Skip to main content

Babs Hofland, Tussen Hemel & Aarde, deel 2: onderzoek

Page 1


Deel 1

Ontwerp

T u s s e n h e m e l & a a r d e

Een huis waar mensen met een (groei)verslaving weer thuis kunnen komen én tot de essentie komen door te verbinden met de natuur, zichzelf en anderen

Deel 2

Onderzoek

Academie van Bouwkunst Amsterdam

MSc Architectuur

Babs Hofland

Deel 3

Veldonderzoek

Academie van Bouwkunst Amsterdam Master Architectuur

28 januari 2026

Babs Hofland Turnerstraat 7H 1076 VA Amsterdam babshofland@gmail.com

Commissie
Milad Pallesh (mentor) - architect
Fiona Kydd - landschapsarchitect
Michael Cerrone - architect

Spiritueel is niet zweverig, het gaat over aarden

e v e r t i c a l e a s V o o r b i j d e g r o e i v e r s l a v i n g

Inhoudsopgave ‘ Deel 2: Onderzoek ’

Methode

Hoofdstuk 1.0 Wat is verslaving?

Hoofdstuk 2.0 De Twaalf Stappen van de Anonieme Alcoholisten

Hoofdstuk 3.0 De vijf fases in de kliniek

Hoofdstuk 4.0 Het ritme van de seizoenen als spirituele gids

Hoofdstuk 5.0 Analyse van de locatie

Hoofdstuk 6.0 Bouwen met eerlijke grondstoffen

Hoofdstuk 7.0 Analyse van bestaande klinieken

Hoofdstuk 8.0 Programma van Eisen

Hoofdstuk 9.0 Analyse spirituele architectuur

9.1 Axis Mundi

9.2 Marivall klooster, Dom Hans van der Laan

9.3 Brion Tombe, Carlo Scarpa

9.4 Vigilius Mountain Resort, Matteo Thun

Hoofdstuk 10.0 Designprinciples

Hoofdstuk 11.0 Bronnenlijst

Hoofdstuk 12.0 Bronvermelding

Alle groen gearceerde tekst kan gelezen worden als een schets waarin er een koppeling gemaakt wordt tussen architectonische kwaliteiten en spiritueel herstel.

Om de onderzoeksvraag “ Hoe kan architectuur een rol spelen in de bevrijding van de (groei)verslaving en het vullen van innerlijke leegte? ” te beantwoorden, is op verschillende niveaus onderzoek verricht. De bevindingen uit het onderzoek worden in de volgende hoofdstukken besproken.

Het boek ‘Deel 1: Ontwerp’ presenteert het ontwerp voor de verslavingskliniek aan de Tramweg 11 en 13 te Rossum, waarmee het antwoord op de onderzoeksvraag wordt gegeven.

In Hoofdstuk 1.0 wordt een beeld geschetst van wat verslaving is. Hiervoor is het Big Book van de AA bestudeert, zijn documentaires gekeken én podcast en songteksten beluisterd. Ook zijn er gesprekken gevoerd met mensen met verschillende verslavingen.

In Hoofdstuk 2.0 wordt ingegaan op de twaalf stappen van Alcoholics Anonymous (AA), een bewezen herstelprogramma dat wereldwijd wordt toegepast voor mensen die worstelen met verslaving. Om beter te begrijpen hoe de twaalf stappen ondersteunen in herstel is het Big Book van de AA bestudeerd, zijn gesprekken gevoerd met mensen in herstel, variërend van enkele weken tot tientallen jaren nuchter. Daarnaast zijn openbare AA-bijeenkomsten bezocht.

Hoofdstuk 3.0 gaat over de vijf fases die in de kliniek worden doorlopen. Om dit te onderzoeken, is er gebruikgemaakt van de studie van Tjaden (2011) en zijn er gesprekken gevoerd met diverse mensen die één tot tien jaar geleden zelf in een kliniek hebben gezeten. Daarnaast is de serie ‘Ewout in de Verslavingskliniek’ bekeken, waarin het herstelproces van verschillende cliënten wordt gedocumenteerd.

In Hoofdstuk 4.0 wordt het ritme van de seizoenen verkend als spirituele gids. De eigenschappen van de verschillende seizoenenen worden uiteengezet, gebaseerd op het werk van Jaap Voigt. Om zijn benadering te doorgronden, is zijn werk bestudeerd. Dit omvatte het lezen van zijn boek ‘Leven en werken met het ritme van de seizoenen’, het beluisteren van zijn podcast en het bijwonen van een lezing, waarin hij stelt dat de wereld in een totale overexpansie zit doordat alles groter, sneller en beter moet.

In Hoofdstuk 5.0 wordt de locatie onderzocht waar de architectuur landt. Om de omgeving goed te begrijpen, zijn verschillende ruimtelijke lagen zoals schaal, hoogtemeters, bebouwing en begroeiing geanalyseerd en in kaart gebracht.

Daarnaast is de locatie gedurende drie dagen en twee nachten bezocht om de omgeving niet alleen theoretisch, maar ook door directe ervaring te doorgronden.

Hoofdstuk 6.0 richt zich op bouwen met eerlijke grondstoffen zoals aarde, vezels en hout. Hierbij is extra aandacht voor bouwen met aarde. Er is in de grond gekeken om te onderzoeken waar de locale aarde voor gebruikt kan worden. Om beter te begrijpen hoe te bouwen met aarde zijn diverse workshops gevolgd bij BC materials en BC studies.

In hoofdstuk 7.0 worden twee afkickklinieken geanalyseerd als referentie, zonder als blauwdruk te dienen. De focus ligt op observatie en vergelijking, met aandacht voor architectonische ondersteuning van de innerlijke / spirituele reis. Hiervoor is een Nederlandse kliniek bezocht én is de Zuid-Afrikaanse via FaceTime bekeken. Verder zijn voormalig cliënten geïnterviewd voor aanvullende inzichten.

Hoofdstuk 8.0 presenteerd het Programma van Eisen die gebaseerd is op onderzoek uit de voorgaande hoofdstukken.

Hoofdstuk 9.0 onderzoekt architectonische projecten die het spirituele expliciet maken. Met andere woorden; projecten waardoor je weer tot rust komt en je weer voelt wat echt belangrijk voor je is.

Een klooster, begraafplaats en mountain resort zijn onderzocht. Hiervoor is literatuur bestudeerd maar omdat de werkelijke waarde van architectuur vaak ligt in de ervaring zelf zijn vier nachten / vijf dagen in het Mariavall klooster doorgebracht. Vigilius Mountain Resort is twee nachten / drie dagen in de zomer bezocht en vier nachten / vijf dagen in het voorjaar zodat ook de relatie tussen de architectuur en de seizoenen ervaren kon worden. De Brion Tombe is in de zomer van 2022 bezocht en in het voorjaar van 2025.

Hoofdstuk 10.0 toont de synthese van alle voorgaande hoofdstukken door de verschillende lagen van het onderzoek te koppelen aan designprincipes die de basis vormen voor het ontwerp.

Hoofdstuk 11.0 Bronnenlijst

Hoofdstuk 12.0 Bronvermelding

Een progressieve en chronische ziekte

Alcoholisme wordt in het AA Big Book omschreven als een lichamelijk, mentale en spirituele ziekte. Daarbij wordt in het AA Big Book gezegd: “We have been not only mentally and physically ill, we have been spiritually sick.” (AA Big Book, p. 39) Dit hoofdstuk staat stil bij de verschillende lagen waarop de ziekte actief is.

2. Mentaal

Naast de fysieke afhankelijkheid is er de mentale verslaving: de irrationele obsessie met het middel, ondanks de ernstige gevolgen.

“The fact is that most alcoholics, for reasons yet obscure, have lost the power of choice in drink.” (AA Big Book, p. 19)

1. Lichamelijk

Verslaving kent een fysieke component. Bij regelmatig gebruik van verslavende middelen past het lichaam zich aan: het ontwikkelt tolerantie (er is steeds meer nodig voor hetzelfde effect) en ontwenningsverschijnselen bij het stoppen. Deze lichamelijke afhankelijkheid maakt dat het middel niet alleen wordt gewild, maar op den duur ook nodig lijkt om normaal te kunnen functioneren. Het AA Big Book beschrijft dit als volgt:“Then they are restless, irritable and discontented, unless they can again experience the sense of ease and comfort which comes at once by taking a few drinks.” (AA Big Book, p. 5)

Wat begint als gebruik om te ontspannen, kan langzaam aan een lichamelijke noodzaak worden. Dit kan het stoppen met middelengebruik extra moeilijk maken.

Deze obsessie zorgt ervoor dat een verslaafde ondanks beloften, schaamte en zelfhaat keer op keer teruggrijpt naar het middel. Zelfs na periodes van onthouding kan één moment van zelfbedrog leiden tot een volledige terugval.

Het Big Book vergelijkt dit met een vorm van waanzin: “Our behavior is as absurd and incomprehensible with respect to the first drink as that of an individual with a passion, say, for jay-walking. He gets a thrill out of skipping in front of fast-moving vehicles.” (AA Big Book, p. 26)

Dit irrationele patroon van herhaling en ontkenning laat zien waarom wilskracht alleen vaak niet voldoende is om te herstellen.“The phenomenon of craving is limited to this class and never occurs in the average temperate drinker.” (AA Big Book, p. 5)

Dit betekent dat een alcoholist anders reageert op alcohol dan een niet-verslaafde. Waar een ‘normale’ drinker kan stoppen na één glas, zet de alcoholist tegen beter weten in door, vaak met rampzalige gevolgen.

In de songtekst, ‘Rehab’ van Amy Winehouse komt ook naar voren dat deze vorm van ontkenning, een belangrijk onderdeel van de verslaving is. In Juli 2011 is Amy Winehouse overleden aan een overdosis.

3. Spiritueel / Zingeving

Naast de fysieke en mentale aspecten van verslaving, beschrijft het Big Book alcoholisme bovenal als een spirituele ziekte. Dit betekent dat verslaafden niet alleen worstelen met hun lichamelijke en psychologische afhankelijkheid, maar ook met een diepgaand gevoel van vervreemding, zinloosheid en isolatie, ook wel een spirituele leegte of zingevingscrisis genoemd.

Maar wat houdt spirituele leegte precies in? Spiritueel wordt op veel verschillende manieren uitgelegd. Dit is hoe ik het verwoord.

Een spirituele crisis gaat om een zingevingscrisis, een innerlijk gevoel van verlorenheid en gemis, waarin verbinding, richting en zingeving ontbreken. Het uit zich vaak in stuurloosheid of in pogingen dat gemis te vullen met externe middelen of patronen.

Verslaving kan worden gezien als een voortdurende, maar vruchteloze poging om deze leegte op te vullen. Het middel fungeert als een tijdelijke ontsnapping uit gevoelens van pijn, onzekerheid en een gebrek aan verbondenheid met zichzelf en de wereld. Maar in plaats van deze leegte te helen, vergroot het gebruik juist het gevoel van isolement, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat.

Het AA Big Book beschrijft hoe veel verslaafden in hun diepste kern een verlangen naar iets groters dan henzelf ervaren, maar dat dit verlangen vaak wordt overschreeuwd door het vluchten in genot of verdoving: “We were fooling ourselves, for deep down in every man, woman, and child, is the fundamental idea of God. It may be obscured by calamity, by pomp, by worship of other things, but in some form or other it is there.” (AA Big Book, p. 55)

“Without help it is too much for us. But there is One who has all power, that One is God. May you find Him now.” (AA Big Book, p. 59)

In deze context verwijst ‘God’ niet noodzakelijk naar een religieus wezen, maar eerder naar een hogere macht; een diepere bron van kracht, zingeving én verbondenheid, die voor iedereen een andere vorm kan aannemen.

“We found that as soon as we were able to lay aside prejudice and express even a willingness to believe in a Power greater than ourselves, we commenced to get results, even though it was impossible for any of us to fully define or comprehend that Power which is God.”

(AA Big Book, p. 30)

Ook uitkomsten van wetenschappelijke studies tonen aan dat geloof een positieve factor is bij de preventie of het herstel van verslaving. Belief, Behavior, and Belonging: How Faith is Indispensable in Preventing and Recovering from Substance Abuse, Brian J.Grim en Melissa E. Grim. (2019)

Hoofdstuk 2.0

De Twaalf Stappen van de Anonieme Alcoholisten

In Hoofdstuk één is besproken dat herstel van verslaving meer vraagt dan alleen stoppen met drinken. Het gaat om de individuele ontwrichting en de ervaring van innerljke / spirituele leegte sterk terug te dringen.

De Twaalf Stappen van het AA-programma vormen hierin een beproefde leidraad. Ze bieden een gestructureerd pad waarin zelfonderzoek, zelfbewustzijn en een herstel proces centraal staan en wegen worden geboden naar zingeving, wedergerigheid, spiritualiteit en verbinding met elkaar.

