Issuu

HET SCHEVENINGSE BOS een nieuwe radicale ingreep RAIDUN SCHOTT ACADEMIE VAN BOUWKUNST ontwerp intuïtieve analyse landschappelijke analyse

Landschappelijke analyse als onder deel van: Afstudeerproject van Raidun Schott Master landschapsarchitectuur Onder begeleiding van Hannah Schubert (mentor), Paul de Kort (commissielid), Yttje Feddes (commissielid) Academie van Bouwkunst in Amsterdam, 2025-2026

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Ontwerp Introductie

Fascinatie Methode Prent

10 10 12

Locatie

Intuïtieve Analyse Werkwijze Intuïtief logboek Verwonderen Sferen Aardbewoners Conclusie

Intuïtieve analyse Intuïtief logboek Plekken van verwondering Aardbewoners

20 22 36 37

Landschappelijke analyse Geschiedenis Expressie van de bodem Scheveningse bosjes Noordzaak

40 42 48 50 54

Concept Levensspanne Tijd Beleving concept Ruimtelijk concept

62 68 70 72 74

Ontwerp Focus gebied Natuurlijke structuur Acties Ontwerp Aardbewoners Vier principes Stol en Loo Wering Traa

78 80 86 98 114 132 134 136 146 156

Een nieuwe radicale ingreep

160

Methode

164

Bronnen

166

Het Scheveningse Bos

08 10 67 71 76

Landschappelijke Analyse Inventarisatie Locatie Dimensies

08 08 10

Geschiedenis Grote schaal Groenzone Reliëf Typering groen gebieden Expressie van de bodem

Project schaal Lagen Dwarsdoorsnede Ecologie Randen Veldkaart Toegankelijkheid Scheveningse bosjes Conclusie

34 34 38 40 42 52 54 58

18 18 19 20 32

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Dit boekdeel is onderdeel van mijn afstudeerproject Het Scheveningse Bos; een nieuwe radicale ingreep. Samen met het intuïtieve logboek vormt het de basis van mijn manier van werken. Waar het intuïtieve logboek vertrekt vanuit verwondering, observatie en gevoel, verdiept dit deel zich in de feiten die daaronder liggen.

veldwerk, archiefmateriaal, bestaande plannen en gesprekken met (lokale) experts. De verzamelde kaarten, analyses, observaties en inzichten zijn in dit boek gebundeld. Samen met het intuïtieve logboek vormen zij de basis waarop het ontwerp is ontstaan.

Door eerst met zo min mogelijk voorkennis het gebied in te gaan, ontstond een nieuwsgierigheid die richting gaf aan het feitelijke onderzoek. De intuïtieve observaties bepaalden welke lagen van het landschap ik verder wilde ontrafelen. Zo volgde de analyse niet alleen de klassieke landschapslagen, maar ook de vragen die tijdens het veldwerk ontstonden. Deze landschappelijke analyse is opgebouwd uit bureauonderzoek,

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

de scheveningse Bosjes in de ‘groenezone’ tussen Den Haag en Scheveningen luchtfoto

De focus van deze analyse ligt op de Scheveningse Bosjes. Een bosgebied van ongeveer 70 hectare, midden in stedelijk gebied, gelegen in de groenzone tussen Den Haag en Scheveningen. Een lange zijde van het gebied wordt begrensd door de Scheveningseweg. Een weg die het centrum van Den Haag en het centrum van Scheveningen verbind. Op ongeveer anderhalve kilometer ligt het strand.

rechts: de Scheveningseweg en de Scheveningse Bosjes foto (eigen archief) 03/08/2025

studiegebied van deze analyse. Het gebied is een ontmoetingsplek van culturele geschiedenis en natuurlijke processen. Eeuwen van menselijk ingrijpen zijn zichtbaar, daartussen probeert de natuur zich te blijven ontwikkelen.

De Scheveningse Bosjes bestaan uit drie deelgebieden: het bos ten zuiden van de B.M. Teldersweg, de waterpartij en de Belvedereduin. Samen vormen zij het

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Scheveningse Bosjes - dimensies

Het Scheveningse Bos

Scheveningse Bosjes - oppervlakte

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

“Ik liet u achter als een stad tussen de duinen, Verzonken in het zand. Waar zijn die witte kruinen? Waar die dorre kliffen, waar dat steile droogland, Waar niemand overheen kon kijken, tenzij torenhoog? Kan ik nu door de duinen heen kijken zonder zand in mijn ogen? En zie ik Scheveningen – of word ik bedrogen – Recht voor me uit, door een laan tot aan het einde van de straat?.” Vogelvlucht over de buitenplaats Zorgvliet. Bron: Haagse Beeldbandk kl. B 1573

- Constantijn Huijgens in Zee-straete

Scheveningse Zeestraat. Bron: Haags Gemeentearchief

Vishandel aan het scheveningse strand. Bron: Haags archief, Het vaderland 1306-1959.

Detail van de kaart van het Hoogheemraadschap van Delfland, 1712. Bron: Nationaal Archief 4.VTH HA

‘s-Grav

Bataafse Boer, Johannes Bosboom. Bron: Gemeentemuseum Den Haag 0090076

Het Scheveningse Bos Krijttekening van een ‘keet in het Wildernisduin ten oosten van de scheveningseweg; waarschijnlijk de Bataafse Boer,

Bosjes in het duin

1600

Wilde duinen en jachtgrond Het gebied is onderdeel van de duinzone, bestaande uit droge zandduin. Het kalkrijke jonge duin stuift over het oude duin. Het gebied is bekend als: ‘s Graefelijkheids Wildernesse. Ook is het een jachtgebied van de graven van Holland en later stadhouder en koning.

De Gouden Eeuw

1644

Aanleg Sorghvliet - Jacob Cats Het eerste stuk gecultiveerde duin. Omgeploegd en geëgaliseerd om als tuin te gebruiken waar Cats zijn zorgen van zich af kon laten ‘vlieden’.

1665

Voltooiing ‘Zeestraete’ (Scheveningseweg) - Christiaan Huijgens 1670 De eerste verharde weg van ‘s Gravenhagen naar Scheveningen dwars door de ‘woeste duinen’.

Aanplant om zandverstuivingen te voorkomen Streng verboden om het terrein met bosjes te betreden.

1700

De Verlichting

venhage 1800. Bron: HGA 003026717

n. Kaart 1832. Bron:

Eind 18e eeuw: De Bataafse Boer Willem Heijtveldt, ‘de bataaf’, kreeg een stuk grond voor akkers en bosaanleg (1798). Zijn plan was om ‘het onvruchtbare land vruchtbaar te maken’. De eerste aanplantingen waren weinig succesvol. Zijn huis, later tapperij, had de locatie van de huidige tennsibaan. 1800

ontwerp | in t u ï t i met eve a nalyse | landschappelijke analyse Duin bosjes

Het gebied is nog altijd sterk duinachtig van karakter, de aanplant van bos gaat moeizaam.

