Deel 1
Ontwerp
T u s s e n h e m e l & a a r d e
Een huis waar mensen met een (groei)verslaving weer thuis kunnen komen én tot de essentie komen door te verbinden met de natuur, zichzelf en anderen
Deel 2
Onderzoek
Academie van Bouwkunst Amsterdam
MSc Architectuur
Babs Hofland
Deel 3
Veldonderzoek
Academie van Bouwkunst Amsterdam Master Architectuur
28 januari 2026
Babs Hofland Turnerstraat 7H 1076 VA Amsterdam babshofland@gmail.com
Spiritueel is niet zweverig, het gaat over aarden
e v e r t i c a l e a s V o o r b i j d e g r o e i v e r s l a v i n g
Wat er gebeurt wanneer
je op je 23e je studie niet kan vervolgen omdat je gezondheidsproblemen hebt,
je op je 26e je borsten amputeert omdat je 90% kans hebt op borstkanker, je moeder overlijdt op je 30e, en je noodgedwongen in situaties zit waar je terug wordt geworpen in het leven, in plaats van dat je vooruitgang boekt zoals je omgeving die zich richt op carrière, huisje, boompje, beestje.
Het overlijden van je moeder doet je beseffen dat het leven een deadline heeft, waardoor je besluit om toch op je 31e de master architectuur op te pakken waarvoor je was ingeschreven op je 23e.
Maar je blijft rusteloos; vol machteloosheid, verdriet, angst en onbegrip.
Totdat op je 33e een dierbare naar een verslavingskliniek moet, waardoor er gezamenlijk is gezocht naar wegen van zingeving, wederkerigheid, spiritualiteit en verbinding met elkaar én met de natuur.
Stapsgewijs wordt de rust in jezelf gevonden.
Deze architectonische opgave helpt je om te begrijpen wat stilstaan, luisteren en ontwaken betekent.
Wat het betekend om te rouwen en compassie te hebben, voor jezelf en anderen.
Wat een verandering van bewustzijn inhoudt en hoe je langzaam vanuit een nieuwe verbinding met jezelf je weer kan verbinden met anderen. Je leert te buigen voor het lot.
Je beseft je dat het niet de horizontale beweging van ‘groter, sneller en beter’ is die geluk brengt, maar dat door je te verbinden met jezelf, de natuurlijke ordening, de natuur en anderen, met bijvoorbeeld zelfonderzoek door stil te staan op de verticale as, door te rennen in de natuur én te leven met het ritme van de seizoenen, en door te delen met familie, vrienden, kennissen én onbekenden, je weer thuis komt bij jezelf.
- Babs Hofland
De verticale as - voorbij de groeiverslaving
Met elkaar moeten we opnieuw leren ontdekken waar het in het leven werkelijk om gaat. Dat vraagt om het vermogen ons te openen voor iets dat groter is dan wijzelf: een verticale beweging tussen hemel en aarde, waarin we stil staan, ons wagen aan zelfonderzoek, zelfbewustzijn en een herstelproces.
Onze Westerse maatschappij is voornamelijk gericht op een horizontale beweging, een expansie in de wereld waarbij alles groter, sneller en beter moet Kees Cools én Liesbeth Feikema omschrijven dit als een groeiverslaving. (Voorbij de groeiverslaving, Cools en Feikema 2025)
Zodra het leven ons vertraagt of terugwerpt, noemen we dat een inzinking of falen. Vanuit horizontaal perspectief is dat zo maar vanuit verticaal perspectief zou het wel eens winst kunnen zijn.
Jaap Voigt stelt in zijn werk ‘Leven en werken in het ritme van de seizoenen’ dat er in de natuur evenwel niets is dat tot in het oneindige doorgroeit. Er zijn altijd perioden van terugtrekking, van consolidatie en van verstilling nodig om tot verdere ontwikkeling te kunnen komen. Voortdurende expansie in horizontale richting leidt tot uitholling en tot stagnatie, tot implosie en fragmentatie. Dit gebeurt op individueel niveau, op maatschappelijk niveau, in organisaties en, zoals momenteel dagelijks in het nieuws is, tussen landen.
De tijd waarin we uitsluitend gericht kunnen zijn op expansie, de naar buiten gerichte horizontale groei, is voorbij. Deze houding respecteert niet de grenzen van de planeet én gaat gepaard met een toename van burnouts, depressies en verslavingen. Deze schadelijke effecten zijn allang aangetoond, als eerste in De grenzen aan de groei (Club van Rome, 1972) en in recente werken zoals Doughnut economics van Kate Raworth (2017), Er is leven na de groei van Paul Schenderling (2022).
Na expansie en terugveren hebben we het nodig dat we een pas op de plaats maken op de verticale as. Expansie is overexpansie geworden. Contractie is snel leeglopen geworden, waarin geen ruimte meer is voor reflectie, want de volgende expansie dient zich alweer aan. Dit houden we net zolang vol tot het individu, de organisatie of de maatschappij implodeert. Dat is het punt geworden dat we niet anders kunnen dan ons over te geven aan dat wat groter is, een hogere macht, iets waar wij geen controle over hebben. Ik noem dit een zingeving- of spirituele crisis
Mijn afstudeeropgave richt zich op het inzichtelijk maken van verschillende wegen die leiden naar zingeving, spiritualiteit, verbinding met jezelf, met de natuur én elkaar om hiermee individuele ontwrichting en de ervaring van innerlijke leegte sterk terug te dringen.
De bouwkunst leent zich bij uitstek om het horizontale en verticale vorm te geven en op die manier een verbinding tussen beide tot stand te brengen.
De vraag die hierbij centraal staat is:
“ Hoe kan architectuur een rol spelen in de bevrijding van de (groei)verslaving en het vullen van de innerlijke leegte? ”
Doelgroep
Verslaving is een antwoord op grenzeloze expansie. Op deze manier hoeven angst en gevoelens van ontoerijkend zijn of uitgesloten te worden niet onder ogen gezien te worden. Verslaving kan de vorm hebben van verdoven middels alcohol, drugs, compulsief en / of excessief gedrag. Wat begint als ontsnapping, eindigt in stagnatie, implosie, fragmentatie of zelfs de dood.