In dit hoofdstuk worden de Twaalf Stappen toegelicht.

“ Het is belangrijk om te herkennen dat herstel niet simpelweg neerkomt op ‘niet meer gebruiken’. Zonder een diepgaand proces van innerlijke groei blijft de spirituele leegte bestaan, wat het risico op terugval vrijwel onontkoombaar maakt ”

Een anonieme verslaafde verteld mij na een openbare AA meeting:

“Aan het begin begreep ik niks van de stappen maar nu ik langer in herstel ben én ik de stappen met de AA gemeenschap doorloop en ook bespreek met mijn sponsor resoneren de stappen steeds beter en helpen ze mij enorm in herstel”.

Stap 1

We erkenden dat we machteloos stonden tegenover alcohol. Dat ons leven stuurloos was geworden.

Machteloosheid en Acceptatie

De eerste stap draait om het erkennen van de onmacht over alcohol. Dit betekent niet alleen toegeven dat drinken problematisch is, maar ook accepteren dat eigen wilskracht niet voldoende is om de verslaving te overwinnen. Het AA Big Book benadrukt dat dit inzicht cruciaal is:

“Half measures availed us nothing. We stood at the turning point.” (AA Big Book, p. 36)

Dit betekent dat halfslachtige pogingen om te stoppen niet werken. Zolang iemand nog vasthoudt aan de illusie van controle, blijft herstel buiten bereik. Echte verandering vraagt om volledige overgave aan het proces.

Stap 2

Kwamen ertoe te geloven dat een Macht groter dan wij zelf ons gezond verstand weer kon herstellen.

Geloof in een Hogere Macht

Deze stap moedigt aan om te geloven dat herstel mogelijk is met de hulp van een kracht groter dan jezelf. Voor sommigen is dit God, voor anderen kan het een spiritueel principe zijn. Het belangrijkste is de erkenning dat men het niet alleen kan. Het AA Big Book verwoordt dit als volgt:

“Came to believe that a Power greater than ourselves could restore us to sanity.” (AA Big Book, p. 36)

Dit betekent niet dat men direct een vastomlijnd geloof hoeft te hebben, maar wel dat er een openheid ontstaat om hulp van buitenaf te accepteren. Waar in Stap 1 de machteloosheid werd erkend, biedt Stap 2 hoop: herstel is mogelijk, mits men bereid is zich open te stellen voor iets groters dan zichzelf.

Stap 3

Besloten onze wil en ons leven over te geven in de hoede van God, zoals wij Hem begrepen.

Overgave

Deze stap draait om het loslaten van controle en het vertrouwen op een kracht buiten jezelf. Waar Stap 1 machteloosheid erkent en Stap 2 hoop biedt, vraagt Stap 3 om een bewuste keuze: niet langer vechten tegen de verslaving, maar je overgeven aan een nieuwe manier

van leven. Het Big Book verwoordt dit als volgt: “Made a decision to turn our will and our lives over to the care of God as we understood Him.” (AA Big Book, p. 36)

Dit betekent niet dat je een vastomlijnd geloof moet hebben, maar dat je bereid bent je eigen wil los te laten en een nieuw pad te volgen. Voor velen is dit een bevrijdend moment: de last van controle en zelfopgelegde strijd valt weg, en er ontstaat ruimte voor herstel en groei.

Stap 4

Maakten een diepgaande en onbevreesde morele inventaris op van onszelf.

Zelfonderzoek en Eerlijkheid

Stap 4 vraagt om grondige zelfreflectie. Dit betekent dat de verslaafde zijn of haar leven kritisch onderzoekt en eerlijk kijkt naar angsten, gebreken en schadelijke patronen. Hoewel deze stap confronterend kan zijn, is het een noodzakelijke basis voor groei en herstel.

In het AA Big Book wordt dit omschreven als een “fearless moral inventory” – een onbevreesd en diepgaand onderzoek naar het eigen karakter. Hierbij gaat het niet alleen om fouten en tekortkomingen, maar ook om het verkrijgen van een realistisch en evenwichtig zelfbeeld. Het boek vergelijkt dit proces met het opmaken van een inventaris in een bedrijf: om gezonde vooruitgang te boeken, moet men zowel de positieve als de negatieve kanten in kaart brengen.

Het belang van eerlijkheid wordt in het Big Book benadrukt:

“We took stock honestly. First, we searched out the flaws in our make-up which caused our failure. Being convinced that self, manifested in various ways, was what had defeated us, we considered its common manifestations.”

(AA Big Book, p. 64)

Door deze stap wordt zichtbaar hoe het eigen gedrag heeft bijgedragen aan destructieve patronen. Dit inzicht vormt de basis voor verdere verandering in het herstelproces.

Stap 5

Erkenden tegenover God, tegenover onszelf en tegenover een ander mens de precieze aard van onze fouten.

Bekentenis en Vrijheid

Stap 5 bouwt voort op de morele inventaris uit Stap 4. Waar in de vorige stap de eigen fouten en tekortkomingen in kaart zijn gebracht, draait het nu om het openlijk erkennen en delen ervan.

Dit vraagt om eerlijkheid en kwetsbaarheid, maar brengt ook een diep gevoel van bevrijding met zich mee. Het AA Big Book benadrukt het belang van deze stap:

“We pocket our pride and go to it, illuminating every twist of character, every dark cranny of the past.” (AA Big Book, p. 72)

Veel verslaafden dragen hun schaamte en schuld jarenlang in stilte, wat hen gevangen houdt in destructieve patronen. Het AA Big Book waarschuwt echter dat geheimhouding een valkuil is:

“If we skip this vital step, we may not overcome drinking.” (AA Big Book, p. 72)

Door fouten met iemand anders te delen—of dat nu een sponsor, geestelijk begeleider of vertrouwd persoon is— wordt isolatie doorbroken. Dit helpt om schaamte los te laten en creëert ruimte voor acceptatie en verandering.

Stap 6

Waren volkomen bereid om God al deze karaktergebreken te laten wegnemen.

Bereidheid en Overgave

Stap 6 draait om de bereidheid om karaktergebreken los te laten. Nadat in stap 4 de tekortkomingen zijn geïdentificeerd en in stap 5 zijn erkend, vraagt deze stap om een diepgaande innerlijke verandering. Het gaat niet alleen om inzicht, maar om de oprechte bereidheid om te transformeren.

Het AA Big Book benadrukt dat niet alleen de verslaving aangepakt moet worden, maar ook de diepere oorzaken ervan – angsten, trots, egoïsme en andere destructieve patronen:

“If we still cling to something we will not let go, we ask God to help us be willing.” (AA Big Book, p. 76)

Hiermee erkent AA dat volledige bereidheid niet altijd vanzelf komt. Soms is er weerstand, en dat is menselijk. Daarom moedigt het programma aan om, zelfs als er nog twijfels zijn, te vragen om bereidheid.

Deze stap is een moment van overgave: erkennen dat je niet alles zelf kan veranderen en dat je openstaat voor een kracht groter dan jezelf om je te helpen. Het is een proces van loslaten en vertrouwen, waardoor ruimte ontstaat voor groei en genezing.

Stap 7

Vroegen Hem nederig onze tekortkomingen weg te nemen.

Nederigheid en Verandering

Stap 7 volgt logisch op Stap 6, waarin we bereid werden onze karaktergebreken los te laten. Nu zetten we die bereidheid om in actie door nederig aan een Hogere Macht te vragen om deze tekortkomingen weg te nemen. Dit is een daad van overgave en acceptatie, waarbij we erkennen dat we hulp nodig hebben bij onze transformatie. Het AA Big Book benadrukt het belang van echte nederigheid:

“We have then completed Step Seven. Now we need more action, without which we find that ‘Faith without works is dead.’ Let’s look at Steps Eight and Nine.” (AA Big Book, p. 76)

Nederigheid betekent hier niet zelfvernedering, maar een realistisch besef van onze beperkingen en een openheid voor verandering. Het is geen passieve stap; we blijven actief werken aan groei door oude patronen los te laten en nieuwe, gezonde gewoonten te ontwikkelen. Veel AA-leden gebruiken een eenvoudig gebed bij deze stap:

“My Creator, I am now willing that You should have all of me, good and bad. I pray that You now remove from me every single defect of character which stands in the way of my usefulness to You and my fellows.” (AA Big Book, p. 76)

Dor deze stap ontstaat ruimte voor verdere groei en herstel, waarin we niet langer door onze tekortkomingen worden beheerst, maar ons richten op een nieuw en beter leven.

Stap 8

Maakten een lijst van alle personen die we schade hadden berokkend en werden bereid om het bij hen allen goed te maken.

Herstel en Bereidheid

Stap 8 is een belangrijke voorbereiding op het daadwerkelijk goedmaken van geleden schade in Stap 9. Hier draait het om eerlijk erkennen wie we in ons verslavingsverleden pijn hebben gedaan en de bereidheid ontwikkelen om deze relaties te herstellen.

Het AA Big Book benadrukt dat deze stap zorgvuldigheid en oprechtheid vereist: “We made a list of all persons we had harmed and became willing to make amends to them all.” (AA Big Book, p. 76) Deze lijst omvat niet alleen directe slachtoffers van onze verslaving, maar ook mensen die indirect getroffen zijn door onze daden zoals familieleden, vrienden, collega’s en anderen.

Het maken van deze lijst kan emotioneel confronterend zijn, maar het is een essentiële stap naar werkelijke verantwoordelijkheid en herstel.

Soms is er nog weerstand of angst om contact op te nemen met bepaalde mensen. Daarom legt het AA Big Book de nadruk op bereidheid: zelfs als iemand nog niet direct actie kan ondernemen, is de intentie om recht te zetten wat krom is de eerste stap. Het AA Big Book moedigt aan om deze stap met zorg en zonder haast te zetten:“Now we go out to our fellows and repair the damage done in the past. We attempt to sweep away the debris which has accumulated out of our effort to live on self-will and run the show ourselves. If we haven’t the will to do this, we ask until it comes.” (AA Big Book, p. 76-77)

Door deze stap ontstaat een fundament voor verzoening en emotionele genezing, zowel voor onszelf als voor de mensen die we gekwetst hebben.

Stap 9

Maakten het overal waar dit mogelijk was rechtstreeks weer goed bij deze mensen, behalve wanneer dit hen of anderen zou kwetsen.

Herstel in Actie

In deze stap zetten we woorden om in daden door oprechte excuses te maken en schade te herstellen, zonder anderen opnieuw pijn te doen. Het AA Big Book benadrukt: “A remorseful mumbling that we are sorry won’t fill the bill at all.” (AA Big Book, p. 83)

Echte genoegdoening vraagt moed, eerlijkheid en het besef dat herstel niet alleen om ons draait, maar ook om de mensen die we hebben gekwetst. Waar direct contact niet mogelijk is, tonen we berouw door ons gedrag blijvend te veranderen.

Stap 10

Gingen door met het opmaken van een persoonlijke inventaris en als we fout waren erkenden we dit direct.

Voortdurende Zelfreflectie

Stap 10 gaat over het dagelijks blijven toepassen van de zelfreflectie uit Stap 4. In plaats van fouten uit het verleden te laten opstapelen, leren we ze direct te herkennen en recht te zetten. Dit helpt om emotionele ballast te voorkomen en onze groei voort te zetten. Het AA Big Book benadrukt het belang van constante zelfevaluatie: “Continue to watch for selfishness, dishonesty, resentment, and fear. When these crop up, we ask God at once to remove them. We discuss them with someone immediately and make amends quickly if we have harmed anyone.” (AA Big Book, p. 84)

Deze stap draait niet om perfectie, maar om eerlijkheid en bereidheid om te blijven leren. Door dagelijks onze daden en intenties te onderzoeken, blijven we spiritueel en emotioneel in balans en voorkomen we terugval in destructieve patronen.

Stap 11

Trachtten door gebed en meditatie ons bewuste contact met God, zoals wij Hem begrepen, te verbeteren en baden Hem enkel ons Zijn wil voor ons te doen kennen en om de kracht die te volbrengen.

Bewust contact met God

Deze stap draait om spirituele groei door gebed en meditatie. We zoeken niet alleen hulp bij herstel, maar ook richting voor ons dagelijks leven. Het AA Big Book beschrijft dit als:

“Sought through prayer and meditation to improve our conscious contact with God.” (AA Big Book, p. 85) Het gaat hierbij niet om religie, maar om het verdiepen van een spirituele verbinding, in welke vorm dan ook. Door dagelijks bewust stil te staan bij een Hogere Macht, ontwikkelen we meer rust, wijsheid en kracht om het juiste te doen.

Stap 12

Nu deze stappen ons tot spiritueel ontwaken hebben geleid, hebben we geprobeerd deze boodschap aan alcoholisten door te geven en deze principes in al ons doen en laten toe te passen.

