Taking Root - Joost Emmerik

Taking Root

Joost Emmerik

1

Wortel Vatten

A Hungerstein ( Hunger Stone ) in the Elbe, close to the Czech city Děčín. The texts are chiselled in stone, and highlighted in white in this photo for clarity. The photo was published around 1904. The caption read : Under the suspension bridge at Tetschen, on the left bank of the Elbe, there is a basalt stone about 6 square metres in size in the riverbed, on which the lowest water levels per year have been engraved since the 14th century. This year ’s water level is the lowest since 1417. Also engraved in the stone are the words : ‘ If you see me, then weep ’.

Photo E. Rennert, lithographische Kunstanstalt, Aussig ( Ústí nad Labem, Czech Republic ).

Een Hungerstein (hongersteen) in de Elbe, bij de Tjechische stad Děčín. De teksten zijn in steen gebeiteld, en in deze foto ter verduidelijking wit gemarkeerd. De foto werd omstreeks 1904 gepubliceerd. Het bijschrift luidde : Onder de hangbrug bij Tetschen, op de linkeroever van de Elbe, ligt in de rivierbedding een basaltsteen van ongeveer 6 vierkante meter groot, waarop sinds de veertiende eeuw de laagste waterstanden per jaar zijn gegraveerd. Het waterpeil van dit jaar is het laagste sinds 1417. In de steen zijn ook de woorden gegraveerd : ‘ Als je me ziet, huil dan ’.

Foto E. Rennert, lithographische Kunstanstalt, Aussig ( Ústí nad Labem, Tsjechië ).

Inaugural lecture Joost Emmerik Head of the Master’s programme in Landscape Architecture Academy of Architecture Amsterdam University of the Arts October 13, 2022 7 : 30 pm Amsterdam Academy of Architecture

The field of garden and landscape architecture works on a Dear attendees, daily basis with the natural and There are beads of sweat on the cultural, the tangible and my brow as I write this ; partly the imaginary, the practical and from the effort of thinking, but the poetic. I view it as a duty more so due to the persistent of the discipline to shape the period of heat. For a week now, multifaceted interconnectedness the temperature has been above between humans and nature: 30 degrees Celsius every day. beyond the anthropocentric idea Verges are arid and yellow, bridg- in which humans are above es are being sprayed with water, nature to a radically inclusive attinights are clammy. tude in which humans realize I have read in the newspaper that there is no separation, that that the water of Elbe is so low they are part of that nature. As that the stones on the bottom of head of Landscape Architecture, the river bed have been uncovI want this idea, and the design ered. The water was also this low practice that follows from such in 1904. A photo from that year a radical principle of equality, shows an uncovered stone near to take root in the Academy of Architecture in the coming the city Děčín in the presentday Czech Republic. A multitude four years. of years are visible in the stone; markings from previous periods CURIOSITEZ DE LA NATURE of drought. The oldest one dates ET DE L ’ART In 1705, the book Curiositez de all the way back to 1417. Harvests la nature et de l’art by the French often failed in such a dry period, which led to the nickname physicist and writer Pierre Le Lorrain, better known as Abbé Hungersteine ( Hunger Stones ).

In the middle of the stone, there de Vallemont, was published.3 is the text : ‘ Wenn Du mich siehst, The frontispiece in this book has dann weine ’ – if you see me, fascinated me since I first saw then weep. 1 it. It shows a Western perspective It is an ominous, but beauti- on the relationship between ful image. The stone has been human and nature at the time of there for centuries, mostly out of the Renaissance, a time in which people ’s sight. Day and night, humanity was experiencing the water of the Elbe flows and major developments in the fields gushes along the stone and of science and culture. erodes it more and more. In the The drawing shows a landevent of a prolonged drought, scape, divided into three the stone surfaces and it shows ‘ natures ’. At the top, the wilderus an otherwise hidden reality ness, beneath that an agrarian of the natural world. We are sud- landscape and then the garden. denly in contact with generaThere are two figures in the tions that came before us who foreground : on the right-side experienced the same thing Natura, nature, depicted as and we are faced with our own Artemis of Ephesus and on the transience. left side Ars, art, science and You can see the stone as a culture, depicted as humankind. dry registration of data, a hydro- All three ‘ natures ’ between logical measuring instrument; them are combinations of Ars at this time and that time, the and Natura; in one Ars plays a water was this high and that high. bigger role, in the other Natura, However, just as the stripes on but they always carry characthe doorpost tell you more than teristics of both in them. These just the height of your child, characteristics may be physthe Hungerstein has a poetic value; ical elements, but they may just the geological, natural world as well be thoughts, desires and the human imagination con- and fears that we project onto the verge herein.2 landscape around us. The TAKING ROOT

6

natuurlijke en het cultuurlijke, het tastbare en het denkbeelBeste aanwezigen, dige, het praktische en het poëtiZweetdruppels staan op mijn sche. Ik zie het als een taak van voorhoofd terwijl ik dit schrijf. de discipline om de veelzijdige Deels van de inspanning van het verwevenheid tussen mens en denken, maar meer nog vanwenatuur om te vormen : voorbij het ge de aanhoudende hitte. Al een antropocentrische idee waarin week lang is het elke dag bode mens boven de natuur staat ven de dertig graden. Bermen zijn naar een radicaal inclusieve dor en geel, bruggen worden houding waar de mens beseft dat natgespoten, nachten zijn klam. er geen scheiding is, dat hij een In de krant lees ik dat het is met de natuur. Deze gedachte water van de Elbe zo laag staat dat en de ontwerppraktijk die volgt de stenen op de bodem van uit zo ’n radicaal gelijkheidshet rivierbed droog vallen. Ook beginsel, wil ik de komende vier in 1904 stond het water zo jaar, als hoofd landschapsarchilaag. Een foto uit dat jaar toont tectuur, wortel laten vatten op een drooggevallen steen bij de de Academie van Bouwkunst. stad Děčín in het huidige Tsjechië.

CURIOSITEZ DE LA NATURE In de steen is een veelheid aan jaartallen zichtbaar, markeringen ET DE L ’ART In 1705 verscheen de puvan eerdere perioden van droogte. De oudste gaat terug tot 1417. blicatie Curiositez de la nature et de l ’art van de Franse natuurIn zo’n droge periode mislukte de oogst vaak, wat leidde tot de kundige en schrijver Pierre Le Lorrain, beter bekend als Abbé bijnaam Hungersteine. Midden op de steen staat de tekst : ‘ Wenn de Vallemont.3 De titelplaat in dit boek fascineert me sinds ik Du mich siehst, dann weine’ – als deze zag. Hij toont een westers je mij ziet, huil dan.1 Het is een onheilspellend, perspectief op de relatie tussen maar prachtig beeld. De steen mens en natuur ten tijde van de ligt daar al eeuwen, meestal bui- renaissance, een tijd waarin de ten het zicht van mensen. Dag mensheid grote ontwikkelingen en nacht stroomt en gutst het wa- doormaakte op wetenschappeter van de Elbe langs de steen lijk en cultureel gebied. en slijt deze meer en meer af. Bij De tekening toont een landaanhoudende droogte komt schap, opgedeeld in drie ‘naturen’. de steen boven, en toont die ons Bovenaan de wildernis, daaroneen anders verborgen werkeder een akker en dan de tuin. Op lijkheid van de natuurlijke wereld. de voorgrond staan twee figuren; Plots staan we in contact met aan de rechterzijde Natura, de generaties voor ons die hetzelfde natuur, verbeeld als Artemis van meemaakten en worden we Efeze en aan de linkerzijde Ars, geconfronteerd met onze eigen kunst, wetenschap en cultuur, verbeeld als de mens. Alle drie de vergankelijkheid.