Gemeentemuseum Den Haag 0090076

Krijttekening van een ‘keet in het Wildernisduin ten oosten van de scheveningseweg; waarschijnlijk de Bataafse Boer, 1825. Bron: Haagse Beeldbank kl. A 729

Bosjes in het duin Gemeente Den H

De Bataafse Boer, 1860. Bron: Haagse Beeldbank 0.62670

waterpartij met villa pauline 1885. Bron: Haagse Beeldbank

Een vrouw en kind aan een plas in de Scheveningse Bosjes, 1873. Bron: Haagse Beeldbank kl. B 110 “Sedert 1879 zijn de lieflijke Scheveningse Boschjes heel wat met woningen, villa’s, hotels en gestichten gestoffeerd. Iedereen kent en vereert die bekoorlijke dreven, waar men zoo graag mijmert en ronddoolt. Is het groote Bosch eene symphonie van Weber, de Scheveningse Boschjes met hun zeer hoog hout, open plekken hier en daar, châlets en waterpartijen, herinnert meer aan een lied van Schubert. De eenige grief van vele Hagenaars en vreemdelingen is, dat de speculatiegeest en bouw-hartstocht zich er te sterk van meester gemaakt hebben, zoodat hier en daar te veel geboomte aan woningen moet geofferd worden. De eenzaamheid wordt er al zeldzamer en zeldzamer, en de menschenwoningen al talrijker en talrijker.

Scheveningse park en boschjes 1895. Bron: Caroline (AVN)

En sedert de geneeskundige faculteit verzekert, dat de lucht, welke men er inademt, de zenuwen staalt en de zwakken mensch pantsert, vestigt er zich het eene pension na het andere, om zenuwlijders en zwakken van hoofd op te nemen en de genezen. Het gevolg hiervan is, dat van wijd en zijd de patiënten, die aan deze kwaal lijden, naar eene der inrichtingen in onze Boschjes komen om daar genezing te zoeken. Als men er ’s morgens vroeg of tegen den avond door die lommerijke [sic] laantjes wandelt, waar de zon goudstukken op den grond strooit, ontmoet men dan ook menig schuw, bleek wezen, welks schichtige houding en vreemde blik hem als zenuwlijder bestempelen. Natuurlijk hebben wij deernis met de slachtoffers van onzen haast-je rep-je-tijd, maar toch – wenschten wij Hagenaars wel, dat de Scheveningse Boschjes er wat minder door bevolkt waren.” - Johan Gram

‘Belvédère’ betekend: mooi uitzicht Belvedere. Bron: https:// www.vanstolkpark.nl/belvedereduin/

De Belvedère op het Koepelduin in de Scheveningse Bosjes, 1910. Bron: Haagse Beeldbank

Kaart 1895 (links) en 1930 (rechts). lijke weefsel rondom de Schevenin duin blijft. Bron: Topo Tijdreis

Luchtfoto van de verwoeste Scheveningse Bosjes na de aanleg van de Atlantikwall, Dienst Stedelijke Ontwikkelin 1946. Bron: Haagse Beeldbank 203166

Foto’s van de Scheveningse Bosjes na de tweedewereldoorlog. Bron: Schierbeek, A. (Red.). (z.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 19401945. De Hofstad.

Het Scheveningse Bos

Aanleg van tergrond d Kerkhoflaa

maken’. De eerste aanplantingen waren weinig succesvol. Zijn huis, later tapperij, had de locatie van de huidige tennsibaan. 1800

Het gebied is nog altijd sterk duinachtig van karakter, de aanplant van bos gaat moeizaam. Het gebied is vrij wild, de bosjes die er zijn hebben een productie functie. Dit blijft tot het laatste deel van de 19e eeuw.

n. Kaart 1832. Bron: Haag

1865

Aanplant Ver Huell tot romantisch bos

Begin 20e eeuw: Stedelijk weefsel 1900

19401945

Vanaf de eind 19e eeuw groeit het stedelijk weefsel rondom de scheveningsebosjes sterk. Begin 20e eeuw is het grotendeels omgeven door villa wijken. De bosjes worden een belangrijke plek voor zien en gezien worden (flaneren).

Tweede wereldoorlog

Start aanleg kanaal Voor de verbetering van de grachtengordel in de stad.

1834

Gebied openbaar toegankelijk gemaakt

1864

Paardentram

Ver Huell werd als gemeenteraadslid ‘belast’ met de zorg voor beplanting in de scheveningsebosjes. Een taak om er een romantisch wandelbos van te maken. Onder zijn 1882 leiding zijn er 20.000 eiken, 1000 populieren, rododendrons en andere exoten aangeplant. 1889

Tijd van wereldoorlogen

De eerste van Nederland langs de Scheveningseweg.

Waterpartij gereed Tol afschaffing voor de Scheveningseweg

Diffuse groen relatie Aan de noordzijde van de Scheveningsebosjes blijft het wat luchtiger door de aanleg van de nieuwe scheveningsebosjes, hubertuspark en klein zwitserland. Hierdoor blijft er een diffuse groen relatie met het oostduin.

Door de bouw van de Antikwall werden er anti-tankgrachten door de waterpartij gelegd en bijna alle bomen in de scheveningsebos1953 Aanleg Prof B. M. jes gekapt als productie hout. In de hongerTeldersweg (s200) winter van 19944-1945 werden ook bomen Weg die de Scheveningse gekapt door de haagse bevolking. Het deel Bosjes door tweeën snijdt. van de bosjes gelegen aan Scheveninge is groten deels bewaard gebleven, evenals de 1950> Plaatsing monumenten padenstructuur. In de jaren na de Tweede wereldoorlog zijn er veel monumenten geplaatst zoals madurodam, het Tweede helft 20e eeuw: Herontwerp indisch monument, de W. M. Dudok gedenkmuur. Sommigen waren een nieuwe aanslag op de bosjes, zoals madurodam die 62.630 m² 2000 Recentelijk aan bos innam. ontwerp | in t u ï t i e2001-2015 v e a n a l yis s eer |gedacht l a n d s over c h a de p p toeelijke analyse 15 Tussen komst van de ‘internationale zone’ wat leidde tot veel ophef onder bewoners. Aan de hand

Tijd van televisie en computer

n paden Scheveningse Bosjes, op de achde Kapel op de R.K. Begraafplaats aan de an, 1954. Bron: Haagse Beeldbank 0.62655

1825

De industrialisatie

. Opvallend is de snelle groei van het stedengse Bosjes en de Belvedère duin dat echt

Duin met bosjes

Foto’s van de Scheveningse Bosjes na de tweedewereldoorlog. Bron: Schierbeek, A. (Red.). (z.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 19401945. De Hofstad.