Het AA Big Book, die wereldwijd miljoenen verslaafden helpt, benadrukt dat herstel meer behelst dan het onthouden van middelengebruik. Werkelijke heling vraagt om een terugkeer naar de ware natuur en gevoelens van zingeving. Het stelt dat spirituele heling noodzakelijk is voor duurzaam herstel. “Without help it is too much for us. But there is One who has all power, that One is God. May you find Him now.” (AA Big Book, p. 59) ‘God’ verwijst hier niet naar een religieus wezen, maar naar een hogere macht; een diepere bron van kracht, zingeving en verbondenheid.
Met andere woorden: herstel vraagt om een houding van bescheidenheid en erkenning dat de mens niet alles in de hand heeft. Er zijn altijd grotere krachten werkzaam die ons overstijgen, zo ontsnapt immers niemand aan de dood. Ook in de natuur zijn de hogere krachten te ervaren zoals het nietige gevoel in de bergen, of de overweldigende kracht van de zee. Juist in die erkenning van een ‘hogere macht’ kan ruimte ontstaan voor verbinding, zingeving en heling.
Axis Mundi
De Axis Mundi is afkomstig uit het Latijn (axis = as, spil; mundi = wereld) en wordt in tal van culturen gezien als het centrum van de wereld, de verbinding tussen hemel (cirkel) en aarde (vierkant). Een heilige plek waar het menselijke en het goddelijke elkaar raken. De Axis Mundi verschijnt in uiteenlopende gedaanten, van bergen, bomen en rotsen tot door mensen gemaakte vormen zoals kerken, tempels en zuilen. In alle gevallen fungeert zij als een plek waarin stervelingen op een bepaalde manier in contact kunnen treden met zichzelf en het goddelijke.
Het vierkant en de cirkel zijn geïnspireerd op universele symboliek: het vierkant als beeld van het aardse, het materiële en de menselijke orde; de cirkel als symbool voor de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie. Samen drukken zij de verbinding uit tussen hemel en aarde, ook wel Axis Mundi genoemd.
Opvallend is het contrast tussen de uiterlijke vormgeving van verslavingsklinieken en de inhoud van het AA Big Book, evenals wetenschappelijk onderzoek dat aantoont dat geloof in een hogere macht een positieve rol speelt bij preventie en herstel van verslaving (Grim & Grim, 2019)
Wanneer we kijken naar de gebouwtypologie van verslavingsklinieken dan kunnen we stellen dat de vorm de inhoud minimaal ondersteunt. De verticale as, en daarmee de spirituele dimensie is nauwelijks terug te vinden in de architectuur. De meeste klinieken, zoals Jellinek, Solutions en Tactus zijn gehuisvest in gebouwen met een functioneel, één dimensionaal (horizontaal) en steriel karakter. Andere klinieken zijn ondergebracht in gebouwen die oorspronkelijk een andere functie hadden, zoals het Anker Huis, dat gevestigd is in een voormalig hotel. En ook daarbij is de architectuur niet direct ondersteunend aan de innerlijke reis van verslaving naar herstel.
Het contrast tussen de boodschap van het AA Big Book, en wetenschappelijke studies met de omgeving van de klinieken roept vragen op. Helemaal omdat het herstelproces niet eenvoudig is. Volgens prof. dr. Arnt F.A. Schellekens (Aandacht voor verslaving, 2024, p. 8) valt ongeveer 50% van de cliënten binnen het eerste jaar na behandeling terug. Gesprekken met mensen in herstel onderstrepen dit.
Toch spreken sommige klinieken op hun websites over succespercentages van 65 tot 85%, wat moeilijk te geloven is gebaseerd op onderzoek. En zelfs als dit waar is vraag ik mij af: Hoe kan de vormgeving van de verslavingsklinieken beter bijdragen aan herstel zodat de herstelpercentages verder kunnen groeien?
Huidige situatie
Een wereld die verslavingsgedrag vertoont door alleen maar gericht te zijn op expansie, een horizontale beweging waarin alles groter, sneller en beter moet én niet is afgestemd op haar essentie.
Ook wel omschreven als groeiverslaving.
huidige situatie
expansie horizontale beweging
(1) inademing
overexpansie horizontale beweging implosie / fragmentatie horizontale beweging
(2) we zijn zelf onze inademing gaan controleren
(3) hyperventileren
Wenselijke situatie
Om innerlijke leegte sterk terug te dringen / spirituele heling te stimuleren moet de nadruk niet liggen op expansie op de horizontale as, maar op een herwaardering van de verticale as, tussen hemel en aarde. Deze verticale dimensie nodigt uit tot stilstand, zelfonderzoek, zelfbewustzijn en een herstelproces dat ons weer in contact brengt met onze diepere lagen. Vanuit verbinding met die innerlijke plek kan vervolgens een gezonde verbinding met de buitenwereld worden aangegaan.
wenselijke situatie
(3) pauze expansie horizontale beweging contractie horizontale beweging stel open voor wat groter is verticale beweging “ Openen voor iets dat groter is dan wijzelf, de natuurlijke ordening, de essentie. ”
(1) inademing
(2) uitademing
“ De bouwkunst leent zich bij uitstek om het horizontale en verticale ervaarbaar te maken en een verbinding tussen beide tot stand te brengen. ”
Herstelfasen in de kliniek & Leven met het ritme van de seizoenen
Volgens Tjaden (2011) doorloopt een cliënt vijf fasen in de kliniek:
1. Stilstaan, luisteren en ontwaken
2. Rouw en compassie
3. Presencing: een verandering van bewustzijn
4. Experimenteren en bewegen
5. Vervulling en verbondenheid
Onderzoek toont aan dat deze fasen een innerlijke reis vormen, waarbij iemand laag voor laag opnieuw verbinding maakt met zichzelf en anderen. Interessant is dat dit proces parallellen vertoont met het natuurlijke ritme van de seizoenen zoals Jaap Voight in zijn werk omschrijft.