Je kan de steen zien als een naturen tussen hen in zijn combinaties van Ars en Natura ; in de droge registratie van data, een hydrologisch meetinstrument ; ene speelt Ars een grotere rol, in de andere Natura, maar ze dragen toen en toen stond het water altijd kenmerken van beide in zo en zo hoog. Maar, zoals de streepjes op de deurpost meer zich. Deze kenmerken kunnen fysieke elementen zijn, maar net vertellen dan enkel de lengte van je kind, heeft de Hungerstein zo goed gedachtes, verlangens of angsten die we op het landschap een poëtische waarde; de geologische, natuurlijke wereld en de om ons heen projecteren. Het landschap is zo ook een mengeling menselijke verbeelding komen van de direct tastbare realiteit en hierin samen. 2 Het vakgebied van tuinonze verbeelding, een fysiek en en landschapsarchitectuur werkt een mentaal landschap in één, op dagelijkse basis met het zoals de Hungerstein in de Elbe. 4 WORTEL VATTEN

7

landscape is therefore a mixture Free states such as these of the directly tangible reality can be found everywhere. In and our imagination, a physical Lille, the French garden and landand a mental landscape in one, scape architect Gilles Clément such as the Hungerstein in the designed the Parc Henri Matisse.

Elbe.4 The most striking thing about Four years ago, the artist this park is a seven-metre-high Iwan Smit and I made a contem- island, made from material porary version of the frontisthat became available during the piece with the three natures for construction of a station. The the exhibition Dissident Gardens island is inaccessible to people. in Het Nieuwe Instituut. Three During the design process, hundred years after the original, there was resistance to this idea. we drew a mural six metres high Local residents feared there and four metres wide that would be visual pollution and showed the current relationships were scared they would be between wilderness, agrarian looking out on a building excavalandscape and garden. tion. Today, the island is overFor me, the two drawings grown and it is – in my opinion together act as a thought model – the most magical place in the for interpreting the dizzying park ; an island of wilderness in breadth of the field and the chal- an otherwise manicured environlenges it faces. On the basis ment, a refuge for natural deof the historical and the updated velopment, a mental immersion image, I would like to take you into a type of nature that we through this thought model and may find messy or frightening, use that to explain my vision on but with which we are closely the field and the role of the intertwined.

Academy of Architecture therein.

Last summer, my husband and I were walking through the FIRST NATURE : Scottish Highlands with our AN IMMERSION IN two dogs. Even though Apollo WILDERNESS and the muses didn ’t reveal In the first nature, the themselves, it felt like such imwilderness, we see a rugged land- mersion. The mountains, the scape, with hills, trees, shrubs lakes, the trees, the ferns, the and a spring that flows into a lake moss, the sheep, the water via a waterfall. Several human and the sky hold sway here. I am figures are pictured on the moun- a guest in a world which I am tain. However, these are not part of, but outside of too.5 This split personality ‘ normal ’ people, these are gods. of humankind, which is part of On top of the mountain, Apollo is playing his kithara. Around him, nature and places itself outwe see his nine sisters, the side of it at the same time, may muses, goddesses of art and sci- seem far removed from the ence. The mortal human has everyday practice of the landno place in this wilderness ; it is scape architect. At the same time, the domain of the gods, outside this split is often unconsciously time and reality. a starting point when drawing There is also a mountainous up a design, in which an attempt landscape populated by imagiis made to bring humans and nary figures in the reinterpreta- nature together in an ideal, partion. This wilderness is no adisal situation, often focused longer the domain of gods ; they primarily on human experience. have been ousted by science.

Can we also make space It is the domain of nature itself, for wilderness in our landscapes ? these are places in our society Can we make the other-thanwhere there is plenty of time and human equal or even superior to space for natural processes, the human ? Can wilderness for enhancing biodiversity, and remind us of our natural roots ? for stimulating all life.

8

9

Vier jaar geleden maakten realiseerde de Franse tuin- en kunstenaar Iwan Smit en ik voor landschapsarchitect Gilles de tentoonstelling Dissident Clément het Parc Henri Matisse.

Gardens in Het Nieuwe Instituut Het meest opvallende aan dit een eigentijdse versie van park is een zeven meter hoog de titelplaat met de drie naturen. eiland, gemaakt van materiaal dat Hierin tekenden we, driehonvrijkwam bij de bouw van een derd jaar na het origineel, een station. Het eiland is ontoegankemuurschildering van zes meter lijk voor mensen. Tijdens het hoog en vier meter breed die ontwerpproces kwam weerstand de actuele verhoudingen toonde tegen dit idee, omwonenden tussen wildernis, akker en tuin. vreesden horizonvervuiling en De twee tekeningen samen waren bang op een bouwput fungeren voor mij als een denk- uit te kijken. Vandaag de dag is model om de duizelingwekken- het eiland overgroeid en is het – de breedte van het vakgebied en in mijn beleving – de meest made opgaves die hierin spelen te gische plek van het park ; een duiden. Ik wil jullie aan de hand eiland van wildernis in een verder van het historische en het geaangeharkte omgeving, een actualiseerde beeld meenemen vrijplaats voor natuurlijke ontwikin dit denkmodel en aan de keling, een mentale onderdomhand daarvan mijn visie op het peling in een natuur die we welvakgebied en de rol van de licht rommelig of beangstigend Academie van Bouwkunst hierin vinden, maar waar we nauw mee uiteenzetten. verweven zijn.

Afgelopen zomer wandelden EERSTE NATUUR : mijn man en ik met onze twee EEN ONDERDOMPELING honden door de Schotse hoogIN WILDERNIS landen. Het voelde, ondanks In de eerste natuur, de dat Apollo en de muzen zich niet wildernis, zien we een grillig land- lieten zien, als zo ’n onderdomschap, met heuvels, bomen, peling. De bergen, de meren, de heesters en een bron die via een bomen, de varens, het mos, de waterval uitmondt in een meer. schapen, de wind en de regen Op de berg staan meerdere mens- maken hier de dienst uit. Ik figuren afgebeeld. Maar dit ben te gast in een wereld waar ik zijn geen ‘ normale ’ mensen, dit onderdeel van ben, maar ook zijn goden. Bovenop de berg buiten sta.5 Deze gespletenheid van de bespeelt Apollo zijn kithara. Om mens, die deel is van de natuur hem heen zien we zijn negen zussen, de muzen, godinnen van en zich hier tegelijk buiten kunst en wetenschap. De sterfe- plaatst, lijkt wellicht ver verwijlijke mens heeft niets te zoeken derd van de alledaagse praktijk in deze wildernis, het is het van de landschapsarchitect. Tegedomein van de goden, buiten tijd lijk is deze gespletenheid vaak en realiteit. onbewust een uitgangspunt bij Ook in de herinterpretatie het opstellen van een ontwerp, is er een bergachtig landschap be- waarin getracht wordt mens en volkt door denkbeeldige figuren. natuur juist samen te brengen Deze wildernis is niet langer in een ideale paradijselijke situahet domein van goden ; die zijn tie, vaak vooral gericht op de verdreven door de wetenschap. menselijke beleving.