Concept-ambitie document ‘Internationaal park’ door LOLA landschapsarchitecte, 2015. Bron: https://architectenweb.nl/nieuws/artikel. aspx?id=37944

T IJ D L I J N - G e s c h i e d e n i s o m g e v i ng S c h e v e n i n gs e w e g

geschiedenis Scheveningse Bosjes tijdlijn

De geschiedenis van de Scheveningse Bosjes laat zien hoe het landschap zich voortdurend heeft aangepast aan de behoeften van de mens. Ooit maakten deze locatie deel uit van een dynamisch duinlandschap, ook wel de ‘woeste gronden’ genoemd. Ze stonden bekend om hun stuivende zand en voortdurende verandering. De aanleg van de Scheveningseweg was een radicale ingreep, een verharde weg door de duinen. Om het stuivende zand tegen te gaan is er meerdere malen geprobeerd het omliggende duin te beplanten met bomen. Na vele pogingen gelukt. De weg bracht

gemak voor de rijke mens, maar maakte ook de verdere ontwikkeling van Den Haag en Scheveningen mogelijk. Nieuwe woonwijken, infrastructuur en voorzieningen volgden, waardoor beide plaatsen geleidelijk met elkaar vergroeiden. De Scheveningse Bosjes bleven als uitgespaard landschap bestaan, maar werden steeds verder ingeperkt. De aanleg van de B.M. Teldersweg, de uitbreidingen van Madurodam, de bouw van villawijk Stolkpark in het bos en andere ruimtelijke ingrepen verkleinden en versnipperden het oorspronkelijke gebied.

Het Scheveningse Bos

Aanleg van tergrond d Kerkhoflaa

ter

W. M. Dudok

n paden Scheveningse Bosjes, op de achde Kapel op de R.K. Begraafplaats aan de an, 1954. Bron: Haagse Beeldbank 0.62655

2000

Huidig

Recentelijk Tussen 2001-2015 is er gedacht over de toekomst van de ‘internationale zone’ wat leidde tot veel ophef onder bewoners. Aan de hand van de ophef is in 2016 de Denktank gestard waar een participatieve visie is uitgekomen die in 2018 is omgezet naar een plan van aanpak. Het beheerplan is nog in uitvoering (loopt tot 2030).

indisch monument, de gedenkmuur. Sommigen waren een nieuwe aanslag op de bosjes, zoals madurodam die 62.630 m² aan bos innam.

Ook vandaag blijft het gebied onderwerp van discussie. Plannen voor een Vredespark werden door bewoners tegengehouden. Via denktanks en participatietrajecten werd gezocht naar een verbetering van recreatie en ecologie. De geschiedenis van de Scheveningse Bosjes laat zien dat er meerdere (radicale) ingrepen zijn gedaan. Tegelijkertijd roept de verandering nu weerstand op.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Nieuwe Scheveningse Bosjes Westbroekpark

Belvedereduin

Hubertusduin

De Waterpartij

De Scheveningse Bosjes

Zorgvliet

de ‘groenezone’

De groene zone tussen Den Haag en Scheveningen bestaat uit een reeks van verschillende groengebieden. Naast Zorgvliet zijn de Scheveningse Bosjes het verst verwijderd van het grote Natura 2000-duingebied.

‘groenezone’ barrières lijkende groene verbinding

Op het eerste gezicht lijkt deze groene structuur een doorlopende zone, vloeiend vanuit het Oostduin de stad in, die een ecologische verbinding mogelijk maakt. In werkelijkheid functioneren de gebieden grotendeels als afzonderlijke eilanden. Wegen, waterstructuren en bebouwing onderbreken de verbindingen tussen de verschillende groengebieden.