De Boodschap Doorgeven

De essentie van de 12e stap is het helpen van anderen: “Nothing will so much insure immunity from drinking as intensive work with other alcoholics” (AA Big Book, p. 89). Er is geen krachtiger manier om onze nuchterheid te behouden dan door ons actief in te zetten voor andere alcoholisten die nog lijden. Dit is niet alleen een manier om iets terug te geven, maar ook een essentieel onderdeel van ons eigen herstel. Het delen van onze ervaring, kracht en hoop helpt niet alleen de ander, maar versterkt ook onze eigen toewijding aan het programma.

Bill W. beschrijft in het AA Big Book hoe het werken met anderen niet alleen een plicht is, maar ook een voorrecht: “Helping others is the foundation stone of your recovery” (AA Big Book, p. 97). Door onze boodschap over te brengen, geven we niet alleen hoop aan anderen, maar verdiepen we ook ons eigen begrip van de principes van AA.

Weekplanning

Voordat we inzoomen op het moment van opname en de verschillende fases die doorlopen worden in de afkickkliniek sta ik eerst stil bij het zorgvuldig samengestelde weekprogramma die structuur bied in het zorgprogramma van de afkickkliniek.

Op deze manier kan een koppeling gemaakt worden tussen hoe het weekprogramma ondersteund in de verschillende fases in de kliniek.

Zoals in de weekplanning van het Anker Huis, een afkickkliniek in Zuid-Afrika, te zien is begint de dag vroeg met een vaste ochtendroutine, gevolgd door meditatie en een gezamenlijk ontbijt om de dag bewust te starten.

Therapie en groepssessies vormen de kern van de ochtend, terwijl de middag ruimte biedt voor activiteiten zoals themagroepen, individuele therapie en recovery-uitstapjes.

Sport, persoonlijke tijd en sociale momenten zorgen voor ontspanning en herstel in de namiddag en avond. Elke dag heeft een specifiek thema, variërend van verslavingsleer en grenzen stellen tot trauma-verwerking en terugvalpreventie.

Door middel van gestructureerde therapieën en praktische oefeningen wordt gewerkt an de weg van verslaving naar herstel. De weekendactiviteiten, zoals sociale evenementen en outdoor recovery-uitstapjes dragen bij aan verbinding met het groter geheel en een succesvolle re-integratie in de maatschappij. Zo biedt de weekplanning een basis voor herstel van verslaving.

Erkenning

Erkenning dat de verslaving zo niet langer door kan gaan is een grote stap in de weg naar herstel. In de songtekst ‘Not Afraid’ zingt Eminem hierover. Voor de erkenning van de verslaving is dikwijls een groot life-event nodig die de wil oproept om te ontwaken. Dit doordat het life-event zo pijnlijk is en gevoelens van schuld en schaamte oproept. Voorbeelden van een heftige gebeurtenis zijn het veroorzaken van een auto-ongeluk onder invloed, een echtgenoot die een scheiding aanvraagt, een interventie door familie en vrienden of stelen wegens financiële problemen. (Tjaden 2011, p.27)

Opname

Zodra iemand besluit om af te willen kicken, is het goed wanneer de persoon de volgende dag nog opgenomen kan worden. De reden hiervoor is dat anders toch het stemmetje van de verslaving weer in de weerstand kan gaan. De weg naar de kliniek kan een emotionele ervaring zijn doordat langzaam het besef indaalt wat er gaande is. Van de situatie overzien is nog geen sprake, daarvoor zit de persoon nog te veel in een actieve verslaving.

Een anonieme client verteld “Bij aankomst in de kliniek worden meegebrachte spullen gecontroleerd en een medische controle gedaan op middelengebruik”. Dit is ook zichtbaar in de serie Ewout in de kliniek’ waarin Damien, de manager van Anker Huis, over dit proces verteld. Indien de client nog onder invloed is zal hij / zij eerst een periode in de detox ruimte door moeten brengen om lichamelijk te ontgiften en de ontwenning verschijnselen te doorlopen. Pas daarna kan de cliënt aan de individuele- en groepstherapie deelnemen. Hoe dit er aan toe gaat is ook te zien in de serie van Ewout in de kliniek.

Fase 1: Stilstaan, luisteren en ontwaken

Verstilling, waarnemen zonder oordelen en acceptatie zijn essentieel om verbinding te maken met de innerlijke bron van kennis (Tjaden, 2011, p.30).

Stilstaan

Dit proces vraagt om een bewuste vertraging: een moment van stilstaan bij wat er werkelijk speelt. (naar binnen keren, kloostermuren) In deze fase is het cruciaal om te leren luisteren naar wat het lichaam en de geest te vertellen hebben (van buiten naar binnen, steeds opnieuw). Deze fase heeft vaak het karakter van een crisis, een moment van ontwaken waarin iemand zich realiseert waar hij of zij werkelijk mee bezig is en in wat voor uitzichtloze situatie hij/zij verkeert (Tjaden, 2011, p. 59). Het is een eerste schok, een confronterende bewustwording van de eigen staat van zijn. De verslaafde wordt geconfronteerd met een pijnlijke werkelijkheid waarin schuld, schaamte en spijt een dominante rol spelen. Verslavingsgedrag had vaak de functie om deze emoties te verdoven of te vermijden, waardoor de stap naar directe confrontatie met deze gevoelens als overweldigend kan worden ervaren.

Luisteren & Ontwaken

Om tot ontwaken te komen, moet de cliënt leren om niet langer te vechten tegen de innerlijke ervaring. Stapsgewijs laat hij of zij ontkenningen en afweermechanismen los en komt oog in oog te staan met de werkelijkheid. Dit proces is niet eenvoudig; het loslaten van verslavingsgedrag roept angst op, omdat de verslaving enerzijds benauwend is, maar anderzijds jarenlang als een soort veilige schuilplaats heeft gediend. (Tjaden, 2011, p. 62). De uitdaging is om deze veiligheid niet langer te zoeken in middelengebruik of destructief gedrag (geen prikkels van buitenaf / kloostermuren), maar in het vermogen om gevoelens op een nuchtere manier te doorleven en te accepteren. (aardse materialen kunnen helpen het zenuwstelsel te kalmeren) Het leren verdragen van onrust, verdriet en pijn zonder directe vluchtmechanismen is een essentiële eerste stap in het herstelproces.

Groeps- en individuele therapie

In de kliniek wordt dit proces ondersteund door het schrijven en delen van een levensverhaal. Dit helpt de cliënt om terug te kijken op het verleden en inzicht te krijgen in eigen patronen. Het is een manier om bewust stil te staan bij hoe het zover heeft kunnen komen en om verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen daden. Een belangrijk onderdeel van deze fase is de ‘schadebrief’. Dit is een brief die wordt geschreven door een naaste en waarin de schade die de cliënt heeft aangericht wordt beschreven. Het voorlezen van deze brief aan de groep is een diep confronterend moment. Een voormalige cliënt vertelt: “In de overeenkomst tussen het levensverhaal en de schadebrief blijkt in hoeverre iemand in staat is eerlijk en open op zichzelf te reflecteren en daarmee afscheid te nemen van het verleden.”

In de documentaire Ewout in de Verslavingskliniek is te zien hoe Brian in ontkenning blijft. Hij is niet in staat om gevoelens van schaamte, schuld en spijt onder ogen te komen en daarmee de schade die hij zijn familie heeft aangedaan te herkennen. In de groepstherapie probeert de groep hem hierop te wijzen.

Deze fase van stilstaan, luisteren en ontwaken is pijnlijk, maar noodzakelijk. Pas wanneer iemand bereid is om volledig in de spiegel te kijken, zonder afweer en zonder verdoving, kan er aan het herstel gewerkt worden.

Fase 2 - Rouw en compassie

Kunnen rouwen om het verleden: compassie hebben voor jezelf en anderen, met een open hart. Wanneer de verslaafde cliënt in fase 1 is ontwaakt voor de werkelijkheid, wordt hij of zij in fase 2 geconfronteerd met de draagwijdte van die werkelijkheid. Het leven van een verslaafde is vaak jarenlang een chaos geweest en met de zojuist geopende ogen overziet de cliënt het slagveld. Dit kan bestaan uit onbetaalde rekeningen, justitiële maatregelen, onopgeloste relatie- en gezinsproblemen en problemen met de werkgever: allemaal rafels die erop wachten afgehecht te worden. Maar nog belangrijker is het om het verleden eerlijk onder ogen te zien en daarover echt te kunnen rouwen. (Tjaden, 2011, p.63) Dit rouwproces gaat niet alleen over verlies van bovengenoemde, maar ook over de oorzaak van de trauma’s. Het erkennen van deze pijn, de niet genomen rouw, is noodzakelijk om heling te laten plaatsvinden. (een plek om in rust en liefde te zitten / aanwezig te zijn bij deze pijn)

Het heeft meestal weinig zin om jezelf keihard te veroordelen; wat er in fase 2 van de cliënt gevraagd wordt, is een milde houding van rouw en compassie, een open hart ten opzichte van het eigen verleden (Tjaden, 2011, p.63 en p.64). Rouw is een proces van toelaten en doorvoelen, waarbij verdriet, schaamte en spijt ruimte krijgen zonder direct in zelfhaat of schuldgevoelens te verzanden. Compassie betekent niet dat men het verleden goedkeurt, maar dat men zichzelf toestaat mens te zijn: iemand die fouten heeft gemaakt, maar ook de mogelijkheid heeft om te groeien en te helen.

Rouw

Verslaving heeft vaak gediend als een manier om overweldigende emoties te verdoven, en nu die verdoving wegvalt, kunnen gevoelens in volle hevigheid naar boven komen. Om deze te kunnen verwerken en het verleden een plek te geven, is ruimte voor rouw nodig. Een cliënt benoemt dat zij zich realiseert hoe belangrijk het is om momenten in te bouwen om stil te staan en te rouwen, omdat dit iets is wat hij of zij niet gewend is om te doen. (Tjaden 2011, p.66)

Voor het stilstaan en het doorleven van rouw kan de hulp van anderen ook belangrijk zijn. Groepstherapieruimte, individuele therapieruimte en Openbare AA meeting bieden een veilige omgeving waarin cliënten hun rouwproces kunnen delen en steun kunnen ontvangen. Het horen van anderen met vergelijkbare ervaringen kan bijdragen aan het besef dat men niet alleen is in dit proces, en dat zelfverwijt plaats mag maken voor zelfbegrip.

Compassie

Voor verslaafden is het noodzakelijk om een gezonde relatie met het verleden te krijgen voordat de toekomst verkend kan worden. Dit betekent niet dat het verleden vergeten moet worden, maar dat het op een manier geïntegreerd wordt die groei mogelijk maakt in plaats van stagnatie veroorzaakt. Compassie helpt hierbij: het biedt ruimte om zonder oordeel naar het eigen verleden te kijken en om met mildheid en begrip te leren omgaan met wat is geweest.

Wanneer rouw en compassie de ruimte krijgen, ontstaat er een fundament van acceptatie en zelfliefde waarop verder gebouwd kan worden. Pas dan wordt de weg vrijgemaakt naar een toekomst waarin herstel, verbinding en persoonlijke groei mogelijk zijn.

Fase 3 - Presencing; een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt

Bij zichzelf komen. Zich ontdoen van wat niet essentieel is en tot de kern komen (kloostertuin / hof)

Een vervolg van het behandelproces is de derde stap: presencing. Vanuit het herontdekte gevoel van compassie, verbinding en autonomie groeit de zelfkennis van de client. Van daaruit kan de shift in het bewustzijn plaatsvinden waardoor er verbinding met de eigen kern kan ontstaan. (= hogere macht = in je zelf = god in de hemel = de vier siezoen = afbakening middels kloostermuren en middels een siegel/water een reflectie naar de hemel. Bij het kijken in de reflectie ziet men zichzelf + de hemel + een stromende energie)

Er ontstaan een gevoel van eigenheid: dit ben ik, zo zit ik in elkaar, dit is mijn verleden en van daaruit ontstaat een gevoel voor wat hierbij in de toekomst aansluit. Ze ontdoen zich van alles wat niet essentieel is en gaan terug op hun diepe kern. (kloostertuin) De kern van het ‘IK’ het authentieke zelf waarmee contact wordt gemaakt, is iets heel anders dan het ego. Het ego is gericht op resultaat, op wat je hebt: aanzien, kennis, macht. Het ego kan ook verkeren in het negatief daarvan en zwelgen in gevoelens van falen en teleurstelling over wat allemaal niet is bereikt. Het authentieke zelf daarentegen is de diepe kern waarin het bewustzijn kan ontstaan van de kwaliteiten maar ook van de valkuilen waarover iedereen beschikt. (Tjaden 2011, p. 28)

Vanuit die eigen kern ligt de vraag naar de toekomst open. (weg naar de buitenwereld) Een toekomst die aansluit bij de eigen kwaliteiten, mogelijkheden en dromen, maar ook bij de valkuilen. (Tjaden 2011, p. 66)

Fase 4 - Experiment en beweging

Experimenteren en durven bewegen, proefballonnetjes oplaten en antwoord krijgen.

