten we vooral meer mensen betrekken bij onze voedselvoorziening.

Het bestuur van ons land heeft, in verschillende samenstellingen, laten zien dat het enkel met technische voorwaarden en regels kan komen. Echter wat nodig is, is een visie voor langere termijn, een stip op de horizon. In mijn afstudeerproject wil ik die visie verkennen, vanuit het landschap en haar natuurlijke systemen. Niet om het zoveelste plan te maken wat op de plank belandt. Maar om duidelijk te maken hoe we deze transitie aan moeten vliegen. Vanuit mijn eigen fascinatie en overtuiging vormgeven aan het landschap en de transitie, om zo mijn rol als landschapsarchitect in de landbouwtransitie te laten zien.

Mijn persoonlijke fascinatie ligt bij de verbinding van mens en natuur door het verbouwen van voedsel. Ik denk dat landbouw een element is waarmee de mens een plek in het ecosysteem neemt. Sinds ik beschik over een volkstuin waar ik op kleine schaal voedsel verbouw, voel ik meer dan ooit een sterke verbinding met het voedsel, de bodem en alles wat leeft op de kleine 100m2. De ervaringen die ik opdoe in de tuin, brengen mij een positieve kijk op de aankomende landbouwtransitie.

Ik wil die ervaring met anderen kunnen delen.

En juist daarom denk ik dat we het collectief moeten opzoeken in de landbouwtransitie.

Nieuwe generaties hebben steeds minder natuurkennis. Gangbare dieren en planten, zoals merels en vinken, worden steeds minder herkend (Natuurmonumenten, 2024). Deze trend is zorgelijk omdat we als mens niet gezond kunnen leven zonder de connectie met de natuur.

In dit afstudeerproject zoek ik een weg naar de collectieve landbouwtransitie. Hoe kan de landbouw een schakel zijn in natuurherstel en op welke manier zijn niet-boeren daarbij betrokken?

De moestuin waar ik de connectie met voedsel en natuur heb mogen ervaren

13

14

1.2 HET UTRECHTSE LANDSCHAP divers en stedelijk

bodemdaling

Het onderzoek richt zich op de Provincie Utrecht vanwege mijn verbinding met het landschap en de aanwezigheid van verschillende steden en dorpen en de grote diversiteit aan landschappen.

Utrecht is gezegend met een afwisselend landschap: aan het oosten de zandlandschappen van de Utrechtse Heuvelrug, in het noorden de voet van de Hilversumse stuwwal, het open landschap rondom de rivier de Eem, de uiterwaarden rondom de rivier de Lek, veenontginningen met de langgerekte kavels in het westen en meer rechte kavels van de droogmakerijen. Deze landschappen kennen elk een eigen type landbouw, uitdagingen en kansen.

Open landschappen De veenweiden en droogmakerijen vormen de open landschappen in de Provincie Utrecht. Dit zijn de landschappen die in huidige vorm het meeste zijn gevormd door de mens en landbouw en vormen het decor voor de melkveehouderij.

Door jarenlange ontwatering en intensivering van de landbouw heeft het landschap te maken met bodemdaling, slechte waterkwaliteit, verzilting, verdroging en mede door mono-beplanting een verlies aan habitat en biodiversiteit.

verlies aan habitat en biodiversiteit

mono-beplanting

Veenw

Eem

land,

eiden

Vijfh

eeren

lande

n

VEENW

Groe

EIDEN

ne ha

rt, Lo

piker

waar

d

verdroging

Dynamisch Het rivierengebied is door de mens bedijkt en hierdoor een deel van haar dynamiek verloren. De fruitteelt is hier voornamelijk gevestigd dankzij de vruchtbare kleigrond rondom rivieren. Doordat rivieren buiten hun oevers treden, komt er kwelwater onder de dijken door, hierdoor ontstaat Vee vaak wateroverlast in de boomgaarden.

Ee nwe mlan

d, Vi

iden

jfhee

renla nden Hoge en droge gronden De zandrug Utrechtse Heuvelrug heeft her en der Vee een paar weides en akkertjes ten behoeve van de Eem nwe land, iden Vijfh en landbouw maar bestaat vooral uit bos, heide eeren la zandverstuiving. Een deel van het bos bestaat uitnden restanten van de voormalige houtproductie. De hogere zandgronden hebben last van verdroging door het alsmaar ontwateren. Op de zandlaagtes zoals de Gelderse Vallei zijn voornamelijk de varkens- en pluimveehouderijen gevestigd.

Vanwege niet-grondgebonden (mega-)stallen is deze vorm van landbouw minder gebonden aan het type landschap.

slechte waterkwaliteit

VEENW

Groe

EIDEN

ne ha

rt, Lo

piker

waar

d

VEENW

Groe

ne ha

EIDEN

rt, Lo

piker

DROO

waar

verziltingd

GMAK

Groo

ERIJ

t-Mijd

recht

DROO

Groo

GMAK

t-Mijd

Veenw

Eem

land,

eiden

Vijfh

eeren

lande

n

VEENW

Groe

ne ha

EIDEN

rt, Lo

piker

bodemdaling

waar

d

DROO

Groo

GMAK

t-Mijd

recht

ERIJ RIVIER

Krom

m

ENGE

recht

ERIJ

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De geomorfologie toont de diversiteit in landschappen in de Provincie Utrecht

wateroverlast verdroging

mono-beplanting

RIVIER

Krom

me R

ENGEB

ijnstr

eek

IED

slechte waterkwaliteit verlies aan habitat en biodiversiteit

ZANDR chtse UG

Utre

Heuv

elrug

met f

lanke

n

ZANDL

Geld

erse

AAGTE

vallei

Abstractie in axonometrie van de verschillende landschapstypen in de Provincie Utrecht

15

monocultuur in beplanting

+H2O

16

droogte wateroverlast enkel ‘nuttige’ dieren worden toegelaten Maar liefst 50% van het grondgebied van de provincie Utrecht is landbouwgrond. Bij het inzoomen op de verschillende ketens wordt duidelijk welke problematiek dit met zich meebrengt en tegen welke problematiek de landbouw aanloopt in het landschap. Ook maakt het nogmaals duidelijk hoe de boer, en dus ook het landschap vast zit in een systeem waar we niet meer de vruchten van plukken. Door bijvoorbeeld klimaatverandering hebben we soms watertekorten, alleen is ons watersysteem nog ingesteld op zo snel mogelijk water afvoeren.

teelt slecht bestand tegen verzilting

Fruitteelt

de oogst in september-november

(4)

seizoensarbeiders huisvesting seizoensarbeiders

stimuleren natuurlijke bestuiving en natuurlijke vijanden

opslag fruit en sorteermachine marktklaar voor transport

bestrijdingsmiddelen of feromonen tegen plagen en ziektes

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

FRUITTEELT

Ongeveer de helft van de Provincie Utrecht wordt gebruikt door landbouw

+H2O

monocultuur in beplanting

droogte (5)

wateroverlast

enkel ‘nuttige’ dieren worden toegelaten

teelt slecht bestand tegen verzilting

Schematische weergave van de gang van zaken en problematiek van de drie meest voorkomende landbouwtypen

17

VARKENS- EN PLUIMVEEHOUDERIJ fijnstof en endotoxine

ziektes verspreiden snel door megastallen

18

Varkens- en pluimveehouderij weinig inzicht in voedselproductie door burgers en omwonenden

uitstoot stikstof, fijnstof en endotoxine ziektes verspreiden snel door megastallen - energie

weinig inzicht in voedselproductie door burgers en omwonenden mestoverschot

- energie

(6)

mestoverschot

uitstoot stikstof, fijnstof en endotoxine (7)

import van veevoer en stalbedekking

ophokplicht vogelgriep ziektes verspreiden snel door megastallen

+eiwit uitstoot stikstof, fijnstof en endotoxinebijv. beter leven ster import van veevoer en stalbedekking monitor duurzaamheid en dierenwelzijn ophokplicht vogelgriep

vlees of eieren

ziektes verspreiden snel door megastallen

€

€ +eiwit regulering stalklimaat

verwerker of groothandel

vlees of eieren

monitor duurzaa dierenwel €

€ afvoer en verwerking mest door derden verwerker of groothandel

bijv. beter leve

regulering stalklimaat

HOUDERIJ

+CH4

+ N2 + H2O

afname biodiversiteit

Melkveehouderij

wateroverlast (8)

- H2O - energie

bodemdaling

droogte

+CO2 + N2

+CH4

+ H2O (9)

verzilting kwel wateroverlast

afname biodiversiteit - H2O - energie

bodemdaling

verzilting kwel

import van veevoer

+winst

productie van veevoer

zuivelcoöperatie Campina

+eiwit KPI monitor duurzaamheid

€

€

import van veevoer

winst

+efficiënte productie

en ster velcoöperatie Campina amheid en lzijn

nancier abobank

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

financier Rabobank

productie van veevoer

De landbouw met de meeste impact op € en gebondenheid aan het landschap is de melkveehouderij. Vanwege de kansen en uitdagingen zal de transitie van de melkveehouderij centraal staan in het landschapsontwerp.

+eiwit KPI monitor duurzaamheid mestoverschot € +efficiënte productie

Schematische weergave van de gang van zaken en problematiek van de drie meest voorkomende landbouwtypen

19

20

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

II LANDBOUW IN TRANSITIE

Vanuit een bepaalde behoefte is het landschap ontwikkeld tot het landschap van nu, maar de behoefte verandert en de ontwikkeling van het landschap lijkt achter te blijven. Echter bevinden we ons duidelijk op een keerpunt in ons systeemdenken. Welke keuzes gingen hieraan vooraf en wat hebben we nog te kiezen als we zo ver van het natuurlijke systeem af staan?

22

2.1 LANDELIJKE PROBLEMATIEK onderzoek naar het onderliggende systeem

20 juni 2023, het landbouwakkoord is geklapt.

Landbouwminister Piet Adema, die het overleg leidde, sprak van ‘een hele trieste dag voor de landbouw en voor de natuur’ (NOS, 2023). Maar voor de landbouw en de natuur maakt het niet veel uit: voor die twee is het in Nederland al heel lang slecht gesteld. Elke 25 jaar halveerde het aantal boeren en de biodiversiteit is simpelweg gedecimeerd (CBS, 2020). De landbouwsector domineert het landschap op een manier waarop er weinig ruimte is voor het natuurlijke systeem maar loopt ook steeds vaker tegen Europese regelgeving aan.

Nu de stikstofcrisis zich aandient mengen steeds meer organisaties, belanghebbenden, politieke partijen en burgers zich in het debat rondom de landbouw. Dit resulteert vaak in polarisatie in de samenleving gevoed door (sociale) media en het politieke debat. In het debat gaat het vooral over de negatieve gevolgen van onze huidige productie, het uitkopen van boeren, reductie van de stikstofuitstoot en (on-)gewenste technische oplossingen. De vraag is echter, gaan we bewust

om met het Nederlands (agrarisch) grondgebruik?

Momenteel gebruiken we onze schaarse grond om de economie en grote agrobedrijven te spekken met grote hoeveelheden exportproducten (De correspondent, 2021). De onderhandelingen over een Landbouwakkoord bieden de agrarische sector de kans om zelf medeontwerper te zijn van hoe de sector eruitziet in 2030-2040. Echter zou het moeten gaan over ruimtelijke impact op het landschap en haar natuurlijke systemen. De ruimtelijkheid en natuurlijke systemen van het landschap bepalen uiteindelijk de leefbaarheid voor mens en dier.

Een integrale blik op het landschap waar de boer onderdeel van is.

Dankzij de piekbelastersregeling lijkt het stikstofprobleem opgelost terwijl verlies van biodiversiteit, waterkwaliteit en bodemkwaliteit hierop volgt. Hoeveel van wat er over is zijn we bereid om nog te verliezen? Hoewel de piekbelastersregeling vanuit een focus op stikstof begrijpelijk is, doemt er vanuit een wat breder perspectief op duurzame landbouw, natuur en landschap wel een probleem op. Door uitkoop

Adema ziet in Europa nul kans voor nieuwe derogatie Veeteelt, 5 april 2024

BBB nu in alle provincies de grootste partij geworden

Waarom snippers natuur waardevol zijn, ook al wil de nieuwe coalitie ervanaf

NOS, 17 maart 2023

Trouw, 20 mei 2024

Nederland kampioen biodiversiteitsverlies, ‘de natuur staat er dramatisch voor‘ NOS, 22 mei 2024

De grote weeffout in het landbouwakkoord: zonder visie valt er niks te polderen De Correspondent, 17 oktober 2023

Steeds meer burgers worden samen eigenaar van een boerderij NOS, 18 mei 2024

Uitkopen van boeren voor stikstofrechten leidt tot meer uitstoot Volkskrant, 27 juni 2024

Een selectie van berichten uit de media over landbouw en natuur in 2023 en 2024

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Planetaire grenzen worden steeds meer overschreden, onze leefomgeving is ongezond. Bron: Science Advances, 2023

van veehouders kan weliswaar de stikstofuitstoot dalen, maar zonder regie op de vrijkomende landbouwgrond werken we alsnog ongewenste situaties in de hand, zoals bijvoorbeeld de bouw van vakantieparken of mogelijkheid voor uitbreiding van Schiphol. Met als gevolg: minder ruimte voor de gewenste verweving van landbouw met natuur en landschap en eenzelfde of hogere belasting voor de bodem en het watersysteem. Het verdwijnen van de landbouw is niet wenselijk maar verandering en integraliteit is noodzakelijk.