Het Scheveningse Bos

3 2

reliëf

In de hoogtekaart is de oorspronkelijke structuur van het oude duinlandschap nog herkenbaar. De voormalige paraboolduin tekent zich af met zijn vijf toppen, waarvan alleen de eerste en vijfde nog grotendeels behouden zijn gebleven. Ook de overgang tussen hellingen en vlaktes is nog zichtbaar. Binnen de rest van de Scheveningse Bosjes zijn eveneens hoogteverschillen aanwezig, maar hier is het oorspronkelijke reliëf op veel plekken sterker aangepast door vergraving en inrichting.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Oude landgoederen en buitenplaatsen Landgoed Clingendael Type groen: Landgoedbos en tuinen (Japanse tuin, lanen, vijvers). Gebruik: Wandelen, cultuurhistorie, rust Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als landgoed in de 16e eeuw. Openbaar gemaakt in de 20e eeuw. Park Sorghvliet Type groen: Landgoedbos met lanenstructuur, loofhout (beuk, eik, kastanje). Gebruik: Wandelen, cultuurhistorie, rust Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als buitenplaats in de 17e eeuw als buitenplaats. Openstelling in de 20e eeuw. Oostduin (Arendsdorp) Type groen: Landgoedbos met lanen, oude eiken, beuken, open grasvelden Gebruik: Wandelen, rust Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als buitenplaats Oostduin/Arendsdorp in de 17e eeuw. Openbaar gemaakt in de 20e eeuw. Park Meer en Bos Type groen: Landgoedbos met vijver, eiken, beuken en grasvelden Gebruik: Wandelen, rust Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als buitenplaats in de 17e eeuw. Openbaar gemaakt begin 20e eeuw. Ter Horst Type groen: Landgoedbos met eik, beuk en parkweide Gebruik: Wandelen, cultuurhistorie Oorsprong/ontstaan: Kent zijn oorsprong in de 13e eeuw als jachtslot. Later onderdeel van de buitenplaatsstructuur in de 18e–19e eeuw. Schoonoord Type groen: Landgoedbos met oude bomen, vijvers en gazons Gebruik: Wandelen, rust Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als buitenplaats in de 17e eeuw. Openbaar gemaakt in de 20e eeuw. Landgoed Ockenburgh Type groen: Landgoedbos met duinvegetatie, grasvelden en villa Gebruik: Wandelen, cultuurhistorie, horeca Oorsprong/ontstaan: Ontstaan als landgoed in de 17e eeuw. Gemeentelijk bezit en openbaar gemaakt sinds de 20e eeuw.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Oud jachtgebieden en hertenkamp Hubertusduin Type groen: Duinbos met dennen en lage duinvegetatie Gebruik: Wandelen, natuur Oorsprong/ontstaan: Voormalig jachtgebied, ingericht (meer parkachtig) begin 20e eeuw. Kustduingebied (Westduinpark & Bosjes van Poot) Type groen: Duinbos en duinstruweel met eik, meidoorn, den, helmgras Gebruik: Wandelen, fietsen, natuur Oorsprong/ontstaan: Voormalig jachtduin, openbaar gemaakt en ingericht (meer parkachtig) begin 20e eeuw. Koekamp Type groen: Loofbos met open weides en hertenweide Gebruik: Wandelen, educatie, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Middeleeuws hertenkamp, openbaar gemaakt sinds 19e eeuw. Scheveningse bosjes Type groen: Reliëfrijk parkachtig bosgebied Gebruik: Wandelen, spel, natuur, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Ontstaan door middeleeuwse duinvorming, later jachtgrond en geleidelijk ingericht als stadsbos. Openbaar gemaakt in de 19e eeuw (1834). Hierdoor past deze ook in de natuurrestanten, landgoederen of aangelegde parken.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Natuur restanten Haagse bos Type groen: Oud loofbos met beuk, eik en linde Gebruik: Wandelen, natuur, lang verblijf Oorsprong/ontstaan: Restant van een oerbos op een strandwal. Sinds 1576 beschermd en openbaar gemaakt in de 19e eeuw. Solleveld Type groen: Duinbos en vochtige duinvallei met helmgras en duindoorn Gebruik: Wandelen, natuur (beperkt toegankelijk) Oorsprong/ontstaan: Oud duinreservaat, natuurgebied sinds 1950s.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Aangelegde parken (bij stadsuitbreiding of werkverschaffing) Westbroekpark Type groen: Parkachtig, grasvelden en rozentuin, loofbomen Gebruik: Wandelen, recreatie, evenementen Oorsprong/ontstaan: Aangelegd 1920–1925 als stadspark. Zuiderpark Type groen: Parkachtig, open grasvelden, boomgroepen, waterpartijen Gebruik: Wandelen, sport, evenementen Oorsprong/ontstaan: Aangelegd 1923–1936 als werkverschaffingsproject (ontwerp H.P. Berlage). Madestein Type groen: Parkachtig recreatiegebied met water, loofbos en sportgroen Gebruik: Wandelen, fietsen, watersport, lang verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in de jaren 1970 als recreatie- en waterbergingsproject Malieveld Type groen: Open grasveld met lanen en boomgroepen Gebruik: Evenementen, demonstraties, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in de 17e eeuw als maliebaan. Klein zwitserland Type groen: Duinachtig park met grasvelden, struiken en sportgroen Gebruik: Sport, spel, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Ontstaan eind 19e eeuw door duinafgravingen. Heringericht als sportpark in de 20e eeuw. Nieuwe Scheveningsebosjes Type groen: Parkachtig bos op oud duingebied, loofbomen met groepjes dennen. Gebruik: Wandelen Oorsprong/ontstaan: Aangelegd eind 19e eeuw (1892– 1895) als werkverschaffingsproject bij stads uitbreiding.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Wijkparken De verademing Type groen: Stedelijk park met grasvelden, jonge beplanting, sportgroen Gebruik: Sport, spel, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Herinrichting in 2003 op een voormalige vuilverbrandings plaats. Julianapark Type groen: Stadspark met grasvelden, boomgroepen en vijver Gebruik: Wandelen, spel, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in begin 20e eeuw. Von Fisennepark Type groen: Klein parkbos met gras en singelbeplanting Gebruik: Wandel, spel, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in begin 20e eeuw als wijkpark. Leyenburgpark Type groen: Wijkpark met gazons, singels en jonge beplanting Gebruik: Wandel, spel, kort verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in de jaren 1950 met stadsuitbreiding Leyenburg. Huygenspark Type groen: Klassiek stadspark met lanen, bomenrijen en grasvelden Gebruik: Verblijf, ontmoeting, rust Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in de 19e eeuw nabij het station.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Het Scheveningse Bos

Groen gebieden - Groen bufferzones De Uithof Type groen: Parkachtig landschap met weiland, bosranden, boomgaarden Gebruik: Recreatie, sport, lang verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd 1960s als groene buffer en recreatiegebied. Vlietzone Type groen: Landschappelijke groenstrook met oevers, bomenrijen en weiden Gebruik: Wandelen, fietsen, ecologische verbinding Oorsprong/ontstaan: Ontstaan uit landgoederenzone langs de Vliet, in de 20e eeuw recreatief ontsloten. Midden-Delfland / Dobbeplas Type groen: Polderlandschap met open water, riet en graslanden Gebruik: Fietsen, varen, lang verblijf Oorsprong/ontstaan: Aangelegd in de 1970s als recreatie- en waterbergingsgebied. Laakhavens-groenstructuur Type groen: Lineaire stedelijke groenzone met oevers en jonge aanplant Gebruik: Wandelen, ecologische verbinding Oorsprong/ontstaan: Stedelijke herontwikkeling in de jaren 2000. Onderdeel van de ecologische hoofdstructuur

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Gemeente Den Haag

expressie van de bodem woonwijken en groengebieden als expressie van de soort bodem in Den Haag

Wijken met de hoogste sociaal economische score

Wijken met de een-na-hoogste sociale economische score In Den Haag bestaat het gezegde: Woon je op het zand Bosjes behoren tot die eerste categorie: een uitgespaard natuur of op het veen?Uitgespaarde Oorspronkelijk verwees deze vraag binnenduingebied met oude duingronden in de naar sociaal-economische verschillen in de stad. Die ondergrond. natuur onderliggendeAangelegde bodemstructuur is vandaag de dag nog altijd zichtbaar, niet alleen in de woonwijken en de sociaal economische klasse daarvan, maar ook in de groengebieden. AME NVAT TE Nop D de A Nzandgronden A LY SE BE E Lzijn D - E xp re ssie van d e b od e m (sc h aal van d e ge m e e nte Den Haag ) VeelS groengebieden uitgespaarde stukjes landschap, vaak oude duinen. Groengebieden op het veen of de klei zijn juist vaker aangelegd park of groene bufferzone. De Scheveningse

Het Scheveningse Bos

Scheveningse Bosjes

Schevening

gemeente DenHaag Haag Gemeente Den wijken met hoogste sociaal sociaal economische Wijken met dedehoogste economischescore score wijken met een-na-hoogste sociaal score Wijken met dedeeen-na-hoogste socialeeconomische economische score

