Bieke van Hees-Master of Landscape Architecture-Bricolage

Bricolage een antwoord op de Vlaamse woningbouwopgave

Bieke Van Hees 1

4

‘Als een Nederlander over ruimtelijke ordening in België hoort spreken, zal hij wellicht met zijn ogen knipperen.

Bestaat in dit land wel zoiets als ordening? (…) Ordeloze ruimte lijkt me Belgischer. (…) Het Vlaamse land bestond uit weiden als wiegende zeeën en vredige dorpkens en steeën. Het was het land van de vreedzame brede natuur. Maar de dorpkens worden systematisch verminkt. (…) Op onze dorpspleinen hebben we de bomen gerooid, we hebben ze vol asfalt gesmeerd, desnoods over het kerkhof heen, dan konden de auto’s tot pal tegen de kerkmuur staan. De wandelpaadjes tussen velden en heggen, die zo praktisch waren om overal tussendoor te lopen zonder last te hebben van het autoverkeer, hebben we eerst listig laten verdwijnen en proberen we nu onder druk van groene kiezers weer aan te leggen voor veel geld.

Een paadje is een milieuvriendelijke wandelinfrastructuur geworden, een boom een waardevol doch bedreigd landschapselement. Als je even niet kijkt, wordt hij omgehakt.

Het Belgisch labyrint, Geert Van Istendael

5

Bricolage een antwoord op de Vlaamse woningbouwopgave

Afstudeerproject Master Landschapsarchitectuur

Academie van Bouwkunst Waterlooplein 211-213 1011 PG Amsterdam The Netherlands T. (0031)(0)20 531.82.18 M. info@bwk.ahk.nl

Bieke Van Hees .......................................................

Cornelissteeg 17 2011 EA Haarlem M. vanheesbieke@hotmail.com T. (0031)(0)6 48.22.08.33

inhoud dankwoord

11

1 aanleiding en opgave

13

2 een gemeente als pilot

20

3 bricolage

26

4 landschappelijk en dorps wonen

32

5 watersysteem

38

6 netwerk

56

7 deeluitwerkingen

80

8 wie

94

colofon

101

10

dankwoord Alleen als je zelf bent afgestudeerd aan de Academie van Bouwkunst, kun je echt begrijpen hoe zwaar dit kan zijn. Bij de aanvang van het afstuderen, in februari 2012, had ik dan ook nog geen vermoeden van mij te wachten stond. Het hele afstudeertraject was dan ook een afwisseling van wild enthousiasme, moedeloosheid, vertwijfeling, doorzettingsvermogen en eindeloos doorwroeten. Dat dit proces ooit tot een goed einde is gebracht heb ik te danken aan een heleboel mensen. Ik neem dan ook graag de ruimte om hen hier te bedanken voor hun niet aflatende steun en geloof in mijn kunnen, vooral op de momenten dat ik het zelf niet meer zag zitten, en voor de vaak zo nodige afleiding, om er weer flnk tegenaan te kunnen.

Bedankt! commissieleden Marie-Laure Hoedemakers, Han Dijk, Karen de Groot en Boris Hocks toegevoegde commissieleden Jana Crepon en Sander Lap notuliste (en steun) Sanneke van Wjik atelier- en lotgenoten Steven Broekhof, Katherine Engelen, Immi Faustle, Wendy van der Knijf, Bas Schuit, Sanneke van Wijk en Yuka Yoshida helpers eindsprint Sanneke van Wijk, Remco van der Togt, Michiel van Zeijl, Claire Oude Aarninkhof, Bas Schuit, Iris Wijn, Katherine Engelen en Claire Laeremans

al mijn collega’s bij Strootman Landschapsarchitecten, maar in het bijzonder Matthijs Willemsen en Mathieu Derckx mijn vrienden en familie Wouter

11

1

aanleiding Vijf jaar geleden verhuisde ik naar Amsterdam om landschapsarchitect te worden. Naar Amsterdam omdat er in België geen mogelijkheid bestaat om een volwaardige Masteropleiding landschapsarchitectuur te volgen. Bij de aanvang van deze studie nam ik me voor om af te studeren op een opgave in Vlaanderen, om de opgedane inzichten en kennis uit Nederland toe te passen op de Vlaamse situatie. Door het wonen en werken in Nederland, ging ik anders naar België kijken. Dingen die voor mij heel gewoon waren, bekeek ik opeens met heel andere ogen: lintbebouwing, verspreide bebouwing, het gemak waarmee iedereen de auto neemt om naar de bakker te gaan terwijl het maar 10 minuten fietsen is, een eigen huis met een grote tuin.

Voor de meeste Belgen is het heel gewoon…

Vlaanderen Nevelstad Als we de kaarten van de Randstad en De Vlaamse Ruit naast elkaar leggen, valt op hoe de bebouwing in Vlaanderen veel meer verspreid is. In tegenstelling tot wat veel Nederlanders denken, komt dit niet door een gebrek aan beleid maar juist door het beleid zelf.

Onder leiding van koning Willem I werden zowel in België als in Nederland reeds in de 19e eeuw de zogenaamde ‘steenwegen’ aangelegd om de steden beter in verbinding te stellen met het platteland en de arbeiders die daar woonden. Bij de aanleg van deze verbindingen werd vaak weinig rekenschap gegeven van de bestaande patronen in het landschap. Na de onafhankelijkheid van België in 1830 werd de Gemeentewet ingevoerd, die de gemeenten een sterke lokale autonomie toekende.