Kunnen we in onze landschapHet is het domein van de natuur pen ook ruimte maken voor zelf, het zijn plekken in onze samenleving waar volop tijd en wildernis ? Kunnen we het andersdan-menselijke gelijkwaardig ruimte is voor natuurlijke processen, voor het versterken van of zelfs bovengeschikt maken aan de biodiversiteit, voor het stihet menselijke ? Kan de wilmuleren van al het leven. dernis ons herinneren aan onze Dergelijke vrijstaten kunnen natuurlijke wortels ? zich overal bevinden. In Lille

SECOND NATURE : ROOTS IN species or allowing them to come SPACE AND TIME up, incorporating room for the The second nature shows a unexpected and thinking several human who is ploughing the generations ahead, we stimulate land with the aid of oxen, while a great wealth of landscapes that another is sowing seeds in contribute to the enhancement the field. Here, humankind has of biodiversity and that root hutransformed the wilderness man and other-than-human of the first nature into a second life to the place. nature, the cultural landscape In addition to this metathat is agreeable to us. This sec- phorical meaning of rooting, I ond nature, in contrast to the also mean this term very litfirst one, is actually the domain erally : does the design provide of humankind, which is attempt- plants and animals with the ing to appease nature here, in space and time to develop optiharmony with the rhythm of the mally ? In my opinion, the seasons, in order to harvest landscape architect has a ‘ duty food and a home. of care ’ towards the living Three hundred years later, nature with which we work. It is the cultural landscape, in up to us to create conditions addition to being the domain of within which the life, which we agriculture, has become the have plotted with the stroke domain of, among other things, of a pen, can establish itself optimobility, industry, recreation mally and in which natural and energy generation. The urban processes can take place over a landscape – the work area of longer period than a councillor’s many landscape architects – has term. also become an increasingly large part of this second nature. THIRD NATURE : A LIFE OF The pressure on the cultural ITS OWN Back to the print from 1705. landscape is therefore great.

A multitude of parties, each with A low hedge, tightly trimmed, separates the cultural landscape their own interests, come together in a limited space. It is no from the third nature below : the garden. This is arranged in longer about fitting in a single windmill or residential area ; as- rectangular beds, with a leaf pattern therein. Shrubs mark signments are stacked, fields the corners. At the centre of combined, projects tackled in interdisciplinary teams including the garden, there is a fountain that spouts water high, after architects, urban designers, which it falls down and flows cultural historians, ecologists over into a basin via a bowl. and local residents. The role In the reinterpretation, of the landscape architect within we see a very different layout. this is, in my opinion, about rooting the assignment in space The space within the high garden walls is laid out like a and time. living room with a sofa, some The landscape that we see is composed of many layers, pots and a painting. Tiles cover the earth ; the air is the only both natural and cultural. A landscape architect must be able thing that brings life to the garden. This is the domain of the to read this stratification, human, with plants and trees as through the scales and across sparse decoration. Above all, time, and then use this knowledge to create a design that does nature must be agreeable here, no alarms and no surprises justice to the character of the place. This is by no means about please, even though the greatest quality of the garden lies in preserving all that is, but this is about creating a design that is the fact that the garden is not the house. 6 The garden has a life so tailored that it can only be there. By rooting the design in of its own. Even when we are not soil and use, planting appropriate there, when nobody is looking,

10

11

TWEEDE NATUUR : WORTEontwerp te enten op bodem en LEN IN RUIMTE EN TIJD gebruik, passende soorten aan te De tweede natuur toont een planten of op te laten komen, mens die met hulp van ossen ruimte in te bouwen voor het onde grond omploegt, een ander verwachte en meerdere generstrooit zaad uit over de akker. aties vooruit te denken, stimuleDe mens heeft hier de wildernis ren we een grote rijkdom aan van de eerste natuur omgezet landschappen die bijdraagt aan in een ons welgevallige tweede het verbeteren van de biodinatuur, het cultuurlandschap. versiteit en menselijk en andersDeze tweede natuur is in tegen- dan-menselijk leven wortelt op stelling tot de eerste juist wel de plek. het domein van de mens, die hier, Naast deze metaforische in het ritme van de seizoenen, betekenis van wortelen, bedoel de natuur tracht gunstig te stem- ik deze term ook heel letterlijk: men om voedsel en een thuis biedt het ontwerp ruimte en tijd te oogsten. voor plant en dier om zich opDriehonderd jaar later is het timaal te ontwikkelen ? De landcultuurlandschap naast het schapsarchitect heeft naar domein van de landbouw, het mijn idee een ‘ zorgplicht ’ voor domein geworden van onder de levende natuur waar we meer mobiliteit, industrie, recre- mee werken. Het is aan ons om atie en energieopwekking. Ook condities te creëren waarbinhet stedelijk landschap – werkter- nen het leven dat we met een rein van veel landschapsarchipennenstreek hebben ingetekend tecten – is een steeds groter deel zich optimaal kan vestigen en van deze tweede natuur gaan waarin natuurlijke processen uitmaken. plaats kunnen vinden gedurende De druk op het cultuureen langere periode dan een landschap is daarmee groot. Een wethouderstermijn. veelheid aan partijen, elk met een eigen belang, komt samen in DERDE NATUUR : EEN EIGEN LEVEN een beperkte ruimte. Het gaat Terug naar de prent uit 1705. allang niet meer om het inpassen Een lage haag, strak gesnoeid, van een enkele windmolen of woonwijk; opgaves worden gesta- scheidt het cultuurlandschap van de daaronder gelegen derde peld, vakgebieden gecombineerd, projecten aangepakt in natuur : de tuin. Deze is geordend interdisciplinaire teams met in rechthoekige bedden, met onder anderen architecten, ste- daarin een bladmotief. Heesters denbouwkundigen, cultuurhismarkeren de hoeken. Centraal torici, ecologen en omwonenden. in de tuin staat een fontein die De rol van de landschapsarchihet water hoog opspuit, waarna tect hierbinnen gaat mijns het naar beneden valt en via een inziens over het wortelen van de schaal overloopt in een bassin. opgave in ruimte en tijd.

In de herinterpretatie zien Het landschap dat we zien we een heel andere inrichting. is opgebouwd uit vele lagen, De ruimte binnen de hoge tuinzowel natuurlijke als cultuurlij- muren is ingericht als een ke. Een landschapsarchitect woonkamer met een bank, wat moet deze gelaagdheid kunnen potten en een schilderij. Tegels lezen, door de schalen en door dekken de aarde af, de lucht de tijd heen, om vervolgens met brengt als enige leven in de tuin. deze kennis een ontwerp te Dit is het domein van de mens, maken dat recht doet aan de aard met planten en bomen als spaarvan de plek. Dit gaat geenszame decoratie. De natuur moet zins over behoud van alles wat is, hier vooral een welgevallige zijn, maar dit gaat over het maken no alarms and no surprises please. van een ontwerp dat zo op maat Dit terwijl de grote kwaliteit gesneden is dat het enkel en van de tuin ligt in het feit dat alleen daar kan zijn. Door het de tuin niet het huis is. 6 De tuin

all kinds of things happen, per- ARS AND NATURA : A RADICALLY INCLUSIVE haps more than when we are actually there. We can desperately ATTITUDE In the foreground, seated try to hold this back, with tiles, pruning shears and RoundUp. Or in the first nature, Ars and Natura look out over the landscape. we can embrace it and see the garden as a space behind, in front Natura sits leaning back against a tree, her head resting on her of or on top of our home that belongs primarily to the trees, hand, her gaze focused on infinity. Ars sits upright, alert, a the insects and the weather, which we sometimes visit. Can measuring instrument in his hand. He has broken away we be guests in our garden ? from the natural world and sees This does not mean that design no longer matters. It may it from a distance, as a source of inspiration for the arts and actually matter even more.

In my allotment, there is a water science.

Three hundred years later, bowl. It is a simple round bowl, slightly raised on a foot. When it we see the same two human figures. But whereas Natura rains, the bowl fills with water.