Uitgespaarde uitgespaardenatuur natuur Aangelegde natuur aangelegde natuur

S A M E N VAT T E N D A N A LY S E B E E L D - E x p r e s s i e va n de bo dem (s ch a a l va n de gem een t e D en Ha a g)

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

paden structuur

De Scheveningse Bosjes kennen een fijnmazige padenstructuur. Het idee van de opzet is dat je kan dwalen, een romantisch bos. Op korte afstand van elkaar kunnen bezoekers elkaar volledig uit het oog verliezen. Naast wandelpaden kent het gebied fietsen ruiterpaden. De verhardingen variëren van klinkers en asfalt tot halfverharding en onverharde paden. Daarnaast is een uitgebreid netwerk van informele paden ontstaan. Deze geitenpaden of desire paths staan niet op de kaart, maar doorkruisen vrijwel het hele gebied.

autoweg fietspad voetpad ruiterpad

Het Scheveningse Bos

vegetatiedichtheid

De Scheveningse Bosjes bestaan grotendeels uit gesloten bos. Verspreid door het gebied liggen kleine open plekken met open zand of een combinatie van zand en gras. Het grootste open gebied ligt bij de Waterpartij, waar een grasveld ruimte biedt aan evenementen.

vegetatie dichtheid

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

oppervlakte water

Oppervlaktewater is beperkt aanwezig in de Scheveningse Bosjes. De Waterpartij is het enige grote waterlichaam in het gebied en staat via een verbinding met het kanaal in contact met het stedelijke watersysteem. Het gebied is grotendeels afhankelijk van hangwater: regenwater dat tijdelijk wordt vastgehouden in de bovenste bodemlagen. Het oppervlakte water in Zorgvliet is onderdeel van een oude beek.

oppervlaktewater

Het Scheveningse Bos

monumenten, gebouwen, voorzieningen

Na de Tweede Wereldoorlog zijn verschillende monumenten in de Scheveningse Bosjes geplaatst. Daarnaast bevinden zich enkele gebouwen en voorzieningen in het gebied, zoals een tennisvereniging, hotel, tankstation en speeltuin. De bankjes zijn volgens de gemeente geplaatst op logische plekken voor verblijf en gebruik. Het gebied is rondom toegankelijk voor wandelaars. Op veel entrees ontbreken echter voorzieningen om fietsen te parkeren. Ruiters kunnen het gebied alleen aan de oostzijde betreden.

gebouw speeltuin bankje monument entree ruiter entree

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

L La an nd dvvo orrm miin ng gLad dno rming odo ovrroe door eo olliisscch eoelsiss he ep prro oc cessce ehn ne proc es s en

x4 x4

x4 Wegzijging Wegzijging A A

Wegzijging

GHG GHG & & GLG GLG > > 4m 4m GHG & GLG > 4m

Het Het Kanaal Kanaal

Het Kanaal

Belvedereduin Belvedereduin Belvedereduin

dwarsdoorsnede Scheveningse Bosjes

Zwak zwaksiltig siltigzand zand Zwak siltig zand Zwak siltig zand Huisafval en slib (naWOII) WOII) huisafvalen en slib slib (na Huisafval (na WOII) Huisafval en slib (na WOII) puin (vanWOII) WOII) Puin (van Puin (van WOII) Puin (van WOII) veen Veen Veen Veen verstoordebodem bodem Verstoorde Verstoorde bodem Verstoorde bodem

SAMENVAT SAMENVAT T TE E ND ND A AN NA A LY LY S SE E B BE EE E LD LD -- D Do oo o rr sn sn e ed de e S S ch ch e e vv e en n ii n ng g ss e e B Bo o ss jj e e ss SAM ENVAT T E N D A N A LY S E B E E LD - D o o r s n e d e S c h e v e n i n g s e B o s j e s 38

Het Scheveningse Bos

Kwel Kwel

Kwel Kwel Kwel

De De Waterpartij Waterpartij De Wate

A’

Kwel

erpartij

Wegzijging

A’

Wegzijging GHG & GLG > 2m

Professor B.M.Teldersweg

Oude Tolhek

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Ecologie Het Haags Binnenduin, ook wel de groene zone tussen Den Haag en Scheveningen genoemd, beslaat ongeveer 200 hectare en is een restant van het oorspronkelijke jonge duinlandschap langs de Hollandse kust. Voor de vorming van de jonge duinen bestond de kust uit oude duinen: lage strandwallen met begroeide duintjes, afgewisseld met venige strandvlaktes. Door sterke erosie verschoof de kustlijn landinwaarts en werd kalkrijk zand vanuit zee verder het land ingeblazen. Hieruit ontstond vanaf ongeveer het jaar 1000 de brede duinstrook van de jonge duinen.

Tegelijkertijd laten populatieontwikkelingen zien dat soorten achteruitgaan. De nachtegaal bijvoorbeeld komt steeds minder vaak voor in het gebied. De Belvedèreduin bevat nog delen van het oorspronkelijke duinlandschap, met oud bos en eeuwenoude eikenstobben die herinneren aan het vroegere culturele gebruik van het gebied.

Het jonge duin tussen Den Haag en Scheveningen werd vroeger aangeduid als ‘wildernesse’. Delen werden gebruikt voor landbouw en hooiwinning, zoals zichtbaar in namen als ’t Hooiveld en ’t Katendel. Andere delen bleven dynamisch en waren onderhevig aan verstuiving, vooral de hogere loop- en paraboolduinen. Tegenwoordig bestaat het Haags Binnenduin voornamelijk uit stedelijk binnenduinbos. Het grootste deel bestaat uit loofbos met zomereik als dominante soort, aangevuld met onder andere enkele groepjes dennen. De potentieel natuurlijke vegetatie (PNV) bestaat voornamelijk uit duin-eikenbos. Op delen met meer accidatie komt potentieel abelen-iepenbos voor, terwijl op plekken met meer kalkresten droog wintereikenbeukenbos kan ontstaan. Het huidige bos is grotendeels een cultuurbos. Door de geschiedenis heen is het gebied aangeplant en beheerd. De oorspronkelijke kalkrijke bodem is in de loop der tijd veranderd door verrijking en verzuring. Restanten van Haags huisvuil, zure regen en uitspoeling hebben hier invloed op gehad. Dit is zichtbaar in de vegetatie: stikstofminnende soorten zoals brandnetel en sneeuwbes nemen toe eveneens kalkmijnende soorten zoals hulst en lijsterbes. De verschillende groengebieden binnen het Haags Binnenduin functioneren ecologisch grotendeels als eilanden. Wegen, bebouwing en andere barrières beperken de uitwisseling tussen gebieden. Vooral gevleugelde soorten zoals vogels, insecten en vleermuizen kunnen zich relatief makkelijk tussen deze gebieden verplaatsen. De Scheveningse Bosjes bestaan uit relatief jong gemengd loofbos, mede doordat delen na de Tweede Wereldoorlog opnieuw zijn aangeplant. De bodem is rijk aan nutriënten en de kruidlaag is relatief beperkt ontwikkeld. Intensief recreatief gebruik zorgt voor verstoring, waardoor onder andere broedgelegenheid voor verschillende soorten afneemt. Ondanks deze druk biedt het gebied nog leefruimte aan verschillende soorten, waaronder vos, boommarter, bosuil, vleermuizen, egel, woelmuizen en nachtegaal.