Toen de ongebreidelde industriële revolutie in de 19e eeuw ook het platteland veroverde, ontstond de behoefte een specifiek beleid te ontwikkelen ter bescherming van de natuur en waardevolle landschappen. Tegen die achtergrond werd de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen (1912) opgericht. Pas in 1931 kwam de Wet op het behoud van monumenten en landschappen. Later volgden de Wet-De Taeye en de Wet Brunfaut, die het mogelijk maakte om goedkope woningen te bouwen op het platteland. Hierdoor spreidde het bebouwd gebied zich verder uit over het landschap. De Opvulregel, die het toeliet de vrije ruimte van minder dan 70 meter tussen twee woningen te bebouwen, werkte de ‘verlinting’ van het Vlaamse landschap verder in de hand. Er ontstond een zogenaamde città diffusa of nevelstad, met een hoge bevolkingsdichtheid en een verstedelijkt uiterlijk. Het verschil tussen stad en platteland vervaagde.

12

20% De Randstad

25% De Vlaamse Ruit

Schaalvergelijking Randstad - Vlaamse Ruit uit After-Sprawl, Xaveer de Geyter, 2002

13

problematiek en kansen De afgelopen jaren is er veel onderzoek gedaan naar de verstelijkingsprocessen in het Vlaamse buitengebied. Vlaanderen wordt omschreven als ‘nevelstad’, als één grote stad , met overal woningen en een lappendeken van open ruimte. Het lijkt alsof een structuur ontbreekt en alsof het landschap er overal hetzelfde uitziet. Uit o.a. een studie van de Afdeling Mobiliteit en Ruimtelijke Planning van de Universiteit Gent (2009) blijkt echter dat het patroon veel complexer is dan vaak wordt aangenomen en wordt verder uitdiepend (kwalitatief) onderzoek aanbevolen.

Stad versus buitengebied Het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV) hanteert het concept ‘Vlaanderen, open en stedelijk’. Dit concept, gebaseerd op de Nederlandse Vierde Nota, gaat uit van een sterke scheiding van stad en platteland. Het is wat de Vlaamse werkelijkheid betreft echter volledig achterhaald. In veel gebieden met een hoge densiteit is een terugkeer naar de tegenstelling tussen stad en platteland (zoals die in Nederland nog bestaat) niet meer reëel. De strikte scheiding tussen stad en platteland is hier vervangen door een gelijktijdige aanwezigheid van beide (De Geyter 2002). De vraag is hoe de aanpak van het RSV de verdere fragmentatie van het buitengebied kan tegenhouden in verstedelijkte en verstedelijkende gebieden waar vooral andere functies en activiteiten structurerend zijn voor de toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen.

Hier ligt een kans: het onderliggende landschap is weliswaar door de verstedelijking naar de achtergrond verdrongen, maar het is niet verdwenen. Het landschap heeft bij uitstek de potentie om te functioneren als drager van identiteit, herkenbaarheid en (nieuw) programma.

Open Ruimte Ondanks de verstedelijkte aanblik van Vlaanderen, ligt er tussen de mazen van dit bebouwingspatroon een minstens zo grote oppervlakte aan onbebouwde ruimte, als contramal van de bebouwingsstructuur. Deze ruimte is vaak ontoegankelijk, onzichtbaar of ongebruikt en het gevolg van het opportunistisch landgebruik van het verleden. Het ene stukje werd gebruikt, het andere niet. Mijn vermoeden is dat dit fragmentarische aspect van het landschap een grote flexibiliteit waarborgt.

Bricolage Niet het ontwerp maar het proces is bepalend geweest voor het aanzien van het Belgische platteland. Dankzij de laissez-faire politiek en een diepgewortelde cultuur van particulier initiatief, is er (altijd al) sprake (geweest) van een grote dynamiek op het platteland. Deze programmatische en ruimtelijke dynamiek bestaat vooral op een laag schaalniveau. Het platteland is in de woorden van Tania Vandenbroucke en Bruno De Meulder het ‘theater van de bricolage’. Anders dan in Nederland, waar de dynamiek zich op een hoger schaalniveau afspeelt, vragen oplossingen voor verdere verstedelijking van het platteland in Vlaanderen naar een ontwerp op het lage schaalniveau

14

Doctoraatstudie KULeuven, Lien Poelmans, 2010 >

1976

1988

2000

2050 ?!

15

1 linten slibben dicht met verdere verstedelijking en verstening van dorpskernen en het verder aan elkaar groeien van dorpen tot gevolg

1

2

2 minder ruimte voor water (door toename van verharding en bouwen in overstromingsgevoelige gebieden) en bijgevolg meer overstromingen 3 verdere versnippering van de onbebouwde ruimte leidt tot verlies van ecologische kwaliteit en versnippering van het recreatieve netwerk

3

16

4

4 ‘onzichtbaar’ landschap en een generieke mix van bebouwing leiden tot verlies van identiteit

Vlaanderen heeft

330.000 extra woningen nodig in 2030

17

de juiste manier om te kijken?

De Morgen, donderdag 29 maart 2012

of vertuind?

In theorie zijn er nog voldoende bouwgronden beschikbaar tot 2025.

In de praktijk worden deze bouwgronden echter niet gebruikt omdat de bouwgrond:

niet bereikbaar is

18

is gekocht voor de kinderen

vastgehouden wordt als belegging

op dit moment anders gebruikt wordt

Hoe kan het Vlaamse landschap weer beleefbaar worden en sturing bieden aan de woningbouwopgave van 330.000 nieuwe woningen voor 2030?