In de songtekst ‘Sober’ zingt Demi Lovato over haar terugval. Haar tekst laat zien dat verslaving niet altijd in een rechte lijn verloopt en dat een terugval kan voorkomen.

Essentieel voor een succesvolle terugkeer naar de samenleving is de mogelijkheid om op een veilige manier te experimenteren met het geen dat geleerd is (Tjaden, 2011, p. 72). De overstap van een beschermde klinische omgeving naar de buitenwereld is een delicate fase waarin de aandacht langzaam verschuift van interne reflectie

naar externe verbinding. (voorzichtige overgang van binnen naar buiten > bewust keuzes maken op kruispunten en zichtlijnen naar de buitenwereld) Cliënten krijgen de ruimte om in een gecontroleerde setting hun nieuwe vaardigheden in de praktijk te brengen. Dit helpt hen om geleidelijk weer grip te krijgen op het dagelijks leven en om te leren omgaan met situaties die eerder tot problemen leidden.

Een anonieme cliënt vertelt tijdens zijn/haar verblijf in de kliniek via de telefoon: “De uitstapjes buiten de kliniek op zaterdag maakten voor mij triggers inzichtelijk. Doordat er op dat moment een maatschappelijk werker aanwezig was, kon ik de trigger bespreken en leren hoe om te gaan met emoties.” Deze gecontroleerde confrontatie met de buitenwereld maakt het mogelijk om stap voor stap vertrouwen op te bouwen en om voorbereid te zijn op uitdagingen buiten de kliniek.

Een andere voormalig cliënt van een kliniek verteld mij na een openbare AA meeting: “In de laatste fase in de kliniek kon ik mijn dagindeling zelf bepalen. Er konden uitstapjes gemaakt worden naar andere meetings of de sportschool. Dit was een fijne manier om stapsgewijs weer in verbinding te komen met de buitenwereld.” Zelfstandigheid wordt in deze fase geleidelijk vergroot, waardoor cliënten leren om hun tijd op een gezonde manier in te delen en verantwoordelijkheid te nemen voor hun keuzes.

Wat ook bijdraagt aan verbinding met anderen zijn de mensen die van buiten de kliniek langskomen om hun verhaal te vertellen. In de weekplanning valt dit onder de Recovery Share in het avondprogramma. Op deze manier wordt de ‘veilige afgebakende omgeving in de kliniek stapsgewijs een beetje open gebroken. (openbare AA ruimte)

Voor sommige cliënten is het een enorme stap om na de kliniek weer naar hun vroegere leven terug te keren. Soms zijn ze hun huis verloren, is het huis leeg vanwege een scheiding, of zijn ze omringd door vrienden met destructieve gewoontes. De steun van maatschappelijk werkers is in deze fase onmisbaar. Zij begeleiden cliënten bij praktische zaken, zoals huisvesting en financiële regelingen, maar ook bij emotionele en sociale re-integratie in het ‘gewone’ leven (Tjaden, 2011, p. 72).

Wanneer een cliënt na 6 tot 12 weken, deze periode is afhankelijk van de duur van het programma dat de kliniek aanbied, nog niet in staat is volledig zelfstandig terug te keren naar de samenleving, biedt een safe-house een tussenstap. Dit is een plek waar cliënten zelfstandig kunnen wonen, maar nog steeds onder supervisie van zorgprofessionals staan. Zo blijft er een vangnet bestaan terwijl zij verder werken aan hun herstel en zelfstandigheid.

Een anonieme verslaafde verteld na een openbare AA meeting “ voor mij is het niet nodig om weer voor meerdere weken in een kliniek te zitten maar soms zou ik wel wat langer bewust met mijn herstel bezig zijn dan de duur van een AA meeting. De mogelijkheid om voor 3 tot 5 nachten naar de kliniek terug te mogen keren zou ik erg prettig vinden. Dit biedt mij de mogelijkheid om opnieuw stil te staan bij het herstelproces”. (safe house)

Door deze geleidelijke overgang en de mogelijkheid om onder begeleiding te experimenteren met nieuwe gedragingen, krijgen cliënten de kans om zich op een nieuwe gezonde manier te verbinden met de buitenwereld. Dit helpt hen niet alleen om terugval te voorkomen, maar ook om een leven op te bouwen waarin zij zich stabiel en vervuld voelen.

Fase 5 - Vervulling (performance) en verbinding Jezelf verantwoordelijk en toegewijd kunnen inzetten in een groter geheel

Voor mensen die zich aan een verslaving ontworstelen is deze nadrukkelijke aandacht op presteren geen gemakkelijke gegeven. Zij hebben namelijk bijna altijd te maken met een beschadigd zelfbeeld. Hun gevoel van eigenwaarde is over het algemeen minimaal. Een gevoel van eigenwaarde is echter nodig voor vervulling en maakt het meestal niet eenvoudig om de laatste stap te doorlopen. En toch is het noodzakelijk, omdat de client daarmee aan alles wat hij eerder geleerd heeft een concrete invulling geeft. Behalve om vervulling van wat voor de cliënt wezenlijk is, gaat het in stap 5 ook om verbinding met een groter geheel. (zichtlijnen naar de buitenwereld) / (zichtlijnen voor verbinding) Onder het groter geheel kan geschaald worden: collega’s, medemensen, de maatschappij, de wereld. In die verbinding maak je onderdeel uit van een groter geheel, maar wel vanuit je eigen mogelijkheden en in contact met je persoonlijke geschiedenis en je passies. (Tjaden 2011, p. 78 en p.79)

In Hoofdstuk één en twee is al benoemd dat herstel niet enkel gaat over nuchter worden maar vooral om een nieuw levensperspectief te ontwikkelen. één waarin een spirituele vervulling middels een hogere macht centraal staat.

Deze Hogere macht is een essentieel onderdeel van herstel van verslaving, maar het kan ook een abstract begrip zijn. Om deze hogere macht beter te begrijpen kan ook gekeken worden naar “ Werken en leven met het ritme van de Seizoenen” werk van Jaap Voigt.

Voigt, 2024 pleit in zijn boek dat leven met het ritme van de seizoenen ons leert om in harmonie met de natuurlijke cycli van het leven te bewegen. Elk seizoen brengt zijn eigen energie en eigenschappen met zich mee. Net zoals de natuur zich in verschillende fasen ontwikkelt zo kan de client zich afstemmen op deze natuurlijke ritmes.

Op deze manier kan weer verbonden worden met de essentie.

Herfst: Loslaten en Oogsten Jaap (Voigt, 2024, p. 75), omschrijft de herfst als volgt. “De herfst is een periode van reflectie. Je kijkt terug op wat je hebt bereikt en haalt de oogst binnen. Het is een tijd om los te laten wat niet meer dient en ruimte te maken voor nieuwe inzichten. De herfst helpt je om af te ronden en je voor te bereiden op de winterse rust.

De herfst is de tijd waarin het gaat over een combinatie van kracht en inkeer in jezelf. Het is een tijd van voorbereiding; een tijd waarin je je gereed maakt voor de winter, het seizoen van de vernieuwing.

Wat de herfst is in het jaar, is de tijd van de schemering in de dag. Na het ondergaan van de zon begint de tijd van voorbereiding voor de nacht.

In de herfst heeft de tijd een andere werking dan in de zomer: in de zomer bewerkstelligt de tijd maximale groei, in de herfst bewerkstelligt hij rijpheid. Het is de werking van de tijd die de vederlichte bloesem van een plant verandert in een samengebalde groeikracht in het zaad voor een nieuwe plant. In andere woorden: de groei en rijping van de afgelopen tijd wordt in deze periode versterkt door consolidatie.

Het is nu de tijd om de balans op te maken en om na te denken over wat verworven is en daar lessen uit te trekken. In deze tijd trekt de geest zich terug uit wereldse zaken en vanuit het geweten wordt beoordeeld wat winst en wat verlies heeft gebracht. Daardoor ‘komt je kiel dieper te liggen’. Je wordt krachtiger omdat er sprake is van zelfkennis die voortkomt uit introspectie; daarmee worden zowel je eigen kracht als je zwakheden steeds duidelijker voor je.”

Winter: Stilstand en Bezinning

Jaap (Voigt, 2024, p. 99), omschrijft de winter als volgt. “De winter is een tijd van rust en inkeer. Het is de fase waarin je vertraagt en naar binnen keert. Er ontstaat ruimte voor bezinning, dromen en het verzamelen van nieuwe energie. Dit seizoen helpt bij het vormen van nieuwe ideeën, zonder direct in actie te komen

De winter is de nacht van het jaar. De aarde is schijnbaar slapend en de slaap is te zien als de kleine dood. Krachten van vernieuwing en zuivering zijn op een autonome manier aan het werk.

De kracht van de winter zit vol paradoxen. Er is nieuw leven gehuld in de dood. Er is snelle groei gehuld in rust. Het is de ijskoningin met een warm hart. De kracht van het nieuwe leven begint te kloppen in een ogenschijnlijk rottend zaadje. Uiterlijk is er rust, innerlijk is er groei.

Maar wanneer het lichaam wat langzamer beweegt, wordt de geest gezuiverd en keren de gedachten van het aardse naar het geestelijke.

De zaden die in de herfst in de aarde zijn gevallen, worden in hun rust gezuiverd; in de aarde bouwt zich de energie op die straks nodig is voor de groei. Maar nu is het nog stil.

Wij zijn het niet die met onze persoonlijkheid bepalen welke zaden zullen uitkomen en welke niet. Sommige zaden zullen in de lente in het licht komen te staan; anderen niet. Zomaar. Zaden waar het licht op valt, die genade ontvangen, worden eerst in de verborgen wereld van de geest geboren om vervolgens in de lente in te dalen in een vorm.

In de winter wordt je op jezelf teruggeworpen en zo als het ware gedwongen een gebied te onderzoeken dat je tot nu toe vreemd was, of dat je tot nu toe niet verwerkt hebt. Het gaat hierbij om het opbouwen van het vertrouwen dat inspiratie vanzelf komt, als iets uit niets. En dat dit op den duur ook vanzelf vorm aan zal nemen. Het vraagt te accepteren dat het leven een volkomen autonoom proces is dat door ons heen komt en dat wij alleen maar op de voet kunnen volgen”.

Lente: Ontwaken en Kiemen

Jaap (Voigt, 2024, p. 27), omschrijft de herfst als volgt. “De lente staat voor vernieuwing en groei. Wat in de winter is voorbereid, begint te ontkiemen. Nieuwe ideeën en plannen krijgen vorm, en de eerste stappen worden gezet.

Wat gedurende de winter in de binnenwereld is opgebouwd, kan nu naar buiten: De expansieperiode van het jaar neemt een aanvang.

De lente is één en al ontwaken en openbarsten. Het is de dageraad van het jaar, nieuw en fris en vol beloften. Maar dit ontwaken gaat niet zonder slag of stoot; het is ook een worsteling. Dat wat opkomt, is nog kwetsbaar en kan gemakkelijk gestoord, of zelfs vernietigd worden. De grootste aandacht dient daarom gericht te zijn op verdere worteling: en vanuit die worteling op een groei naar buiten, die de eerste vormen voortbrengt. Hierbij werken de uiterlijke omstandigheden en de innerlijke menselijke staat van zijn soms mee, soms tegen. Aan het einde van de lente, als de vormen er zijn, kunen zich de eerste confrontaties met de buitenwereld voordoen.

Ook daarin gaat het over controle en dan vooral over het vaststellen en handhaven van de eigen grenzen. De kleuren komen terug, niet alleen buiten, ook in jezelf. Er valt weer van schoonheid te genieten.”

Zomer: Volle Bloei en Manifestatie

Jaap (Voigt, 2024, p. 50), omschrijft de herfst als volgt. “De zomer is een seizoen van actie. Het is de tijd waarin ideeën en plannen tot volle ontwikkeling komen. Je inspanningen worden zichtbaar en er is ruimte voor samenwerking en interactie.

In de tijd van de zomer kunnen ideeën een passende vorm vinden. Net zoals in een jaar de beloften van de lente in de zomer tot volle wasdom kunnen komen, kunnen de beloften van de jeugd in de zomer van het leven worden vervuld. Het is zoals de planten uitlopen, bloeien en vrucht dragen en zoals jonge dieren snel groeien, Een goede worteling in de lente is voor deze snelle groei wel een noodzakelijke voorwaarde.