Het Scheveningse Bos

Minimum structuur areaal: 40 ha

Boomlaag: 15-20m hoog Dominant zomereik Beuk, gewone esdoorn, cursicaanse den door aanplant, iep langs wegen en huizen, ruwe berk in pioniersstadia

Struiklaag: <25%, vooral wilde lijsterbes, meidoorn, hondsroos, wilde kardinaalsmuts, duindoorn, dauwbraam Kruidlaag: 50-75% met wilde kamperfoelie, duinriet, elzen-vogelkersverbond op gestoorde plaatsen

Zoom: Duin Schapegras associatie

Mantel: Brummelverbond Duindoorn-ligusterstruweel

P N V - D u in - Eik e n b os

Moslaag: Zwak ontwikkeld Gewoon sterrenmos als constante soort Grondslag: Duinvaaggronden. Ten minste oppervlakkig ontkalkt. Ph meestal 4-5, zelden hoger. Zwak tot matig humeus. Standplaats: Binnenduin. Licht golvend tot sterk glooiend terrein

Minimum structuur areaal: 10 ha

Boomlaag: 10-15m hoog Dominant geowne iep Witte abeel, gewone abeel, soms gewone esdoorn

Struiklaag: Meidoorn, gewone vlier, spaanse aak, wilde kardinaalsmuts Kruidlaag: Alno-padionsoorten zoals speenkruid, fluitekruid, grote brandnetel, hondsdraf, look-zonder-look Moslaag: Verschillende laddermos- en vedermossoorten

Zoom: Alno-Padion soorten

Mantel: Brummelverbond Duindoorn-ligusterstruweel

Grondslag: Min of meer kalkrijk zand met een ph van 5.5-8, vaak niet heel stabiel, weinig (maar soms wel diep) humeushumeus. Standplaats: Binnenduinrand

PNV - Abe le n -Ie pe n bo s

Minimum structuur areaal: 50 ha

Boomlaag: 30m hoog (soms nog meer) Dominant beuk (80-90%), wintereik (10-20%) Sporadisch zomereik, ruwe berk berk in pioniersstadia

Struiklaag: Gering Wilde lijsterbes dominant, hulst, boswilg, esp, poramesoorten dauwbraam

Zoom: Linten van valse salie

Mantel: Bremstruwelen Robus divergens-frangula-associatie Poa nemoralis-rubus sylvaticus-associatie

P N V - D r o o g W i n t e r e i k e n - B e uk e n b o s

Kruidlaag: Gering Adelaarsvaren, dalkruid, bochtige smele Moslaag: Niet talrijk Gewone quercion-assortiment Strooisellaag van enkele jaren Grondslag: Leemarme maar fijnzandige en zwak maar diep humeuze gronden. Mindere mate van verzuring, soms nog sporen van kalk in de ondergrondhumeus. Standplaats: Op de hoge delen van kleinschalig relief

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

4 8

3 1 2

randen

De randen van de Scheveningse Bosjes vormen de overgang tussen het bos en de stad. Hier wordt zichtbaar hoe het stedelijk weefsel zich verhoudt tot het landschap.

Het Scheveningse Bos

boven: dwarsdoorsnede rand 1 de Scheveningse weg

1. Zorgvliet - Scheveningseweg - Scheveningse bojes De rand bij de Scheveningseweg is vrij afgesloten in beweging maar transparanter in beplantings overloop. De Scheveningseweg heeft veel lineaire doorstroom bewegingen die ook worden aangezet door de laan structuur van bomen. Af en toe zijn er wat haakse bewegingen om de weg over te steken of de groen gebieden in te gaan. Door de laan structuur is er wel een transparante doorloop in beplanting. Beide groen gebieden zijn vrij ‘dicht’ van buiten af. Zorgvliet door zijn muur en de Scheveningsebosjes door opgaande

onder: foto en reflectie rand 1 de Scheveningse weg

heesters. Ook liggen beide met maaiveld iets hoger dan de weg. Op enkele plekken ligt er nog een restant van de dijkjes van Christiaan Huijgens.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

boven: dwarsdoorsnede rand 2 Ary van der Spuyweg

onder: foto en reflectie rand 2 Ary van der Spuyweg

2. Scheveningse bojes - Ary van der Spuyweg Archipelbuurt

(Duinweide). Het bos eindigd vrij abrupt en heeft geen natuurlijke overgang.

Tussen de Archipelbuurt en de Scheveningsebosjes is een vrij directe relatie. De huizen staan direct aan de weg of met een kleine tuin (vaak lage hekjes of haagjes als tuinafsluiting). Er is een sterke zichtrelatie. Op enkele plekken kan het bos betreed worden, de rest is afgesloten door onderbeplanting en heesters. De tuinen en borders langs de weg contrasteren met het bos. De Archipelbuurt is een chique wijk met stadsvilla’s en ruime appartementen, aangelegd op een voormalig landgoed

Het Scheveningse Bos

boven: dwarsdoorsnede rand 3 Kerkhoflaan

onder: foto en reflectie rand 3 kerkhoflaan

3. Scheveningse bojes - Kerkhoflaan - Begraafplaats st. Petrus Banden De rand aan de Kerkhoflaan heeft een vrij directe relatie met zijn omgeving door de smalle straat. Ook loopt de laan in het Scheveningse bos uit op de entree van de begraafplaats en zijn de oude tolhekken hier op aangesloten. De kronen van bos, wegbeplanting en begraafplaats lopen in elkaar over. De afsluiting van de begraafplaats is door middel van een half open hek. Wel blijft er een gevoel van ‘niet bij elkaar horen’ door de hek afsluiting en ander soort type beplanting.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

boven: dwarsdoorsnede rand 4 s200

onder: foto en reflectie rand 4 s200

4. Scheveningse bojes - s200 - Hubertus viaduct De rand aan de s200 is heel hard, het hoogte verschil en materialisatie zorgen hier het meest voor. Waar het bos abrupt eindigt (geen zoom, mantel) loopt ook het maaiveld omhoog. Hier begint het viaduct wat zorgt voor een scheidende wand.