Mede dankzij het beleid van Sicco Mansholt na de Tweede wereldoorlog is onze landbouw uitgegroeid tot een markt op wereldniveau. ‘This tiny country feeds the world’, kopte National Geographic in november 2017 (Volkskrant, 2018).

Velen zien de Nederlandse manier van landbouw daarom als een ultiem voorbeeld voor de rest van de wereld. Diezelfde landbouw heeft echter ook een keerzijde en deed vogelsoorten als patrijs, grutto en veldleeuwerik in vijftig jaar tijd met meer dan 70 procent afnemen (Volkskrant, 2018).

Schaalvergroting liet behalve boeren ook fraaie cultuurlandschappen verdwijnen omwille van efficiëntie. In combinatie met een hoog gebruik van inputs (zaden, meststoffen, machines, arbeid), is ook een efficiënte landbouw ontzettend milieubelastend (NOS, 2023).

Problemen stapelen zich op, fauna en flora verdwijnt en we hebben de slechtste waterkwaliteit van Europa. Nederland produceert per hectare de grootste hoeveelheid stikstof van heel Europa. Niet een klein beetje meer, maar gemiddeld vier keer zo veel. Klimaatverandering zoals extreme droogte, wateroverlast door hevige buien en hittestress zijn onderdeel van het landelijk gebied. De afgelopen eeuw is de essentie van het landelijk gebied rigoreus gewijzigd. Zeker in Nederland, waar alles zich op een relatief klein oppervlak afspeelt.

Innovaties en modernisering voor een hogere efficiëntie hebben hier een grote impact gehad.

Het stedelijk gebied rukt op en de recreatieve druk neemt toe. De trots en bekendheid van Nederland komt onder andere door en vanuit de landbouwsector en de manier waarop we met ons landschap zijn omgegaan.

Dit roept bij mij de vraag op: wat is de toekomst van het landelijk gebied? In mijn overtuiging vraagt de huidige tijd om aanpassing, om adaptiviteit. Niet enkel meer de roofbouw op onze grondstoffen en en leefomgeving maar een duurzame manier van het gebruiken van landschap en natuur. Landbouw is hierin de sleutel, de manier waarop de mens haar plek in een ecosysteem inneemt. Staan we als mens bovenaan of zijn we onderdeel van een groter geheel?

23

24

2.2 ONTWIKKELINGEN IN SNELTREINVAART het landschap en haar landbouw

Om die toekomst voor te stellen, dienen we eerst te begrijpen welke keuzes er zijn gemaakt in het verleden en waarom. Die keuzes hebben geleid tot het huidige systeem en de inrichting van ons landschap. Een greep uit belangrijke historische gebeurtenissen voor de landbouw en haar landschap: < 1900 Vroeger werd de landbouw in Nederland bedreven door kleine familiebedrijfjes, met wat koeien, een paar varkens voor vlees en paarden als trekdier. De akkerbouw was gericht op het produceren van voer voor eigen dieren en eigen consumptie.

1900 De landarbeiders en dagloners verdwijnen uit het platteland. Velen vinden in de oprukkende industrie een nieuwe en beter betaalde baan.

Onder het credo ‘vele handen maken licht werk’, krijgt de boer het werk op het erf rond met familie en buren. Voor de grootste boerenbedrijven is het tekort aan landarbeiders de aanzet tot mechanisering.

1924 De eerste ruilverkavelingswet kwam tot stand ten behoeve van efficiëntie. De in- en verdeling van percelen veranderde en zo ontstonden grotere

en vlakkere kavels. Veel landschapselementen als sloten, greppels, houtwallen, bosschages, natuurlijke oneffenheden en onverharde wegen verdwenen. Er werden verharde wegen en bredere watergangen aangelegd en het watersysteem werd aangepast, onder andere door de aanleg van drainage en ontwateringsgemalen. Ook ontstonden er nieuwe ruilverkavelingsboerderijen aan doorgaande wegen.

1945 Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog maakte Nederland de hongerwinter mee. Toen de oorlog eindigde was een ding zeker: dit nooit meer. Onder het motto ‘nooit meer honger’ werd door Sicco Mansholt, minister van Landbouw sinds 1945, de voedselvoorziening op orde gebracht. Naar Amerikaans voorbeeld (Marshall-hulp) werden er maatregelen doorgevoerd om de voedselproductie te verhogen.

1950 Het nieuwe beleid was gericht op het herstel van de economie en de industriële productie.

Verhoging van de productie werd bereikt door deze te mechaniseren. Dit leidde tot schaalvergroting en een stroomversnelling voor de (intensieve) landbouw. Een boer kan met zijn gezin nog leven van 12 hectare.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Tijdlijn van invloedrijke gebeurtenissen

1962 Het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de EU ging van start. Een partnerschap, enerzijds tussen landbouw en samenleving en anderzijds tussen Europa en de Europese boeren.

Het GLB staat voor het ondersteunen van boeren, de landbouwproductiviteit verbeteren en zorgen voor een stabiele voorziening van betaalbare levensmiddelen. Boeren in de EU een redelijk inkomen garanderen, het klimaat beschermen en het duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen bevorderen. Plattelandsgebieden en landschappen in de hele EU in stand houden, de plattelandseconomie levensvatbaar houden door de werkgelegenheid in de landbouw, agrovoedingsindustrie en aanverwante sectoren te stimuleren.

1980 Mansholt komt met het ‘Memorandum Landbouw’ als reactie op de overproductie en prijsstagnering van het voormalig landbouwbeleid.

Mansholt wil het boerenbedrijf moderner, grootschaliger en leefbaarder maken. Daarom stelt hij prijsmaatregelen voor en een vermindering van het landbouwareaal in de zes lidstaten met 5 miljoen hectare (6% van de totale oppervlakte). De actieve landbouwbevolking zou moeten afnemen

met 5 miljoen landbouwers (45% van het totaal).

Gestimuleerd door uittredingsvergoedingen en studiebeurzen, zouden boeren zich professioneel kunnen heroriënteren.

Daarnaast stelt Mansholt dat er nood is aan een structuurhervorming van de landbouwbedrijven.

De schaalvergroting in bedrijfsstructuur betekent dat een akkerbouwbedrijf 80 tot 120 ha groot zou moeten zijn, melkveebedrijven hebben best 40 tot 60 koeien, bij vleesproductie gaat het om 150 à 200 runderen en voor mestvarkens ligt de norm op 450 tot 600 stuks.

2020 De eerste protestacties komen op gang, georganiseerd door Agractie en Farmers Defence Force. Directe aanleiding voor de protesten is de stikstofcrisis, maar ze worden breder aangegrepen om te pleiten voor de positie van boeren en het behoud van het platteland. Er lijkt een grotere kloof te staan tussen stad, landschap en Den Haag.

De landbouw is in de aflopen 100 jaar in sneltreinvaart ontwikkeld tot de efficiënte machine die het nu is. Schaalvergroting en intensivering zijn daarbij de sleutelwoorden en maakten Nederland tot wereld’s 2e grootste landbouwexporteur.

25

26

2.3 GEKETEND IN HET SYSTEEM

Ongeveer 54% van het grondoppervlakte in Nederland wordt gebruikt voor de landbouw.

De inrichting van het landelijk gebied wordt dus grotendeels bepaald door de wijze waarop we onze landbouw inrichten. De boeren lijken het hoofdonderwerp maar zijn achter de schermen vaak geketend in een groter en complex systeem.

Rondom de keukentafel van (familie)bedrijven met jarenlange tradities hangt een gespannen krachtveld met bedrijven en instellingen. Niet voor niets wordt wel eens gezegd: boeren hébben geen verdienmodel, boeren zíjn een verdienmodel.

Voor de inrichting en mogelijke veranderingen in ons landbouwsysteem is het van belang om deze keten en het systeem te begrijpen. Het gros van het geld dat wordt verdiend in de landbouw gaat naar bedrijven die om de boer heen cirkelen: handelaren in veevoer, slachterijen, producenten van kunstmest en pesticiden. Deze vaak grote ondernemingen lobbyen voor behoud van het huidige landbouwsysteem, want dat is hùn verdienmodel (Volkskrant, 2022).

Minder koeien betekent namelijk dat zuivelbedrijven minder melk te verwerken hebben.

Minder varkens en kippen op stal levert verlies aan werk en inkomsten op voor veetransporteurs, slachterijen en vleesverwerkers. Meer biologische landbouw leidt tot lagere omzetten voor verkopers van kunstmest en pesticiden. Bedrijven als deze hebben grote gevestigde belangen bij het systeem zoals het nu draait. Door lobbykantoren in te schakelen en de publiciteit te bespelen, door

wetenschappelijk onderzoek te sturen en korte lijntjes te houden met de politiek.

Het beleid en financiering voor landbouw komt vanuit de EU. De doelstellingen die de Europese Commissie heeft afgekondigd in het kader van de Green Deal en de Farm to Fork strategie zijn ambitieus: in 2030 moet een kwart van alle landbouwgrond in de EU biologisch bewerkt worden, het gebruik van pesticiden moet in dat jaar zijn gehalveerd.

De cijfers spreken voor zich: Nederlandse boeren zijn binnen het huidige systeem slechts een speld in de hooiberg van grote bedrijven, die er het meest aan verdienen en boeren als schild gebruiken om hun eigen belangen te beschermen. De EU drukt ons met de neus op de feiten terwijl de agrarische lobby liever wegkijkt dan vooruit kijkt. We moeten toe naar een model waarin boeren ook bij lagere productie, bijvoorbeeld bij tegenvallende oogst door hevige buien, een goede boterham kunnen verdienen. Een model waar consumenten dichter bij voedselproductie komen te staan, niet alleen om de verdiensten bij de boer te houden maar ook om de relatie tussen boer (voedsel) en burger te herstellen.

links: Boeren betalen de tol voor het stunten door grootgrutters en de toenemende regeldruk vanuit de politiek rechts: Terwijl de boer zwoegt, verdienen grote bedrijven goud geld aan hun harde werk (Joep Bertram)

27

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Seizoenen

Andere gebruikers

De boerderij als thuis

DE BOERDERIJ en HET LANDSCHAP

Investeringen

Traditie

Bodem en watersysteem

Ondernemer Generaties

FAMILIEBEDRIJF

GANISATIE, WET EN REGELGEVING

Flora en fauna

Klimaatverandering

Visie

achtveld rondom t kr d He

entafel euk ek

DE MARKT

Het weer

TOP DOWN DE WERELD

INVLOED IN DE KETEN

Klimaatakkoord Grondstoffen Voedsel World Health Organisation (WHO) VN

Kalenderlandbouw

EU GLB

Melkprijs

DE MARKT

Kringloopwijzer

Derogatie

Zuivelcoöperaties Campina

Rabobank

Leveranciers Supermarkten

WET- EN REGELGEVING

EIGENAREN INRICHTING VAN GEBIED

UITVOERENDE OVERHEID

BELEID OVERHEID

FINANCIER EN REGELGEVER

Fosfaat- en stikstofnormen NPLG Nationale Omgevingsvisie

EUROPA

NEDERLAND

PROVINCIE

Natura 2000 Biodiversiteitsherstelwet Klimaat+Energie, Klimaatakkoord Parijs Landbouw, GLB Derogatie Financier Kader Richtlijn Water

NPLG Nationaal Programma Veenweide Energie Waterkwaliteit, -beschikbaarheid en -veiligheid Verdeler Europese subsidies en beleid Rijkswaterstaat, Uni van Waterschappen, LTO Uitvoering Kader Richtlijn Water

18.000.000

Consumenten

8.000.000

Huishoudens

6.000

Supermarkten

Boerenmarkten of eigen verkoop

25

Provinciaal Programma Landelijk Gebied (PPLG) Omgevingsvisie Natuurvisie, biodiversiteitsdoelen, faunabeleid Waterschappen - uitvoering Kader Richtlijn Water

5

GEBIEDS PROCES

Regionale Energie Strategie (RES) Gebiedsstrategie Belangen stakeholders Waterschap LTO

STAKE HOLDER

Agrariers Grondeigenaren zoals particulieren, ontwikkelaars, etc Bewoners, burgers Recreanten Waterschap

Supermarktformules

Inkoopkantoren

1.500 Leveranciers

6.500

BOTTOM UP

Levensmiddelenfabrikanten

Boeren en tuinders

65.000

Visualisaties van het complexe krachtveld rondom boer en landbouw Bron: PBL 2012

28

2.4 OP VERKENNING

wat is de kern van het nieuwe systeem?

Vormgeven aan transitie De principes voor de landbouwtransitie komen voort uit een grondige analyse en inventarisatie van trends die van invloed zijn op de toekomst van de landbouw en het landelijk gebied. Dit vooronderzoek is gedaan met een aanpassing op de stappen van Stratford, Baarsma e.a. (MCD, Master City Development). De trends zijn geclassificeerd in een assenstelsel, waarbij de focus lag op trends die zowel hoge onzekerheid als aanzienlijke impact met zich meebrengen. Dit heeft geleid tot de identificatie van twee kernonzekerheden die als uitgangspunt hebben gediend voor het scenario-assenstelsel. Door deze methode werd er ruimte gecreëerd om in uitersten te denken en de verschillende mogelijke oplossingsrichtingen te verkennen. Het assenstelsel stimuleerde een breed scala aan denk- en ontwerprichtingen, waardoor een breed spectrum aan scenario’s werd onderzocht. Deze aanpak hielp bij het identificeren van potentiële kansen en risico’s die invloed zouden kunnen hebben op het ontwerp.