Zomerse pracht wordt zichtbaar. Groei gaat in deze tijd van het jaar niet meer in eerste instantie over groter worden, maar over rijping. Rijping wil zeggen: voller worden, duidelijker worden. Daardoor wordt de natuurlijke staat van mensen en dingen zichtbaar. De kracht van rijping is dat naast het innerlijke rijpingsproces dat gaande is, er vertrouwen ontstaat dat in de buitenwereld de juiste mens, de juiste situatie, de juiste gespreksgenoot en de juiste werkvorm gevonden zal worden, waardoor kruisbestuiving en dus voortplanting zal plaatsvinden.

In de loop van de zomer worden de vormen van de unieke eigen bijdrage getoetst aan de buitenwereld en als dat nodig is, bijgesteld naar aanleiding van de reacties die erop komen. De kunst is dan in dit hele indalingsproces meer te vertrouwen op je gevoel en je intuïtie en minder te oden met je verstand.

Omdat alles in het volle licht komt te staan, komt ook datgene wat niet in orde is of wat niet passend is, aan het licht. Het leven kan je dan plotseling in een situatie brengen die je helemaal niet wenst. Je voelt je wellicht niet op je gemakt en hebt helemaal geen zin in moeilijkheden of pijn. Je krijgt dan het idee dat het leven je een streek levert. Toch zijn die moeilijkheden en die pijn inherent aan snelle groei. Vaak blijkt later dat de moeilijkheden een vorm van genade in vermomming zijn en blijkt het leven je daarmee noodzakelijke lessen te hebben aangeboden die de persoonlijkheid van de mens liever niet wil leren”.

Leven met het ritme van de seizoenen & 5 fasen in de kliniek

Op het moment dat iemand ontwaakt, of het nu zomer is of winter, verkeert hij/zij zich energetisch in de nazomer; het besef: ik heb iets los te laten.

fase experimenteren4.& bewegen

zomer winter herfst lente

fase 5. vervulling & verbinding

fase 1. stilstaan, luisteren & ontwaken nazomer

fase 3. verandering van bewustzijn

fase 2. rouw & compassie

Het ritme van de seizoenen is cyclisch, en toch kan er een herfstdag in de zomer zijn of een winterdag in de lente. Elke grote kringloop zit vol kleinere kringlopen, het cyclische vol kleine cycli.

Analyse van de locatie

De locatie ligt in Twente, dat tegelijk openheid en beslotenheid uitstraalt. Het landschap wordt gevormd door gemeenschappelijke akkers (essen), lager gelegen hooien weilanden in beekdalen en de omliggende heidevelden en bossen.

Op Tramweg 11 staat een woongebouw dat ooit dienstdeed als kleifabriek. Begin 20e eeuw werd hier Oligoceen- en Eoceen-klei ontdekt, gevormd tussen 50 en 25 miljoen jaar geleden. De Rupelklei uit Rossum werd toegepast als ontkleuringsaarde bij het raffineren van oliën. Tussen 1915 en 1965 werd de klei gewonnen en de verwerking liep door tot 1973. De kleikoel vormt een overblijfsel van de destijds afgegraven klei.

De locatie ligt op circa 34–37 meter boven NAP in een licht glooiend landschap van dekzandruggen en beekdalen. Onder het gras bevindt zich een dikke kleilaag. Hierdoor is de bodem na regenval drassig. De klei houdt het water vast, waardoor het terrein na regenval langzaam opdroogt en in natte perioden drassig kan worden.

Op de kavels Tramweg 11 en 13 staan een woongebouw, groepsruimte, beheerderswoning en twee schuren. Voor de nieuwe kliniek blijven het woongebouw (de voormalige kleifabriek) en de beheerderswoning behouden. De overige gebouwen worden circulair gedemonteerd zodat deze materialen elders kunnen worden hergebruikt.

De keuze voor deze locatie is bewust gemaakt. Ten eerste omdat deze plek uitnodigd tot vertragen. Ten tweede omdat deze locatie in de natuur ligt, waar al bebouwing is welke gerenoveerd dient te worden. Hierdoor zal er geen bestaande natuur verstoord worden maar biedt de plek wel ruimte om weer in contact te komen met de natuur.

Later bleek ook uit onderzoek dat het karakteristieke esdorpenlandschap dat tegelijk open en besloten is, een natuurlijk decor schept om stapgsgewijs naar binnen te keren én om vervolgens, met een nieuw bewustzijn, opnieuw verbinding te maken met de buitenwereld.

Het ontwerp richt zich op de herwaardering van de verticale as tussen hemel en aarde: een dimensie die uitnodigt tot stilstand, zelfonderzoek en zelfbewustzijn. Deze verticale as is in het begin voornamelijk goed ervaarbaar in afgebakende ruimtes. Het landschap, met zijn besloten plekken en open vergezichten, ondersteunt dit proces.

‘Roderveld’

Het landschap dat zowel open als besloten is, schept een natuurlijke setting om stapgsgewijs naar binnen te keren om vervolgens vanuit een nieuw bewustzijn, opnieuw verbinding te maken met de buitenwereld.

Tramweg 11 ligt precies in dit spanningsveld. Hier krijgt de verslavingskliniek haar plek.

nummering correspondeert met de afbeelding op de volgende pagina

ingestorte schuur (opslag zuiverings klei)

schuur
woongebouw
groepsruimte
schuur

Analyse van de locatie

Woongebouw, Tramweg 11

Voormalige kleifabriek. Gebouw vertoont gebreken. Niet geïsoleerd.

Groepsruimte, Tramweg 11

Deze ruimte werd tot 2023 gebruikt als meditatiecentrum. Het gebouw verkeert in slechte staat en heeft geen historische of architectonische waarde.

Schuur, Tramweg 11

De schuur is in slechte condtie en heeft geen historische of architectonische waarde.

Beheerderswoning, Tramweg 13

De beheerderswoning, ooit bewoond door de toezichthouder van de kleifabriek, is nog grotendeels intact. Met een bescheiden renovatie kan deze opnieuw als woning worden gebruikt. Uitermate geschikt voor het herbergen van een safehouse, een plek waar clienten na hun herstel mogelijk nog even kunnen verblijven.

Schuur, Tramweg 13

De schuur is in slechte condtie en heeft geen historische of architectonische waarde.

Conclusie

Voor de realisatie van de nieuwe afkickkliniek blijven het woongebouw (voormalige kleifabriek), de beheerderswoning en de schuur op Tramweg 13 behouden. De overige gebouwen worden circulair gedemonteerd zodat deze materialen elders kunnen worden hergebruikt.

Woongebouw, Tramweg 11
Groepsruimte, Tramweg 11
Schuur, Tramweg 11

Bouwen met eerlijke grondstoffen

klei, gedroogd eigen terrein

klei, gedroogd en vermalen eigen terrein

stro lokale boer op 8 km
cocoshaar
India, Sri Lanka, Indonesië en de Filipijnen notenhout

zand, gedroogd eigen terrein

bentheimer zandsteen zandsteengroeve op 15 km afstand

zand, gedroogd en vermalen eigen terrein

grind rivier op 10 km afstand

kurk Portugal

grind rivier op 10 km afstand

kersenhout Duitsland
riet Oostenrijk
eikenhout Dennen, eiken beukenbos

Bouwen met eerlijke grondstoffen

aarde graven
aarde graven
zand drogen in de oven
klei drogen in de oven
sample test - klei stuc
sample test
veld test
veld test
carazas test
carazas test
carazas test
sample test - rammed earth
rammed earth
sample test - rammed earth
veld test

Hoofdstuk 7.0

Analyse van bestaande klinieken

Tot op heden heb ik geen kliniek gevonden waarvan de architectuur specifiek is ontworpen als spirituele gids in de reis van verslaving naar herstel. En dat terwijl verslaving, zoals gesteld in Hoofdstuk één en twee een spirituele ziekte is waarbij zonder het herstellen van deze spirituele leegte de kans op een terugval erg groot is.

Dit hoofdstuk toont hoogover twee afkickklinieken in een stedenbouwkundige inpassing en buitenwijk.

Deze analyse dient niet als een blauwdruk voor hoe een verslavingskliniek architectonisch vormgegeven zou moeten worden, maar is bedoeld om inzicht te geven in hoe de huidige omgeving van de verslavingszorg eruitziet. Dit hoofdstuk vormt daarmee een observatie van de bestaande situatie, zonder een ontwerprichtlijn te impliceren.

Analyse van bestaande klinieken

Jellinek, Jacob Obrechtstraat 92, Amsterdam

Stedenbouwkundige inpassing

Deze Jellinek-locatie bevindt zich in het Museumkwartier van Amsterdam, een centraal gelegen en goed bereikbare buurt. De Jacob Obrechtstraat is een relatief rustige straat, gekenmerkt door een mix van klassieke herenhuizen en moderne stedelijke functies. De kliniek is gehuisvest in een traditioneel Amsterdams pand met een sobere en functionele uitstraling.

Op de begane grond bevinden zich de entree, receptie en wachtruimtes, evenals enkele behandelkamers voor poliklinische zorg.

Op de eerste en tweede verdieping zijn voornamelijk behandelruimtes en kantoren voor therapeuten en medisch personeel gesitueerd. Hier vinden individuele gesprekken en groepssessies plaats, en is er ruimte voor multidisciplinair overleg. De indeling is gericht op functionaliteit, met korte looplijnen en een duidelijke scheiding tussen behandelruimtes en administratieve functies.

De derde en vierde bouwlaag zijn gereserveerd voor cliënten die een klinische opname ondergaan. Hier bevinden zich slaapvertrekken, sanitaire voorzieningen en gemeenschappelijke ruimtes waar cliënten kunnen verblijven tijdens hun behandeling. De inrichting is klinisch en sober.

Een anonieme cliënt die voor klinische opname 6 weken in de Jellinek verblijft vertelt:

“ Het profesionele zorgprogramma zoals de groepstherapie en individuele therapie dragen bij aan het herstel maar voor mijn gevoel heeft de architectuur geen invloed op mijn herstel, behalve dat het pragmatisch is.”

afbeelding: Google Maps
afbeelding: Google Maps
afbeelding: Jellinek

Buitenwijk

Anker Huis is gevestigd in de buitenwijk Kenilworth in Kaapstad. Deze wijk staat bekend om zijn rustige, groene omgeving. De kliniek is gehuisvest in een statige witte villa die oorspronkelijk dienst deed als boutiquehotel. Op de afbeeldingen hieronder is te zien hoe een ruimte die voorheen als conferentiezaal werd gebruikt, nu is ingericht als groepsruimte voor therapieën.

Een anonieme cliënt die voor klinische opname 8 weken in Anker Huis verbleef verteld: “Hoewel de zorg uitstekend was, belemmerde de omgeving mijn herstel: door het vele roken van cliënten trok rook het huis binnen, waardoor ik moeite had met ademhalen. Bovendien was er geen vaste ruimte voor individuele therapie, waardoor sessies regelmatig werden onderbroken. Dat gold ook voor yoga, wat de rust en het ritme verstoorde.”

Anker Huis, 36 Tennant Rd, Kenilworth, Kaapstad
afbeelding: Google Maps

Programma van Eisen

Dit Hoofdstuk beschrijft het Programma van Eisen voor de afkickkliniek. Het vormt de basis voor de ruimtelijke en functionele indeling van de kliniek en is gebaseerd op drie belangrijke pijlers:

1.

De weekplanning van Anker Huis zoals uiteengezet in Hoofdstuk drie, die inzicht geeft in het dagelijkse ritme en de activiteiten van cliënten.

2.

Een analyse van de functies van vergelijkbare klinieken, zoals onderzocht in Hoofdstuk negen.

3.

Het uitgangspunt is een groepsgrootte van 20 personen met een maximum van 24 personen, om een veilige en effectieve behandelomgeving te waarborgen.

• Openbare ruimte: entree, AA-ruimte.

• Gemeenschappelijke ruimtes: receptie, eetkamer, woonkamer, bibliotheek, tuin van dood en leven.

• Therapieruimtes: individueel fase 1,2 en 3, individueel fase 4 en 5, groeps- en yoga & meditatie-ruimte.

• Personeels- en ondersteunende ruimtes: personeelsruimte, linnenkamer, medicijnkamer, schoonmaakruimte, algemene toiletten, keuken en spoelkeuken, techniek.

• Slaapverblijf: slaapkamers voor mannen, vrouwen en detox

Functies

Entree

Openbare AA ruimte

Receptie

Personeelsruimte

Therapie ruimte - individueel fase 1,2 en 3

Therapie ruimte - individueel fase 4 en 5

Therapie ruimte - groep

Toiletten

Keuken4

Spoelkeuken

Eetkamer

Medicijnkamer

Yoga- & Meditatie ruimte

Woonkamer

Studieruimte

Slaapkamer (mannen)

Slaapkamer (vrouwen)

Detox ruimte m

Linnenkamer / Schoonmaakruimte

Graf van de drug of choice

Tuin van dood en leven

Verslavingskliniek Programma van Eisen

Winston Churchill zei tijdens een toespraak in het Britse Lagerhuis in 1943: ”We shape our buildings, and afterwards our buildings shape us.”