Het Scheveningse Bos

boven: dwarsdoorsnede rand 5 B.M. Teldersweg

onder: foto en reflectie rand 5 B.M. Teldersweg

5. Scheveningse bojes - Professor B.M. Teldersweg Waterpartij De Professor B.M. Teldersweg is eigenlijk geen rand, maar meer een barrière tussen twee delen van de Scheveningsebosjes. Het scheidt het bos en de waterpartij. De weg is breed opgezet waardoor er delen gras en bomenrijen tussen staan. De tussenzones reageren op zijn omgeving; waar het park openheid biedt is het langs de weg ook open (met gras) en waar het park meer bomen kent staan ook de bomenrijen in het midden van de weg.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

boven: dwarsdoorsnede rand 6 P.S. Gerbrandijweg

onder: foto en reflectie rand 6 P.S. Gerbrandijweg

6. Scheveningse bojes - Professor P. S. Gerbrandijweg Haringkade - Westbroekpark Ondanks dat er wegen en water tussen de Scheveningse bosjes (Belvedereduin) en het Westbroekpark liggen lijkt de rand niet sterk een rand. Doordat het groen doorloopt (in dezelfde soorten) is de relatie met zijn omgeving goed. Wel is er veel reliëf verschil tussen het geëgaliseerde Westbroekpark en de oude duintop van de Belvedereduin.

Het Scheveningse Bos

boven: dwarsdoorsnede rand 7 Duinweg

7. Van Stolkpark - Duinweg - Belvedereduin Van Stolkpark is een villa wijk gebouwd op oude duingrond en wordt aangewezen als één wijk samen met de Scheveingse bosjes. Je zou denken dat deze ruim opgezette groene wijk veel relatie zou hebben met het bos en de waterpartij maar het voelt wel echt als een rand doordat de villa tuinen allemaal zijn afgesloten met hoge hekken/muren. Vaak zijn de afsluitingen wel half transparant en is de wijk ingedeeld op natuurlijke loop van het reliëf van het oude duin. De rand van de wijk grenzend aan de Belvedereduin is wat harder

onder: foto en reflectie rand 7 Duinweg

doordat het maaiveld van het duin hier direct aan de weg omhoog loopt. Het deel van de wijk grenzend aan de waterpartij is wat vloeiender door zijn openheid omdat de waterpartij juist met steile helling naar beneden loopt.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

boven: dwarsdoorsnede rand 7 Scheveningseweg

onder: foto en reflectie rand 7 Scheveningseweg

8. Statenkwartier - Scheveningseweg - Scheveningse bosjes - Van Stolkpark Een deel van de Scheveningse Bosjes loopt smal door tussen de Scheveningseweg en de wijk Van Stolkpark. Hierdoor lijken het eigenlijk niet echt randen maar is het deel bos meer onderdeel van het stedelijk weefsel. Alsof het een groene weg/groene wijk is in plaats van dat het onderdeel is van het bos.

Het Scheveningse Bos

De randen van de Scheveningse Bosjes laten verschillende relaties zien tussen bos en stad. Op sommige plekken wordt het bos afgeschermd van de omgeving door natuurlijke hoogteverschillen, oplopende of aflopende taluds en dichte beplanting in de vorm van heesters. Ook de omliggende wijken sluiten zich vaak af door middel van hekken, muren en hagen. Op enkele plekken ontstaat juist een meer open relatie. Vooral bij woningen die lage tuin afscheidingen hebben waardoor zichtrelaties ontstaan. Ook de bomenrijen langs wegen vormen op verschillende plekken een overgang tussen het stedelijk weefsel en de Bosjes.

Veel randen zijn ingericht vanuit een lineaire beweging. Wegen en paden sturen de richting van verplaatsing en bieden weinig aanleiding om van route te veranderen of de overgang tussen stad en bos te ervaren. De entrees zijn ruimtelijk vaak weinig opvallend. Er zijn drie typen randen te onderscheiden: de gesloten rand, waarbij dichte beplanting of afscheidingen de rand vormt; de transparante rand, waarbij het bos abrupt eindigt en direct grenst aan de stad; en de landschappelijke rand, waarbij hoogteverschillen een overgang vormen tussen beide werelden.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

veldkaart - verharding paden en transparantie randen

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

5. Omhekt Openbaar van 8.00-18.00 Dagelijks

1. Ommuurd Openbaar van 9.00-18.00 Dagelijks met jaarpas

4. Ommuurd Openbaar van 8.00-16.00 Dagelijks

3. Ommuurd Bezoek op afspraak

2. Ommuurd Op rondleiding/met ticket wo-zo 11.00-16.00

ommuurd groen

Aan de zuidkant van de Scheveningsebosjes liggen veel aangrenzende groengebieden die afgesloten zijn. Vaak ommuurd of omhekt en semi-openbaar.

Het Scheveningse Bos

1. Zorgvliet

2. Tuin vredespaleis

3. Joodse begraafplaats

4. Begraafplaats St. Petrus Banden

5. Begraafplaats Kerkhoflaan

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Haags groen boven en rechts onder: Hague, L. (1971). Groot Haag Groenboek. gemeente ’s-gravenhagen. links onder: Nijkamp, J. A. (1977). Natuurlijk Den Haag. Voorhoeve.

Veel landgoederen en groengebieden zijn in de twintigste eeuw (semi-)openbaar geworden. De toegankelijkheid was daarbij vaak gereguleerd. Het betreden van deze gebieden volgde soms een natuurlijk ritme: afgesloten wanneer de zon onderging en opengesteld bij zonsopkomst. Het gebruik bewoog mee met het ritme van de dag. Een voorbeeld hiervan is de Paleistuin in het centrum van Den Haag, waar dit principe nog steeds wordt toegepast.

De Scheveningse Bosjes behoren tot het recreatieve groen. Het gebied is altijd openbaar geweest en vrij toegankelijk voor bezoekers.