Naast verschillende informele gesprekken hebben er een aantal formele interviews plaatsgevonden met de volgende mensen: Landbouwtransitie Roos Kobben, Boerenverstand Robert Baayen, WUR Anne-Charlotte Hoes, WUR Carleen Weebers, Provincie Utrecht Daan Dijk, Land van Ons Systeemdenken Markus Appenzeller, stedenbouwkundige Boeren Jan Huijgen, Boerderij Eemlandhoeve Josephine Schuurman, Boerderij Eyckenstein

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

DUURZAAMHEID

KLIMAATADAPTIEF

energietransitie

water- en bodemsturend

mobiliteit

2023 natste en warmste jaar ooit sinds 1906

terugdringen gebruik fossiele grondstoffen circulair landschap NL volledig zelfvoorzienend komst van de wolf groene stroom

biobased (bouwen)

(korte termijn) politiek

biodiversiteitsverlies

klimaatneutraal in 2050

verzilting

oorlogen stikstof

NL slechtse waterkwaliteit van EU plan Ooievaar

ECONOMIE

RUIMTE

landbouwtransitie

landgebruik en -kwaliteit

regeneratief, biologisch einde tijdperk derogatie terugkomst historische elementen zoals Herenboeren

eigenaarschap

stikstofkaart 1 miljoen woningen bouwen, bouwen, bouwen

windparken en zonnevelden cooperaties boerenprotesten collectieve voorzieningen

bouwen binnen de huidige bebouwingsgrenzen

de buitenruimte als je eigen achtertuin nevenactiviteit

lobby van de agrarische industrie

bottom-up initiatieven gewaskeuze

‘in elk dorp een straatje erbij’

waar komt ons eten vandaan?

high-tech oplossingen NL grootste voedsel-exporteur in EU productie en efficientie

festivals, sporten ontwerp

natuurherstel

er is geen ruimte voor de wolf in NL toenemende recreatiedruk democratie

Trends per thema

29

30

KERNONZEKERHEDEN

eigenaarschap

NL grootste voedselexporteur in EU einde tijdperk derogatie productie en efficientie lobby van de agrarische industrie

stikstof

I M PAC T

terugdringen gebruik fossiele grondstoffen

klimaatneutraal in 2050

plan Ooievaar

toenemende recreatiedruk

windparken en zonnevelden

gewaskeuze

RUIMTELIJKE UITWERKING mobiliteit

de buitenruimte als je eigen achtertuin

terugkomst historische elementen zoals Herenboeren

komst van de wolf NL slechtse waterkwaliteit van EU waar komt ons eten vandaan?

cooperaties bottom-up initiatieven

festivals, sporten

groene stroom nevenactiviteit

high-tech oplossingen

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

NL volledig zelfvoorzienend

1 miljoen woningen bouwen, bouwen, bouwen

ONZEKERHEID 1

POLITIEK LOKAAL VS MONDIAAL

democratie stikstofkaart ‘in elk dorp een straatje erbij’ natuurherstel er is geen ruimte voor de wolf in NL regeneratief, biologisch bouwen binnen de huidige bebouwingsgrenzen (korte termijn) politiek

ontwerp

verzilting

2023 natste en warmste jaar ooit sinds 1906

collectieve voorzieningen

circulair landschap

biodiversiteitsverlies

biobased (bouwen)

ONZEKERHEID 2

KLIMAAT

NATUURLIJK VS CULTUURLIJK oorlogen

boerenprotesten

ONZEKERH E ID

Trends ingedeeld naar onzekerheid en impact

31

32

SCENARIO’S

schaalvergroting De twee kernonzekerheden, politiek en klimaat, hebben geleid tot een matrix met daarin verschillende denkrichtingen voor de landbouwtransitie. De y-as staat voor het type markt waar de landbouw voor produceert en de x-as staat voor de manier waarop de landbouw met het natuurlijke landschap omgaat.

Cultuurlijk Een voedsellandschap wat met technische maatregelen de gevolgen van klimaatveranderingen bestrijdt.

Natuurlijk Het voedsellandschap is zo ingericht dat het veerkrachtig is in verschillende situaties. Het is adaptief en regeneratief en heeft een natuurlijk, dynamisch karakter.

Mondiaal De landbouw produceert voor de mondiale markt.

Nederland als grootste voedselexporteur van de wereld, we hebben een duidelijke specialisatie.

Lokaal De landbouw produceert een divers aanbod aan voedsel voor de lokale markt.

Uiteindelijk heeft deze benadering niet geleid tot de selectie van één specifieke denkrichting. Het uiteenzetten van de extremen (mondiaal, lokaal, weerstand, veerkracht) leidde tot scenario’s die enkel met goed of slecht konden worden bestempeld vanuit een bepaalde politieke richting.

In plaats daarvan zijn de relevante elementen en inzichten uit de verschillende scenario’s geïntegreerd en doorontwikkeld in principes voor de landbouwtransitie en het uiteindelijke landschapsontwerp.

Samen met de gesprekken met boeren en organisaties rondom de landbouw heeft de exercitie geholpen in het formuleren van principes voor de toekomst van ons landbouwlandschap.

genetische modificatie innovatie wereldleider in efficiente productie specialisatie productie voor de mondiale behoefte

inrichting voor veiligheid

productieverhoging

CULTUURLIJK precisielandbouw technologische oplossingen waardecreatie grote scheiding tussen stad en landschap productie voor de lokale behoefte gemeenschappen community natuur- of landschapsbeleving circulaire economie

technologische oplossingen

MONDIAAL

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

wonen in en met het landschap

landbouw en natuur

intensivering

genetische modificatie

onlosmakelijk verbonden specialisatie

klimaat adaptatie

wereldleider in duurzame landbouwproductie

mondiale afzet infrastructuur t.b.v. import en export

mondiale afzet

infrastructuur t.b.v. import en export

robotisering robotisering

productieverhoging

versterken biodiversiteit

wonen in en met het landschap noaberschap

lokale afzet

ecosysteemdiensten

omarmen verzilting

productie vanuit het aanbod van de natuur

natte teelt

extensivering

natuurlijke oplossingen biologisch

NATUURLIJK versterken diversificatie biodiversiteit productie vanuit het aanbod van de natuur

lokale afzet

ecosysteemdiensten natuurlijke oplossingen

inrichting voor veiligheid

klimaat adaptatie natte teelt

extensivering

waardecreatie

biologisch circulaire landbouw en natuur economie onlosmakelijk verbonden

noaberschap

LOKAAL

diversificatie

gemeenschappen natuur- of community landschapsbeleving omarmen verzilting Denkrichtingen in vier scenario’s

33

34

2.5 EEN NIEUW PERSPECTIEF voor boer en landschap

We hebben 10 jaar een neoliberale regering gehad die maximaal heeft ingezet op individuele keuzevrijheid en gericht is op vrijemarktwerking.

Als de politieke wil er niet is, dan lukt het niet.

Ook is er een strakke lobby van de industrie.

Het kabinet Schoof wil in Europa ‘alles op alles’ zetten om het huidige verdienmodel van boeren te behouden. Ons verdienmodel bestaat uit doorgaande schaalvergroting, intensivering, specialisatie en marktverovering, echter is dat failliet omdat de Nederlandse landbouw tegen ecologische, wettelijke en financiële grenzen aanloopt.

+

Door jarenlang verkeerd ingezet middelenbeleid in plaats van doelenbeleid van de Nederlandse overheid is Brussel klaar met Nederland.

Nederland verzaakt al decennia als het gaat om het inkrimpen van de veestapel, kunstmestgebruik of import van veevoer, waardoor te veel stikstof in het milieu komt en de biodiversiteit achteruitgaat (Volkskrant 12 april 2024, John Aarink, Johannes Regelink). De overheid was zich er al zeker sinds het Club van Rome-rapport in 1972 van bewust dat de landbouwindustrialisatie tot een ecologische catastrofe zou leiden maar deed weinig tot niets.

De belangrijkste maatregelen kwamen dan ook uit Brussel. De laatste decennia heeft de overheid een oerwoud aan regels gecreëerd die overwegend niet de bedoeling hadden om milieuschade te vermijden maar om de consequenties van de Brusselse regelgeving te omzeilen. Talloze geitenpaadjes die één voor één in honderden juridische procedures, aangespannen door het MOB van Johan Vollenbroek, door rechters zijn afgesneden. Het onwettig verklaren door de Raad van State van veehouderijvergunningen op basis van het Programma Aanpak Stikstof in 2019 is het bekendste voorbeeld.

Strategie Het is tijd voor een nieuw bewind, één waarin de overheid verantwoordelijkheid neemt voor een gezond voedselsysteem dat de basis is voor een gezonde bevolking. De agrarische lobby is ontzettend sterk, echter kies ik een strategie die hier lijnrecht tegenover staat. Op dit moment ligt de nadruk in de besluitvorming op rentabiliteit.

Naar mijn mening zou de nadruk moeten liggen op gezondheid van alles wat leeft. In een levend landschap valt er meer te kiezen. Geen behoud van landbouw en onze voedselvoorziening, maar herstellen en versterken. Van industriële landbouw naar ecologische landbouw.

Om de landbouwtransitie vorm te geven zijn er drie hoofdprincipes gevormd. Deze zullen in het latere landschapsontwerp terugkomen.

Hoofdprincipes landbouwtransitie Ten eerste dient al het landgebruik bodem- en watersturend te zijn.

Of het nu landbouw of woningbouw betreft, het dient allemaal te beginnen vanuit een gezonde bodem. Die Water- en bodemsturend gezonde bodem krijgen we als we de unieke kwaliteiten en kenmerken van elk bodem- of landschapstype centraal stellen. We gaan uit van wat het natuurlijke ons gegeven heeft en plukken daar de vruchten van.

+

Samen met de kwaliteiten van een gezonde bodem, kan regeneratieve landbouw het natuurlijke systeem herstellen. Regeneratie is het vermogen van een ecosysteem, met name het milieu en de Regeneratief landgebruik levende wezens, om volledig te herstellen van de opgelopen schade. Dit gaat over schade op korte en langere termijn. Niet langer tegen de natuur in, maar met de natuur mee werken. Zo herstellen we het natuurlijke systeem en heeft het voedselsysteem een positieve impact op haar omgeving.

+

+

Ten derde, we doen het samen, vanuit het collectief! Landbouw die gemeenschappen vormt en daardoor het voedsel centraal stelt.

Voedsel en landbouw die wordt gedragen door de gemeenschap om Vanuit het collectief verbinding te brengen tussen boer en burger en als verbinding tussen mens en het natuurlijke systeem. We gaan samen op een andere manier boeren en zorgen er op deze manier voor dat zoveel mogelijk mensen de relatie met de natuur aan kunnen gaan.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Onze huidige boeren In onze huidige gang van zaken zijn er 3 soorten boeren of rollen voor boeren te onderscheiden in de transitie. De eerste groep van de boeren wil doorgaan op dezelfde manier, met eenzelfde organisatievorm, productiewijze en verdienmodel.

De tweede groep wil stoppen, omdat er geen opvolging is, of het verdienmodel is weg of er is geen motivatie meer door huidig beleid. Dan de derde groep, die wil veranderen, omdat ze zien dat het anders moet of kan maar vaak weten ze nog niet precies hoe.

Onze toekomstige boeren Die 3 typen boeren kan je categoriseren in twee transitierichtingen: het verbeteren van het huidig systeem en omdenken. Op de volgende pagina’s zijn deze twee richtingen ruimtelijk gemaakt in visualisaties. De nieuwe boer of de nieuwe rol voor de boer komen tot uiting in het landschap.

De visualisaties maken duidelijk wat voor landschappen er kunnen ontstaan na of tijdens de landbouwtransitie.

1/3

1/3

1/3

wil doorgaan

wil stoppen

wil veranderen

op dezelfde manier

geen opvolging, geen bussinesscase, geen motivatie door huidig beleid

ziet dat het anders moet of kan maar weet nog niet precies hoe

BEHEERDERS

RUIMTE VOOR PIONIERS

DEELNEMERS

VERBETEREN HUIDIG SYSTEEM

OMDENKEN

35

36

VERBETEREN HUIDIG SYSTEEM

Deze richting voor de landbouwtransitie gaat uit van het verbeteren van het huidige systeem. De melkveehouderij houdt stand als hoofdmotor van de Nederlandse landbouw. Voedsel wordt geproduceerd voor de gemeenschap en export, door het bedrijfsleven. Het behoud van het huidige cultuurlijke landschap is belangrijk. Er is een hoge productie door deels technologische oplossingen en duurzaamheid is gekoppeld aan hoge opbrengst.

De landbouw is top-down georganiseerd. Daarnaast is het belangrijk om natuur- en landschapseducatie te bieden om de connectie tussen mens, natuur en voedsel te versterken.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

37

38

OMDENKEN

Deze richting voor de landbouwtransitie gaat uit van omdenken. Omdenken naar een nieuw systeem waar voedsel geproduceerd wordt voor en door de gemeenschap. De gemeenschap ontstaat rondom voedselproductie waardoor de relatie herstelt tussen mens en natuur. Waar natuurlijke systemen meer in balans zijn en regeneratieve landbouw in de vorm van permacultuur voorkomt.