In dit hoofdstuk wordt onderzocht hoe de architectuur van een afkickkliniek zo gevormd kan worden dat het vervolgens spirituele heling vormt op de weg van verslaving naar herstel.

In andere woorden: Hoe architectuur een rol kan spelen in het vullen van de innerlijke leegte.

Aan de hand van de filosofie over de Axis Mundi én drie architectonische projecten wordt inzicht verkregen in principes die bijdragen aan spirituele heling / het terugdringen van innerlijke leegte.

De volgende case studies worden onderzocht:

1. Axis Mundi

Een schilderij van: The Church of St Michael and all Angels, Garton on the Wolds, in the East Riding of Yorkshire, Engeland

2.

3.

4. Vigilius Mountain Resort - Matheo Thun

Mariavall Klooster – Dom Hans van der Laan
Brion tombe – Carlo Scarpa

Axis Mundi

De Axis Mundi is afkomstig uit het Latijn (axis = as, spil; mundi = wereld) en wordt in tal van culturen gezien als het centrum van de wereld, de verbinding tussen hemel (cirkel) en aarde (vierkant). Een heilige plek waar het menselijke en het goddelijke elkaar raken. De Axis Mundi verschijnt in uiteenlopende gedaanten, van bergen, bomen en rotsen tot door mensen gemaakte vormen zoals kerken, tempels en zuilen. In alle gevallen fungeert zij als een plek waarin stervelingen op een bepaalde manier in contact kunnen treden met zichzelf en het goddelijke.

Het vierkant en de cirkel zijn geïnspireerd op universele symboliek: het vierkant als beeld van het aardse, het materiële en de menselijke orde; de cirkel als symbool voor de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie. Samen drukken zij de verbinding uit tussen hemel en aarde, ook wel Axis Mundi genoemd.

Mariavall Klooster – Tomelilla Zweden ontworpen door Dom Hans van der Laan

Het Mariavall Klooster is gekozen als casus vanwege de wijze waarop het de principes van een contemplatieve sfeer belichaamt.

Tomelilla is, net als alle kloosters, gebouwd voor contemplatie. De schikking van alle functies rond de binnenhof is gegroeid vanuit het contemplatieve kloosterleven zelf. In dit leven is elke handeling, elke beweging gericht op de relatie met God. (Voet 2016, p. 88).

Brion tomb, ‘the garden of death and life’ – Italië ontworpen door Carlo Scarpa

De Brion Tombe is gekozen als casus vanwege de diepe thematische verwevenheid met Fase 2 rouw. In deze fase neemt de cliënt afscheid van een oude identiteit, van patronen, relaties en levensvormen die met de verslaving verbonden waren. Dit innerlijke rouwproces vraagt ruimte.

Scarpa’s ontwerp ‘the garden of death and life’ vormt een rituele ruimte tussen leven en dood, tussen afscheid en aanwezigheid. Het is een plek waar de bezoeker, net als de cliënt in Fase 2, wordt uitgenodigd om stil te staan bij wat geweest is en wat zich aandient.

De Weense filosoof Ludwig Wittgenstein zei over de Brion Tombe: ‘It is a great temptation to make the spirit explicit,’ and here, in the Brion Cementery, Scarpa succeeded in making the spirit explicit to a degree unmatched by any of his contemporaries. (Robert McCarter 2024, p.269). De Axis Mundi, de verbinding tussen hemel en aarde, is terug te vinden in de de Brion Tombe.

Aangezien mensen met een verslaving spiritueel ziek zijn én het voor hun herstel essentieel is om deze leegte te vullen met een hogere macht is de analyse van dit architectonische meesterwerk essentieel.

Vigilius Mountain Resort - Zuid-Tirol ontworpen door Matteo Thun

Vigilius Mountain Resort is gekozen omdat het op 1500 meter hoogte ligt en het je letterlijk dichter bij de hemel brengt maar ook dichter bij de natuur. Dit laatste is zowel terug te vinden in de omliggende lariksbossen als in de natuurlijke bouwmaterialen van lokale herkomst.

Analyse spirituele architectuur

vierkant - aarde

- Axis Mundi

berg - Axis Mundi
reflectie - Axis Mundi
boom - Axis Mundi
cirkel - hemel
zuil
The Church of St Michael and all Angels, Garton on the Wolds, in the East Riding of Yorkshire, Engeland

Analyse spirituele architectuur

Axis Mundi

Uittreksel uit - Confluence of Heaven and Earth: Axis Mundi in Early Cosmogony ~ Clinton Briar - 2019

Axis mundi is een term die afkomstig is van de Latijnse woorden axis (lijn, spil, as) en mundi (wereld). Axis mundi wordt ook wel aangeduid als het centrum van de wereld, de kosmische as of de wereldas. In vroege kosmogonie speelde de axis mundi een belangrijke spirituele rol in talrijke culturen, als heilige plaats waar hemel en aarde elkaar raakten. Elke cultuur gaf op een eigen, vaak duidelijk omlijnde manier vorm aan dit idee. Deze verschillen kunnen afzonderlijk gewaardeerd worden, maar ook als onderdeel van meer universele archetypen. Het idee van geografische plaatsen die toegang bieden tot de hemel en soms tot de onderwereld, vormt onmiskenbaar een belangrijk element in zowel de vroege kosmogonie als de geschiedenis van religies.

De representaties van de axis mundi verschillen, en sommige culturen kenden zelfs meerdere ‘centra van de wereld’. Het symbool verschijnt in de vorm van bergen, heuvels, rotsen, bomen en andere natuurverschijnselen. Ook door mensen gemaakte objecten zoals tempels, palen, zuilen en ladders konden worden gezien als een centrale as tussen het hemelse en het aardse domein. Vaak waren deze objecten geïnspireerd door de natuur. Zo waren ziggurats en andere tempels vaak gemodelleerd naar kosmische bergen, en symboliseerden vele zuilen en palen wereldbomen.

Enkele van de vroegste voorstellingen van de axis mundi verschijnen in de vorm van bergen. De top van een berg was voor oude volkeren het hoogste punt dat zij fysiek konden bereiken, tot in de recente geschiedenis. Met hun dramatische aanblik en vaak overheersend in het landschap, werden bergen met hun afgelegen toppen door vele culturen gezien als het as-punt waarmee men het aardse vlak kon overstijgen.

Bergen konden dienen als verblijfplaatsen van godheden, of als plaatsen waar goden en godinnen bij gelegenheid afdaalden uit hun hemelse verblijf om in contact te treden met uitverkoren stervelingen. Het is algemeen bekend dat de Grieken de berg Olympus beschouwden als de woonplaats van de goden, en dat de Israëlieten een theofanie meemaakten op de berg Sinaï (Ex. 19:16-20). Maar dit idee kwam in talrijke culturen voor.

Hoewel elke cultuur belangrijke verschillen kende, tonen zij ook een fundamentele eenheid in de opvatting dat hun specifieke berg of bergketen een heilige verbinding vormde met de spirituele wereld. Zo zagen de oude hindoes zowel de berg Meru in India als de berg Kailash in Tibet als axis mundi (Mittal 2006). Dienovereenkomstig tonen hindoeïstische en boeddhistische mandala’s een kosmische berg in het centrum, waaruit alles naar de vier windstreken uitvloeit. Zowel de berg Sinaï (Ex. 19:1-25) als de berg Sion (Ps. 48:1-3) vervulden een axis mundi-functie voor het oude Israël (Levenson 1987). In het oude China fungeerde de berg Kunlun als de berg in het midden van de wereld binnen de taoïstische mythologie (Birrell 1993).

Vaak fungeerden tempels als een axis mundi. In het oude Nabije Oosten waren ziggurats gemodelleerd naar kosmische bergen. Veel tempels en ziggurats droegen zelfs namen die naar bergen verwezen (George 1993). Gewoonlijk in het stadscentrum gelegen, werden deze grote tempels omschreven als een “verbond, schakel, as of centrum tussen hemel en aarde” (Soem. duranki; Akk. rikis/markas šamê u ereti).

Deze interpretatie werd betwist, waarbij men in plaats daarvan sprak van een plaats van vroegere verbinding en huidige scheiding (Smith 1972). Toch ondersteunt de gebruikte taal de interpretatie van Eliade, die deze tempels zag als voorbeelden van een axis mundi, een verbinding tussen hemel en aarde (Seung 2012).

De stad Babylon zelf droeg vele vergelijkbare titels en was gebouwd op de “poort van Apsu” (Akk. bāb apsû), waardoor zij ook als toegangspoort tot de donkere, waterrijke onderwereld gold. In Cambodja bouwden de Khmer het tempelcomplex Angkor Wat naar het model van de berg Meru (Mannikka 2000). Vergelijkbaar met een ziggurat zijn de trap-piramides van Teotihuacán in Mexico, die werden gezien als een kosmische as (Weaver 1993).

Tempelcomplexen waren vaak ontworpen als een microkosmos van het universum, met verschillende secties waarin de toegang steeds verder beperkt werd. In lijn met andere tempels uit het oude Nabije Oosten was ook de tempel van Israël gemodelleerd naar de drie rijken: aarde, hemelgewelf en de hemelen, die respectievelijk overeenkwamen met de voorhof, het heilige en het heilige der heiligen (Beal 2004).

Bomen werden vaak gezien als een axis mundi, met takken die zich uitstrekten tot in de hemel en wortels die diep reikten tot in de onderwereld. In de Noorse kosmogonie was de Yggdrasil een wereldboom die negen verschillende rijken met elkaar verbond (Ross 1998). Het concept van de wereldboom, waarvan de takken zich uitstrekken naar de vier windrichtingen, komt voor bij verschillende oude Meso-Amerikaanse culturen, en duidt ook op belangrijke religieuze functies van kosmische bomen in het oude Nabije Oosten (Wyatt 2001).

De Bodhiboom, waaronder Siddhartha Gautama volgens de leer verlichting bereikte, fungeert in het boeddhisme eveneens als een axis mundi. Ook het visioen van Jakobs ladder (Gen. 28:10-19) is een voorbeeld van een axis mundi: Jakob hief zijn hoofd van zijn stenen kussen en noemde de plaats het “huis van God en de poort van de hemel” (Hebr. sha’ar ha shamayim).

Naast de benaming ‘centrum’ of ‘as van de wereld’ werd de axis mundi ook aangeduid als de ‘navel’ (Gr. omphalós) van de wereld, vaak uitgebeeld als een gebeeldhouwde steen. De oude Meso-Amerikaanse stad Cusco betekent ‘navel’, en is de oudste nog bestaande stad van het Amerikaanse continent. Er is aangetoond dat de Inca’s geloofden dat Cusco een kosmisch middelpunt was (Farrington 2014).

De weerspiegeling van de zon op de zee werd in de Minoïsche cultuur uit de late bronstijd waarschijnlijk eveneens beschouwd als een axis mundi (Cristofaro 2017).

Talrijke culturen kennen het brede concept van een wereldcentrum, met een kosmische boom of pilaar die omhoog reikt en een opening die afdaalt naar de ondergrondse diepten van de onderwereld. Er bestaat ook de mogelijkheid van een prehistorische axis mundi binnen een driedelige kosmogonie bij de Semang, in de vorm van hun gigantische rots-wereldas genaamd Batu-Ribn (Eliade 1961:40-41).

Onder deze enorme steen bevond zich de deur naar de hel, en erop groeide een grote boom die ooit tot in de hemel reikte, maar later slechts een boomstronk was geworden door het falen van de mens. De goden verbraken hun verbinding met de Semang en trokken zich terug naar een hogere hemel. Deze mogelijke etiologie is intrigerend, gezien de grote oudheid van menselijke bewoning en die van menselijke voorouders op Maleisië.

Toch werd Eliades benadering bekritiseerd, omdat hij de unieke aard van elke afzonderlijke cultuur zou negeren en slechts één gedeeld aspect, zoals de axis mundi, benadrukte (Smith 1972, 1978). Inderdaad heeft de overvloed aan voorgestelde parallellen en verschillende soorten wereldcentra ertoe geleid dat de geldigheid van het concept van de axis mundi en de driedelige kosmogonie van oude volkeren ter discussie is gesteld (Korom 1992).

Toch wordt er betoogd dat structuren op de neolithische vindplaats Çatalhöyük architectonische kenmerken bevatten die zowel een begrip van de axis mundi als van een driedelige kosmologie uitdrukken (Lewis-Williams 2004).