Binnen het stedelijk groen worden verschillende vormen onderscheiden: recreatief, educatief en instructief groen.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

O nd er

on he ge t S vee ch r 1 ev ,3 en km ing t se ot str an d

La nd vo rm ing inv loe d

v an

zee wind -

doo r eo lisch e

proc ess e n zo u t

van

u it a

nent tla n tisch conti

1 2

Zorgvliet

Ommuurd - openbaar van 9.00-18.00 Dagelijks met jaarpas Hoge natuurwaarde

Vredespaleis tuin

Ommuurd - Op rondleiding/met ticket wo-zo 11.00-16.00

SAM ENVAT T EN D A N A LY S E BEELD - S c he v e n in gs e B o s je s v a n uit v o ge l p e rs p e c t ie f Scheveningse Bosjes vanuit vogel perspectief

Het Scheveningse Bos

4 1 van de 5 oud paraboolduin toppen - natuurlijk reliëf

Eolische invloe

den

W inter: koude lucht van u it

eu r opees co ntin

ht luc e arm er: w - Zom

Waterpartij onderdeel van het regionaal oppervlakte watersysteem - verbonden met het Scheveningse Kanaal via een duiker

Begraafplaats St. Petrus Banden

Omhekt - Openbaar van 8.00-18.00 Dagelijks

Begraafplaats St. Petrus Banden

Ommuurd - openbaar van 8.00-16.00 Dagelijks

Joodse begraafplaats

Ommuurd - bezoek op afspraak

on he ge t B ve inn er 1 en ,8 ho km f

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

De Scheveningse Bosjes zijn een uitgespaard stukje oud duinlandschap midden in de stad. Ooit onderdeel van de ‘wildernisse’ en de ‘woeste duinen’, waar wind en zand vrij spel hadden, vormen ze nu een stedelijk binnenduinbos dat sterk verweven is met de geschiedenis en ontwikkeling van Den Haag en Scheveningen. De ondergrond vertelt nog altijd het verhaal van dit oorspronkelijke landschap. De Bosjes liggen op oude duingronden met zwak siltig zand en zijn grotendeels afhankelijk van hangwater. De invloed van de zeewind is nog zichtbaar in de vegetatie en de potentieel natuurlijke vegetatie wijst richting duin-eikenbos. De huidige begroeiing is potentieel dominant eik, aangevuld met onder andere beuk, iep, en groepjes dennen, en laat de invloed zien van eeuwenlang menselijk beheer.

Door de geschiedenis heen heeft het gebied meerdere radicale ingrepen ondergaan. De aanleg van de Scheveningseweg, de bebossing van het stuivende duin, stedelijke uitbreidingen en aanleg ringweg hebben het landschap steeds aangepast aan menselijke behoeften: bescherming, toegankelijkheid, gebruik en verbinding. Ook de Tweede Wereldoorlog had grote invloed op het bos; grote delen werden gekapt en later opnieuw aangeplant. In het zuidelijke deel heeft de verwerking van huisvuil daarnaast langdurige invloed gehad op de bodem. De Scheveningse Bosjes zijn hierdoor een cultuurbos geworden met potentie tot een hoge landschappelijke en ecologische waarde. De potentie door natuurlijke en landschappelijke condities staat onder druk en vragen om een rijker ecosysteem.

Het Scheveningse Bos

De bodem veranderd door verrijking, verzuring en vervuiling. Versnippering, stedelijke druk en intensief gebruik beperken de ruimte voor natuurlijke processen en beïnvloeden de soortenrijkdom, structuurvariatie en fauna. De analyse laat zien dat de verhouding tussen mens en landschap uit balans is geraakt. Het bos draagt veel menselijke functies, verwachtingen en gebruiksvormen, terwijl de ruimte voor zelfstandige natuurlijke ontwikkeling steeds beperkter is geworden. Het uitgespaarde stukje duin vraagt om aandacht. Niet omdat het landschap verdwenen is, maar omdat de ruimte om zichzelf te herstellen steeds beperkter wordt.

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Boeken

Gesprekken

Van Der Werf, S. (1991). Bosgemeenschappen.

Buiting, R. (2026, 18 mei). Persoonlijk gesprek, Dieren.

Londo, G. (1991). Natuurtechnisch bosbeheer.

Buiting, R. (2026, 19 maart). Online gesprek.

Schierbeek, A. (n.d.). Den Haag 1945: Een documentatie over de jaren 1940-1945.

Gemeente Den Haag (2025, 9 september). Bijwoning beheerswandeling Scheveningse Bosjes.

Hague, L. (1971). Groot Haag Groenboek. gemeente ’s-gravenhagen.

Werkgroep Scheveningse Bosjes (2025, 13 september; 8 november; 13 december). Deelname aan werkgroepbijeenkomsten.

Nijkamp, J. A. (1977). Natuurlijk Den Haag. Voorhoeve. Online bronnen Home - PDOK. (n.d.). https://www.pdok.nl/ Google Maps. (n.d.). Google Maps. https://www.google. com/maps Welkom | DINOloket. (2026, April 8). https://www. dinoloket.nl/ Ahn. (2025, February 4). AHN Viewer. AHN. https://www. ahn.nl/ahn-viewer Maarhuis, Nadine. ‘Matthijs Schouten: “Wie Denken We Als Mensheid Wel Dat We Zijn?”‘. MaatschapWij, 18 juni 2021. https://maatschapwij.nu/duurzaam/matthijsschouten-natuurfilosoof/ (geraadpleegd april 2025). AVN. (2016, 2 april). Scheveningse Bosjes als romantisch bos - AVN. https://avn.nl/haagwinde/scheveningsebosjes-als-romantisch-bos/ AVN. (2019, 27 januari). Voorpagina - AVN. https://avn.nl/ Scheveningse Bosjes | DenHaag.com. (z.d.). https:// denhaag.com/nl/scheveningse-bosjes

Archief Haags Gemeentearchief. (z.d.). Haags gemeentearchief. https://haagsgemeentearchief.nl/

rapporten en plannen buiting advies. (2020). Beheerplan Scheveningse Bosjes 2020 - 2030. Denk Tank. (2024). Breng romantiek terug: Visie op Westbroekpark en Scheveningse Bosjes met de waterpartij.

Het Scheveningse Bos

ontwerp | intuïtieve analyse | landschappelijke analyse

Auteur

Master Landschapsarchitectuur Academie van Bouwkunst, Amsterdam 2025-2026

Raidun Schott Commissie Hannah Schubert (mentor) Paul de Kort (commissielid) Yttje Feddes (commissielid)

Experts Ronald Buiting (bosbouw technisch advies) Sanne Beeren (advies boekwerk) Lokale experts (de meer-dan-mensen en mensen die er dagelijks rondlopen of zich inzetten voor het gebied via de AVN, IVN, of als zelfstandige) Toegevoegde leden t.b.v examen Willemijn van Manen Roel Wolters

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze publicatie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of op welke manier dan ook openbaar worden gemaakt, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur. Alle beelden en illustraties zijn vervaardigd door de auteur, tenzij anders vermeld.

Het Scheveningse Bos