+ Verstedelijking en landschap zijn in Vlaanderen dusdanig met elkaar verweven dat ze niet meer los van elkaar beschouwd kunnen worden. Hier ligt de kans om aan de ontwikkeling van nieuw programma ook landschappelijke ontwikkeling te koppelen.

Rode en groene ontwikkeling gaat hand in hand. Met 200 bouwvergunningen per dag kun je een groot deel van de landschappelijke structuur realiseren en tegelijk nieuwe, kwaliteitsvolle woonmilieus toevoegen.

19

2

gemeente als pilot Voor veel Vlamingen heeft de stad een negatief imago en is wonen in het buitengebied dan ook de ideale woondroom. De afgelopen jaren werd, vanuit het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen, ingezet op de herwaardering en de verdichting van grote steden als Antwerpen, Gent en Leuven. Dat heeft aantrekkelijke binnensteden gecreeerd, waar het opnieuw fijn wonen en werken is. Ondertussen gaat de versnippering van het buitengebied onverminderd door.

Planologen, stedenbouwkundigen en ruimtelijk planners lijken niet in staat een oplossing te formuleren voor het complexe, versnipperde buitengebied.

In Vlaanderen kennen gemeenten een grote lokale autonomie. Dit is een belangrijk uitgangspunt voor het kiezen van een gemeente als pillotlocatie.

De gekozen gemeente Berlaar ligt tussen 2 kleine steden, Lier en Heist-op-den-Berg, en grenst bovendien aan de Grote Nete, ĂŠĂŠn van de belangrijke rivieren van Vlaanderen.

Lier Nete

Heist-op-den-Berg

beboste rivierduinen

20

0

2km

21

gemeente Berlaar Berlaar is een landelijke gemeente gelegen aan de Grote Nete. Het centrum ligt op een afstand van ongeveer 25 km van Antwerpen, ca. 18 km van Mechelen, 9 km van Heist-op-den-Berg en 6 km van Lier. Naast het centrum, bestaat Berlaar uit twee kleine gehuchten, Heikant en Gestel.

Geografisch behoort Berlaar tot de Zuiderkempen, de grootste geografische streek in de provincie Antwerpen. Het landschap is zeer licht golvend en schommelt tussen ca. +3.5m (Netekant) en ca. +16 m (Leemputten) boven de zeespiegel.

De oppervlakte van de gemeente is 24 km2, waarvan 76% onbebouwd is. Het grootste deel van deze onbebouwde ruimte bestaat uit landbouwgrond.

1,2% recreatie 1,3% industrieterrein

1,5% militair gebied 5% bos- en park 18% bebouwd

73% landbouw

X 22

10.700

0

2km

23

18e eeuw

valleien als grote structuurdragers + kleine heiderelicten en boscomplexen

kleinschalig landschap opgebouwd uit een moza誰ek van akkers en weilanden, omzoomd door houtkanten, hagen en lanen

De ecologische, recreatieve en ruimtelijke relatie met de vallei en de zijlopen is verdwenen door de indijking van de Nete

Het landschap verliest identiteit door het verdwijnen van kleine landschapselementen

?

?

Het aan elkaar groeien van dorpen vermindert de zichtbaarheid, toegankelijkheid en betekenis van het achterliggende landschap

HiĂŤrarchie ontbreekt. Een fijnmazig langzaam-verkeersnetwerk ontbreekt.

open ruimten in een dorp vormen een belangrijke kwaliteit. Ze maken onderdeel van het gevoel van buiten wonen 25

3

Bricolage ~, Zelfst. Naamw. [mannelijk], faire du bricolage - knutselen; bricoler - sleutelen, opknappen, sleutelen aan Niet het ontwerp maar het proces is bepalend geweest voor het aanzien van het Belgische platteland. Er bestaat een grote dynamiek op het laagste schaalniveau. Door de verwevenheid van stad en platteland in Vlaanderen, zijn deze twee niet meer los van elkaar te onderscheiden.

Bricolage is een antwoord op de verstedelijking van Vlaanderen.

Wanneer we het schrikbeeld voor Vlaanderen projecteren om de testgemeente (zie kaarten op de pagina hiernaast), kunnen we zien dat ook hier de verstedelijking doorzet in de vorm van traditionele lintbebouwingen. De schaarse open ruimte in de reeds bestaande linten wordt steeds verder dichtgezet. De identiteit en betekenis van het achterliggende landschap gaan hierdoor verloren.

Bricolage is een strategie om de leesbaarheid en herkenbaarheid van het landschap te vergroten door middel van volgende ingrepen:

•

herstellen en zichtbaar maken van het watersysteem om overstromingen te voorkomen en verstedelijking te sturen en ecologische verbindingen te waarborgen

•

aanbrengen van hiërarchie in het verkeersnetwerk aanbrengen en het aanvullen van missing links in het langzaamverkeersnetwerk

•

open plekken in het dorp nieuwe betekenis geven door ze op te nemen in het langzaamverkeersnetwerk en nieuwe (tijdelijke) functies toe te voegen

Deze ingrepen worden uitgelegd aan de hand van deze 3 thema’s: landschappelijk en dorps wonen, watersysteem als kapstok en netwerk

26

schrikbeeld voor Vlaanderen (boven) laat zich goed lezen op de schaal van Berlaar (onder)

27

Berlaar nu

2km km k 29 29

Berlaar 2030

0

2km 31

4

landschappelijk en dorps wonen Wanneer woon je nog in een dorp? Door de steeds verdere verstedelijking van de Vlaamse dorpen, in combinatie met de bestaande lintbebouwing, wordt de betekenis van het landschap voor het dorp steeds kleiner. Inzet is om deze relatie weer te herstellen. Het gaat hierbij om de betekenis van dorpsranden, hoe ziet de overgang dorp/landschap eruit, maar ook om de betekenis van open plekken in het dorp, moeten deze worden volgebouwd of kunnen ze bijdragen aan het gevoel van dorps wonen.