Door de fasen van herstel naast dit ritme te leggen, ontstaat een verdiepend inzicht in waarom wij er beter aan doen om met het ritme van de seizoenen te leven.
Fase 1. Stilstaan, luisteren en ontwaken – Nazomer De nazomer is de tijd van vertraging. De uitbundige groei van de zomer komt tot stilstand, de warmte blijft nog hangen en nodigt uit tot rust en bezinning. In deze energie weerspiegelt zich de eerste fase van herstel: het moment waarop de cliënt stopt met vluchten en stilvalt. Deze fase heeft vaak het karakter van een crisis, een moment waarop de verslaafde bewust wordt van de ontwrigting van de verslaving. Het ontwaken is geen licht moment, maar een langzaam binnendruppelende confronterende waarheid, die steeds minder te ontkennen valt. Zoals de nazomer uitnodigt tot aarding en aanwezigheid, vraagt deze fase om stilstaan. Niet langer schuilend in middelengebruik, maar leren aanwezig te zijn bij wat zich van binnen afspeelt. Dit is de eerste beweging van herstel: niet vooruitgaan (horizontaal), maar stilstaan, naar binnen keren en aarden (verticaal).
Fase 2. Rouw en compassie – Herfst De herfst staat voor loslaten. Het is een tijd om los te laten wat niet meer dient en ruimte te maken voor nieuwe inzichten. Wanneer de cliënt in stap 1 is ontwaakt voor de werkelijkheid, wordt men in stap 2 geconfronteerd met de draagwijdte ervan. Het leven van een verslaafde is vaak jarenlang een chaos geweest en met de zojuist geopende ogen overziet de cliënt het slagveld. Te denken aan onbetaalde rekeningen, justitiële maatregelen, onopgeloste relatie- en gezinsproblemen. Het heeft weinig zin om keihard te veroordelen; wat er in stap 2 van de cliënt gevraagd wordt, is een milde houding van rouw en compassie. Rouw is het proces van doorvoelen, waarbij verdriet, schaamte en spijt ruimte krijgen zonder direct in zelfhaat of schuldgevoelens te verzanden. Het is een proces van loslaten van wat is geweest én het durven erkennen van het verlies dat daarbij hoort. Compassie betekent niet dat men het verleden goedkeurt, maar dat men zichzelf toestaat mens te zijn: iemand die fouten heeft gemaakt, maar ook de mogelijkheid heeft om te groeien en te helen. Zoals de aarde in de herfst de bladeren die zijn losgelaten opneemt en verwerkt tot voeding voor in de toekomst, zo helpt compassie om het verlies dat zwaar is zacht te maken en ruimte te scheppen voor groei.
Fase 3. Presencing: een verandering van bewustzijn – Winter De winter is een tijd van rust en inkeer. Het is de fase waarin het tempo vertraagt en de aandacht naar binnen keert. De winter is de nacht van het jaar: de aarde lijkt stil en slapend, maar onder het oppervlak voltrekt zich een krachtig autonoom proces van vernieuwing en zuivering. De kracht van de winter zit vol paradoxen. In de ogenschijnlijke dood schuilt nieuw leven. In de rust voltrekt zich snelle groei. Het nieuwe ontkiemt in het ogenschijnlijk rottende zaadje. Bij de cliënt ontstaat in deze fase een diepere verbondenheid met zichzelf: dit ben ik, zo zit ik in elkaar, dit is mijn verleden en van daaruit ontstaat een gevoel voor wat hierbij in de toekomst aansluit. Wat niet essentieel is, valt weg. De cliënt keert terug naar zijn of haar kern: het authentieke zelf. Deze kern is iets anders dan het ego. Waar het ego gericht is op de horizontale beweging van aanzien, kennis, macht. draait deze fase om de verticale beweging van zijn in plaats van hebben.
Fase 4. Experimenteren en bewegen – Lente
De lente staat voor vernieuwing en groei. Wat in de winter is voorbereid, begint te ontkiemen. De expansieperiode (horizontaal) van het jaar vangt aan. De lente is de dageraad van het jaar. Fris, nieuw en vol belofte. Maar dit ontwaken verloopt niet zonder slag of stoot; het is ook een worsteling. Het is nog kwetsbaar en kan gemakkelijk gestoord, of zelfs vernietigd worden. De grootste aandacht dient daarom gericht te zijn op verdere worteling (verticale beweging) én vanuit die worteling op een groei naar buiten, die de eerste vormen voortbrengt. Zo is ook het groeiend bewustzijn van de client nog kwetsbaar voor de buitenwereld. Enige bescherming voor de geest is wenselijk. De overgang van een beschermde klinische omgeving naar de buitenwereld is een delicate fase waarin de aandacht langzaam verschuift van interne reflectie (verticaal) naar externe verbinding (horizontaal). Cliënten krijgen de ruimte om in een gecontroleerde setting hun nieuwe vaardigheden in de praktijk te brengen. Dit helpt hen om geleidelijk grip te krijgen op het dagelijks leven en om te leren omgaan met situaties die eerder tot problemen leidden. Zoals bomen en planten steeds groener worden zo experimenteert de client met nieuw gedrag, nieuwe keuzes, nieuwe verbindingen: het tot stand brengen van een verbinding tussen het horizontale en het verticale.
Fase 5. Vervulling en verbondenheid – Zomer De zomer is een seizoen van actie. Het is de tijd waarin ideeën en plannen tot volle ontwikkeling komen. Net zoals de zomer de planten hun bloemen en vruchten tonen, komt de cliënt in deze fase met de inzichten en vaardigheden die in de herfst, winter en lente zijn voorbereid, in actie. Stap 5 draait niet alleen om het vervullen van wat voor de cliënt wezenlijk is (verticaal), maar ook om het vinden van verbinding met een groter geheel: medemensen, de maatschappij en de wereld (horizontaal). Die verbondenheid ontstaat vanuit iemands eigen mogelijkheden, in samenhang met de persoonlijke geschiedenis en passies.