Er is sprake van bottom-up initiatieven volgens principes als degrowth.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

39

40

2.6 STRATEGIE

de rol van de landschapsarchitect

(LANDBOUW-) TRANSITIE samen bouwen aan het landschap

STUREN, OVERTUIGEN

bewust maken van maatschappelijke opgave

BEHEERDERS

PIONIERS

PIONIERS VERBINDEN EN NETWERKEN BOUWEN

GEBIEDSVISIE ALS RAAMWERK

gebiedspartijen verbinden

TR

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

HET NIEUWE SYSTEEM

BESTAANDE SYSTEEM verbeteren huidige systeem

BEWAKEN VAN DE MAATSCHAPPELIJKE OPGAVE

water- en bodemsturend, regeneratief, collectief COMPOST stoppersregeling

RANSITIE OPKOMENDE SYSTEEM omdenken ONTWERPKRACHT

de juiste plek voorzien van een passende schaal en heldere ingrepen

VORMEN VAN INVLOEDRIJKE GEMEENSCHAPPEN de rol van landschapsarchitect in magenta gebaseerd op ‘The Berkana Two Loops Model’, door Margaret Wheatley en Deborah Frieze (2024)

De rol van landschapsarchitect in de landbouwtransitie weergegeven in een transitie-model

41

42

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

III

EEN LOCATIE

In dit hoofdstuk duiken we van de landelijke landbouwtransitie naar een locatie binnen de Provincie Utrecht. Om via landschapsanalyse een gebiedsspecifiek ontwerp te maken.

44

3.1 PROVINCIE UTRECHT

MIJ D R EC H T V IN KE VE E N

Het Utrechts landschap, uniek om haar diversiteit.

Van de strakke, laagliggende droogmakerijen, tot de intimiteit van een kersenboomgaard langs de Kromme Rijn, de overweldigende openheid van de Eemvallei of de Lopikerwaard of de kleurrijke bossen van de Utrechtse Heuvelrug. In het landschap kom je verschillende cultuurhistorische relicten tegen, zoals de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, of de landgoederen en buitenplaatsen langs de Stichtse Lustwarande. Het landschap kent vele gezichten waarin de landbouw altijd een rol speelde.

D RO O G M A K E R I J p o ld e r g ro ot - m i j d re c ht

L A AGV EEN ooste l i j ke ve c htpl a ss e n

RI V I ER DE V ECH T

A M ST E RDA M RI JN K A N A A L

V EEN WEI DEN groe ne ha rt

o p p o m p e n vo o r wate r p e i l p o l d e r

l ok a l e k we l

hol oce ne af zetti nge n

zo u te of b rakke kwe l

l o k a l e k we l zo u te of b ra k ke k we l

lo k a l e k we l

de k za nd

za nd- e n gri ndaf zetti nge n

za nd- e n k l eiaf zettin ge n

zou te of bra k ke k we l

36

30

24

S O E ST

HILVE RSUM

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

+1 2

Z A N D RU G u t re c ht s e h e u ve l r u g

V EEN WEI DEN e e ml a nd

+9

i nfi lt ratie

+3

o nttre k k i n g vo o r d r i n k wate r g ro n d wate rs t a n d

0

dekzand

hol oce ne af zetti nge n -3

l o k a l e k we l

zand- en k l e i af zetti n ge n

l ok a l e k we l -6

ve e naf zetti nge n

-9

j o n ge re k we l -1 2 ma ri e ne af zetti nge n j o n ge re k we l -1 5

ge s t u wd e af zetti n ge n -1 8

o u d e re e n d i e p e re k we l s t ro m e n

-2 1 o u d e re e n d i e p ere k we l s t ro m e n

18 A FS TA N D i n km

12

6

0

H OOGT E I N M ET ERS t. o.v. N A P

RI V I ER DE EEM

+6

45

46

3.2 DE EEMVALLEI

Er is één gebied dat in zijn geheel eenzelfde diversiteit in bodem- en landschapstype laat zien als heel de Provincie Utrecht: de Eemvallei. Dit zal het focusgebied vormen voor een gebiedsspecifiek landschapsontwerp in het afstudeerproject. Een prachtig open klei- en veenweidegebied omringd door de randdorpen en -steden Eemnes, Baarn, Soest, Amersfoort en Bunschoten-Spakenburg.

Gelegen aan de voet van stuwwal de Utrechtse Heuvelrug, die enorm geliefd is bij recreanten vanwege de verschillende bossen en landgoederen.

De rivier de Eem - de enige rivier die begint en eindigt in Nederland - stroomt door de Eemvallei en mondt uit in het Eemmeer met de Flevopolder aan de overzijde. De landbouw heeft door de jaren heen invloed gehad op het landschap en het landschap heeft zich ontwikkeld. De aanwezigheid van melkveehouderij, de diversiteit in landschapstypen, de stedelijke setting hebben ervoor gezorgd dat dit gebied is gekozen als uitwerking voor het landschapsontwerp voor de afstudeeropgave. Dankzij deze diversiteit in landschapstypen is het mogelijk de generieke en gebiedseigen principes om te vormen naar andere landschappen in transitie. Hierdoor kan het onderzoek en de ontwerpmethode toegepast worden in andere processen en ontwikkelingen.

landbouwtransitie in Nederland.

In de volgende paragrafen wordt het landschap van de Eemvallei verder toegelicht met informatie vanuit een landschapsanalyse en worden foto’s getoond van gebiedsbezoeken. Waardevolle aanknopingspunten en kansen vanuit de analyse vormen het startpunt van het landschapsontwerp, samen met de principes voor de beoogde landbouwtransitie.

Gebiedsspecifiek ontwerp Het afstudeerproject betreft een gebiedseigen uitwerking voor de Eemvallei. Door de diversiteit in landschapstypen is het mogelijk de generieke en gebiedseigen principes om te vormen naar andere landschappen in transitie en zal de Eemvallei een voorbeeld zijn van een integraal ontworpen

Locatie van de Eemvallei in de provincie Utrecht

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Top10-NL kaart van de Eemvallei

47

48

3.3 ONTSTAAN

De ondergrond, in haar huidige vorm, ontstond in het Saalien, de voorlaatste ijstijd. Dankzij gletsjers werd de bevroren grond van oevers van rivieren opgestuwd tot enorme stuwwallen: de Utrechtse Heuvelrug. De interglaciaal die daarop volgde zorgde ervoor dat de zeespiegel enorm steeg waardoor de Eemzee ontstond. Hierdoor werd een dikke laag zeeklei afgezet en aan de randen van de zee vond veenvorming plaats. De laatste ijstijd, het Weichselien zorgde voor een flinke laag dekzand op de Utrechtse Heuvelrug door de koude, droge wind.

Ongeveer 10.000 jaar geleden begon het Holoceen, een warmere periode waardoor beken langs de Utrechtse Heuvelrug naar beneden stroomden.

Een aantal beken kwamen bij elkaar bij wat nu Amersfoort is en zo ontstond de rivier de Eem. Vanuit de laagten breidde het veen zich uit over steeds grotere oppervlakten van de regio. In de 10de en 11de eeuw werden grote delen van het gebied ontgonnen en omgezet in landbouwgrond.

De ontginningen leidden tot bodemdaling door klink en oxidatie. Daardoor werd het gebied kwetsbaar voor overstromingen. In de 12de eeuw begon de vorming van de Zuiderzee en deze had ook invloed op de Eemvallei. Dikwijls overstroomde het gebied en werd er een kleilaag afgezet.

De laatste 100 jaar De ontwikkelingen van de afgelopen tijd zijn impactvol geweest voor het ontstaan van het landschap hoe we het nu kennen.

1930 Vóór de bouw van de Afsluitdijk (1932) lag de Eemvallei aan de Zuiderzee en stond het onder invloed van de dynamiek van getijden. De zomerdijken (1300) beschermden de dorpen

In 1916 was er een dijkdoorbraak in de Wakkerendijk bij Eemnes, de dynamische Zuiderzee was van invloed op het landschap (10)

Eemnes en Soest tegen overstromingen. In tijden van storm braken de dijken door en ontstonden wielen.

1955 De eerste ruilverkaveling vond plaats, door het ruilen van land ontstond er schaalvergroting van percelen. Dankzij de nieuwe ligging aan het IJsselmeer in plaats van de Zuiderzee kwamen er nieuwe en grotere landbouwbedrijven in de polder.

1975 De aanleg van de Rijksweg A1 zorgde voor een verbinding met het achterland als forenzenroute maar brak het landschap van de Eemvallei ook in twee aparte delen.

1990 De aanleg van Rijksweg A27 zorgde voor de ontsluiting van Flevoland en vormde een harde barrière tussen de hogere stuwwal en laaggelegen polder. Daarnaast valt door betere infrastructuur maar ook door industrialisatie de oprukkende verstedelijking op. De tweede ruilverkaveling (1988) bracht nog efficiëntere en beter bereikbare percelen ten behoeve van de landbouw.

2020 De enorme groei van alle randdorpen en -steden met vinexwijken en arbeiderswoningen. De wijken worden opzichzelfstaand ontworpen zonder verbinding met hun context en het landschap.

Uitlegwijken zoals Nieuwland en Vathorst zorgen ervoor dat de stad Amersfoort verder groeit en ook in andere dorpen zoals Huizen gebeurt dat.

Spakenburg bestond dankzij de visserij en de ligging aan de Zuiderzee (11)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

1930

1975

1955

1990

2020

De aanleg van de A1 en A27 zorgde voor enorme barrières (12)

Door het natte karakter van de klei- en veengronden en het beheer door landbouw bleef het landschap weids en open (13)

De Amersfoortse wijk Kattenbroek heeft weinig tot geen verbinding met haar omliggende landschap (14)

49

50

3.4 BEELDVERSLAG veen- en kleigronden

Een extensief beheerd perceel, met op de achtergrond de bomenrij van de Wakkerendijk en de landmark De Omroeptoren van Hilversum

Beheer met schapen van de recreatieroute over de voormalige Zomerdijk

De beplanting rondom boerenerven vormt de enige massa in de open polders

De Eem voert, haast verscholen, door het gebied met vaak harde oevers voor de scheepvaart

Langs de Eemdijk is er goed zicht over de buitendijkse kleigronden, deze hebben een wat natter karakter en zijn daardoor geliefd bij weidevogels

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De rechte watergangen hebben vaak steile oevers

boven: Een van de weinige elementen in het open landschap onder: De waaien hebben vaak een meer natuurlijk karakter

Een rij populieren als poort van de Wakkerendijk naar de overweldigende openheid van de polder

51

52

BEELDVERSLAG

hoge en lage zandgronden

De dorpssrand van Blaricum grenst direct aan de van oorsprong gezamenlijk beheerde meentgrond

boven: Een Beukenlaan markeert het voormalig landgoed Crailo onder: De Tafelbergheide als open cultuurlandschap

Voormalig productiebos achter Soest

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Zicht op de zandgronden aan de Wakkerendijk, open akkers wisselen af met dicht beplantte bosrijen

Rond Amersfoort ligt een kleinschalig zandlandschap met enkele houtwallen, singels en akkers

ondertitel

Het landgebruik is op de zandgronden gelijk aan dat van de veen- en kleigronden, het dient de melkveehouderij

De zandgronden aan de voet van de stuwwal hebben een kleinschaliger karakter met bosjes, kleinere percelen en singels

53

54

3.5 KANSEN EN KWALITEITEN waardering van de erfenis

Het huidige landschap is een erfenis van alle natuurlijke ontwikkelingen samen met ingrepen van de mens. Deze erfenis brengt zowel kansen als uitdagingen met zich mee. Deze vormen uitgangspunten voor het ontwerp.

Een van de grootste uitdagingen zijn de infrastructurele barrières in en rondom de Eemvallei. De A1 en A27 snijden dwars door het landschap heen en verstoren ecologische verbindingen.

Kansen en uitdagingen Er liggen grote kansen om de landschappelijke onderlegger te gebruiken als basis voor landgebruik en -inrichting. Ook liggen er kansen om de verbinding tussen stad en landschap te herstellen en te versterken. Iedere stads- of dorpsrand een relatie met het unieke landschap waar het aan grenst.

Daarnaast is het behoud van de cultuurhistorische erfenis een uitdaging. De prachtige verkavelingspatronen, linten en dijken dienen te worden hergewaardeerd in een plan voor de toekomst.

Infrastructurele barrières en verbinding tussen stad en landschap

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Landschappelijke onderlegger als basis

Waardevolle cultuurhistorische relicten

55

56

3.6 OPGAVE

de landbouwtransitie vanuit een landschappelijke benadering

Het is duidelijk dat een integrale benadering van de landbouwtransitie en de wederombouw van het landelijk gebied noodzakelijk is. Neem bijvoorbeeld het stikstofvraagstuk, dat in wezen te maken heeft met de biodiversiteit. We kunnen proberen de meetmethoden, modellen en normstellingen aan te passen maar dat helpt niet. Wettelijk zijn we verplicht om onze stikstofuitstoot drastisch ter verminderen. Als we het niet doen dan kan de natuur onvoldoende herstellen, wat weer grote economische schade met zich meebrengt waardoor de economie stagneert. Er is dus een visie nodig op het geheel, een gebiedsgerichte strategie voor een duurzame toekomst van landbouw, natuur en landschap. Van een geklapt landbouwakkoord naar een integraal, gedragen plan met perspectief voor boer en natuur.