Principes voor dorpsranden en deze open plekken bieden houvast, maar uiteindelijk vraagt elke plek om maatwerk.

Vanuit de bestaande landschappelijke typologieen worden nieuwe woontypologieen ontwikkeld.

Hieruit kan een nieuw woonlandschap ontstaan, als intermediair tussen dorp en landschap.

Het landschappelijk raamwerk, dat bestaat uit verschillende onderdelen naargelang de plek, verbindt dorp en landschap opnieuw met elkaar.

20m

waterhoeve

32

20m

wonen in een kamer

100m

landgoed

principes dorpsranden

houtkant

pad

7m

2.5m 9,5m

nieuwe woning

houtkant

variabel

7m

pad 2.5m 9,5m

nieuwe woning variabel

voortuin 5m

ontsluitingsweg 3m

33

mogelijke (tijdelijke) invullingen dorpse open ruimten

bebouwde ruimte versus onbebouwde ruimte

34

pluktuin

dorpstuin

natuurbegraafplaats

kinderboerderij

natuurspeeltuin

schooltuin

maatwerk

1 het opvullen van onbebouwde ruimten in linten om dorpsranden af te maken

2 goed kijken welke open ruimten er in het dorp kunnen worden dichtgebouwd en welke bewaard moeten blijven

3 het afmaken van dorpsranden om een mooie overgang te maken tussen dorp en landschap

35

bestaande landschappelijke typologieen worden vertaald naar nieuwe typologiĂŤn, passend in het landschap

20m

20m

waterhoeve

+

+

wonen in een kamer

+

erfwonen

36

100m

landgoed

+

+

boswonen

+

+

principes landschappelijk raamwerk

zachte berm variabel

onverharde weg

zachte berm

onverharde weg

zachte berm

7m 13m

variabel

min. 3,5m

variabel

laan

houtkant

enkele bomenrij

onverharde weg

7m

min. 3,5m

karrespoor 3m

10,5m

houtkant

erftoegang

37

5

watersysteem Het watersysteem is op dit moment vrijwel onzichtbaar voor de dorpsbewoners, behalve wanneer er overstromingen zijn. Twee van de geplande woonuitbreidingsgebieden bevinden zich in overstromingsgebied. Dat is een aanleiding om te zoeken naar nieuwe woonlocaties.

Tegelijk biedt dit een kans om het opwaarderen van het watersysteem te koppelen aan dorpsuitbreiding.

Op niveau van de beken en zijlopen, is de gemeente verantwoordelijk. Voor het omgaan met sloten en zijlopen is grotere bewustwording noodzakelijk. Niet de sloten dicht betonneren, maar het water zichtbaar maken langs wegen, en grenzend aan privĂŠtuinen.

Al deze kleine ingrepen samen, maken een robuust watersysteem, dat een kapstok is voor ecologie (met tal van nieuwe corridors en biotopen voor de doelsoorten), een kapstok voor het recreatieve netwerk (met oude wegen die het dorp weer met de rivier verbinden) en voor het water zelf (meer ruimte voor het water, betekent minder schade bij overstromingen).

Voor elk schaalniveau is een principe bedacht.

Grote Nete

Berlaarse beek 38

L

M

Smetloop

Sloot langs Jansstraat

S

XS

0

2km

0

2km

recent overstroomde gebieden in relatie tot het dorp en bestaande woonuitbreidingsgebieden

missing links tussen ecologisch waardevolle gebieden 39

doelsoorten

dotterbloemen

moerasspirea

slangenwortel

pinksterbloemen

moerasspirea

slangenwortel

blauwborst

fazant

oeverzwaluw

ijsvogel

kwartelkoning

rietgors

40

pinksterbloemen

bont dikkopje

bosbeekjuffer

kleine ijsvogelvlinder

beekschaatsenrijder

porseleinhoen

beekrombout

modderkruiper

roerdomp

rivierdonderpad

beekprik

rietlanden

41

Bollaarloop

Kleine Nete Duwijkloop

Lispelerloop

Lindekensbeek

Rotbeek

Maasfortbeek

L

Netekanaal

Grote Nete

XL

Schollebeek

M Berlaarse Beek

Itterbeek

XS Galgebeek Haagbeek

Zuteweybeek

Holbeek

watersysteem nu

Visbeek

Bevelsebeek Heiloop Grote Nete

Kemelloop

Maasloop Gestelbeek

Wimpe Broekloop Geiten Smetloop

Heiloop

S

Leie Molenvennebeek

Herebeek

Huizebeek

Reetbeek

Goorheide

Verkensloop Dorpsloop

Notesloop

Statieloop

Bergebeek Laarloop

0

2km

2030 - een robuust watersysteem

0

2km

nu - een strak ingedijkte Nete

straks - een ecologisch waardevolle vallei met ruimte voor water en recreatie

46

relatie met de vallei herstellen door dijken plaatselijk te verlagen en de rechtstreekse verbinding met zijlopen weer te herstellen

+2,5m

maaiveld

-0,5m

grondwaterpeil

-3m -4m

rivierdijk

Nete

6m

12,5 - 25m

rivierdijk 6m

bestaande situatie

+1m

+0,7m

+0,5m

maaiveld -2m

grondwaterpeil

-3m drempel

natuurlijk reliĂŤf variabel

rivierdijk

Nete

6m

12,5 - 25m

rivierdijk 6m

lokale beschermingsdijk variabel

3m

voorstel

L

nu - de Berlaarse beek is nauwelijks zichtbaar en treedt regelmatig buiten zijn oevers

straks - een ecologisch waardevolle beek die zichtbaar is als waterbergende structuur