Belangrijk is dat bij het voeden/consumeren/acief zijn op de horizontale as, de verbinding met de verticale as niet wordt vergeten. Is de consumtie essentieel? Welke behoefte wordt er gevoed?
Bovenstaande fasen zijn een cyclische beweging. De seizoenen volgen elkaar voortdurend op.
Op het moment dat iemand ontwaakt, of het nu zomer is of winter, verkeert hij / zij zich energetisch in de nazomer; het besef: ik heb iets los te laten.
Uitgangspunten
Het uitgangspunt van mijn afstudeerontwerp is de stelling; om de bevrijding uit de persoonlijke verslaving én het vullen van de innerlijke leegte te stimuleren, moet de nadruk niet liggen op expansie op de horizontale as maar op een herwaardering van de verticale as. Vervolgens kan er een gezonde verbinding worden gemaakt tussen het horizontale en het verticale.
Een manier van leven die zelfonderzoek, zelfbewustzijn en een proces van herstel ondersteunt door op de verticale as een pauze te nemen. Daarmee wordt het vermogen aangewakkert om ons te openen voor iets dat groter is dan wijzelf, de natuurlijke ordening.
Hierbij spelen de ‘verbinding met jezelf’, ‘verbinding met de natuur’ én ‘verbinding met anderen’ een grote rol; voelbare verbindingen met hun eigen mate van geborgenheid en symboliek, die een geleidelijke afstemming op een andere dimensie van bewustzijn bewerkstelligen. Steeds weer wordt een volgende laag van bewustzijn betreden. De mens is niet langer gericht op het beheersen van zijn omgeving op de horizontale as, maar stemt zich af op wat zich van binnenuit aandient op de verticale as.
Hierbij wordt het wandelpad ‘Axis Mundi’, de verbinding tussen hemel (cirkel) en aarde (vierkant), ingezet als gids tussen de verschillende werelden / bewustzijnsniveaus. Het pad begeleid naar en faciliteert aardse en hemelse verbindingen die ruimte bieden aan gedachten die opkomen uit het onderbewuste én die makkelijker los kunnen worden gelaten in de cadans van de stappen.
Zo ontstaat een nieuw perspectief op het leven, een nieuwe horizon tussen hemel en aarde, waarbij voorbij de groeiverslaving gekeken wordt.
In een wereld die verslavingsgedrag vertoont door alleen maar gericht te zijn op expansie; een horizontale beweging in de wereld waarin alles groter, sneller en beter moet, en daarbij niet meer is afgestemd op haar essentie....
“ Hoe kan architectuur een rol spelen in de bevrijding van de (groei)verslaving en het vullen van de innerlijke leegte? ”
Om de verslavingsdrang sterk terug te dringen is het van belang de innerlijke leegte aan te pakken / spirituele heling te stimuleren.
Hiervoor moet de nadruk niet liggen op de expansie op de horizontale as, maar op de herwaardering van de verticale as een plek tussen hemel en aarde.
Deze verticale as nodigt uit tot stilstand, zelfonderzoek, zelfbewustzijn en een herstelproces dat ons weer in contact brengt met onze diepere lagen.
De 12 stappen van de AA bieden richting in dit proces, waarin de overgave aan een hogere macht essentieel is voor duurzaam herstel.
Vanuit verbinding met de stilte in jezelf (op de verticale as), kan vervolgens een gezonde verbinding met de buitenwereld (horizontale as) worden aangegaan.
Mijn afstudeeropgave richt zich op het verkennen van verschillende wegen die leiden naar verbinding met de hogere macht. De essentie, verbinding met de natuur, jezelf en met elkaar om zo individuele ontwrichting en de ervaring van innerlijke leegte wezenlijk terug te dringen.
verbinden met de natuur ( )
cirkel hemel
verbinden met de natuur ( )
verbinden met de natuur ( )
vierkant aarde
vierkant & cirkel als kosmische orde
het vierkant symboliseert het aardse, het materiële de menselijke orde. Tegenover de cirkel als symbool voor de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie Samen drukken ze de verbinding tussen hemel en aarde uit, ook wel de axis mundi genoemd.
- design principle -
verbinden met jezelf ( )
in verschillende levensbeschouwingen is de boom ingezet als axis mundi, de verbinding tussen hemel en aarde met de wortels in de aarde en de takken naar de hemel wordt de verticale as benadrukt zichtlijnen op de bomen - design principle -
verbinden met jezelf ( )
a akening van de ervaringsruimte
waardoor de aandacht niet naar buiten, maar juist naar binnen wordt gericht voor zelfonderzoek en zel ewustzijn.
- design principle -
verbinden met anderen ( )
van buiten naar binnen, steeds weer opnieuw en na het verteren ervan, van binnen naar buiten
een opeenvolging van drempels, met elk hun eigen mate van geborgenheid, symboliseerd een geleidelijke afstemming op een andere dimensie van zijn.
Steeds weer betreed je een volgende laag van bewustzijn.
- design principle -
de horizontale as, het perspectief waarmee je naar de wereld kijkt
waar ligt jouw horizon, de blik waarmee je naar anderen en de wereld kijkt?
- design principle -
in de natuur is er niets dat tot in het oneindige doorgroeit. Er zijn altijd perioden van terugtrekking, van consolidatie en van verstilling nodig om tot verdere ontwikkeling te kunnen komen. leven met het ritme van de seizoenen - design principle
verbinden met jezelf ( )
wandelpad
het pad dat ruimte biedt aan gedachten die opkomen uit het onderbewuste én die los kunnen worden gelaten in de cadans van de stappen.
- design principle -
De locatie ligt in Twente, dat tegelijk openheid en beslotenheid uitstraalt. Het landschap wordt gevormd door gemeenschappelijke akkers (essen), lager gelegen hooien weilanden in beekdalen en de omliggende heidevelden en bossen.