Laten we nadenken over een Nederlandse landbouw die niet alleen gebaseerd is op productie en efficiëntie. We moeten accepteren dat onze boeren onmogelijk kunnen concurreren met hun collega’s in Nieuw-Zeeland of Brazilië. Laat de Nederlandse landbouw een voorbeeld zijn, maar dan een voorbeeld van symbiose tussen landbouw en natuur. In symbiose dankzij de hernieuwde relaties die het aangaat met de natuurlijke systemen en de (consumerende) mens. Waarin recreatie en ruimtelijke opgaven zoals woningbouw het landschap versterken.

Het dient niet alleen over landbouw te gaan, maar over alle problematiek, kansen en belangen op het platteland. Landbouw gecombineerd met nieuwe functies die naast of door elkaar floreren. Het moet een politiek overstijgend plan zijn waarin eventuele politieke belangen opgaven in het landschap worden en alle belanghebbende thema’s en partijen in verhouding staan tot elkaar. Het landschap staat centraal. En ook de relatie tussen het landschap en de mens moet worden hersteld. Het is een wisselwerking, het een sluit het ander niet uit. De landbouw kan niet zonder de natuur en juist de natuurlijke ecosystemen worden dankzij landbouw verrijkt met nieuwe of sterkere habitats.

De tijd dringt om de gestelde doelen voor klimaat, biodiversiteit en waterkwaliteit te halen en de druk op ruimte voor woningbouw of duurzame energie neemt alleen maar toe. De regie op ruimteen grondgebruik is noodzakelijk. Een transitie vraagt om een strategie waarmee het landschap op een duurzame manier kan transformeren richting het ecosysteem van de 21e eeuw. Laten we in Nederland doen waar we goed in zijn, laten we weer gaan polderen, compromissen sluiten.

Zoeken naar hetgene waar we het wél over eens zijn, en kijken hoe we dat kunnen bereiken.

Gedeelde ambities In dit afstudeerproject staat het versterken van de veerkracht van het landschap centraal. Het doel is om een toekomstbestendig en evenwichtig landschap te creëren dat de uitdagingen van de moderne tijd aankan en tegelijkertijd de unieke identiteit en culturele waarden van het landschap respecteert. Het ontwerp dient rekening te houden met sociale, economische en ecologische aspecten, waarbij duurzaamheid, biodiversiteit en leefbaarheid voorop staan. De landbouwtransitie als middel om het nieuwe landschap te ontwerpen en om nieuwe relaties te vormen tussen mens en voedsel.

Het landschap zal getransformeerd worden tot een dynamisch en levendig geheel, waar landbouwbedrijven niet alleen voedselproductie leveren, maar ook dienen als rentmeesters van het landschap en haar natuurlijke systemen.

De nadruk ligt op het vergroten van biodiversiteit en het herstel van natuurlijke systemen.

Landbouw, recreatie en woningbouwopgaven dienen daarnaast een plek te krijgen in het landschap. Er moet gekeken worden naar plekken waar schaalvergroting of juist -verkleining noodzakelijk is om het evenwicht in het landschap te herstellen. Welke verdwenen of beschadigde natuurlijke systemen kunnen worden hersteld?

Kortom, deze afstudeeropgave beoogt een integrale strategie te ontwerpen die een verandering teweegbrengt in het systeem van het landschap.

Een landschap waarin mens en natuur op harmonieuze wijze samenkomen en waar het (agrarische) landschap als geheel floreert, terwijl het tegelijkertijd in de behoeften van de huidige en toekomstige generaties voorziet.

Opgave Het landschapsontwerp dient van een systeemverandering uit te gaan. De landbouwtransitie als middel om het landschap en de relatie tussen mens en voedsel te herstellen en te versterken. Hoe kunnen we betrokkenheid bij het landschap en natuur opnieuw vormgeven?

Vanuit monofunctioneel, ontoegankelijk landgebruik en een systeem waar de mens steeds verder van zijn voedsel(voorziening) is komen te staan, dient er een tijdperk aan waar die relatie wordt herstelt en versterkt. Waar we gezond voedsel produceren van eigen bodem en betrokken zijn bij het proces van begin tot eind.

De ontwerpopgave luidt dan ook: Hoe kan de landbouwtransitie het landschap versterken en een hernieuwde relatie met haar gebruikers en inwoners aangaan?

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Rol voor de landschapsarchitect Naast de ontwerpopgave dient het project een zoektocht te zijn naar de rol van de landschapsarchitect in de landbouwtransitie als onderdeel van een persoonlijke missie.

Zonder regie en perspectief zullen andere mono-functies de vrijgekomen grond van stoppende boeren overnemen (15)

Ontwerpopgave: ‘Hoe kan de

landbouwtransitie het landschap versterken en een hernieuwde relatie met haar gebruikers en inwoners aangaan?’

Ingrepen die de landbouw in het landschap doet kunnen juist zorgen voor nieuwe of sterkere habitats (16)

Er zijn al enkele bottom-up initiatieven die op kleine schaal de landbouwtransitie proberen vorm te geven (17)

57

58

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

IV LONKEND PERSPECTIEF

60

4.1 CONCEPT

inzetten van het natuurlijke gradiënt

Het concept richt zich op het inzetten van de natuurlijk gradiënt van het landschap. Van een monocultuur aan grondgebruik, watersysteem en beplanting, naar een variatie aan type gebruik die gelieerd zijn aan de unieke kwaliteiten per landschapstype. Het versterken van verschillende landschappen en juist het verzachten van de overgangen en barrières in de gradiënt.

Met de landbouwtransitie als hoofdmotor ontstaan nieuwe mengvormen van gebruik. De verbinding tussen stad en landschap wordt versterkt door burgers deel te laten nemen aan locatie-specifieke landbouw aan de rand van stad en dorp. Het is van belang dat er voor iedereen mogelijkheden beschikbaar zijn om een relatie met de levende wereld aan te knopen, zodat het landschap de zorg en vreugde van een groot aantal mensen wordt.

We dienen de heuvelrug met haar bossen te versterken met verschillende typen bossen en de zandrug in te zetten als watermachine (A). Langs de flanken verzacht het bos en loopt het geleidelijk over in het open landschap (B). Het open landschap wordt deels behouden vanwege haar ruimtelijke en ecologische kwaliteiten (C). De Eem is een belangrijke groenblauwe drager in het landschap en krijgt zijn dynamisch karakter terug in de natte zone van het landschap (D). De randsteden en -dorpen gaan een relatie aan met het landschap dankzij een verwoven stadsrand met de landbouw en landschap (E).

Met dit ruimtelijk concept worden de unieke kenmerken van ieder landschap versterkt en hiermee de natuurlijk gradient hersteld. Landbouw is water- en bodemsturend, regeneratief en georganiseerd vanuit gradaties van collectiviteit.

Mengvormen van landbouw, natuur en recreatie brengen nieuwe relaties en verbinding tussen stad en landschap. Naast het behoud van cultuurhistorisch erfgoed ontstaat er een landschap waar natuur en landbouw onlosmakelijk verbonden zijn.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

oud productiebos

open weides bodemdaling monocultuur

A1 harde overgang lint

watersysteem gericht op afwateren

rivier de Eem

transformatie naar divers bos watermachine in gang zetten flanken versterken open weides

randen verzachten unieke kwaliteit per landschap

barrières beslechten

lint rivier de Eem

A

B

C

D

waterpeil omhoog

natuur tot in de dorpen en steden

E

De huidige situatie en concept verbeeld in doorsnede

61

62

4.2 WATER- EN BODEMSTUREND landschappelijke onderlegger als basis

De landschappelijke onderlegger als basis voor het gebruik en de inrichting van het landschap is de eerste stap. De unieke kwaliteiten en eigenschappen van de verschillende landschapstypen worden hersteld en hiermee krijgt het natuurlijke systeem meer de ruimte.

We zetten het landschap weer in als natuurlijke watermachine en zo laten we het natuurlijke systeem voor ons werken, in plaats van ertegen in.

verschillende kwelstromen met schoon, gezuiverd grondwater worden opgevangen in een systeem van landschapsbuffers. Door het verhogen van het waterpeil in zowel de veen- als de kleigronden en het niet meer afwateren van de heuvelrug treedt capillaire werking op waardoor de ondergrondse zoetwaterbel onder de Utrechtse Heuvelrug wordt aangevuld. Met deze ingrepen zetten we het landschap als watermachine in gang.

Water als element voor een nieuwe dynamiek De rivier ontstaat vlakbij Amersfoort uit verschillende beken en vult de zoetwatervoorraad van het Eemmeer. Bij hoge waterstanden gaan we het water vanuit de Eem meer lokaal vasthouden.

Via water-inlaten in de dijk stroomt het water in een ademend bassin op de kleigronden. Het wordt hiermee onderdeel van een dynamisch kleilandschap waar moeras en nat bos kan ontstaan.

Functie volgt peil Het landgebruik dient zich aan te passen aan de water- en bodemsturende principes, functie volgt peil. Dit vraagt om een nieuwe manier van boeren, uniek aan het landschapstype of gebied. Zo ontstaan veenboeren, zandboeren, kleiboeren en stadsboeren. Allen volgen ze de principes van water- en bodemsturend en hun landgebruik is gelieerd aan de unieke karakters van de landschapstypen waar ze op boeren. In de volgende paragraaf wordt deze nieuwe manier van landgebruik toegelicht.

Watervoerend De veengronden zullen met een vast, hoog waterpeil (-0.20/-0.40 onder maaiveld) de verwachte bodemdaling tegengaan. Een nieuw divers waterraamwerk zorgt voor het bufferen, zuiveren en vasthouden van lokaal water. De

kle

igr on

de

n

ve e

ng

ro n

za n

de

n

dg ro n

de

n

wat er gan machi g ze ne i tten n

inl me

ier

de

Ee m

n

re ge n

tro

aa t

riv

kw els

Schematische weergave van het toekomstig watersysteem

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De basis voor het landschap ligt bij water- en bodemsturend

63

64

Boeren op de kleigrond De kleigronden krijgen dankzij de nieuwe invloeden vanuit de Eem een dynamisch karakter.

Het inkomende en infiltrerende zoete water zal ervoor zorgen dat gedeeltes van de kleigrond voor langere of kortere periodes onder water staan.

Hierdoor ontstaat er een dynamiek in vegetatie ontwikkeling en zal er moeras en nat bos ontstaan.

Verschillende moerasvogels en amfibieën zullen hiervan profiteren. Het gebied wordt gedeeltelijk zeer extensief beheerd door vleesvee zoals Hereford of Galloway. Jaarrond natuurlijke begrazing zorgt ervoor dat er naast de natte plekken ook droge plekken zijn die open blijven en niet bebost worden. Het gebied leent zich uitstekend voor recreatie en de kleiboer zal met zijn kennis en ervaring als natuurgids fungeren. De kleigronden zullen als natuurgebied functioneren voor de omliggende randdorpen en -steden en bieden wildernisvlees aan op de lokale markt.

Vanwege het natuurlijkdynamische karakter is er minder beheer nodig vanuit het collectief.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

65

66

Boeren op de veengrond De veengronden zullen het minst drastisch veranderen. Het waterpeil gaat omhoog in combinatie met een nieuw waterraamwerk.

Dit zal zorgen voor een nieuwe markt op de veengronden, namelijk de natte teelt waar we bio-based bouwmateriaal kunnen produceren.

Het behoud van de open veenweides is een taak van de veenboer. Hiermee maken we ruimte voor de weidevogels ofwel boerenlandvogels. Met vrijwilligers worden de nesten van deze vogels gemarkeerd zodat deze niet verstoord worden tijdens het maaien of het begrazen.

De monocultuur wordt afgeschaft en de veenweides komen vol natuurlijke eiwitten te staan door het doorzaaien en toelaten van bijvoorbeeld klaver of weegbree. De verkoop van zuivel en vlees gebeurt deels op locatie in een boerderijwinkel maar zal deels ook nog als exportproduct voor de mondiale markt dienen. Vanwege het vaste waterpeil en het beheer in de vorm van begrazing worden de veengronden meer cultuurlijk dan natuurlijk gehouden. Echter profiteren juist de boerenlandvogels hiervan en zorgen we voor nieuwe habitat.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

67

68

Boeren op de zandgrond De zandgronden zullen functioneren als overgang tussen de open weides en de dichte bossen van de Utrechtse Heuvelrug. De manier van landbouw kan meer massa geven in het landschap, zoals voedselbossen. Door in te zetten op het gradient en een brede teelt komt er variatie in ruimtelijkheid.