48

beken meer body geven zodat ze weer zichtbaar worden en een grotere rol spelen als ruimtelijk structurerend element

1:2

1:2

hooilanden variabel

bestaande situatie

1:2

1:8

oever variabel

weiland / akker

beek variabel

ruimte voor water

pad

variabel

2m

voorstel

M

beken nu

50

beken straks

hermeanderen van de beek aanleggen van wandelpaden langs de beek

crĂŤeren van ruimte voor water aanleg van poelen

accentueren van de beekvallei door het aanvullen van singels aan de rand

51

zijlopen zichtbaar en toegankelijk maken middels de verplichte mestvrije zone langs akkers en weilanden

nu - Smetloop maakt geen duidelijk onderdeel uit van het watersysteem

52

straks - naast extra ruimte voor water zorgt het toegankelijk maken van zijlopen voor een betere herkenbaarheid en vergroot de lokale betekenis

mestvrije zone 5m

weiland / akker

tuin 1,5m

2m

bestaande situatie

2,5m

1m

7m

mestvrije zone 5m

12 45

1:2

pad

weiland / akker

1,5m

voorstel minimaal

1:3

oever 2,5m

oever 1,5m

3,5m

struiken 3m

12m

mestvrije zone 5m

12 45

1:2

weiland / akker

voorstel ideaal

tuin variabel

pad 1,5m

1:10

oever 2,5m

1,5m

oever

tuin

10m

variabel

12m

S

sloten en greppels opwaarderen als wezenlijk onderdeel van het watersysteem

nu - sloot langs de Jansstraat voert water snel af en heeft geen ecologische meerwaarde

straks - sloot vormt een zichtbaar onderdeel van het watersysteem en draagt bij aan de bewustwording van lokale bewoners

rijbaan

bestaande situatie

1m

1m 3m

1m

rijbaan

voorstel

1m

1m

1m

3m

XS

6

netwerk Wanneer we de Ferraris kaart onder de huidige topografische kaart leggen, zien we dat het Middeleeuwse netwerk nagenoeg volledig is behouden en verhard. Hierdoor ontbreekt een essentiĂŤle laag in het langzaamverkeersnetwerk en zijn oude verbindingswegen omgezet in stenige lintverkavelingen. Vlaanderen is tegelijk reeds meerdere malen op de vingers getikt voor het niet halen van de fijnstofnormen. De inrichting van de infrastructuur in Vlaanderen heeft een duidelijk effect op de veiligheid, de luchtkwaliteit, het microklimaat en het ruimtelijk absorberend vermogen. inrichtingsprincipes Voor verschillende soorten wegen, steenweg, ontsluitingsweg en verbindingsweg, zijn inrichtingsprincipes ontwikkeld die de Vlaamse wegen stap voor stap kunnen transformeren.

De voornaamste ingreep is de afname van het oppervlakte verharding, door ongebruikte of overbodige delen van de weg te vervangen door groenstroken, met energieleverende beplanting. Daarnaast worden bomen aangeplant, waar mogelijk, om de luchtkwaliteit te verbeteren. kruising van water en wegen Op de kruising van wegen en waterwegen heeft het water altijd voorrang. Laanbeplanting, bomenrijen en groenstroken worden onderbroken, zodat het water vanaf de weg maximaal beleefbaar is. De entrees van het dorp worden hierdoor geaccentueerd. Het wordt weer duidelijk wanneer je het ene dorp inrijdt, en het andere uitrijdt...

wegennetwerk - Ferraris 18e eeuw

56

wegennetwerk - 2013

=

De oppervlakte verharding van alle wegen in Vlaanderen bij elkaar bedraagt 569 km2. Dit is 3,5 keer de oppervlakte van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest of 1,5 keer de aarde rond.

50

Veiligheid

Ruimtelijk absorberend vermogen

De Vlaamse wegen zijn vaak overgedimensioneerd. De brede en op het eerste gezicht overzichtelijke wegen nodigen uit tot harder rijden. Wegmarkeringen en paaltjes proberen tevergeefs de snelheid terug dringen. Hier is voldoende ruimte voor groen.

Meer groen in de straten doet de straten minder stenig lijken. Men ziet geen tunnel van bebouwing en verharding, maar steeds enkele huizen tegelijkertijd in een tunnel van groen.

Luchtkwaliteit

Microklimaat straat

Fijnstof wordt door bladeren uit de lucht gefilterd.

Tijdens een regenbui spoelt het fijnstof van de bladeren waarna het zich in de bodem bindt en geen overlast meer geeft voor bewoners. Een goede toepassing van groen in de straat maakt Vlaanderen dus gezonder.

Groen in de straat reguleert de temperatuur waardoor de straten aangename plekken worden binnen het verstedelijkt Vlaamse landschap.