Op Tramweg 11 staat een woongebouw dat ooit dienstdeed als kleifabriek. Begin 20e eeuw werd hier Oligoceen- en Eoceen-klei ontdekt, gevormd tussen 50 en 25 miljoen jaar geleden. De Rupelklei uit Rossum werd toegepast als ontkleuringsaarde bij het raffineren van oliën. Tussen 1915 en 1965 werd de klei gewonnen en de verwerking liep door tot 1973. De kleikoel vormt een overblijfsel van de destijds afgegraven klei.
De locatie ligt op circa 34–37 meter boven NAP in een licht glooiend landschap van dekzandruggen en beekdalen. Onder het gras bevindt zich een dikke kleilaag. Hierdoor is de bodem na regenval drassig. De klei houdt het water vast, waardoor het terrein na regenval langzaam opdroogt en in natte perioden drassig kan worden.
Op de kavels Tramweg 11 en 13 staan een woongebouw, groepsruimte, beheerderswoning en twee schuren. Voor de nieuwe kliniek blijven het woongebouw (de voormalige kleifabriek) en de beheerderswoning behouden. De overige gebouwen worden circulair gedemonteerd zodat deze materialen elders kunnen worden hergebruikt.
De keuze voor deze locatie is bewust gemaakt. Ten eerste omdat deze plek uitnodigd tot vertragen. Ten tweede omdat deze locatie in de natuur ligt, waar al bebouwing is welke gerenoveerd dient te worden. Hierdoor zal er geen bestaande natuur verstoord worden maar biedt de plek wel ruimte om weer in contact te komen met de natuur.
Later bleek ook uit onderzoek dat het karakteristieke esdorpenlandschap dat tegelijk open en besloten is, een natuurlijk decor schept om stapgsgewijs naar binnen te keren én om vervolgens, met een nieuw bewustzijn, opnieuw verbinding te maken met de buitenwereld.
Het ontwerp richt zich op de herwaardering van de verticale as tussen hemel en aarde: een dimensie die uitnodigt tot stilstand, zelfonderzoek en zelfbewustzijn. Deze verticale as is in het begin voornamelijk goed ervaarbaar in afgebakende ruimtes. Het landschap, met zijn besloten plekken en open vergezichten, ondersteunt dit proces.
afbeelding: uit het archief van de bewoners huidige situatie
Het landschap dat zowel open als besloten is, schept een natuurlijke setting om stapgsgewijs naar binnen te keren om vervolgens vanuit een nieuw bewustzijn, opnieuw verbinding te maken met de buitenwereld. Tramweg 11 ligt precies in dit spanningsveld. Hier krijgt de verslavingskliniek haar plek.
de nummering correspondeert met de afbeelding op de volgende pagina
Op deze open maar besloten plek is een huis voor mensen met een (groei)verslaving ontworpen. Het hoofdthema van het ontwerp is een herwaardering van de verticale as tussen hemel en aarde: een dimensie die uitnodigt tot stilstand, zelfonderzoek en zelfbewustzijn, en zo bijdraagt aan een herstelproces dat ons weer in contact brengt met onze diepere lagen. Vanuit deze plek wordt verbinding gelegd tussen het verticale en het horizontale, daarbij worden er verschillende paden geboden tot contact met jezelf, met de natuur en anderen. Paden die helpen om individuele ontwrichting en de ervaring van innerlijke leegte wezenlijk terug te dringen.
Doelgroep
Waar het huis voor mensen met een verslaving oorspronkelijk gericht was op mensen met de diagnose ‘verslaving’, blijkt uit onderzoek dat de hele westerse samenleving gevangen zit in een groeiverslaving. Daarmee heb ik besloten om de doelgroep breder te maken: mensen die verlangen om afstand te nemen van de persoonlijke verslaving en die hun innerlijke leegte willen vullen met verbinding en betekenis, ongeacht de specifieke verslavings- of groeidrang.
Architectonische inpassing - massa
De architectonische inpassing van ‘het huis’ sluit aan bij het open en besloten karakter van het esdorpenlandschap én bij de vijf herstelfasen zoals beschreven door Tjaden (2011). De route naar de kliniek begint met weidse vergezichten over de weilanden en vernauwt zich na het passeren van een groene natuurlijke poort. Via een beschut grindpad en een smal zandpad ontvouwt het landschap zich opnieuw bij de vijver, waarmee het ritme van open–besloten–open ook in de opzet van het gebouw wordt doorgezet.
Het nieuwe programma sluit aan op de voormalige kleifabriek door de gevellijn voort te zetten en zich te voegen in een enseble, ingebed in de beslotenheid van het bos. Zo ontstaat een harmonieuze samenhang tussen de bestaande structuur en de nieuwe volumes. Daarbij blijft de schaal en hoogte van de nieuwe volumes maximaal twee verdiepingen, een uitdrukking van bescheidenheid naar de natuur.
Architectonische inpassing - materiaal
Bij de architectonische uitwerking is gekozen voor een materialisatie die nauw aansluit bij de locatie en haar geschiedenis. Hoofdzakelijk wordt gebruikgemaakt van aarde, vezels en hout, eerlijke en natuurlijke materialen met waar mogelijk een lokale herkomst.
De ‘rammed earth’ (gestampte aarde) is vervaardigd uit aarde die is uitgegraven op het terrein van de voormalige kleifabriek en het nabei gelegen vochtige hooiland. Het afgraven van de aarde in het hooiland draagt bovendien bij aan het herstel van de natuur, omdat hierdoor de waterhuishouding verbetert, doordat overtollig water beter kan worden afgevoerd.
De dragende structuur bestaat uit ‘rammed earth’ die aan de buitenkant zichtbaar blijft. Kleitegels worden horizontaal om de 500, 750 en 1000 meter geplaatst om erosie te minimaliseren. Zo ontstaat een natuurlijke, aardse uitstraling die het gebouw verankert in zijn landschappelijke context maar ook versterkt in het concept ‘Tussen hemel en aarde’. Daarbij zijn de kleitegels ook een verwijzing daar de voormalige kleifabriek.