Birds come to wash themselves. adopts the same pose, Ars Clouds drift by in it. In the win- has developed a very different ter, the water freezes. Through the focus ; slumped on a plastic design of this bowl, I see the chair, he is immersed in a digital surroundings better, I see ele- wilderness, no longer interestments that I wouldn ’t otherwise ed in the physical world around see because they would be too him. There is nothing for him commonplace, too ubiquitous. to study and to learn. The world The ceramicist Cécile Daladier is no longer alive, but has deonce said : ‘ J ’aimerais faire un vase generated into a place where it is pour y mettre des étoiles’ (I would a matter of course to appropriate like to make a vase to put stars it and extract its raw materials. 12 This typical Western perin).7 The bowl in my garden is like such a vase ; I don ’t see the spective has brought us immense design, but that which the design riches and spectacular growth. wants me to see. 8 However, we are also seeing the Within the garden walls, downside of this now in our humankind shapes its relation- landscapes ; higher temperatures, ship with the world outside forest fires, rising sea levels, those walls. The garden is there- excess nitrogen, sharply declinfore always a model, a microing biodiversity. And this is no cosm that expresses how we see longer just an abstract story or or would like to see our relaa reality that solely exists in tionship to the macrocosm.9 In scientific publications. It can be the reinterpretation, we see experienced by anyone, as the exclusion of that larger world, evidenced also by the beads of in particular, the garden as an sweat on my brow. extension of the home. Can we The resulting challenges can instead see the garden as a no longer be masked with place to experiment with differ- technical solutions aimed solely ent attitudes with regard to at maintaining the status quo. nature ? 10 Can the garden root us We cannot think our way out of in the place and in the larger the current crisis with the world outside of it ? Can the seed systems that got us into it. The for an equal relationship to naproblems require us to develture be sown in the garden, which op a different attitude towards will then grow further outside the natural world and to rethe garden walls ?11 assess our place therein. Beyond the anthropocentric idea in which humans are above nature to a radically inclusive attitude in which humankind realises that

12

13

heeft een eigen leven. Ook als ARS EN NATURA : wij er niet zijn, als niemand kijkt, EEN RADICAAL INCLUSIEVE HOUDING gebeurt er van alles, wellicht Op de voorgrond, gezeten in meer dan als we er wel zijn. We een eerste natuur, kijken Ars kunnen krampachtig proberen dit tegen te houden, met tegels, en Natura uit over het landschap.

Natura zit wat onderuit tegen snoeischaren en RoundUp. Of we kunnen het omarmen en een boom geleund, haar hoofd rustend op haar hand, blik op einde tuin zien als een ruimte dig. Ars zit rechtop, alert, een achter, voor of op ons huis die meetinstrument in de hand. Hij vooral de bomen, de insecten en het weer toebehoort en waar heeft zich afgescheiden van de natuurlijke wereld en beziet deze wij soms op bezoek komen.

Kunnen we te gast zijn in onze van afstand als bron van inspiratie voor de kunsten en de eigen tuin ? wetenschap.

Dit betekent niet dat ontDriehonderd jaar later zie werp er niet langer toe doet. Het we dezelfde twee mensfiguren. doet er wellicht juist nog meer toe. In mijn volkstuin staat een Maar waar Natura een gelijke houding aanneemt, heeft Ars een waterschaal. Het is een simpele ronde kom, iets verhoogd op een heel andere focus ontwikkeld ; onderuitgezakt op een plastic voet. Bij regen vult de schaal stoel is hij ondergedompeld zich met water. Vogels komen zich wassen. Wolken drijven erin in een digitale wildernis, niet langer geïnteresseerd in de voorbij. In de winter bevriest het water. Door het ontwerp van fysieke wereld om hem heen. deze kom, zie ik de omgeving Daar is niets voor hem te onbeter, zie ik elementen die ik derzoeken en te leren. De wereld anders niet zou zien omdat ze te is niet langer bezield, maar veralledaags, te alomtegenwoorworden tot een vanzelfsprekende dig zouden zijn. Keramist Cécile plek om toe te eigenen en grondDaladier zei eens : ‘ J ’aimerais stoffen vandaan te halen.12 faire un vase pour y mettre des Dit typisch westerse perétoiles ’, ik wil graag een vaas spectief heeft ons immense maken om er sterren in te doen.7 rijkdom en spectaculaire groei De kom in mijn tuin is als zo ’n gebracht. Maar nu zien we vaas ; ik zie niet het ontwerp, ook de keerzijde hiervan in onze maar wat het ontwerp me wil landschappen ; hogere temperalaten zien. 8 turen, bosbranden, stijging Binnen de muren van de tuin van de zeespiegel, overschot aan geeft de mens vorm aan zijn stikstof, sterk afnemende biorelatie met de wereld buiten die diversiteit. En dit is allang geen muren. De tuin is zo altijd een abstract verhaal meer, geen remodel, een microkosmos die uit- aliteit die enkel in wetenschapdrukt hoe we onze relatie tot pelijke publicaties leeft. Het de macrokosmos zien of zouden is voor iedereen te ervaren, willen zien.9 In de herinterprevertellen ook de zweetdruppels tatie zien we vooral het buiten- op mijn voorhoofd. sluiten van die grotere wereld, De opgaves die hieruit de tuin als verlengstuk van het voortkomen, zijn niet langer te huis. Kunnen we in plaats daarmaskeren met technische van de tuin zien als een plek om oplossingen enkel gericht op te experimenteren met verhet in stand houden van de schillende houdingen ten opzich- status quo. We kunnen ons niet te van natuur ?10 Kan de tuin ons uit de huidige crisis denken wortelen op de plek én in de met de systemen die ons hierin grotere wereld daarbuiten ? Kan hebben gebracht. De problemain de tuin de kiem gezaaid wor- tiek vraagt om het ontwikkelen den voor een gelijkwaardige rela- van een andere houding tegentie tot natuur, die daarna buiten over de natuurlijke wereld en het de tuinmuren verder groeit ?11 herijken van onze plaats hierin.

it is one with nature. An attitude we can make the landscape rein which we form equal relaflect society as a whole.

The Western dualism, the tionships with the living world fictitious separation between and realize that we are so intertwined that the term nature be- the human and natural world has not always existed. Up until the comes superfluous.

‘While it is essential to cut Middle Ages, the landscape was carbon emissions and heed the seen as something completely alive. The self-evident conwarnings of scientists, we need to learn not only how to act differ- nection between humankind and ently but also how to think difnature was invoked in rituals ferently about the natural world,’ that celebrated natural phenomwrites theologist Karen Armena, such as the longest day strong. ‘We need to recover the or the arrival of spring. Although veneration of nature that human remnants of this live on today, beings carefully cultivated for such as the celebration of the millennia; if we fail to do this, our New Year, these are often so concern for the natural environ- commercialised that the relationment will remain superficial.’13 ship with nature is far from The field of garden and obvious. New rituals can strengthlandscape architecture constantly en the bond between humans mediates between nature and and nature, such as those pracculture ; ‘ every landscape that is ticed during the Fête de la guided, created or designed is a Nature, which hosts thousands presentation and representation of events each year throughout of nature and culture, ’ states France to celebrate nature garden and landscape historian and our close connection with it.