57

hiĂŤrarchie in het wegennetwerk door beplanting

0

2km

aanvullen van missing links in het langzaamverkeersnetwerk

0

2km

kruising water - wegen

0

2km 63

hierarchie aanbrengen door met beplanting een duidelijk onderscheid te creeren tussen steenwegen, (secundaire) ontsluitingswegen en (lokale) verbindingswegen.

landschap toegankelijk maken en hiermee ontbrekende schakels in het langzaamverkeersnetwerk opvullen

op de kruising tussen waterlopen en wegen is het landschap maximaal beleefbaar. Water heeft hier altijd voorrang op de weg

kleine verblijfsplekken vormen een belangrijke schakel in de verbinding tussen dorp en landschap

64

Principeprofiel STEENWEG (N-weg) - in de dorpskern

berm

voortuin

1m

fietspad

kasseien

rijbaan

kasseien

fietspad

1.5m

2.5m

7.2m

2.5m

1.5m

weiland / akker

16.2m

bestaande situatie

voortuin

trottoir fietspad 1m

principeprofiel

1.5m

groenstrook 2.6m

rijbaan

groenstrook

7m

2.6m

fietspad trottoir 3m

kavel

1m

16.2m

N

Liersesteenweg voor

66

Principeprofiel STEENWEG (N-weg) - buiten de dorpskern

voortuin

berm 1m

fietspad

kasseien

rijbaan

kasseien

fietspad

1.5m

2.5m

7.2m

2.5m

1.5m

weiland / akker

16.2m

bestaande situatie

voortuin 1m

principeprofiel

fietspad

groenstrook

1.5m

2.6m

rijbaan

groenstrook

fietspad

7m

2.6m

3m

16.2m

N

kasseien worden vervangen door groenstrook met laanbeplanting

68 Liersesteenweg na

strook van hergebruikte kasseien accentueert de ‘onzichtbare’dwarsverbindingen

69

huidige situatie Smidstraat

70

Principeprofiel ONTSLUITINGSWEG

voortuin

berm 1m

fietspad

kasseien

rijbaan

kasseien

fietspad

1.5m

2.5m

7.2m

2.5m

1.5m

weiland / akker

16.2m

bestaande situatie

voortuin 1m

principeprofiel

fietspad

groenstrook

1.5m

2.6m

rijbaan

groenstrook

fietspad

7m

2.6m

3m

16.2m

O

enkele bomenrij langs secundaire toegangswegen

elzensingels langs de randen om bebouwingsrand te verzachten

de auto is te gast halfverharde paden vormen een belangrijke schakel in het langzaamverkeersnetwerk

Smidstraat na

zicht behouden op de kerktoren

Vallei van de Broekloop wordt verbreed en tot aan de rand van het lint gebracht. Hier ontstaan relatief natte graslanden, met o.a. pinksterbloemen.

vergroten zichtbaarheid watersysteem door verbreden bestaande sloten 73

huidige situatie Bastijnstraat

74

Principeprofiel VERBINDINGSWEG

zachte berm 2.5m

zachte berm 2.5m

rijbaan

harde berm

7m 13m

2.5m

rijbaan

zachte berm

7m 13m

2.5m

voortuin

voortuin

V

76 Bastijnstraat na

kasseien worden vervangen door groenstrook met laanbeplanting

77

bestaand schuurtje transformeert tot schuilplek en opslag voor een lokale vereniging

een eenvoudig zitelement nodigt uit tot samenkomst

een ontmoetingsplek voor bewoners en recreanten

verbinding met tussen steenweg en achterliggend landschap wordt geaccentueerd door de aanleg van kasseistroken

alleen bestemmingsverkeer

79

7

deeluitwerkingen Op basis van de ontwikkelde principes zijn twee deeluitwerkingen gemaakt voor de gemeente Berlaar: Berlaar noord Aan de noordkant vormt het nieuwe woonlandschap een intermediair tussen het dorp Berlaar en de rivier de Nete. Hier ontstaat een interessant woonmilieu, met een grote ecologische waarde en meer ruimte voor water. Nieuwe bewoners werken samen met natuurorganisaties en waterschap, om hun droomhuis te realiseren en tegelijk te bouwen aan het landschap.

Berlaar west De westkant van Berlaar kenmerkt zich door versnipperde linten en nieuwe woonwijken.

Hier worden nieuwe woningen niet in lint gebouwd maar in samenspraak met boeren op de tweede linie zodat de ruimte langs het woonlint open blijft. Het verbreden van de beek en de aanleg van wandelpaden wordt meegenomen in de ontwikkeling.

wonen

+

+

+

zachte berm

onverharde weg

zachte berm

7m 13m

variabel

variabel

laan

erfwonen

onverharde weg

zachte berm

min. 3,5m

variabel

enkele bomenrij

+

+

+

+

boswonen

houtkant

onverharde weg

7m

min. 3,5m 10,5m

houtkant

karrespoor 3m

erftoegang

houtkant

pad

7m

2.5m 9,5m

nieuwe woning

houtkant

variabel

7m

pad 2.5m 9,5m

nieuwe woning variabel

dorpsranden

80

voortuin 5m

ontsluitingsweg 3m

water

netwerk

+1m

+0,7m

+0,5m

maaiveld -2m

grondwaterpeil

-3m drempel

natuurlijk reliĂŤf

rivierdijk

Nete

6m

12,5 - 25m

rivierdijk

lokale beschermingsdijk voortuin

variabel

6m

variabel

fietspad

groenstrook

1.5m

2.6m

rijbaan

groenstrook

fietspad

7m

2.6m

3m

3m

1m

N

L

16.2m

1:2 1:8

oever

beek

ruimte voor water

pad

variabel

2m

voortuin variabel

variabel

voetpad 1.5m

groenstrook

rijbaan

fietsstrook

1.5m

6.5m

fietsstrook

berm

voortuin

1.5m

13.5m

O

M

mestvrije zone 5m

12 45

1:2

pad

weiland / akker

1,5m

1:3

oever 2,5m

oever 1,5m

3,5m

struiken 3m

tuin variabel

12m

minimaal zachte berm 2.5m

mestvrije zone 5m

zachte berm

7m 13m

2.5m

voortuin

V

12 45

1:2

pad

weiland / akker

rijbaan

1,5m

1:10

oever 2,5m

1,5m

oever

tuin

10m

variabel

12m

ideaal

S

rijbaan 1m

1m

1m

3m

XS

81

huidige situatie

NU de relatie tussen dorp en rivier is verstoord er zijn weing ecologische verbindingen tussenruimte is nauwelijks toegankelijk