Het oogsten in de tuinderijen en voedselbossen zal gepaard gaan met seizoenswerk en verkoop op lokale markten en boerderijwinkels. Het inzetten van kleinschalig vee, zoals kippen of varkens zal de bodem vruchtbaarder en veerkrachtiger maken.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

69

70

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Boeren langs de dorp- of standsrand Langs de dorps- en stadsranden in de Eemvallei ontstaan kleine voedselcommunity’s door de stadsboer. Deze zorgt voor een vorm van landbouw die het collectief aanspreekt en meerdere gradaties en mogelijkheden van participatie aanbiedt. Er ontstaan tuinderijen, boomgaarden en kleine voedselbossen waar inwoners van stad en dorp uitgenodigd worden om te participeren in het voedselsysteem. Deze manier van landbouw spreekt de lokale markt aan. Het in cultuur brengen van parken, straten en de rand van dorp of stad zal de schaal van het landschap verkleinen en hierdoor de ecologie verrijken.

71

72

4.3 DE LANDBOUW en haar nieuwe boeren

Principes landbouwtransitie Iedere vorm van landbouw dient zich te houden aan de drie principes voor de landbouw: wateren bodemsturend, regeneratief en vanuit het collectief.

gro n d sto ffen

gro n d sto ffen

cir cula ir e econo mie

gro n d sto ffen pro d uctie

geb ruik

od

li n g

pro d uctie

pr

geb ruik

circul aire econom

u cg rondstoffe n tie

pr

od

li n g

linea ir e econom ie

recyc

linea ir e econom ie

recyc

Met deze nieuwe boeren gaat de landbouwketen van de Eemvallei van een meer lineaire economie naar een circulaire economie waar de boer niet individueel opereert maar juist door de verbinding op te zoeken met andere boeren kunnen we grondstoffen recyclen en lokaal gebruiken.

Iedere boer brengt zijn eigen schaal en vorm van r e cy clin g cultuurlijkheid mee in het landschap. De diversiteit hierin is erg belangrijk, hoe meer verschillende boeren, hoe beter.

recy clin g resta fv a l

geb ruik

resta fv a l

Van een lineaire economie naar een circulaire economie

Water- en bodemsturend zorgt dat we op een duurzame wijze met het landschap omgaan, we gebruiken de unieke kwaliteiten van het natuurlijke systeem per landschapstype.

Regeneratief zorgt ervoor dat onze ingrepen in het landschap (o.a. de landbouw) de ecologie versterken. Onze aanwezigheid versterkt het natuurlijke systeem en maakt nieuwe habitats.

Het collectief zorgt voor participatie vanuit inwoners. De landbouw brengt verbinding tussen mens en natuur en de mens en haar voedsel.

Kringloop en productie Zoals in het schema te zien is brengt iedere vorm van landbouw zijn eigen producten mee. Niet enkel voedsel zijn producten van het landschap.

De boerenlandvogels zijn bijvoorbeeld een direct product van de wijze van landbouw op de veengronden.

Het speelveld van typen boeren in het toekomstige landschap

Legenda melk, vlees, weidevogels, insecten, bouwmateriaal moerasvogels, amfibieën, wateropslag, bouwmateriaal, vlees groente, vruchten, noten, kruiden, vlees, kleine zoogdieren noten, vruchten, kruiden, hakhout, grote zoogdieren oppervlaktes, in hectare veen 5.000 zand 1.900 klei 800 totaal

7.700 ha

g e bru ik

uc

t

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De landbouwkringloop van het landschap, de markering van verschillende boeren is indicatief

73

74

4.4 GEBIEDSVISIE

inzetten van de natuurlijk gradiënt

Met de water- en bodemsturende principes en de nieuwe vormen van landbouw en landgebruik ontstaat een gebiedsvisie voor de Eemvallei waarin de natuur en landbouw gezien worden als onlosmakelijk verbonden. De nieuwe mengvormen die ontstaan in het landschap zorgen voor verbinding tussen bebouwd gebied en landelijk gebied. Het landschap nodigt uit om te gebruiken en te bezoeken.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Gebiedsvisie Eemvallei: natuur en landbouw onlosmakelijk verbonden

75

76

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De kleigronden en het Eemmeer veranderen in een natuurlijk-dynamisch geheel

77

78

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Veenweides blijven open landschap en worden hersteld door een nieuw waterraamwerk

79

80

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

De stad- en dorpsranden verbinden met het landelijk gebied door een collectieve vorm van landbouw

81

82

4.5 GROENSTRUCTUUR

flora en fauna, verbindingen en habitats

Naast de verrijking van het landschap met habitats door de nieuwe vorm van landbouw dienen barrières zoals infrastructuur te worden beslecht.

Op deze manier kunnen gebieden verbonden worden en bieden we ruimte aan flora en fauna.

Deze verbindingen zijn noodzakelijk om populaties gezond in stand te houden.

Een nieuwe ecologische verbinding door middel van een ecoduct over de A27 verbindt de droge bossen van de Utrechtse Heuvelrug met de meer open weides van de Eemvallei. Soorten zoals de ree en de das profiteren hiervan omdat hun leef- en foerageergebied wordt vergroot. Ook een nieuw ecoduct bij het spoor tussen Utrecht en Amersfoort verbindt het gebied ten zuiden van Amersfoort met het gebied ten westen van Soest, het gebruik van het bestaande ecoduct bij de zandverstuiving Soesterduinen zal hierdoor intensiveren.

Referentie: nieuw ecoduct over de A27 (18)

Natuurrijke dynamiek Door de wateringrepen op de kleigronden ontstaat er een dynamisch moeras en nat bos. De gebiedsvisie doet ingrepen op een aantal plekken, in verschillende schalen waardoor het huidige systeem ontregeld wordt. Door deze ingrepen worden er condities geschept waardoor een natuurrijke dynamiek ontstaat.

Referentie: ruige natuur van de kleigronden (19)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Verschillende flora en fauna vinden hun plek in de Eemvallei

83

84

4.6 RECREATIE

binden met de natuur

Recreatie is een vorm van gebruik van het landschap door de mens. De recreatiemogelijkheden in de Eemvallei bieden en stimuleren zoveel mogelijk verschillende natuurbelevingen. Het toekomstig landschap van de Eemvallei moet voorzien in deze vormen om ervoor te zorgen dat gebruikers van het landschap deze verbinding met de natuur kunnen maken.

Verbinden Dankzij het opwaarderen van bestaande routing en het toevoegen van nieuwe routing wordt de Eemvallei toegankelijk en bereikbaar. Het autoverkeer wordt zoveel mogelijk verwijderd uit het landschap . Met nieuwe park&ride hubs gelinkt aan boerenerven, worden recreatieve routes toegankelijk en verbonden met de landbouw.

Naast fiets- en wandelexcursies is waterrecreatie op de Eem, op het Eemmeer en op de dynamische kleigronden een winst voor het gebied. Naast bestaande bezienswaardigheden komen er ook nieuwe plekken in het landschap van een verschillende schaal. Een bezoekerscentrum op de kleigronden zal zorgen voor toerisme en gebruik van dit nieuwe natuurgebied. Nieuwe uitkijkplekken langs routes zorgen voor een de mogelijkheid tot natuureducatie en het verlangzamen in de natuur.

Referentie: uitkijkpunt (20)

Referentie: bezoekerscentrum (21) Legenda bezienswaardigheid kijkpunt autowegen, bestaand langzaamverkeer, fiets dijken langzaamverkeer, voet langzaamverkeer, kano reservaten, ontoegankelijk intensiteit van verwacht gebruik

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Langzaamverkeerroutes verbinden het landschap met de stad

85

86

4.7 UITWERKING

inzoomen op twee gebieden

De uitwerking van de gebiedsvisie richt zich op twee deelgebieden. Deze deelgebieden laten beiden een gradient zien. Deelgebied 1 laat het natuurlijke gradient van de stuwwal naar het open gebied zien.

Het begint bij Blaricum op de hogere zandgronden van de stuwwal de Utrechtse Heuvelrug, waarna het afdaalt richting de laaggelegen veengronden, kleigronden en ten slotte de rivier de Eem. Deelgebied 2 laat de stad Amersfoort en haar landschap zien en de manier waarop de stad de verbinding met het landschap en de landbouw aangaat.

1. VAN DE STUWWAL NAAR HET OPEN GEBIED

2. DE STAD EN HAAR LANDSCHAP

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Weergave locaties uitwerkingen

87

88

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

V VAN DE HEUVELRUG NAAR DE OPEN WEIDES

90

5.1 NIEUWE MENGVORMEN unieke eigenschappen in de gradient

In de doorsnede is het huidige landschap schematisch weergegeven.

1. Een groot deel van het bosareaal op de Utrechtse Heuvelrug bestaat uit monoculturen van naaldbossen als erfenis van de voormalige houtproductie. Ongemengde naaldbossen verdampen meer water dan gemengde (loof-) bossen, hierdoor infiltreert er minder regenwater en ligt droogte op de loer.

2. De snelweg A27 vormt een enorme infrastructurele barrière. Doordat deze precies op de flank van de Utrechtse Heuvelrug ligt, op de overgang van open naar dicht landschap, is de natuurlijk gradiënt verstoord.

3. Al vroeg werd de dramatiek in het open landschap van de veen- en kleigronden cultuurhistorisch en ecologisch gewaardeerd.

Korte rijen van statische bomen vormen poorten

van de Wakkerendijk richting het open landschap.

4. Het huidige watersysteem gaat uit van peil volgt functie. Deze aanpak heeft geleid tot een sterk ontwaterd gebied waarbij het droogliggende veen is gaan inklinken.

5. Niet alleen in de bossen maar ook in de open weides zijn vaak monoculturen van grassen te vinden die niet veel bijdragen aan de biodiversiteit.

6. De Eemvallei kent een diversiteit aan landschapstypen, echter tonen de veen- en kleigronden ruimtelijk gezien veel gelijkenissen en zijn ze gelijk in gebruik.

7. Het waterysteem is erop gemaakt om zoveel mogelijk water zo snel mogelijk af te voeren via de Eem naar de randmeren, het IJsselmeer en uiteindelijk de Noordzee. Dit leidt tot wateroverlast in de winter en droogte in de zomer.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

91

92

In de doorsnede zijn de ingrepen voor het toekomstig landschap weergeven.

1. De Utrechtse Heuvelrug als watermachine.

Water- en bodemsturend als hoofdprincipe bij landschapsinrichting.

2. Door capillaire werking en infiltratie wordt de zoetwaterbel in de Utrechtse Heuvelrug gevoed.

3. Het bos ontwikkelt tot een steeds gemengder en gevarieerdere habitat. De variatie in soorten is goed voor de biodiversiteit en maakt het bos beter bestand tegen klimaatverandering en ziektes. Het bos zorgt ook voor een uitbreiding van (nieuwe) landbouwgrond, langs stadsranden en recreatieve routes ontstaan voedselbossen als onderdeel van het kleinschalig landschap.

4. Steden en dorpen bufferen en hergebruiken of infiltreren eigen hemelwater.

5. De faunapassage zorgt voor verbinding tussen de hoger en lager gelegen gebieden. Dieren bewegen zich via de passage waardoor uitwisseling tussen soortgenoten mogelijk is en het leef- en foerageergebied wordt vergroot.

6. Aan de voet van de heuvelrug wordt op kleinschalige wijze een variatie aan voedsel verbouwd. Voedselbossen en tuinderijen zorgen voor een zachte overgang tussen het hogere dichte landschap en het laaggelegen open landschap en geven vanaf 2035 oogst uit de diverse beplantingslagen.

7. De veengronden staan internationaal bekend als cultuurgrond waar weidevogels dankzij peilen mozaiekbeheer hun jaarlijkse onderkomen vinden. Natuur en landbouw onlosmakelijk verbonden. Dankzij de afschaffing van het gebruik van kunstmest en gif, en het verminderen van de hoeveelheid mest die op het landschap wordt gereden is het overschot van meststoffen in 2080

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

volledig uit de grond. Dit heeft invloed op allerlei processen zoals de hoeveelheid stikstof en de waterkwaliteit.

8. De voormalige zeedijk die voor de bouw van de Afsluitdijk de woeste Zuiderzee tegenhield heeft weer een waterkerende functie vanwege het dynamisch peil op de kleigronden.

9. Het landschap van de veen- en kleigronden blijft open dankzij peilbeheer en extensieve begrazing.

10. De kleigronden zijn getransformeerd in een ademend waterbassin. Dit zorgt voor een dynamisch gebied.

93

94

Bestaande situatie De bestaande situatie laat een monotoon landgebruik zien van de overgang van heuvelrug naar open weides. Er is nauwelijks verschil te zien tussen de verschillende landschapstypen. Daarnaast zijn er een aantal opvallende landschapselementen zoals de verkavelingspatronen, de rivier de Eem, de verschillende dijken en de waaien als relict van de voormalige Zuiderzee. De A27 vormt een infrastructurele barrière precies aan de flank van de heuvelrug.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Luchtfoto 2020

95

96

Toekomstige situatie De landbouw in de toekomstige situatie zoekt de verbinding op met de omliggende steden en dorpen.