Erik de Jong.14 I am under no Can we reinterpret our tradiillusion that the field will single- tions ? Can we learn to see the handedly solve the climate landscape as animated ? Can crisis or save the world from ruin. we make it tangible through new On the other hand, I do believe rituals that we are more interthat our field can make a major twined with, than separated from, contribution towards develthe natural world ? oping an equal attitude and can Non-Western and precohelp to rediscover some of this lonial societies are dominated by reverence for nature. very different models than those of Western dualism. Many THE MULTIVOICED attitudes are based on the LANDSCAPE idea of the world as ‘ a continuum ‘ Every landscape reflects of time and space, where anithe society that inhabits it, ’ mals, plants and humans are all write philosopher Ton Lemaire permeated by an immanent and landscape archaeologist sacred force that draws them into Jan Kolen.15 The landscape that a synthesised whole’.16 Shamans we see when we look outside, act as intermediaries between huhowever, seems to primarily re- mans and other species of flect humankind, even though the natural world. This attitude, our society is made up of so where all living things are animuch more than humans ; there mated by one and the same force, are so many more voices in the leads to a greater degree of conlandscape. In the coming four nectedness among all life forms years, I want to bring a multitude that nature produces, regardless of voices into the Academy of of species, gender, appearance or Architecture ; voices from other sexuality. Can we learn from times, other cultures than just these other thought models in Western culture, other practices, order to experience the close other species than just the interconnection between all life human one and other fields. By forms ? Can the landscape listening to all voices, both architect learn from the role of human and other-than-human, the shaman ?

14

15

Abbé de Vallemont ( Pierre Le Lorrain ), Curiositez de la nature et de l ’art, 1705, frontispiece.

16

17

Iwan Smit, mural for Dissident Gardens, Het Nieuwe Instituut, 2018.

18

19

Voorbij het antropocentrische zoveel meer stemmen in het idee waar de mens boven de landschap. De komende vier jaar natuur staat naar een radicaal wil ik een veelheid aan steminclusieve houding waarbij de men de Academie van Bouwkunst mens beseft dat hij een is met de binnenhalen ; stemmen uit natuur. Een houding waarbij andere tijden, andere culturen we gelijkwaardige relaties met de dan enkel de westerse, andere levende wereld vormen en praktijken, andere soorten dan beseffen dat we zo verweven zijn enkel de menselijke en andere dat de term natuur overbodig vakgebieden. Door te luisteren blijkt. naar alle stemmen, menselijk ‘ Hoewel het essentieel is de en anders-dan-menselijk, kunuitstoot van koolstofdioxide nen we het landschap de spiegel te verminderen en de waarschu- van de volledige samenleving wingen van wetenschappers ter maken. harte te nemen, moeten we niet Het westerse dualisme, alleen leren hoe we anders kun- de gedachte scheiding tussen de nen handelen, maar ook hoe we menselijke en de natuurlijke anders kunnen denken over de wereld, is niet van alle tijden. Tot natuurlijke wereld, ’ schrijft theo- in de middeleeuwen was het loog Karen Armstrong. ‘ We landschap volop bezield. De vanmoeten iets terugvinden van de zelfsprekende band tussen mens verering van de natuur, die en natuur werd bezworen in mensen duizenden jaren lang rituelen die natuurverschijnsezorgvuldig hebben gecultiveerd ; len als de langste dag of de komst als we dat niet doen, zal onze van de lente vierden. Hoewel zorg om onze natuurlijke omge- restanten hiervan vandaag ving oppervlakkig blijven. ’ 13 de dag voortleven, bijvoorbeeld Het vakgebied van tuin- en de viering van het nieuwe jaar, landschapsarchitectuur bemidzijn deze vaak zo gecommercialidelt voortdurend tussen natuur seerd dat de relatie met natuur en cultuur; ‘ieder begeleid, gever te zoeken is. Nieuwe rituelen maakt of ontworpen landschap kunnen de band tussen mens is een presentatie en repreen natuur versterken, zoals het sentatie van natuur en cultuur, ’ Fête de la Nature dat jaarlijks doet duidt tuin- en landschapshisdoor in heel Frankrijk duizentoricus Erik de Jong.14 Ik heb niet den evenementen te organiseren de illusie dat het vakgebied om de natuur en onze nauwe eigenhandig de klimaatcrisis gaat band hiermee te vieren. Kunnen oplossen of de wereld van we onze tradities herinterpretede ondergang zal redden. Ik heb ren ? Kunnen we het landschap daarentegen wel de overtuiging als bezield leren zien ? Kunnen dat ons vakgebied een grote we door nieuwe rituelen voelbaar bijdrage kan leveren aan het ont- maken dat we meer verweven wikkelen van een gelijkwaardige zijn met, dan gescheiden zijn van houding en kan helpen iets terug de natuurlijke wereld ? te vinden van deze verering In niet-westerse en prekolovan de natuur. niale samenlevingen leven heel andere modellen dan die van het HET VEELSTEMMIGE westerse dualisme. Veel houdinLANDSCHAP gen zijn gestoeld op het idee van ‘ Elk landschap is de spiegel de wereld als ‘ een continuüm van de samenleving die het van tijd en ruimte, waar dieren, bewoont, ’ schrijven filosoof Ton planten en mensen allemaal Lemaire en landschapsarcheodoordrenkt zijn van een immaloog Jan Kolen. 15 Het landschap nente heilige kracht die hen tot dat we zien als we naar buiten een geheel samenbrengt ’.16 Sjamanen fungeren als bemiddekijken, lijkt echter vooral de mens te weerspiegelen. Terwijl laar tussen mensen en andere leden van de natuurlijke wereld. onze samenleving bestaat uit zoveel meer dan mensen ; er zijn Deze houding, waar al het

The self-proclaimed ‘ecotect’ writes philosopher and ecologist Louis le Roy built eco-cathedrals, Matthijs Schouten.22 I think it is beautifully formulated. It structures that wove city and landscape together over a long encapsulates the indifference of nature, and it accentuates huperiod of time, outside the mankind ’s tendency to search influence of regular planning for meaning and to interpret. It agencies. He viewed them not as gardens or as buildings, designates our image of nature as being cultural. but as places where humans, We have created this image plants and animals together built of nature together. And we can an ever-growing, increasingly complex superorganism. It is a therefore also dismantle this image of nature together and reunique practice, in which the entire natural world is part of the place it with an alternative.

Moving past our present concept construction team. The Zoöp model is also focused on cooper- of nature. Moving past the idea that human life is more imporation between human and non-human life. It is an organisa- tant than other-than-human life.

Moving past the idea that mantional model that represents the interests of all zoe – Greek for kind is outside of nature. Moving past the idea that there is a ‘life’ – and makes all voices part of the decision-making process separation between culture and nature to begin with. of organizations.17 Can we learn from these types of alternative I look forward to having the practices to give all voices of ideas I have outlined above take the landscape agency ? Can we root at the Academy of Architecmove towards a practice orture in the years to come. ganised on the basis of a radical principle of equality, where the I thank you for your attention. needs of other-than-human life are just as legitimate as those of human life ? ’ Also, or perhaps especially, outside the spatial domain, there are many voices worth listening to. Philosophy, theology, sociology, anthropology and linguistics can lead to other models, relation-ships, rituals that do more justice to our interconnectedness with nature. What can we learn from Donna Haraway ’s naturecultures 18, from Ton Lemaire ’s ecological spirituality19, from David Abram’s life-world20 or from Aldo Leopold ’s land ethic21 ? How can we express these ideas in our designs ? How could they change our attitude, our practices and our landscapes ?