82

Berlaar Noord

max 2 woningen / ha afstand tussen 2 woningen minimaal 30m +

+

+

+

geen bouwregels - 2 lagen + kap max. evenveel bos als open ruimte aanhechting dmv laan / enkele bomenrij / houtwal nieuwe paden tussen dorp en rivier keerkade als structurerend element minimale ontwikkeleenheid 5ha. - max 20ha

STRAKS nieuwe natuur vormt de schakel tussen dorp en rivier de woningen zijn opgenomen in de bosstructuur

83

0 84

50

100

500m

85

boswonen aan de noordkant van Berlaar een nieuw woonlandschap als schakel tussen dorp en rivierlandschap

87

NU lint dreigt dicht te groeien beek biedt onvoldoende ruimte voor water en is niet herkenbaar vanaf de invalswegen tussenruimte is nauwelijks toegankelijk

88

Berlaar west

max. 0,5 wo / ha max. 3 woningen per kavel

+

+

max. diepte 40m

+

max. oppervlakte 1500m2 afstand onderling min. 100m opstrekkende verkaveling omzetten in natuur of extensief beheer houtkant rond kavel onverhard pad naar woning + doortrekken tot aan beek zelfvoorzienend

+

+

+

+

STRAKS nieuwe woningen niet in lint bouwen maar op 2e linie zodat ruimte langs lint open blijft nieuwe woningen maken om water te bergen, ecologische doelstellingen te realiseren en het recreatief netwerk uit te breiden

89

huidige situatie

90

0

50

100

500m

91

erfwonen aan de westkant van Berlaar nieuwe woningen vergroten de betekenis van het achterliggende landschap

93

8

wie?

Bouwen aan het landschap gaat natuurlijk niet vanzelf. De bekende baksteen in de maag van veel Vlamingen biedt echter een kans om mee te liften. Bijna elke Vlaming droomt ervan om zijn eigen, liefst vrijstaande, huis te bouwen. Door bepaalde voorwaarden te verbinden aan het bouwen van dat huis, bouwt elk huis op zijn beurt weer mee aan het landschap, in plaats van er afbreuk aan te doen.

Een boer die wil uitbreiden, moet bijvoorbeeld bos aanplanten, een particulier wiens tuin grenst aan een zijloop moet bij uitbreiding van z’n bestaande woning, ook ruimte geven aan die zijloop, en een groep gezinnen kan hun nieuwe droomhuis in het bos realiseren, in alliantie met waterschappen en bosbouwers.

Nu gaat iemand die een huis wil bouwen naar de gemeente, waarop deze vervolgens beslist om extra verkavelingen aan te spreken. Straks dienen verschillende actoren samen een plan in om hun doelen te realiseren, of dat nu om een huis gaat, of een nieuwe bosstrook, of een meanderende beek...

Als lid van de jeugdbeweging, staan we midden in het sociale leven van het dorp.

We hebben nood aan een nieuw lokaal en een fijnmazig fietsnetwerk.

Zo kunnen onze leden veilig naar ons terrein komen.

Als tuinder vind ik het belangrijk dat er genoeg uitbreidingsmogelijheden zijn voor m’n bedrijf!

Daarnaast heb ik ook baat bij een goed functionerend watersysteem.

Als lokale ondernemer ben ik nauw betrokken bij het dorp.

Investeringen in de kwaliteit ervan versterkt de band met bestaande én nieuwe klanten.

Bert, 29 jaar Nele, 21 jaar LOKAAL ONDERNEMER LEIDING KLJ

Als veehouder én eigenaar van een B&B vind ik een aantrekkelijk en afwisselend platteland belangrijk.

Ik wil ook helpen bij het beheer hiervan. Toch heb ik ook mijn grond nodig voor mijn koeien.

Als va afg gro en be wo

Als natuurgids pleit ik voor een robuuster watersysteem en beter verbindingen tussen de waardevolle plekken in onze gemeente. Zowel natuur als landbouw kunnen hier voordeel uit halen.

Karel, 37 jaar Jan, 53 jaar Walter, 52 jaar TUINDER LANDBOUWER BURGEMEESTER

alle actoren hebben een ander belang

94

Als burgemeester ondersteun en faciliteer ik nieuwe ontwikkelingen op voorwaarde dat er ook kwaliteit aan het landschap is toegevoegd.

Daar worden alle inwoners en recreanten beter van.

Johan, 48 jaar NATUURGIDS

Maria, 74 jaar GEBOREN EN GETO

s één van de oudste inwoners an Berlaar zag ik het dorp de gelopen jaren flink veranderen en oter worden. Veel open plekken n verbindingen zijn verdwenen. Ik egrijp ook dat niet alles weer ordt zoals vroeger...

OGEN

Vanuit economisch oogpunt is het ook voor ons bedrijf interessant om te investeren in onze vestigingsplaats.

Een representatieve omgeving heeft immers ook effect op ons cliënteel.