De materiaalkeuze sluit nauw aan op de essentie van het huis. In plaats van uit te breiden op de horizontale as, ligt de focus op de verticale as: onderzoeken wat er al aanwezig is in de bodem, de plek en de geschiedenis, en van daaruit verder bouwen. Zo wordt niet iets nieuws toegevoegd aan de omgeving, maar ontstaat het gebouw vanuit de aanwezige grondstoffen en het bestaande landschap zelf.
Programma
Het ensemble omvat de volgende functies:
• Openbare ruimte: entree, receptie en openbare AA-ruimte,
• Gemeenschappelijke ruimtes: eetkamer, woonkamer, bibliotheek, tuin van dood en leven en graf van de drug of choice.
• Therapieruimtes: individueel fase 1, 2 en 3, individueel fase 4 en 5, groepsruimte én yoga-ruimte
• Personeels- en ondersteunende ruimtes: personeelsruimte, linnenkamer / schoonmaakruimte, medicijnkamer, toiletten, keuken en spoelkeuken en trappenhuis
• Slaapverblijf: slaapkamers voor mannen, vrouwen en detox
De slaapkamers zijn ondergebracht in het deel van het gebouw dat zich opent naar de buitenruimte, zo ook de individuele therapie ruimtes voor fase 4 en 5.
De eetkamer bevindt zich tussen de cirkel en het vierkant, tussen de hemel en de aarde. Symbolisch met als boodschap: vergeet bij het voeden op de horizontale as de verticale as niet. In andere woorden; vergeet bij het consumeren in de wereld de essentie niet.
Alle functies liggen aan het wandelpad ‘Axis Mundi’. Het wandelpad dat de hemelse en aarde verbinding biedt, waardoor de gast zijn / haar plek tussen hemel en aarde kan ervaren.
entree; 1. parkeren (besloten), 2. zandweg tussen weilanden (open), 3. bospad (besloten), 4.1 pad over water met reflectie (open)
enseble, ingebed in de beslotenheid van het bos ruimtes perifeer aan het hof, waardoor een afgebakende ruimte ontstaat
ensemble opent naar het landschap
Het vierkant en de cirkel zijn geïnspireerd op universele symboliek: het vierkant als beeld van het aardse, het materiële en de menselijke orde; de cirkel als symbool voor de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie. De bebouwing vormt een vierkant en een cirkel. In het vierkant zijn de ruimtes perifeer aan het hof opgesteld, waardoor een afgebakende ruimte ontstaat. De cirkel is voor de helft onderbroken, zodat zij zich opent naar het landschap.
Voor deze opgave heb ik drie referentieprojecten gebruikt: de Brion Tombe van Carlo Scarpa, Het Mariavall klooster van Dom Hans van der Laan én Vigilius Mountain Resort van Matteo Thun.
De Weense filosoof Ludwig Wittgenstein zei over de Brion Tombe: ‘It is a great temptation to make the spirit explicit,’ and here, in the Brion Cementery, Scarpa succeeded in making the spirit explicit to a degree unmatched by any of his contemporaries. (Robert McCarter 2024, p.269). De Axis Mundi, de verbinding tussen hemel en aarde, is terug te vinden in de de Brion Tombe.
Het principe van naar binnen keren om in contact te treden met jezelf en het goddelijke is kenmerkend voor de kloostertypologie, zoals in het Mariavall Klooster. Uit studies blijkt dat de kloostertypologie is bedoeld om telkens opnieuw van buiten naar binnen te keren. Het hof is daarbij niet een centrum dat plots wordt onthuld, maar een plek die zich geleidelijk ontvouwt. Vanuit de buitenwereld betreedt men eerst een voorportaal via trappen, om vervolgens door een opeenvolging van galerijen, portieken en schakelruimtes geleid te worden naar de kloostergang die de hof omkadert. Door deze afbakening van de ruimte ontstaat een verticale beweging tussen hemel en aarde. Doordat de ruimte omsloten is en er geen verdere afleiding is wordt de aandacht niet naar buiten maar naar binnen geleid.
Vigilius Mountain Resort is gekozen omdat het op 1500 meter hoogte ligt en het je letterlijk dichter bij de hemel brengt maar ook dichter bij de natuur. Dit laatste is zowel terug te vinden in de omliggende lariksbossen als in de natuurlijke bouwmaterialen van lokale herkomst.
De hierboven beschreven concepten richten zich op het herstellen van de verbinding met het innerlijke zelf, de essentie. Ook de relatie met de natuur speelt hierin een wezenlijke rol: het besef dat de mens slechts één schakel is in een groter geheel. Vanuit die gedachte heb ik mij ook laten inspireren door ‘Leven en werken in het ritme van de seizoenen’ van Jaap Voigt.
De cirkel symboliseert de hemel, het oneindige en de spirituele dimensie
Het vierkant symboliseert het aardse, het materiële, de menselijke orde
van buiten naar binnen, steeds opnieuw
1. BUITEN, tuin
2. voorportaal
3. toegangshal
4. passage langs de spreekkamers
5. tussenportiek
6. trappenhuis
7. kloostergang
8. GEVORMD BUITEN, binnenhof
hemel
graf
hemel
horizon
kerktoren - Axis Mundi
hemel
aarde
horizon (verschuift)
berg - Axis Mundi
wandelpad
horizon
zichtlijn op graf
Wat doe jij met de tijd op aarde?