NATURECULTURE ‘ Nature does not know itself as nature. We designate her as such. And an image is implicit in that designation: our image of nature. To a certain extent, this image says something about nature, but even more than that, it expresses how we see ourselves in relation to that nature,’

20

21

levende geanimeerd wordt door pen ? Hoe veranderen deze een en dezelfde kracht, leidt onze houding, onze praktijk en tot een grote mate van verbonden- onze landschappen ? heid tussen alle levensvormen NATUURCULTUUR die de natuur voortbrengt, los ‘ De natuur kent zichzelf niet van soort, gender, uiterlijk of sekals natuur. Wij benoemen haar sualiteit. Kunnen we leren van deze andere denkmodellen om de als zodanig. En in die benoeming nauwe verwevenheid tussen alle ligt een beeld besloten: ons beeld levensvormen te ervaren ? Kan van de natuur. Tot op zekere de landschapsarchitect leren van hoogte zegt dit beeld iets over de natuur, maar meer nog drukt de rol van de sjamaan ?

Zelfbenoemd ecotect Louis het uit hoe we onszelf in verhouding tot die natuur zien,’ schrijft le Roy bouwde ecokathedralen, structuren die stad en landschap filosoof en ecoloog Matthijs Schouten. 22 Ik vind het prachtig over een lange tijdsperiode aan elkaar weven, buiten het regulie- geformuleerd, het draagt het eigene, onverschillige van natuur re planningsapparaat om. Hij zag deze niet als tuinen of als ge- in zich, en het brengt het betekeniszoekende, duidende van de bouwen, maar als plekken waar mens naar voren. Het benoemt mens, plant en dier samen aan een alsmaar groeiend, steeds com- dat het beeld dat we hebben van plexer superorganisme bouwden. natuur, cultuur is.

Het is een bijzondere praktijk, Dit beeld van natuur hebben waar de hele natuurlijke wereld we gezamenlijk gemaakt. En dit deel is van het bouwteam. Ook beeld van natuur kunnen we dus de Zoöp is gericht op samenwer- ook gezamenlijk afbreken en king tussen menselijk en anvervangen door een alternatief. ders-dan-menselijk leven. Het is Voorbij ons huidige beeld van een organisatiemodel dat de natuur. Voorbij het idee dat menbelangen behartigt van alle zoë selijk leven belangrijker is dan – Grieks voor ‘ leven ’ – en alle anders-dan-menselijk leven. Voorstemmen deel van de besluitvor- bij het idee dat de mens buiten ming van organisaties maakt.17 de natuur staat. Voorbij het idee Kunnen we van dit soort alterna- dat er überhaupt een scheiding is tieve praktijken leren alle stem- tussen cultuur en natuur. men van het landschap een Ik kijk ernaar uit het gedachhandelingsperspectief te geven ? tegoed dat ik hierboven uiteen Kunnen we naar een praktijk heb gezet de komende jaren op georganiseerd vanuit een radicaal de Academie van Bouwkunst gelijkheidsbeginsel, waar de wortel te laten vatten. behoeften van anders-dan-menselijk leven even legitiem zijn als Ik dank u voor uw aandacht. die van menselijk leven ? ’ Ook, of wellicht juist, buiten het ruimtelijk domein zijn vele stemmen om naar te luisteren. Filosofie, theologie, sociologie, antropologie en linguïstiek kunnen leiden tot andere modellen, relaties, rituelen die meer recht doen aan onze verwevenheid met natuur. Wat kunnen we leren van Donna Haraway ’s naturecultures 18, van Ton Lemaire ’s ecologische spiritualiteit 19, van David Abram ’s life world 20 of van Aldo Leopold ’s land-ethiek21 ? Hoe kunnen we deze ideeën tot uiting brengen in onze ontwer-

ACKNOWLEDGEMENTS registered at the Dutch ArchiMany thanks to the team of tects Registration Board as the Academy of Architecture a garden and landscape architect for the warm welcome. I feel free based on work experience to be myself here and thereand portfolio, in addition to an fore to choose my own path. earlier registration as urban Many thanks to Hanneke designer.

Kijne for sharing your expeIn addition to design prorience. The certainty that I can jects, Joost carries out research always contact you gives me projects, mostly self-initiated. confidence.

For example, he has made several Thanks to Lara Voerman exhibitions for Het Nieuwe and Zineb Segrouchni for your Instituut, including Louis le Roy ’s Eco-Cathedral, Carl input during the writing procTheodor Sørensen ’s Geometric ess. This inaugural speech is Gardens and Bèr Slangen’s rock better because of you, just as garden. He recently contributed I am.

Thanks to Klaas Kuitenbrou- to the Dutch entry for the Triennale in Milan and the AUBB wer, I look forward to a collaboration between Het Nieuwe in Shenzhen. Together with architectural historian Lara Instituut and the Academy of Voerman, he conducted research Architecture. on the representation of landThanks to Iwan Smit for creating the images to accompany scapes in gardens. The results can be found at thelandscapethis speech, which are as acceswithinthegarden.com. sible as they are layered.

Joost served on the Talent Finally, many thanks to my husband Sander van Schaik. Your Development Committee of calm, humour and keen mind the Fonds Creatieve Industrie have kept me rooted for over from 2016 to 2020. Since 2021, 20 years. he has been a committee member of the Building Talent scheme.

BIOGRAPHY Joost has taught at the Joost Emmerik ( 1979 ) stud- Rotterdam Academy of Architecied architecture and urban ture, Delft University of Techdesign at Delft University of nology and the Utrecht School of Technology. During an inthe Arts. Since 2016, Joost has ternship at West 8 urban design been affiliated with the Amster& landscape architecture, he dam Academy of Architecture, became increasingly interested where he lectures on the history in garden and landscape arof garden and landscape archichitecture. After completing his tecture. studies in Delft, he decided Since August 2022, he is to focus on this field. Initially at head of the master ’s programme the Engineering Office of the in Landscape Architecture Municipality of The Hague and at the Amsterdam Academy of then at Karres and Brands land- Architecture. scape architecture and urbanism.

Since 2011, Joost works independently, mostly in the field of public space and gardens.

In this capacity, together with De Onkruidenier and Joyce Oomen, he designed the garden of the Amsterdam-Almere pavilion at the Floriade 2022, festival gardens in Chaumont-surLoire, Amiens and Lausanne and is now working on a campus in Belgium, among other things.

Since 2020 Joost has been

22

23

DANKWOORD bouwkundige, op basis van Veel dank aan het team werkervaring en portfolio in het van de Academie van Bouwkunst Architectenregister ook ingevoor het warme welkom, ik voel schreven als tuin- en landschapshier de vrijheid mezelf te zijn en architect. de ruimte mijn eigen pad te Naast ontwerpprojecten kiezen. voert Joost onderzoeksprojecten Veel dank aan Hanneke uit, veelal zelf geïnitieerd. Zo Kijne voor het delen van je erva- maakte hij diverse tentoonstelring. De zekerheid dat ik je lingen voor Het Nieuwe Instialtijd kan benaderen geeft me tuut, onder meer over de Ecokaveel vertrouwen. thedraal van Louis le Roy, de Dank aan Lara Voerman en Geometrische Tuinen van Carl Zineb Segrouchni voor jullie Theodor Sørensen en de rotsinput tijdens het schrijfproces. tuin van Bèr Slangen. Recent leDeze intreerede is beter door verde hij een bijdrage aan de jullie, net als ikzelf.

Nederlandse inzending voor de Dank aan Klaas Kuitenbrou- Triënnale in Milaan en de AUBB wer, ik kijk uit naar een samenin Shenzhen. Samen met archiwerking tussen Het Nieuwe tectuurhistoricus Lara Voerman Instituut en de Academie van voerde hij een onderzoek uit Bouwkunst. naar de representatie van landDank aan Iwan Smit voor het schappen in tuinen. De resulmaken van de beelden bij deze taten hiervan zijn te vinden op rede, die even toegankelijk als hetlandschapindetuin.nl. gelaagd zijn.