Zowel als daadwerkelijke geografische locatie als in symbolische vorm werd de axis mundi beschouwd als een heilige plaats in de wereld waar hemel en aarde elkaar ontmoetten. De specifieke functies van deze verbinding tussen de verschillende rijken verschilden naargelang het kader van de kosmogonieën van elke cultuur.

Hoewel de vormen van de axis mundi uiteenliepen tussen culturen, kan het concept worden gebruikt om overeenkomsten (bijv. godheden en een gelaagd universum) te illustreren en verschillen (bijv. namen en aantallen van zowel godheden als kosmische lagen) te benadrukken.

De talrijke voorbeelden van vergelijkbare thema’s in vroege kosmogonieën uit culturen over de hele wereld tonen een duidelijke continuïteit in de ideeën van zowel een gelaagd universum als een axis mundi, waarin stervelingen op een bepaalde manier in contact konden treden met het goddelijke.

Analyse spirituele architectuur

Mariavall klooster - Dom Hans van der Laan

1. Kerk

2. Heilig Sacrament

3. Kapel

4. Sacristie

5. Bibliotheek

6. Trappenhuis

7. Kapittelzaal

8. Recreatiezaal

9. Scriptorium

10. Refter voor de zusters

11. Centrale hal met trap

12. Waskeuken

13. Keuken

14. Refter voor de gasten

15. Spreekkamer

16. Portierloge

17. Ingang

18. Rectoraat

19. Roiletten

20. Domein

21. Kloostergang

22.Kloostertuin

23. Gastenverblijf - slaapkamers

24. Zusterverblijf - slaapkamers

Analyse spirituele architectuur

Mariavall klooster - Dom Hans van der Laan

Fase 1.

Hoe de architectuur bijdraagt aan stilstaan, luisteren en ontwaken.

Van buiten naar binnen, steeds opnieuw

Een klooster moet ons leren zevenmaal, dat wil zeggen steeds weer opnieuw naar binnen te gaan.

Bij een klooster valt men niet zomaar met de deur in huis. Er is eerst een trap, een voorportaal, een toegangshal en vervolgens een passage langs de spreekkamers. Zo dringt men langzaam binnen in de intimiteit van het huis. Men is iedere keer wel binnen maar nog niet helemaal. Binnen in het voorportaal is men nog buiten de toegangshal en in de toegangshal buiten de kamer. Al deze trappen van binnen en buiten zijn bij een huis met de omvang van een klooster veel duidelijker zichtbaar en daarom ook instructiever voor de geest. (Voet 2016, p. 89). Waarin de boodschap is van buiten naar binnen, steeds opnieuw. Met andere woorden: stilstaan, luisteren en ontwaken.

passage langs de spreekkamers

De oriënterende kracht van de verticale wanden in de gangen zorgt ervoor dat de aandacht niet naar buiten, maar juist naar binnen wordt gericht. Op de afbeelding ‘passage langs de spreekkamers’ is te zien dat de positionering van de ramen boven oogniveau ervoor zorgt dat er wel licht van buiten naar binnen valt, maar dat de blik van de mens niet naar buiten kan dwalen. Ook lijken de zware deuren een symbolische overgang te vormen, waarin een stap van buiten naar binnen wordt gemaakt.

trappen
toegangshal
zware deur
afbeelding: Caroline Voet
afbeelding: Caroline Voet

Architectuur draagt bij aan stilstaan, luisteren en ontwaken door de manier waarop zij onze ervaringsruimte structureert en ons uitnodigt tot lichamelijke én innerlijke aanwezigheid.

Volgens Van der Laan ontstaat architectuur uit de tegenstelling tussen de verticale gerichtheid van de natuurlijke ruimte en de horizontale oriëntatie van de menselijke ervaringsruimte. Architectuur wordt zo een middel om deze horizontale ervaringsruimte vorm te geven (Voet 2016, p. 63).

het buiten

het binnen: architectoniche ruimte

valt samen met onze ervaringsruimte

Samenvallen van ervaringsen architectonische ruimte

Om de relatie tussen de natuurlijke ruimte en de mens te verhelderen, ontwikkelt van der Laan het model van de drievoudige ervaringsruimte. Hij beschrijft hoe ons bestaan zich uit in spontane beweging, die bescherming vraagt maar tegelijkertijd ruimte nodig heeft. Beweging wordt geleid door de zintuigen, en het verstand moet in staat zijn die beweging en zintuiglijke waarneming op hun doel te richten.

Deze complexe samenhang krijgt vorm in drie ruimtelijke zones:

• de cella (de zone van handelen),

• de hof (de zone van lopen),

• het domein (het gezichtsveld).

Deze drie beperkingen van de ruimte nemen steeds in omvang toe en sluiten elkaar in. De cella is hierin de eerste intieme afbakening, het absolute binnen, die de ruimte sterk op onze aanwezigheid betrekt. (Voet 2016, p. 79).

Centrale hof met centrale cella

“Cella, hof en domein kunnen op twee manieren ten opzichte van elkaar worden geplaatst: centraal of perifeer. Van der Laan geeft de voorkeur aan perifere dispositie, waarbij cella’s zich rondom een hof schikken.” (Voet 2016, p. 80) .

“Een dergelijke perifere dispositie laat de hof intact, terwijl bij een centrale juxtapositie de hof ernstig wordt aangetast of volgebouwd. Als de cella perifeer aan de hof ligt, neemt zij vanzelf een deel van de afbakening van de hof voor haar rekening.” (Voet 2016, p.80).

centrale juxtapositie van cellen in de hof

perifere juxtapositie van cellen in de hof

Zoals Van der Laan stelt: “Naar buiten toe neemt de architectonische werking van de beperkingen steeds meer af, want hoe wijder de ruimte is, des te zwakker is de oriënterende kracht van haar verticale wand.” (Voet 2016, p. 79).

Analyse spirituele architectuur

Fase 2.

Hoe de architectuur bijdraagt aan rouw en compassie.

De architectuur draagt bij aan rouw en compassie door middel van afbakening van de ruimte en de verbinding met de hemel met het licht dat naar binnen valt. De manier waarop het licht de ruimte binnenvalt, creëert een gevoel van puurheid en hoop. Het maakt de ruimte sacraal, en nodigt uit tot stilte en reflectie.

Analyse spirituele architectuur

Mariavall klooster - Dom Hans van der Laan

Fase 3.

Hoe de architectuur bijdraagt aan presencing, een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt.

Presencing verwijst naar een verschuiving van het bewustzijn naar een diepere staat van innerlijke aanwezigheid.

In deze staat van zijn verschuift de aandacht van buiten naar binnen. De mens is niet langer gericht op het beheersen van zijn omgeving, maar stemt zich af op wat zich van binnenuit aandient.

…Er is een doorgaande levensstroom, die er altijd is

die bezit van ons kan nemen en waar wij gehoor aan kunnen geven…

Leven is een wonderbaarlijk proces dat door ons heen komt...

wat wij kunnen doen, is dit leven volgen…

(Voigt, 2024)

De architectuur van het klooster ondersteunt dit innerlijke proces. Zoals Hans van der Laan in een brief schreef over de bouw van het klooster: “Een klooster moet ons leren zevenmaal, dat wil zeggen steeds weer opnieuw, naar binnen te gaan.” (Voet 2016, p. 89).

Van buiten naar binnen, steeds opnieuw

“ In de opbouw van het klooster te Tomelilla is de beweging van buiten naar binnen, steeds opnieuw sterk aanwezig. De kloosterhof is geen verborgen centrum, dat plots ontdekt wordt. Het is een centrum dat geleidelijk onthult wordt. Vanuit de tuin benadert men eerst met trappen een voorportaal, waarna men via verschillende opeenvolgende galerijen, portieken en schakelruimtes de kloostergang bereikt, die de hof omzoomt. Dit kan worden gesteld als zeven stappen.” (Voet 2016, p. 89).

1e progressieve beweging van de tuin via hoofdingang naar de hof van de zusters

1. BUITEN, tuin

2. voorportaal

3. toegangshal

1. BUITEN, tuin

2. voorportaal

3. toegangshal

4. passage langs de spreekkamers

4. passage langs de spreekkamers

5. tussenportiek

5. tussenportiek

6. trappenhuis

7. kloostergang

6. trappenhuis

8. GEVORMD BUITEN, binnenhof

7. kloostergang

8. GEVORMD BUITEN, binnenhof

Deze opeenvolging van drempels, elk met hun eigen mate van geborgenheid symboliseerd een geleidelijke afstemming op een andere dimensie van zijn. Steeds weer betreed je een volgende laag van bewustzijn. Zo wordt het klooster niet alleen een plek van verblijf, maar een ruimte die het proces van presencing belichaamt: een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt.

“ Bovendien is de opeenvolging van deze ruimten niet symmetrisch langs een centrale as. De richting wordt verschillende malen omgebogen. Zoals te zien is op de afbeeldingen hieronder. Elk van de ruimten heeft een eigen proportie en ritme, een eigen lichtinval en gerichtheid. Dit geeft een horizontale beweging die naar zichzelf terugkeert en uitnodigt om steeds meer naar binnen te keren. Van hieruit volgt de tweede beweging waar Hans van der Laan het over heeft: het ontplooien van de binnenruimten.

De overgang van de ene naar de andere plek is dus nooit axiaal maar steeds verschoven ten opzichte van het centrum, waardoor de beweging door de ruimte heen verglijdt onder verschillende hoekverdraaiingen. Op die manier wordt men zich zeer bewust van het binnen-gaan en het door-gaan. Dit ruimtelijke gegeven maakt dat de abdij niet is opgebouwd uit een samenspel van gearticuleerde, gesloten dozen, maar eerder uit plekken die in elkaar verglijden.” (Voet 2016, p. 89 en p. 90).

afbeelding: Orsenigo Chemollo

schema van vier vleugels van cellen om de kloostergang en de hof geplaatst zijn

Zoals het binnen-gaan en het door-gaan tijdens het verplaatsen door de ruimte bijdraagd aan een verandering van bewustzijn door telkens opnieuw naar binnen te keren zo dragen ook de cella welke perifeer aan de hof ligt bij aan de afbakening van de hof waardoor ook hier de aandacht verder naar binnen kan worden gericht.

1. BUITEN, tuin

2. voorportaal

3. toegangshal

4. passage langs de spreekkamers

5. tussenportiek

6. trappenhuis

7. kloostergang

8. GEVORMD BUITEN, binnenhof

hof en tuin, een onderscheid

“ Enerzijds is de hof een soort ‘eindpunt’ van de horizontale beweging van het buiten naar het binnen van het klooster. Maar als dan de hof bereikt is, komt er een geheel andere gerichtheid naar voren: de hof is namelijk weer een buiten, maar nu één dat is gevormd door de beslotenheid van vier galerijen. Het is een buiten dat begrensd is en gekend kan zijn. Meer nog: door de beslotenheid wordt een verticale beweging ondersteund. Pas na deze kennisname beweegt men verder naar de andere ruimte van het klooster. Zo wordt de rol van de hof in de bevordering van het contemplatieve karakter van het klooster door de dispositie op twee manieren ondersteund. De hof, als een geordend buiten krijg daarom door pater Hans een geheel ander karakter dan de tuin, die het buiten belichaamt.” (Voet 2016, p. 165)

“ Het slot van het klooster is een hulpmiddel om het bewustzijn en de op God gerichte opmerkzaamheid te verdiepen. De binnentuin (hof van de zusters, red.) -afgesloten naar alle zijden, maar open naar oven - is de uitdrukking hiervant.”

Citaat uit: ‘ de omsloten tuin, pagina 165.

Analyse spirituele architectuur

Brion Tombe - Carlo Scarpa

1. Propylaea (ingang)
2. Meditation paviljoen
3. Graf van het Brion echtpaar
4. Graf van de Brion familie
5. Portiek naar de kapel
6. Kapel
7. Dorpsingang naar de kapel (bij dienst)
8. Graf van Carlo Scarpa

1. propylaea (ingang)

2. meditation paviljoen

3. graf van het Brion echtpaar

4. graf van de Brion familie

5. portiek naar de kapel

6. kapel

7. dorpsingang naar de kapel (bij dienst)

8. graf van Carlo Scarpa’s

Analyse spirituele architectuur

Brion Tombe - Carlo Scarpa

Fase 1.

Hoe de architectuur bijdraagt aan stilstaan, luisteren en ontwaken.

Fase 1 van herstel draait om stilte, waarnemen zonder oordeel en acceptatie. Daarvoor is het nodig om naar binnen te keren.

De betonnen muren van 240 cm hoog, creëren een strikte scheiding tussen de binnen- en buitenwereld. (McCarter 2024, p. 242) Deze afbakening stimuleerd om stil te staan bij wat er is.

De verhoogde meditatie paviljoenmuur zweeft net boven de horizonlijn van de gekleurde glastegels, waardoor het uitzicht bewust wordt gekaderd (McCarter, 2024, p. 246).