De unieke karakters en kwaliteiten van de aanwezige landschapstypen (zand, veen en klei) worden hersteld en versterkt en hiermee wordt de natuurlijk gradiënt hersteld. Nieuwe verbindingen voor flora, fauna en de mens worden gemaakt met routes voor langzaamverkeer en nieuwe habitats.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Plankaart, uitwerking deelgebied 1

97

98

5.2 HOGE ZANDGRONDEN verbinden van de groenstructuur

Bestaande heide

Nieuw (voedsel-)bos

Meentgronden rondom Blaricum krijgen hun collectieve karakter terug dankzij de stadsboer

Nieuw ecoduct als verbinding tussen de dichte bossen op de heuvelrug en het meer open landschap van de veen- en kleigronden Een nieuwe brug, gelinkt aan de constructie van het ecoduct, zorgt voor een verbinding in het netwerk voor langzaam verkeer Zandboer

Het recreatief netwerk voert langs en door een variëteit aan landschappen

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

99

100

(22)

(23)

(24)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

(25)

(26)

(27)

101

102

5.3 FLANK

zachte overgang tussen zand- en veengronden

Nieuwe singel als onderdeel van het kleinschalig landschap

Zichtlijnen vanaf de dijk richting de bosrand blijven open en worden versterkt door singels en bomenrijen Nieuw (voedsel-)bos Nieuwe woonclusters op het erf van de stadsboer Kleinschalige tuinderijen, moestuinen en verbouwen van klein fruit vind plaats rondom de erven Het landschap wordt divers door het telen van verschillende gewassen zoals bieten, aardappels, luzerne, gerst en haver

De zandboer draagt bij aan het kleinschalige zandlandschap

Nieuwe recreatieve routes maken het landbouw-landschap toegankelijk

De bestaande Wakkerendijk

Stadsranden functioneren als poorten naar het landschap Stadsrand

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

103

104

(28)

(29)

(30)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

(31)

(32)

(33)

105

106

Zicht op het kleinschalig zandlandschap aan de flank van de heuvelrug, dankzij voedselbossen en tuinderijen wordt de overgang van open naar dicht landschap verzacht.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

107

108

5.4 VEENGRONDEN het natte, open landschap

Zandboer

De bestaande Wakkerendijk Zichtlijnen vanaf de dijk richting de bosrand blijven open en worden versterkt door singels en bomenrijen

Van nature aanwezige laagtes in het veenweide gebied zullen grotendeels onder water staan door het hoge waterpeil en daardoor zeer in trek zijn bij boerenlandvogels, voor deze plekken krijgt de veenboer subsidie Zuiversloot, buffert en zuivert het water en zorgt voor bio-based bouwmateriaal zoals riet

Veenboer, potstal

Het bestaande waterraamwerk wordt behouden en versterkt met buffersloten en zuiversloten

Buffersloot, brede hoofdwatergang

Eiwitrijke weides, voor een gevarieerd kruidendieet

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

109

110

(34)

(35)

(36)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

(37)

(38)

(39)

111

112

Nieuw waterraamwerk Het bestaande netwerk van water wordt behouden en versterkt met nieuwe landschapselementen om zo te transformeren naar nat veenweidegebied.

De axonometrie laat het nieuwe waterraamwerk zien. De zuiversloten produceren bio-based bouwmateriaal zoals riet en zuiveren hiermee het water. Daarmee wordt een groot deel van het methaan opgevangen. De watervoerende greppels op het perceel zorgen dat de grondwaterstand over de gehele breedte van het perceel hoog blijft. De buffersloten vormen de hoofdstructuur waar de natuur meer haar gang mag gaan.

Het worden bredere sloten met een spontane vegetatieontwikkeling en flauwe taluds die de zuiversloten, greppels en bestaande sloten verbindt.

30-40

m

30-40

m

0 -70 00

m

00 0-7

40

ELD

IV AA

S

VM TO 0 .4

/-0

OT

LO RS

IL

PE

TER WA

20 -0.

BUFFE

RSLOO T

OV 0T

S EL

P

EP

GR

12m

R

E UIV

OT SLO

Z

12m

GROENBLAUWE DOORADERING per perceel

LD

IVE

OT SLO

TER WA

IL PE

-0.

20

.4 /-0

A MA

m

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

113

114

Zicht op de open, natte veenweides, waar de kievit en grutto onderdeel zijn van het ‘landbouwproduct‘ naast zuivel en bouwmateriaal.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

115

116

5.5 KLEIGRONDEN natuurrijke dynamiek

Van nature aanwezige laagtes transformeren in plassen en nat moeras

Knuppelpaden als routing door het ruige kleimoeras Gedeeltes van het oude verkavelingspatroon blijven zichtbaar

Langs de oevers ontstaan rietkragen en is er sprake van jonge verlandingsstadia

maaiveldhoogtes kleigronden -0.70 infrastructuur terpen

+0.30 +1.20

Bestaande dijk

0

+1.5 zomerdijk

.40

-0 nt inlaat

onderka

normale oeverlijnand -0.55 waterst

rivier de Eem -0.20 / -0.90

Schets van de waterinlaat

Op de van nature aanwezige hoogtes in het landschap ontstaan bos- en struweelruigtes Het bezoekerscentrum is gevestigd op een van de bestaande terpen, hier bevinden zich naast het informatiepunt, onder andere de kanoverhuur, het startpunt voor natuurexcursies en kleinschalig ecotoerisme

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

117

118

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

119

120

(40)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

(41)

(42)

121

122

Zicht op de ruigheid van de natuurrijke dynamische kleigronden, waar moerasvogels hun plek vinden en mensen te gast zijn op knuppelpaden en uitzichtpunten.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

123

124

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

VI AMERSFOORT EN HAAR LANDSCHAP

126

6.1 NIEUWE MENGVORMEN unieke eigenschappen in de gradient

In de doorsnede is het huidige landschap schematisch weergegeven.

1. Het waterysteem is erop gemaakt om zoveel mogelijk water zo snel mogelijk af te voeren via de Eem naar de randmeren, het IJsselmeer en uiteindelijk de Noordzee. Dit leidt tot wateroverlast in de winter en droogte in de zomer.

2. Het landelijk gebied rondom Amersfoort bestaat uit een zandlandschap met enkele landschapskamers, velden en lanen.

3. De ringweg rondom Amersfoort functioneert als infrastructurele barrière tussen de stad en het landelijk gebied. Hierdoor is er een harde scheiding tussen stad en landschap.

4. De uitlegwijken van de afgelopen 30 jaar hebben weinig connectie met het onderliggende landschap.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

127

128

In de doorsnede zijn de ingrepen voor het toekomstig landschap weergegeven.

1. Een watersysteem niet enkel gebaseerd op afwateren zorgt voor een klimaatbestendig landschap.

2. Landbouw in de vorm van voedselbossen en tuinderijen verrijken het kleinschalige landschap.

3. Opstallen rondom het boerenerf die na de transitie van landbouw niet meer in gebruik zijn worden getransformeerd tot voorzieningen en kleine woonclusters in het landelijk gebied.

4. De landbouw vanuit de stadsboer maakt verbinding tussen Amersfoorters en voedselproductie. Het nodigt uit tot participatie in het landschap.

5. Infrastructurele barrières zoals de ringweg worden deels ondertunneld of overbrugd zodat het landelijk gebied toegankelijk wordt voor langzaam verkeer vanuit de stad.

6. De stad zien als een stedelijk landschap waar ook voedsel verbouwd kan worden zorgt voor een stedelijke biotoop met verschillende habitats en een verbinding tussen inwoners en voedselproductie.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

129

130

Bestaande situatie De bestaande situatie laat een harde scheiding zien tussen stad en land.

De zonering in landgebruik is vaak monotoon. De stadsrand wordt gevormd door een infrastructurele barrière.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Luchtfoto 2022

131

132

Toekomstige situatie De landbouw in de toekomstige situatie zoekt de verbinding op met het stedelijk gebied. Het is het landschap van de zandboer en de stadsboer. Van een monotoon gebied verandert het in een afwisseling van landschapskamers met een divers palet aan beplanting. De infrastructurele barrières worden beslecht met verbindingen in de vorm van bruggen zodat het netwerk van langzaamverkeer wordt versterkt.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Plankaart, uitwerking deelgebied 2

133

134

6.2 STADSRAND

verbinding tussen stedelijk en landelijk gebied

Nieuwe brug als verbinding tussen landelijk en stedelijk gebied Stadsrand Nieuw (voedsel-)bos Zandboer, erf ingepast in het kleinschalige zandlandschap Stadsboer, het erf onderdeel van de openbare structuur Nieuw wooncluster

Het telen van groente, kruiden en fruit dichtbij het erf Zichtlijnen behouden Nieuw (voedsel-)bos Landschapselementen zoals windsingels en hagen versterken het kleinschalig zandlandschap en bieden habitat Plekken zoals het bestaande ziekenhuis worden verrijkt met een vorm van stadslandbouw

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Plankaart, uitwerking deelgebied 2

135

136

(43)

(44)

(45)

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

(46)

(47)

(48)

137

138

Zicht op het kleinschalig zandlandschap waar de stadsboer een verbinding maakt tussen stadsbewoners, voedsel, natuur en landschap.

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

139

140

6.3 ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

Natuur- en beheerkalender De kalender laat de impact en kansen van de jaarlijkse seizoenen zien. Door rekening te houden met de natuurlijke kalender in de landbouw benutten we kansen voor ontwikkeling van flora en fauna. Zo wordt de landbouw niet enkel productie, maar dient het ook het beheren en versterken van de natuur en het landschap.

Onlosmakelijk verbonden De kalender benadrukt dat natuur en landbouw niet los van elkaar kunnen worden gezien. De relatie tussen natuur en landbouw is een symbiose die de basis vormt van ons landschap. Een menselijke ingreep in de natuurlijke omgeving.

Het plan Onlosmakelijk Verbonden streeft naar een evenwichtig, wederzijds versterkende relatie tussen natuur en landbouw in het landschap. Met de ingrepen vergroot de veerkracht van zowel het natuurlijke als het agrarische systeem. Het is een pleidooi voor meer boeren die allemaal verschillende vormen van landbouw bedrijven.

Diversiteit maakt veerkrachtig. De landbouw is de manier waarop de mens zijn plek inneemt in het ecosysteem. Hiermee kan de mens ook haar relatie met de natuur en voedsel herstellen.

Samen vanuit het collectief beheren we de prachtige natuur van de Eemvallei!

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

141

142

Tessa Laarman | Academie van Bouwkunst | landschapsarchitectuur | december 2024

NAWOORD

Terugkijkend op mijn afstudeerproces had ik van tevoren niet kunnen bedenken hoe groot dit leerproces zou zijn. Het systeemdenken heeft mijn interesse gewekt en de schaal van de gebiedsvisie en het ontwerpen trekt mij enorm. Het bleek een enorme uitdaging om niet te proberen een landbouwexpert te worden, maar om mijn kracht te laten zien als ruimtelijk ontwerper.

Mijn speciale dank gaat mijn dank uit naar mijn commissie: Roel van Gerwen, Ziega van den Berk en Pieter Veen. Met hun scherpe blik, kennis en kunde, ontwerpkracht en geduld is het project naar een hoger niveau gebracht.

Mijn dank gaat ook uit naar de volgende mensen die openstonden voor een gesprek over een van de thema’s die ik tegenkwam tijdens mijn proces: Roos Kobben (Boerenverstand), Robert Baayen (WUR), Anne-Charlotte Hoes (WUR), Carleen Weebers (Provincie Utrecht), Daan Dijk (Land van Ons), Jan Huijgen (Boerderij Eemlandhoeve), Josephine Schuurman (Boerderij Eyckenstein), Markus Appenzeller (stedenbouwkundige).

Daarnaast ben ik dankbaar voor de ondersteuning die ik heb gehad tijdens mijn afstuderen. Bas Tiben, Hannah Liem, Laura Nijmeijer, Marija Satibaldijeva, Nathalie Koren en Niek Smal hebben allen een bijdrage gehad in het scherper maken van het project. Ik wil Joost Kuijvenhoven bedanken voor het inzicht dat je me hebt gegeven in de kleine schaal van je landbouwwereld en de keren dat je me vergezelde op excursie. Mijn ouders, Annemieke en Adri en mijn opa en oma, Jan en Evelyn, wil ik bedanken alle steun en geloof in mij en voor het uitlenen van hun kantoor in Maartensdijk, zonder deze plek met fantastisch uitzicht op de velden en bossen, had ik niet zo fijn kunnen werken.

Bedankt!

Tessa Laarman

Maartensdijk, 30.11.24

144

BIBLIOGRAFIE

Kaartbeelden De kaartbeelden zijn gemaakt, geabstraheerd en bewerkt met behulp van het programma QGIS, uit de volgende databronnen: Provincie Utrecht, CBS, PDOK, AHN, Topotijdreis

Bronnen Carlijn Kingma - Architectuur van het onzichtbare. (z.d.).

Rijksmuseum Twenthe. https://www.rijksmuseumtwenthe.nl/ content/2713/nl/carlijn-kingma-architectuur-van-het-onzichtbare COWSPIRACY: the sustainability secret. (z.d.). COWSPIRACY. https://www.cowspiracy.com/ De mens is een plofkip - Teun van de Keuken: Hoe de voedingsindustrie ons ziek maakt. (2023). In Thomas Rap. Thomas Rap. https://www.thomasrap.nl/boek/de-mens-is-een-plofkip/ De Visser, R. (z.d.). Een halve eeuw landschapsbouw: het landschap van de landinrichting (2de editie). Dienst Landelijk Gebied en IKC Natuurbeheer.

Eemland300. (2024, 17 april). Homepage - eemland300. https:// eemland300.nl/ H+N+S Landschapsarchitecten. (2022).