Als paardenhouder vertegenwoordig ik een nieuw soort eigenaar in het landbouwgebied. Ook ik pas mijn bedrijf landschappelijk in, en zet graag in op het toevoegen van ruiteren andere recreatieve routes.

Danny, 41 jaar PAARDENHOUDER

Vera, 39 jaar ONDERNEEMSTER

Als ik naar school fiets moet ik allerlei drukke wegen kruisen en kan ik zelden over een fietspad fietsen. Een fijnmaziger netwerk kan zowel door bewoners als recreanten gebruikt worden.

Als beheerder van het watersysteem pleit ik voor het verbreden van beken en zijlopen. Een goed waterbeleid voorkomt overstromingen én heeft ecologische kwaliteit. In combinatie met wonen kunnen we ook nieuwe woonmilieus maken.

Stef, 11 jaar Luc, 43 jaar FIETST GRAAG WATERBEHEERDER

Als jong gezin zijn we op zoek naar een betaalbare kavel om op te bouwen. We willen onze kinderen graag opvoeden in een groene omgeving, dus bouwen we graag mee aan het landschap.

An & Dries, 28 en 32 jaar WILLEN GRAAG EEN HUIS BOUWEN

95

zo wordt er nu gebouwd

96

en zo gaat het straks...

97

ontwikkelscenario’s

uitbreiding bedrijf kweker werkt samen met natuurorganisatie,waterschap en recreanten om de uitbreiding goed in te passen en te compenseren

stopzetting bedrijf de kweker is zelf verantwoordelijk voor het afbreken van de bedrijfsbebouwing maar mag wel een nieuwe woning bouwen in het bos achter het perceel

nieuw landgoed de boer ontwikkelt op zijn land een aantal nieuwe woningen. Het terrein van de jeugdbeweging wordt geintegreerd.

98

330.000 woningen lijkt veel... de oppervlakte van Vlaanderen is 13.522km2 20% van de beschikbare bouwgronden liggen in de stad er zijn dus nog 264.000 woningen die in het buitengebied terechtkomen dat zijn 19 woningen / km2 Berlaar is ongeveer 25 km2 groot en zou dus 475 woningen moeten bouwen dat zijn er 27 per jaar daarmee is 1,7% van de Vlaamse woningbouwopgave opgelost

99

100

colofon Literatuur • AWJGGRAUADVVTAT, The Ambition of the territory, Vlaanderen als ontwerp, 2013 • Bervoets W., Het Vlaamse Platteland, Agora, jaargang 28, nr.1, 2012 • Braem Renaat, Het lelijkste land ter wereld, 2010 • Couvreur, M., Regionaal Landschap Rivierenland vzw, mei 2010 • De Geyter X., After-Sprawl, Nai Uitgevers Rotterdam, 2002 • De Meulder B. e.a., Sleutelen aan het Belgische stadslandschap, Oase 52, 1999 • De Meulder B., Vandenbroucke T., Het Leie-Schelde-interfluvium: theater van de bricolage, Oase 63, 2003 • Departement RWO, http://www.rwo.be/Default.aspx?tabid=12321&articleType=ArticleVie w&articleId=8415, geraadpleegd op 23 februari 2012 • LA4Sale, Kleine Kernen Kookboek, Amsterdam, 2002 • Leinfelder H., Dominante en alternatieve planningsdiscoursen ten aanzien van landbouw en open ruimte in een Vlaamse verstedenlijkende context, 2007 • Leinfelder H., ‘Open ruimte als publieke ruimte in een verstedelijkende ruimtelijke context, • Lola Landscape Architects, Stadsrandenatlas van de zuidvleugel, Rotterdam, 2011 • Renard P., Een eeuwenoud recept, interview met Joachim Declerck, AWB, Ruimte 2012 • Ryckewaert M., De minimale rationaliteit van de woonpatronen in Nevelstad Vlaanderen, Oase 60, 2003 • Uyttenhove, P.; Herfotografie en transformatie, of het ongeschreven scenario van het landschap in Recollecting Landscapes : herfotografie, geheugen en transformatie 1904 1980 - 2004 ; A&SBooks Gent, 2006 • Van Dooren N., Sprong naar het landschap, Blauwe Kamer, nr.5, oktober 2009 • Van der Ploeg J., Landschappelijk wonen, 2012 • Van Gerrewey Ch., Vlaanderen als stedelijke nevelvlek, RektoVerso, 2013 • Van Istendael G., Het Belgisch Labyrint, Uitgeverij Atlas Antwerpen, 2011 • Vanautgaerden L., Smets B., Het Vlaamse restgebied: ontdekking van het andere landschap, i.o.v. de Vlaams Bouwmeester, 2007 • Vlaamse Overheid, Afdeling Ruimtelijke Planning, Beleidsplan Ruimte, Groenboek Vlaanderen in 2050, mensenmaat in een metropool? , 2012 • Waterwegen en Zeekanaal, Vallei van de Grote Nete Toeristisch-recreatieve visie, 2013 • Structuurplannen van de gemeenten Berlaar, Duffel, Heist-op-den-Berg, Lier, Putte en Sint-Katelijne-Waver Beeldmateriaal Kaarten op basis van oorspronkelijk kaartmateriaal van het Nationaal Geografisch Instituut en Regionaal Landschap Rivierenlandschap Google - p. 14, 35, 36, 38, 39, 44, 46, 50, 55 | Google Earth - p. 18-21 | Streetview - p.64,68 Facebookpagina Ugly Belgian Houses - p. 14 (rechts onder) Al het overige beeldmateriaal is eigendom van Bieke Van Hees en mag niet zonder toestemming en vermelding woren overgenomen.

101

102