Joost maakte van 2016 tot Tot slot, veel dank aan mijn 2020 deel uit van de commissie man Sander van Schaik. Jouw Talentontwikkeling van het kalmte, humor en scherpe geest Fonds Creatieve Industrie. Sinds houden mij al meer dan twintig 2021 is hij commissielid bij de jaar geworteld. regeling Bouwen aan Talent.

Joost heeft lesgegeven BIOGRAFIE aan de Academie van Bouwkunst Joost Emmerik ( 1979 ) stu- Rotterdam, de Technische deerde architectuur en stedenUniversiteit Delft en de Hogebouwkunde aan de Technische school voor de Kunsten Utrecht.

Universiteit Delft. Tijdens een Sinds 2016 is Joost verbonden stage bij West 8 urban design & aan de Academie van Bouwkunst landscape architecture raakte Amsterdam, waar hij college hij meer en meer geïnteresseerd geeft over de geschiedenis van in tuin- en landschapsarchituin- en landschapsarchitectuur. tectuur. Na afronding van zijn Sinds augustus 2022 is studie in Delft besloot hij zich hij hoofd van de masteropleiding op dit vakgebied te richten.

Landschapsarchitectuur aan In eerste instantie bij het Ingeni- de Academie van Bouwkunst eursbureau van de gemeente Amsterdam.

Den Haag en daarna bij Karres en Brands landscape architecture and urbanism.

Sinds 2011 werkt Joost zelfstandig, veelal op het gebied van openbare ruimte en tuinen.

Zo ontwierp hij samen met De Onkruidenier en Joyce Oomen de tuin van het AmsterdamAlmere paviljoen op de Floriade 2022, festivaltuinen in Chaumontsur-Loire, Amiens en Lausanne en werkt hij nu onder meer aan een campus in België. Sinds 2020 staat Joost, behalve als steden-

10.

In the essay ‘ The Land Ethic ’, included in his book A Sand County Almanac, Aldo 1.

Leopold wrote : ‘ We can only be ethical in Author ’s collection. relation to something we can see, understand, feel, love, or otherwise have faith in. ’ 2.

He believed that direct contact with the ‘ What we call a mountain is thus in fact natural world was crucial to our ability to a collaboration of the physical forms of the extend our ethics beyond self-interest. world with the imagination of humans – Aldo Leopold, A Sand County Almanac : And a mountain of the mind. ’ Robert MacFarlane, Sketches Here and There ( New York / Oxford : Mountains of the Mind : A History of a Oxford University Press, 1949 ).

Fascination ( London : Granta Books, 2003 ).

11.

3. ‘ ln the garden we learn how to deal with The frontispiece is based on the ideas of nature without having to deny the creative Italian humanists Bartolomeo Taeggio and power within us. And thus, it becomes a model and a test case with regard to how Jacopo Bonfadio, who wrestled with the question of what exactly a garden is and how we deal with the entire natural and built environment. ’ Dieter Kienast, ‘ Is Landscape it relates to the wilderness and fields about a century earlier. In turn, they built Gardening ? ’, in : Gareth Doherty, Charles on Cicero, who established a separation Waldheim ( eds. ), Is Landscape… ? : Essays on between the world of gods and the world of the Identity of Landscape ( London : humans.

Routledge, 2016 ).

FOOTNOTES

4. ‘ Landscape is simultaneously a geographical and geological, as well as a spiritual and poetic, reality. ’ Ton Lemaire, Met Open Zinnen : Natuur, Landscape, EARTH ( Amsterdam : Ambo, 2002 ).

12. ‘ Those of us who live in capitalist societies today have been taught to believe that there is a fundamental distinction between humans and nature : humans are separate from and superior to nature ; humans are subjects with spirit and mind and agency, whereas nature is an inert, mecha5. nistic object. ’ Jason Hickel, Less is More : ‘ The fascination of these mountains is, I degrowth will save the world ( London : think, the mystery of something which can How William Heinemann, 2020 ). be seen, approached, touched, but never understood. [ … ] And we stand on them, 13. climb them, and pretend that we have conquered them, knowing all the time that Karen Armstrong, Sacred Nature : Restoring they are as remote from conquest or under- Our Ancient Bond with the Natural World standing as the mountains of the moon. ’ ( New York : Alfred A. Knopf, 2022 ) p. 18 H.V. Morton, In Search of Scotland ( London : Methuen & Co, 1929 ) p. 209.

14.

Erik de Jong, Natuurlijke verwantschap : Over 6. tuin- en landschapsarchitectuur, inaugural Urban designer and garden enthusiast lecture ( Leiden : Leiden University, 2006 ).

Pieter Verhagen described this aspect of the garden being different : ‘ In our house we 15. protect ourselves against nature and her Jan Kolen and Ton Lemaire ( eds. ) Landangry moods, while in the garden we schap in meervoud : perspectieven op het actually invite her in and try to put her in landschap in de 20ste / 21ste eeuw ( Utrecht : a friendly mood. ’ He argued that this difUitgeverij Jan van Arkel, 1999 ) p. 20. ference between home and garden should be encouraged as much as possible : ‘ Let us therefore preserve, indeed, cultivate that 16. contrast, and avoid all intermingling in Armstrong ( note 13 ) p. 9. an orderly fashion. ’ Pieter Verhagen, Het Geluk van den Tuin ( Amsterdam : G. W. 17.

Breughel, 1945 ). https://zoop. hetnieuweinstituut.nl/nl 7. ‘ I ’d love to make a vase to hold stars. ’ Cécile Daladier, Rakesprogress ( November 2016 – January 2017 ) no. 2.

8. ‘ Form is no longer an aim, but a means of communication to support life. ’ Gilles Clément, Gardens, Landscape and Nature ’s Genius ( Copenhagen : Ikaros Press, 2020 ) p. 39.

18.

Natureculture is a synthesis of nature and culture that recognizes their inseparability in ecological relationships that are both biophysically and socially formed. See : Donna J. Haraway, The Companion Species Manifesto : Dogs, People, and Significant Otherness ( Chicago : Prickly Paradigm Press, 2003 ) and : Agustín Fuentes, ‘ Naturalcultural Encounters in Bali : Monkeys, Temples, Tourists, and Ethnoprimatology ’, Cultural Anthropology, Vol. 25 ( 2010 ) no. 4, pp. 600 – 624, DOI:10.1111/j.1548-1360.2010.01071.x.

9. ‘ It ’s not nature that we see in the garden, but a reflection of how humans think about 19. nature. ’ Saskia de Wit, ‘ De tuin als Lemaire ( note 4 ) : ‘ In the version of natuurembleem ’, in : Hans Alma and Frank ecological spirituality that I advocate, while G. Bosman ( eds. ), Spiritualiteit van de tuin the importance of intrinsic value and ( Utrecht : Meinema, 2017 ) p. 23.

24

NOTEN

1.

Collectie auteur.

2. ‘ What we call a mountain is thus in fact a collaboration of the physical forms of the world with the imagination of humans – a mountain of the mind. ’ Robert MacFarlane, Mountains of the Mind : A History of a Fascination ( London : Granta Books, 2003 ).

10.

In het essay ‘ The Land Ethic ’, opgenomen in zijn boek A Sand County Almanac, schreef Aldo Leopold : ‘ We can only be ethical in relation to something we can see, understand, feel, love, or otherwise have faith in. ’ Hij geloofde dat direct contact met de natuurlijke wereld cruciaal was voor ons vermogen om onze ethiek verder te laten strekken dan eigenbelang. Aldo Leopold, A Sand County Almanac : And Sketches Here and There ( New York / Oxford : Oxford University Press, 1949 ).

11.