SchetsboekdoorontwikkelingOosterwold/deelgebied2. https://maakoosterwold.nl/wp-content/uploads/2022/07/ Schetsboek-Doorontwikkeling-Oosterwold-Deelgebied-2-HNSLandschapsarchitecten.pdf Holland: Natuur in de Delta (2015) | Documentary. (2015, 24 september). IMDb. https://www.imdb.com/title/tt4576490/ Klompenhouwer, J. (2020). OMGEVINGSVISIE AMERSFOORT 203040.

Lenteland. (2024, 25 november). Film: Land voor het leven Lenteland. https://www.lente.land/film-land-voor-het-leven/ Live to 100: Secrets of the Blue Zones (TV Mini Series 2023) | Documentary, Adventure. (2023, 30 augustus). IMDb. https://www. imdb.com/title/tt28523129/ Maaiveld, O. H. (2023, 2 maart). Film ‘Onder het Maaiveld’ toont de ongeziene wereld onder onze voeten. https://onder-het-maaiveld. nl/nieuws/108-onder-het-maaiveld-toont-de-ongeziene-wereldonder-onze-voeten Mak, G. (2001). Hoe God verdween uit Jorwerd. Atlas Uitgeverij.

Natuurtypen - BIJ12. (2023, 6 december). BIJ12. https://www. bij12.nl/onderwerp/natuursubsidies/index-natuur-en-landschap/ natuurtypen/ Pathé Nederland. (z.d.-a). De nieuwe wildernis. Pathé. https://www. pathe.nl/film/18404/de-nieuwe-wildernis Pathé Nederland. (z.d.-b). Paved Paradise. Pathé. https://www. pathe.nl/film/26524/paved-paradise Richardson, K., Steffen, W., Lucht, W., Bendtsen, J., Cornell, S. E., Donges, J. F., Drüke, M., Fetzer, I., Bala, G., Von Bloh, W., Feulner, G., Fiedler, S., Gerten, D., Gleeson, T., Hofmann, M., Huiskamp, W., Kummu, M., Mohan, C., Nogués-Bravo, D., . . . Rockström, J. (2023).

Earth beyond six of nine planetary boundaries. Science Advances, 9(37). https://doi.org/10.1126/sciadv.adh2458 The biggest little farm - VPRO Cinema. (z.d.). VPRO Gids. https:// www.vprogids.nl/cinema/films/film~12998345~the-biggest-littlefarm~.html Mak, G. (2001). Hoe God verdween uit Jorwerd. Atlas Uitgeverij.

Strootman Landschapsarchitecten. (z.d.). Veganland.

Van Dijk, M., Van de Velde, M., & Woudstra, A. (z.d.).

Landschapsanalyse Water in Nederland. Hogeschool van Hall Larenstein.

Van Dijk, M., & Woudstra, A. (z.d.).Landschapsanalyse De bodem van Nederland. Hogeschool van Hall Larenstein.

Van Dijk, M., & Woudstra, A. (z.d.). Landschapsanalyse Geologie van Nederland. Hogeschool van Hall Larenstein.

Voederbomen in de weide - Agroforestry. (z.d.). Agroforestry Vlaanderen (Nederlands). https://www.agroforestryvlaanderen.be/ nl/nieuws/voederbomen-in-de-weide

Afbeeldingen 1. Pariss, P. (onbekend). Luchtfoto Eemland [png]. Geraadpleegd van https://eemland300.nl 2. Goelst, K.L.F. (onbekend). Eggen met paarden [ jpg]. Nationaal Archief. Geraadpleegd van https://www.nationaalarchief.nl/ onderzoeken/fotocollectie/ae6de9ba-d0b4-102d-bcf8-003048976d84 3. Delta-Phot Luchtfotografie (1979). Luchtfoto van een gedeelte van Maartensdijk uit het zuidwesten; met op de achtergrond de bossen te Hollandsche Rading (gemeente Maartensdijk) en het Maartensdijksche Bosch [ jpg]. Het Utrechts Archief. Geraadpleegd van https://hetutrechtsarchief.nl/onderzoek/resultaten/archieven/ 4. (onbekend). Windscherm [ jpg]. Stuurgroep Kromme Rijn.

Geraadpleegd van https://www.krommerijnlandschap.nl/wat-kanik-planten/windscherm-fruitteelt-geschoren-en-biodivers 5. (onbekend). Fruitteler[ jpg]. Landwinkel De Woerdt.

Geraadpleegd van https://dewoerdt.nl/fruitteelt-dewoerdt 6. Swart, S (2019). Luchtfoto bio industrie [ jpg]. Siebe Swart. Geraadpleegd van https://www.siebeswart.nl/image/ I0000AVFN8GG.bAg 7. Trijen, P. van. (2021). Pluimveehouders [ jpg]. De Stentor.

Geraadpleegd van https://www.destentor.nl/hardenberg/ pluimveehouders-vrezen-nachtmerrie-door-dit-nieuwe-stukjenatuur-bij-hardenberg~a8d6fb54/ 8. Hartog, N den. (onbekend). Stichting Behoud Waterland [ jpg].

Geraadpleegd van https://stichtingbehoudwaterland.nl/index. php?option=com_content&view=article&id=231:verduurzamingmelkveehouderij-1&catid=52&Itemid=549 9. (onbekend). Voergang [ jpg]. Farmoseal. Geraadpleegd van https://www.farmoseal.com/rundveehouderij/voergang 10. (onbekend). Dijkdoorbraak Bij Eemnes 1916 [ jpg]. Werf Gusto. Geraadpleegd van https://werf-gusto.com/1916-2/3024-51dijkdoorbraak-bij-eemnes-1916/ 11. (onbekend). Havengezicht Spakenburg [ jpg]. Utrechtse stichting voor industrieel erfgoed. Geraadpleegd van https://www.usineutrecht.nl/oude-vissershaven-spakenburg-bunschoten/ 12. Eyck, B. van. (onbekend). Knooppunt Eemnes [ jpg]. Archief Rijkswaterstaat. Geraadpleegd op https://www.rtvutrecht.nl/ nieuws/3360476/knooppunt-eemnes-toch-niet-komend-weekenddicht-werkzaamheden-door-winters-weer-uitgesteld 13. (onbekend) De tjalk binnen- en buitenvaart [ jpg].

Kustvaartforum. Geraadpleegd op https://www.kustvaartforum. com/viewtopic.php?t=3906&start=3280 14. (onbekend) 1991. Luchtfoto van de in aanleg zijnde wijk Kattenbroek te Amersfoort uit het zuiden [ jpg]. Het Utrechts Archief, Catalogusnummer 50024. Geraadpleegd van https:// nl.wikipedia.org/wiki/Bestand:Luchtfoto_Kattenbroek_en_ weilanden_1991.jpg 15. (onbekend). PEXELS. [ jpg]. Geraadpleegd van https:// www.1twente.nl/artikel/2013431/groen-licht-voor-drie-zonneveldenin-enschede-zuid-raad-van-state-veegt-bezwaren-van-tafel

ONLOSMAKELIJK VERBONDEN

16. Hoven, K. van den. (2019). Grutto in een Hollandse setting [ jpg].

Vroege Vogels Community. Geraadpleegd van https://vroegevogels. bnnvara.nl/community/fotos/vogels/grutto/340261 17. (onbekend) 2019. Vrijmi-vlier-oogst-borrel [ jpg]. Wilderland.

Geraadpleegd van https://wilder-land.com/products/utopia 18. (onbekend). Brug voor dieren [ jpg]. Geraadpleegd van https:// www.ecopedia.be/encyclopedie/ecoduct 19. Dirksen, E. 2017. Het Flevolandschap [ jpg].

Bezoekerscentrum Nieuw Land. Geraadpleegd van https://www. nationaalparknieuwland.nl/nl/ontwikkelingen/nieuws/nieuwbezoekerscentrum-de-trekvogel 20. Effting, K. (onbekend). Vogelobservatorium Tij[ jpg].

Geraadpleegd van https://vogelkijkhut.nl/view/751/ 21. Budding, E. (onbekend). Natuurbelevingscentrum [ jpg]. https://almere20.nl/nieuws/cultuur-toerisme-en-sport/vernieuwdnatuurbelevingcentrum-de-oostvaarders-officieel-geopend/ 22. Bueren, M. L. (onbekend). Ree op de heide [ jpg].

Natuurmonumenten. Geraadpleegd van https://www. natuurmonumenten.nl/dieren/top-10-dieren-en-planten-op-deheide 23. Huurdeman, C. (2024). Theehuis [ jpg]. Baarnsche Courant.

Geraadpleegd van https://www.baarnschecourant.nl/lokaal/ recreatie/1069063/theehuis-pas-volgend-jaar-open 24. (onbekend). De Zuiderheide [ jpg]. De Nederlandse Toerist.

Geraadpleegd van https://www.denederlandsetoerist.nl/heidehilversum/ 25. (onbekend) 1991. De Nederlandse Bijen. Geraadpleegd van https://www.denederlandsebijen.nl/BIJENBEHEER/BosBeplanting/ ZoomFot/aaZomen.htm 26. (onbekend). Natuurmonumenten [ jpg]. Geraadpleegd van https://res.cloudinary.com/natuurmonumenten/raw/upload/ v1683185379/2023-05/Jaarverslag%202022%20Gelderland.pdf 27. (onbekend) Adobe Stock [ jpg]. Geraadpleegd van https://stock. adobe.com/nl/search?k=%22utrechtse+heuvelrug%22 28. (onbekend) [ jpg]. Den Food Bosch. Geraadpleegd van https:// denfoodbosch.org 29.(onbekend) [ jpg]. Den Food Bosch. Geraadpleegd van https:// denfoodbosch.org 30. (onbekend) Voedselbos Haarzuilens [ jpg]. Lekker landgoed.

Geraadpleegd van http://www.lekkerlandgoed.nl 31. (onbekend) [ jpg]. Straatbeeld. Geraadpleegd van https://www. straatbeeld.nl/artikel/buitengewone-samenwerking-boomkwekerei 32. (onbekend) Schuurhuis Slochteren [ jpg]. Bureau +PEIL. Geraadpleegd van https://www.pluspeil.nl/architectuur/schuurhuisslochteren/ 33. (onbekend) Tuinderij De Veldhof [ jpg]. Geraadpleegd van https://www.tuinderijdeveldhof.nl 34. (onbekend) [ jpg]. Lindenhoff. Geraadpleegd van https://www. lindenhoff.nl/natuurlijk-boeren-bij-lindenhoff/ 35. (onbekend) 2024. Joost Samsom bij zijn lisdodden. [ jpg].

Vee en Gewas. Geraadpleegd van https://www.vee-en-gewas.nl/ artikel/1147092-pilot-boeren-over-natte-teelten-als-verdienmodelstimuleer-biobased-bouwen/ 36. (onbekend) It Fryske Gea [ jpg]. Geraadpleegd van https:// www.itfryskegea.nl/nieuws-publicaties/tips-voor-weidevogelsherkennen/ 37. (onbekend) 2022. Vooruit boeren op veen en water [ jpg].

Melkveebedrijf. Geraadpleegd van https://www.melkveebedrijf. nl/veevoer-melkvee/grasland/boeren-in-veenweidegebiedbodemdaling-en-weidevogels/ 38. (onbekend). [ jpg]. Pilot Biomonitor. Geraadpleegd van https:// pilotbiomonitor.nl/onderzoek-naar-kruidenrijk-grasland-inveenweidegebied/

39. (onbekend) 2022. Grasklaver [ jpg]. V-Focus. Geraadpleegd van https://www.v-focus.nl/2022/12/22/grasklaver-onderzoekservaringen-op-een-rij/ 40. (onbekend). Wetlands safari [ jpg]. IAmsterdam. Geraadpleegd van https://www.iamsterdam.com/en/whats-on/calendar/ attractions-and-sights/tours/wetlands-safari-waterland-canoe-trips 41. (onbekend) 2022. Lerend beheren in de Maasheggen [ jpg].

Collectief Deltaplan Landschap. Geraadpleegd van https://www. collectiefdeltaplan.nl/2022/04/25/lerend-beheren/ 42. (onbekend). Westbroekse Zodden [ jpg]. Frank Wandelt.

Geraadpleegd van https://www.frankwandelt.nl/utrecht/anwbwandeling-zwanen-op-het-bert-bospad 43. (onbekend). Appartementen Schoonenburgh [ jpg].

InterFaca. Geraadpleegd van https://www.interfaca.nl/projecten/ appartementen-landgoed-schoonenburgh 44. (onbekend) 2019. Kersentuin Utrecht [ jpg].

Duurzame Scheurkalender. Geraadpleegd van https:// duurzamescheurkalender.nl/?p=537 45. (onbekend). Stadslandbouw Van Ruytenburch [ jpg].

Geraadpleegd van https://stadslandbouwvanruytenburch.nl 46. Beks, F. 2023. Herenboeren aan het werk op de boerderij [ jpg].

Omroep Veldhoven. Geraadpleegd van https://omroepveldhoven.nl/ nieuws/op-weg-naar-een-draaiende-herenboerderij 47. (onbekend). Harm’s Hoeve [ jpg]. Geraadpleegd van https://www. harmshoeve.nl/scholen/ 48. (onbekend). Rijnvliet openbare ruimte [ jpg]. Felixx.

Geraadpleegd van https://www.felixx.nl/projects/rijnvliet-edibleneighborhood-1&lang=nl

145

Tessa Laarman Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst Amsterdam, december 2024