Fase 2.

Hoe de architectuur bijdraagt aan rouw en compassie

Fase 2 van het herstelproces gaat over rouw en compassie: het erkennen van verlies en het vinden van acceptatie. De Brion Tombe biedt ruimte voor deze emoties door een route die het thema van leven, dood en de overgang daartussen verkent. Scarpa gebruikt routing, licht en symboliek maar ook het graf om de bezoeker uit te nodigen te reflecteren op deze transitie.

Dit wordt zichtbaar in de Poort Propylaeum. Drie brede treden en drie smallere treden markeren een klim waardoor de horizon veranderd. Zodra men onder de lage lintel doorgaat, tilt het plafond zich op en komt er licht van boven. Een moment van openbaring en verlichting. Nadat men de trap binnen de poort heeft beklommen, leidt een gang van noord naar zuid naar een kruispunt. Linksaf, richting het noorden, ligt het graf. Een korte, helder verlichte weg. Rechtsaf, naar het zuiden, strekt zich een lange, schaduwrijke gang uit, die versmalt op het punt waar het grote waterbassin begint. (McCarter, 2024, p. 246).

Een sleuf aan de noordkant van het meditatiepaviljoen bevat een messing oculair in de vorm van een kruisende dubbele cirkel. Dit venster richt de blik op een snijpunt van lijnen: de horizon, de as van het gebogen grafmonument en in de verte de klokkentoren en Dolomieten (McCarter, 2024, p. 253). Door deze bewuste kadering wordt de bezoeker uitgenodigd tot stilstaan en ervaren. Deze ervaring kan leiden tot nieuwe inzichten op het leven.

Hoofdstuk 9.3

Analyse spirituele architectuur

Brion Tombe - Carlo Scarpa

Fase 3.

Hoe de architectuur bijdraagt aan presencing; een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt.

Fase 3 van het herstelproces draait om loslaten wat niet essentieel is en tot de kern komen. De Brion Tombe ondersteunt dit proces door de bezoeker uit te nodigen om na te denken over haar / zijn plek tussen hemel en aarde. Het meditatie paviljoen in het water staat voor het leven en het graf symboliseerd de dood. Wat doe je met de tijd de jou is gegeven? Architectonische middelen zoals een horizon, licht en zichtlijnen nodigen uit om over die vraag na te denken.

Een ingelegde lijn van Murano-glastegels fungeert als een symbolische horizon tussen hemel en aarde, een visuele markering van een perspectief op het leven. (McCarter 2024, p. 246)

Het grasoppervlak van de begraafplaats ligt 75 cm boven het omliggende landschap. Scarpa beschouwt het verheffen van de ruimte als het belangrijkste middel om haar een gevoel van afzondering en beslotenheid te geven. Staand op het verhoogde terrein, bevindt de bovenkant van de hellende omtrek muur zich op ooghoogte (165 cm), en vormt een perfecte, vlakke horizonlijn. De doorgang door de propylaeum heeft de horizon van de grotere wereld uitgewist en vervangen door de nieuwe. (McCarter 2024, p. 245)

afbeelding:
Giovanni Nardi

Hoofdstuk 9.3

Analyse spirituele architectuur

Brion Tombe - Carlo Scarpa

Fase 4.

Hoe de architectuur bijdraagt aan experiment en beweging.

Fase 4 van het herstelproces draait om experimenteren en bewegen. De Brion Tombe doet dit met zichtlijnen en looppaden.

Een stenen loopbrug loopt van west naar oost en heeft daarmee dezelfde oriëntatie als de dorpskerk. (McCarter 2024, p. 242) De vier windrichtingen worden vanouds in het kerkgebouw tot uitdrukking gebracht. Het westen symboliseert het aardse, het oosten het goddelijke (de opkomst van het licht). Door deze oriëntatie verwijst de loopbrug subtiel naar de overgang van het wereldlijke naar het spirituele.

De portiek van de tuin naar de kapel wordt gekenmerkt door een reeks brede treden en sleufachtige openingen aan de rechterzijde, die uitzicht bieden op het gazon. (McCarter 2024, p. 259)

Vanuit de kapel wordt de bezoeker onder een luifel en via betonnen plateaus over het water geleid naar een pad, gekaderd door bomen. De onderbroken tredes kunnen symbool staan voor voorzichtig naar buiten gaan. Zoals een bloem voorzichtig in de lente uit zijn knop komt.

afbeelding: architecture-history.org

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

1. Spa Terrace
Relax Area Spa
Indoor Pool
Indoor Wirpul
Outdoor Wirpul
Sauna
Treatment Massage
Corridor
Room / Suite
Lounge / Lobby
Library
Restaurant / Stube

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 1.

Hoe de architectuur bijdraagt aan stilstaan, luisteren en ontwaken.

Stilstaan, luisteren en ontwaken vraagt om een bewuste vertraging: een moment van stilstaan bij wat er werkelijk speelt.

Doordat Vigilius Mountain Resort zich bevindt op 1500 meter hoogte in de Alpen, boven Merano, en het uitsluitend te bereiken is te voet of met een zwevende kabelbaan stimuleert de ligging tot vertragen.

Het moment dat je de kabelbaan instapt, laat je het alledaagse leven achter je; het verkeer, het lawaai, de technologie en stap je een andere wereld binnen. Het bergleven omringt door een lariksbos.

Deze overgang markeert een moment van stilstaan. Omdat afleiding hier schaars is, kun je niet anders dan verstillen. Er ontstaat ruimte om te luisteren naar je gevoel en innerlijke stem.

De 1500 meter hoogte is te vergelijken met de kloostermuren die enerzijds ruimte bieden aan de spontane beweging en tegelijk bescherming bieden voor de dolende mind.

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 1.

Hoe de architectuur bijdraagt aan stilstaan, luisteren en ontwaken.

Omdat stilstaan, luisteren en ontwaken ook overweldigend kan zijn, doordat we steeds minder gewend zijn om met onszelf te zitten zonder externe prikkels, is het goed om het zenuwstelsel te kalmeren zodat de stilte wel ontvangen kan worden. Een natuurlijke omgeving met natuurlijke / eerlijke materialen dragen hier aan bij.

Het concept van Vigilius is ‘een moderne boomhut’. In de schets van Matteo Thun is te zien hoe de plattegrond de stam van een omgevallen boom heeft. Daarnaast is het gebouw voornamelijk vervaardigd uit hout uit de omgeving. Houtskeletbouw voor de constructie, houten latten voor de gevelbekleding, houten vloerafwerking en meubels. Daarnaast zijn eerlijke natuurlijke materialen als rammed earth en leemstuc terug te vinden.

In het hele gebouw is de natuur voelbaar. Juist deze materialiteit, warm en aards, vertraagt het lichaam en opent de geest.

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Natuurlijke materialen, zoals larikshout, vormen de basis. Het mos dat op de bast van een boom groeit, komt terug op de gevelbekleding. Net zoals boomschors de boom beschermt, beschermt de gevelbekleding het gebouw: tegen de warmte van de zon in de zomer én tegen sneeuwval in de winter.

Hoofdstuk 9.4

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 3.

Hoe de architectuur bijdraagt aan presencing; een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt.

De omgeving laat je beseffen dat je onderdeel bent van het grotere geheel

Hoofdstuk 9.4

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 3.

Hoe de architectuur bijdraagt aan presencing; een verandering van bewustzijn, waarbij een diepere staat van Zijn bereikt wordt.

“Laat jezelf stil zijn om te horen wat de ziel fluistert.” - Jalāl ad-Dīn Muhammad Rūmī

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 4. Hoe de architectuur bijdraagt aan experiment en beweging.

afbeelding: Fillippo Poli
afbeelding: freilich.it

Analyse spirituele architectuur

Vigilius Mountain Resort - Mattheo Thun

Fase 5.

Hoe de architectuur bijdraagt aan vervulling & verbinding.

verbinden met de natuur ( )

cirkel hemel

verbinden met de natuur ( )

verbinden met de natuur ( )

vierkant aarde

vierkant & cirkel als kosmische orde

het vierkant symboliseert het aardse, het materiële de menselijke orde. Tegenover de cirkel als symbool voor de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie Samen drukken ze de verbinding tussen hemel en aarde uit, ook wel de axis mundi genoemd.

- design principle -

verbinden met jezelf ( )

in verschillende levensbeschouwingen is de boom ingezet als axis mundi, de verbinding tussen hemel en aarde met de wortels in de aarde en de takken naar de hemel wordt de verticale as benadrukt zichtlijnen op de bomen - design principle -

verbinden met jezelf ( )

a akening van de ervaringsruimte

waardoor de aandacht niet naar buiten, maar juist naar binnen wordt gericht voor zelfonderzoek en zel ewustzijn.

- design principle -

verbinden met anderen ( )

van buiten naar binnen, steeds weer opnieuw en na het verteren ervan, van binnen naar buiten

een opeenvolging van drempels, met elk hun eigen mate van geborgenheid, symboliseerd een geleidelijke afstemming op een andere dimensie van zijn.

Steeds weer betreed je een volgende laag van bewustzijn.

- design principle -

de horizontale as, het perspectief waarmee je naar de wereld kijkt

waar ligt jouw horizon, de blik waarmee je naar anderen en de wereld kijkt?

- design principle -

in de natuur is er niets dat tot in het oneindige doorgroeit. Er zijn altijd perioden van terugtrekking, van consolidatie en van verstilling nodig om tot verdere ontwikkeling te kunnen komen. leven met het ritme van de seizoenen - design principle

verbinden met jezelf ( )

wandelpad

het pad dat ruimte biedt aan gedachten die opkomen uit het onderbewuste én die los kunnen worden gelaten in de cadans van de stappen.

- design principle -

Literatuurlijst

- Alcoholics Anonymous. (1999). Alcoholics Anonymous: The Big Book (4th ed.). Alcoholics Anonymous World Services.

- Boomsma, K. (2021). Ren voor je leven. Mystical Miles.

- Briar, C. (2019). Confluence of heaven and earth: Axis mundi in early cosmogony. [Uitgever onbekend].

- Cools, K., & Feikema, L. (2025). Voorbij de groeiverslaving. [Uitgever onbekend].

- Grim, B. J., & Grim, M. E. (2019). Belief, behavior, and belonging: How faith is indispensable in preventing and recove ring from substance abuse. Templeton Press.

- McCarter, R. (2024). Scarpa. Phaidon Press. Londen / New York.

- Rauch, M. (2022). Refined earth: Construction and design with rammed earth. Edition Detail.

- Schellekens, A. F. A. (2024). Aandacht voor verslaving: Jaarverslag 2023. Nationaal Rapporteur Verslavingen, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. https://www.rapporteurverslavingen.nl

- Suh, Y.-H. (2012). Kimsooja: Contemplation on top of the horizontal and vertical system. [Uitgever onbekend].

- Tjaden, B. (2011). En nu U: Mindfulness en creativiteit in de verslavingszorg. SWP. Amsterdam.

- Voet, C. (2016). Dom Hans van der Laan: Tomelilla. Architectura & Natura.

- Voigt, J. (2024). Leven & werken in het ritme van de seizoenen. Uitgeverij Nachtwind.

Sites

- https://aa-nederland.nl/wat-is-aa/de-12-stappen/

- www.afkickkliniek.nl

TV

- Ewout in de verslavingskliniek (TV) Videoland, Documentaire, 2024

- Louis Theroux, Drinking to Oblivion (TV), Documentaire, 2016

Podcast

- I am an alcoholic 2019, 12 steps Of Recovery, (podcast)

- Jaap Voigt 2022, Leven & Werken in het ritme van de seizoenen, (podcast)

Muziek

- Rehab, Amy Winehouse - Back To Black

- Sober, Demi Lovato - Sober

- Not Afraid, Eminem - Recovery

- Peace with Pain, Jonas Conner - Peace with Pain

- Feel, Robbie Williams, Escapology

Interviews

- Interviews met personen met een verslavingsachtergrond, afgenomen in het kader van dit onderzoek (2024/2025). De geïnterviewden zijn anoniem in verband met het anonieme karakter van Alcoholics Anonymous (AA).

Alle afbeeldingen waarbij geen bron is vermeld, zijn eigen illustraties of foto’s.

Tussen hemel & aarde

Babs Hofland

Turnerstraat 7H 1076 VA Amsterdam

babshofland@gmail.com

+31 (06) 13 75 19 70

© Babs Hofland, 2026. Alle rechten voorbehouden. Behoudens uitzonderingen toegestaan krachtens de Auteurswet mag niets uit deze publicatie worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.

Turn static files into dynamic content formats.

Create a flipbook
Babs Hofland, Tussen Hemel & Aarde, deel 2: onderzoek by Amsterdam Academy of Architecture - Issuu