3. ‘ ln the garden we learn how to deal with De titelplaat is gebaseerd op het gedachtegoed van Italiaanse humanisten Bartolomeo nature without having to deny the creative Taeggio en Jacopo Bonfadio, die ongeveer power within us. And thus, it becomes a model and a test case with regard to how een eeuw eerder worstelden met de vraag we deal with the entire natural and built wat een tuin nou precies is en hoe deze zich verhoudt tot de wildernis en de akkers. environment. ’ Dieter Kienast, ‘ Is Landscape Gardening ? ’, in : Gareth Doherty, Charles Hierbij bouwden zij op hun beurt voort op Cicero, die een scheiding aanbracht tus- Waldheim ( red. ), Is Landscape… ? : Essays on sen de wereld van de goden en de wereld the Identity of Landscape ( London : van de mensen.

Routledge, 2016 ).

4.

12. ‘ Landschap is tegelijkertijd een geografische ‘ Those of us who live in capitalist societies en geologische én een spirituele en poëtoday have been taught to believe that tische werkelijkheid. ’ Ton Lemaire, Met Open there is a fundamental distinction between Zinnen : Natuur, Landschap, Aarde humans and nature : humans are sepa( Amsterdam : Ambo, 2002 ). rate from and superior to nature ; humans are subjects with spirit and mind and agency, whereas nature is an inert, mecha5. nistic object. ’ Jason Hickel, Less is More : ‘ The fascination of these mountains is, I degrowth will save the world ( London : think, the mystery of something which can How William Heinemann, 2020 ). be seen, approached, touched, but never understood. [ … ] And we stand on them, 13. climb them, and pretend that we have conquered them, knowing all the time that Karen Armstrong, De heilige natuur : Het they are as remote from conquest or under- herstel van de relatie met onze natuurlijke standing as the mountains of the moon. ’ omgeving ( Amsterdam : Querido, 2022 ) p. 30.

H.V. Morton, In Search of Scotland ( London : Methuen & Co, 1929 ) p. 209.

14.

Erik de Jong, Natuurlijke verwantschap : Over tuin- en landschapsarchitectuur, oratie 6. ( Leiden : Universiteit Leiden, 2006 ).

Stedenbouwkundige en tuinfanaat Pieter Verhagen beschreef dit anders zijn van de tuin : ‘ In ons huis beschermen we ons tegen 15. de natuur en haar boze buien, in de tuin Jan Kolen en Ton Lemaire ( red. ), Landschap halen we haar juist binnen en trachten we in meervoud : perspectieven op het landschap haar vriendelijk te stemmen. ’ Hij pleitte in de 20ste / 21ste eeuw ( Utrecht : Uitgeverij ervoor dit verschil tussen huis en tuin zo Jan van Arkel, 1999 ) p. 20. sterk mogelijk aan te zetten : ‘ Laten we dus die tegenstelling bewaren, ja, aankweken en alle dooreenmenging ordelijk uit 16. de weg gaan. ’ Pieter Verhagen, Het Geluk van Armstrong ( noot 13 ) p. 20. den Tuin ( Amsterdam : G. W. Breughel, 1945 ).

17.

7. https://zoop.hetnieuweinstituut.nl/nl ‘ I ’d love to make a vase to hold stars. ’ Cécile Daladier, Rakesprogress ( November 18.

2016 – January 2017 ) nr. 2. ‘ Natureculture is a synthesis of nature and culture that recognizes their inseparability 8. in ecological relationships that are both ‘ Form is no longer an aim, but a means of biophysically and socially formed. ’ Zie : communication to support life. ’ Gilles Donna J. Haraway, The Companion Species Clément, Gardens, Landscape and Nature ’s Manifesto : Dogs, People, and Significant Genius ( Copenhagen : Ikaros Press, 2020 ) Otherness ( Chicago : Prickly Paradigm Press, p. 39.

2003 ) en : Agustín Fuentes, ‘ Naturalcultural Encounters in Bali : Monkeys, Temples, Tourists, and Ethnoprimatology ’, 9.

Anthropology, Jg. 25 ( 2010 ) nr. 4, ‘ Het is niet de natuur die we zien in de tuin, Cultural pp. 600 – 624, maar een weerspiegeling van hoe de mens denkt over natuur. ’ Saskia de Wit, ‘ De tuin DOI:10.1111/j.1548-1360.2010.01071.x. als natuurembleem ’, in : Hans Alma en 19.

Frank G. Bosman ( red. ), Spiritualiteit van de Lemaire ( noot 4 ) : ‘ In de variant van tuin ( Utrecht : Meinema, 2017 ) p. 23.

25

participation applies, it also applies to distance, to both connectedness and also separation. This distance is a prerequisite for critical thinking and can save us from an uncritical holism, while connectedness helps us avoid an objectifying instrumentalism. This ambiguity or duality is inevitably the fate of a being like the human who now stands in a special way in and against nature, thus in a certain brokenness. ’

Language in a More-Than-Human World ( New York : Vintage Books, 1997 ).

20. ‘ The life-world is the world of our immediately lived experience, as we live it, prior to all our thoughts about it. ’ David Abram, The Spell of the Sensuous : Perception and

22.

Matthijs G.C. Schouten, De natuur als beeld in religie, filosofie en kunst ( Utrecht : KNNV Uitgeverij, 2001 ) p. 11.

21.

Leopold ( note 10 ) : ‘ All ethics so far evolved rest upon a single premise : that the individual is a member of a community of interdependent parts. [ … ] The land ethic simply enlarges the boundaries of the community to include soils, waters, plants, and animals, or collectively : the land. ’

26

ecologische spiritualiteit die ik voorsta, to all our thoughts about it. ’ David Abram, geldt weliswaar het belang van intrinsieke The Spell of the Sensuous : Perception and waarde en participatie maar ook van Language in a More-Than-Human World afstand, van zowel verbondenheid als ook ( New York : Vintage Books, 1997 ). van scheiding. Deze afstand is voorwaarde voor kritisch denken en kan ons behoe21. den voor een onkritisch holisme, terwijl ( noot 10 ) : ‘ All ethics so far evolved de verbondenheid ons helpt een objective- Leopold rest upon a single premise : that the rend instrumentalisme te vermijden. Deze individual is a member of a community dubbelheid of twee-eenheid is onvermijde- of interdependent parts. [ … ] The land ethic lijk het lot van een wezen als de mens dat simply enlarges the boundaries of the nu eenmaal op een bijzondere manier in en community to include soils, waters, plants, tegenover de natuur staat, dus in een and animals, or collectively : the land. ’ zekere gebrokenheid. ’ 20. ‘ The life-world is the world of our immediately lived experience, as we live it, prior

27

22.

Matthijs G.C. Schouten, De natuur als beeld in religie, filosofie en kunst ( Utrecht : KNNV Uitgeverij, 2001 ) p. 11.

Colofon / Colophon Tekst / Text : Tekeningen / Art : Redactie / Copy editing : Vertaling / Translation : Vormgeving / Graphic Design : Druk- en bindwerk / Printing and binding : Lettertype / Typeface : Papier / Paper :

Joost Emmerik Iwan Smit David Keuning Alphabet Town ( Richard Glass ) Mainstudio ( Edwin van Gelder, Patricia Diemunsch ) Raddraaier SSP Drukkers ABC Marist Emotion 1.5, 90 g / m2

© Tekst / Text Joost Emmerik © Tekeningen / Drawings Iwan Smit ( p. 16, 17, 30 – 31 ) © 2022 Amsterdam Academy of Architecture academievanbouwkunst.nl academyofarchitecture.nl

Iwan Smit, The Multivoiced Landscape, 2022.