aarde - vierkant
horizon
wandelpad
hemel (reflectie) aarde
hemel
berg - Axis mundi
aarde
boom - Axis mundi horizon
hout / boom
hout / boom
aarde
hout / boom
aarde
hout / boom
hout / boom
Axis Mundi cirkel (hemel) / vierkant (aarde)
Axis Mundi - verticaal licht van boven
ritme van de seizoenen & wandelpad metaforische nazomer
Axis Mundi - verticaal boomstructuur
aarde - verticaal gebouw van aarde
ritme van de seizoenen & wandelpad metaforische herfst
Axis Mundi - verticaal zuilenstructuur
horizon - horizontaal gebakken kleitegels horizontaal tussen de aarde
ritme van de seizoenen & wandelpad metaforische winter
Axis Mundi - verticaal waterspiegel
Axis Mundi wandelpad; de reis tussen hemel en aarde
ritme van de seizoenen & wandelpad metaforische lente
Axis Mundi - verticaal afbakening van de ruimte
wandelpaden
ritme van de seizoenen & wandelpad metaforische lente
klei, gedroogd eigen terrein
klei, gedroogd en vermalen eigen terrein
stro lokale boer op 8 km afstand
zand, gedroogd eigen terrein
bentheimer zandsteen zandsteengroeve op 15 km afstand
zand, gedroogd en vermalen eigen terrein
grind rivier op 10 km afstand
kurk Portugal
grind rivier op 10 km afstand
rammed earth / gestampte aarde bestaat uit een combinatie van zand, klei en grind
Leven met het ritme van de seizoenen & 5 fasen in de kliniek
Op het moment dat iemand ontwaakt, of het nu zomer is of winter, verkeert hij/zij zich energetisch in de nazomer; het besef: ik heb iets los te laten.
fase experimenteren4.& bewegen
zomer winter herfst lente
fase 5. vervulling & verbinding
nazomer
fase 1. stilstaan, luisteren & ontwaken
fase 3. verandering van bewustzijn
fase 2. rouw & compassie
Het ritme van de seizoenen is cyclisch, en toch kan er een herfstdag in de zomer zijn of een winterdag in de lente.
Elke grote kringloop zit vol kleinere kringlopen, het cyclische vol kleine cycli.
Fase 1. Stilstaan, luisteren en ontwaken – Nazomer
De nazomer is de tijd van vertraging. De uitbundige groei van de zomer komt tot stilstand, de warmte blijft nog hangen en nodigt uit tot rust en bezinning. In deze energie weerspiegelt zich de eerste fase van herstel: het moment waarop de cliënt stopt met vluchten en stilvalt. Deze fase heeft vaak het karakter van een crisis, een moment waarop de verslaafde bewust wordt van de ontwrigting van de verslaving. Het ontwaken is geen licht moment, maar een langzaam binnendruppelende confronterende waarheid, die steeds minder te ontkennen valt. Zoals de nazomer uitnodigt tot aarding en aanwezigheid, vraagt deze fase om stilstaan. Niet langer schuilend in middelengebruik, maar leren aanwezig te zijn bij wat zich van binnen afspeelt. Dit is de eerste beweging van herstel: niet vooruitgaan (horizontaal), maar stilstaan, naar binnen keren en aarden (verticaal).
Fase 2. Rouw en compassie – Herfst
De herfst staat voor loslaten. Het is een tijd om los te laten wat niet meer dient en ruimte te maken voor nieuwe inzichten. Wanneer de cliënt in stap 1 is ontwaakt voor de werkelijkheid, wordt men in stap 2 geconfronteerd met de draagwijdte ervan. Het leven van een verslaafde is vaak jarenlang een chaos geweest en met de zojuist geopende ogen overziet de cliënt het slagveld. Te denken aan onbetaalde rekeningen, justitiële maatregelen, onopgeloste relatie- en gezinsproblemen. Het heeft weinig zin om keihard te veroordelen; wat er in stap 2 van de cliënt gevraagd wordt, is een milde houding van rouw en compassie. Rouw is het proces van doorvoelen, waarbij verdriet, schaamte en spijt ruimte krijgen zonder direct in zelfhaat of schuldgevoelens te verzanden. Het is een proces van loslaten van wat is geweest én het durven erkennen van het verlies dat daarbij hoort. Compassie betekent niet dat men het verleden goedkeurt, maar dat men zichzelf toestaat mens te zijn: iemand die fouten heeft gemaakt, maar ook de mogelijkheid heeft om te groeien en te helen. Zoals de aarde in de herfst de bladeren die zijn losgelaten opneemt en verwerkt tot voeding voor in de toekomst, zo helpt compassie om het verlies dat zwaar is zacht te maken en ruimte te scheppen voor groei.
Fase 3. Presencing: een verandering van bewustzijn – Winter
De winter is een tijd van rust en inkeer. Het is de fase waarin het tempo vertraagt en de aandacht naar binnen keert. De winter is de nacht van het jaar: de aarde lijkt stil en slapend, maar onder het oppervlak voltrekt zich een krachtig autonoom proces van vernieuwing en zuivering. De kracht van de winter zit vol paradoxen. In de ogenschijnlijke dood schuilt nieuw leven. In de rust voltrekt zich snelle groei. Het nieuwe ontkiemt in het ogenschijnlijk rottende zaadje.
Bij de cliënt ontstaat in deze fase een diepere verbondenheid met zichzelf: dit ben ik, zo zit ik in elkaar, dit is mijn verleden en van daaruit ontstaat een gevoel voor wat hierbij in de toekomst aansluit. Wat niet essentieel is, valt weg. De cliënt keert terug naar zijn of haar kern: het authentieke zelf. Deze kern is iets anders dan het ego. Waar het ego gericht is op de horizontale beweging van aanzien, kennis, macht. draait deze fase om de verticale beweging van zijn in plaats van hebben.
Presencing: een verandering van bewustzijn
Fase 4. Experimenteren en bewegen – Lente
De lente staat voor vernieuwing en groei. Wat in de winter is voorbereid, begint te ontkiemen. De expansieperiode (horizontaal) van het jaar vangt aan. De lente is de dageraad van het jaar. Fris, nieuw en vol belofte. Maar dit ontwaken verloopt niet zonder slag of stoot; het is ook een worsteling. Het is nog kwetsbaar en kan gemakkelijk gestoord, of zelfs vernietigd worden. De grootste aandacht dient daarom gericht te zijn op verdere worteling (verticale beweging) én vanuit die worteling op een groei naar buiten, die de eerste vormen voortbrengt. Zo is ook het groeiend bewustzijn van de client nog kwetsbaar voor de buitenwereld. Enige bescherming voor de geest is wenselijk. De overgang van een beschermde klinische omgeving naar de buitenwereld is een delicate fase waarin de aandacht langzaam verschuift van interne reflectie (verticaal) naar externe verbinding (horizontaal). Cliënten krijgen de ruimte om in een gecontroleerde setting hun nieuwe vaardigheden in de praktijk te brengen. Dit helpt hen om geleidelijk grip te krijgen op het dagelijks leven en om te leren omgaan met situaties die eerder tot problemen leidden. Zoals bomen en planten steeds groener worden zo experimenteert de client met nieuw gedrag, nieuwe keuzes, nieuwe verbindingen: het tot stand brengen van een verbinding tussen het horizontale en het verticale.
Fase 5. Vervulling en verbondenheid – Zomer
De zomer is een seizoen van actie. Het is de tijd waarin ideeën en plannen tot volle ontwikkeling komen. Net zoals de zomer de planten hun bloemen en vruchten tonen, komt de cliënt in deze fase met de inzichten en vaardigheden die in de herfst, winter en lente zijn voorbereid, in actie. Stap 5 draait niet alleen om het vervullen van wat voor de cliënt wezenlijk is (verticaal), maar ook om het vinden van verbinding met een groter geheel: medemensen, de maatschappij en de wereld (horizontaal). Die verbondenheid ontstaat vanuit iemands eigen mogelijkheden, in samenhang met de persoonlijke geschiedenis en passies.
Belangrijk is dat bij het voeden/consumeren/acief zijn op de horizontale as, de verbinding met de verticale as niet wordt vergeten. Is de consumtie essentieel? Welke behoefte wordt er gevoed?
Vergeet bij het voeden op de horizontale as, niet de verbinding met de verticale as. Is de comsumtie essentieel? Welke behoefte wordt er gevoed?
Tweepersoons slaapkamer. Het delen van de kamer én de zit stimuleert verbinding. Dit draagt bij aan het doorbreken van het isloeren. Halfhoge muren van rammed earth bieden privacy.
1
dakopbouw gebakken kleitegels, dikte 40 mm gebroken vulkanisch gesteente, dikte 170 mm OSB-plaat met bitumineuze waterdichting, dikte 25 m m rietisolatie, dikte 200 mm granulaten van kurk–leem–tras–kalk, laagdikte 0–100 mm houten stammen (“Dippelbaum”), dikte 180 mm houten frame om plafondbalken uit te vlakken, dikte 30 mm leemplaat met afwerklaag van leemstuc, 30 + 10 mm
constructieve muur gestampte aarde / rammed earth, dikte 450 mm keramische tegel 125 x 30 mm (tegen erosie) rietisolatie 2 x 50 mm klei stucplaat met afwerklaag van leemstuc, 30 + 10 mm
constructie zuilengang
eiken balken 150 x 150 verborgen verbinding, zwaluwstaart bentheimer zandsteen, doole- / deuvelverbinding
vloeropbouw binnen
stampleem vloer 200 mm kurk-leem-tras-kalk menglaag 200 mm schuimglasvulling 200 mm
2 3 4 5
vloeropbouw zuilengang
grind 8 – 16 mm, laagdikte ca 40 mm, opgesloten door een stalen randprofiel geotextiel (filterlaag) drainagelaag waterdichte laag (EPDM), met afschot naar HWA underlayment 18 mm + 12 mm, kruislings vuren balklaag 45 × 145 mm, h o h 400 mm geventileerde onderzijde / buitenlucht
Na deze innerlijke reis is het verdoven met alcohol, drugs of compulsief en/of excessief gedrag niet langer nodig. De individuele ontwrichting en de ervaring van innerlijke leegte zijn immers sterk teruggedrongen.
Dit gebeurt door stil te staan op de verticale as, de axis mundi tussen hemel en aarde. Er onstaat ruimte om te aarden en je over te geven aan het grotere geheel.
De verticale as is een dimensie die uitnodigt tot rust, zelfonderzoek, bewustzijn en een herstelproces dat ons opnieuw in contact brengt met onze diepere lagen én de essentie.
Vanuit die hernieuwde innerlijke verbinding kan vervolgens een gezonde relatie met de buitenwereld ontstaan, en vindt de gast zijn of haar plek tussen hemel en aarde.
- Babs Hofland
Deze opgave is tot stand gekomen dankzij de ervaring, kennis en support van velen.
Graag wil ik in het bijzonder bedanken:
Commissie:
Milad Pallesh, Fiona Kydd en Michael Cerrone, voor hun positieve energie en vertrouwen gedurende het proces. Hun inhoudelijke scherpte is van grote waarde geweest bij het verdiepen en aanscherpen van dit onderzoek.
Externe adviseurs:
Dr. Jane Alice Coerts, voor haar kwaliteit om het spirituele aards te maken, alle gelaagde gesprekken onder het genot van koffie, thee en een zelfgebakken pruimentaart. En de prachtige workshop ‘Verlies en Levenskracht’.
Anis Saoudi, architect bij BC architects, voor de workshops over bouwen met aarde.
Peter Schuitemaker, MakerSpace, voor het meedenken over hoe de maquettes te maken.
Adri Verhoef, constructeur, voor de bouwkundige check van de architectonische opgave.
Andere betrokkenen: Prashanti en Ronald, de bewoners van Tramweg 11, voor hun gastvrijheid en hartverwarmende gesprekken over het leven en het zorgsysteem.
Patrick, voor de ruimte en tijd om aan deze opgave te werken vol liefde en overgave.
Max, voor de onvoorwaardelijke support.
Babs Hofland
Turnerstraat 7H 1076 VA Amsterdam
babshofland@gmail.com
+31 (06) 13 75 19 70
© Babs Hofland, 2026. Alle rechten voorbehouden. Behoudens uitzonderingen toegestaan krachtens de Auteurswet mag niets uit deze publicatie worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de auteur.