Margit van der Steen
Gekozen door mannen. De eerste vrouwen in de Nederlandse Gemeenteraden (19191923). Aantekeningen en documentatie, behorende bij Margit van der Steen, ‘ware wonderdieren’. De eerste vrouwen in de Nederlandse politiek [1919-1927] (Boom, Amsterdam 2026) (Voorburg, juli 2026)
Dit document bevat een overzicht van de vrouwen die in de periode 1919-1923 in de Nederlandse gemeenteraden zijn gekozen. De voetnoten bevatten de vindplaatsen van de informatie. Een aantal digitale bronnen zijn niet meer te controleren vanwege aanpassingen in websites of omdat websites uit de lucht zijn gehaald. Het beschikbare beeldmateriaal is niet opgenomen in dit overzicht. Hiervoor kan contact worden opgenomen met de auteur. Voor een verdere toelichting bij het bronnenonderzoek, zie ook de verantwoording in ‘ware wonderdieren.’
Gegevens mogen alleen worden overgenomen met bronvermelding.
1. Anna Aukes-Timmers (Krommenie 1862-1935), Alkmaar, vrijzinnig-democraten
In de gemeenteraad van Alkmaar: 1919-1923.
Trad in 1919 toe tot de Provinciale Staten van Noord-Holland.
Getrouwd met Frederik Johannes Aukes. Uit dit huwelijk kwamen twee kinderen voort.
Een van de oprichters van de Nederlandse Bond voor Vrouwenkiesrecht. Ze zou zich sterk hebben gemaakt voor onderwerpen van sociale aard en gelijk loon voor gelijk werk. 1
2. Jacoba Westerhof-Koopal (Leeuwarden 1875-1969), Alkmaar, SDAP
In de gemeenteraad van Alkmaar: 1919-1927. In 1927 moest Westerhof-Koopal de raad verlaten, omdat de SDAP de voorkeur gaf aan haar echtgenoot.
Pleitte als raadslid voor de reductie van de brandstoffenprijzen. 2
Dochter van Jeep Koopal en Johan Pieters Vissers.
Getrouwd met Jan Westerhof. Ze kregen samen geen kinderen, maar Jan Westerhof had al twee kinderen uit een eerder huwelijk.
3. Gaatske Adriana (Adri) Leendertz-Ladenius (Emmen 1883-1953), Almelo, SDAP
In de gemeenteraad van Almelo van 1919 tot 1941. Als raadslid in Almelo zette zij zich in voor het openbaar en voortgezet onderwijs.
1 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Algemeen Handelsblad, 17-05-1919,1 https://www.openarch.nl/show.php?archive=raa&identifier=f3404c78-8d0d-4de4-956414b727f1f2d8&lang=nl geraadpleegd oktober 2020
2 Jan de Roos, Met enige schroom. Pioniers van het lokaal bestuur (Amsterdam 2000), 78, 80. Ook: https://www.geni.com/people/Jacoba-Koopal/6000000003432062363 Afbeelding via: http://tijdschriften.archiefalkmaar.nl/issue/ALT/1988-05-01/edition/0/page/20
Lid van de Provinciale Staten van Overijssel van 1919 tot 1950
Dochter van een kantonrechter.
Trouwde in 1921 met Albertus Cornelis Leendertz, rechter Het huwelijk bleef kinderloos.
Ladenius had een orthodox-christelijke achtergrond. Na de Hoogere Burgerschool leerde ze schilderen op de Academie voor Beeldende Kunsten. Ze kreeg socialistische sympathieën, las het Volk en sloot zich in 1908 aan bij de afdeling Almelo van de SDAP. In 1909 werd ze partijsecretaris. Ze was actief in de vrouwenkiesrechtstrijd. 3
4. Elisabeth Pieternella Wildeman-Wisse (1885-1968), Amerongen, SDAP Kwam in 1919 in de gemeenteraad van Amerongen.
Getrouwd met E.H.C. Wildeman (1879-1963). 4
5. Maartje Geertruida van Maurik-Oversier, Amersfoort, SDAP 5
6. W. Asser-Thorbecke, V.L., Amsterdam 6 Kwam in 1919 in de gemeenteraad van Amsterdam namens een liberale partij.
Zij was vice-president van de Nederlandsche Bond voor Vrouwenkiesrecht.
7. Nathalia Crielaers, Amsterdam, rooms-katholieken Kwam in 1919 in de gemeenteraad van Amsterdam. Zij werd gekozen in de commissie van bijstand in het beheer der zaken van het Ziekenhuiswezen. 7
8. Liede Eisenloeffel-Tilanus (Amsterdam 1871-1953), Amsterdam, SDAP Kwam in 1919 in de gemeenteraad van Amsterdam.
3 Caspar van Heel, ‘Ladenius, Gaatske Adriana’, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland http://hdl.handle.net/10622/D10BC5BE-6361-4AB0-9D7C-90D3B3D834DA; Jan de Roos, a.w., 80
4 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; http://www.online-begraafplaatsen.nl/zerken.asp?command=showgraf&bgp=255&grafid=136403&char=W
5 Marie Heinen, Vrouwenjaarboekje voor Nederland 1920 (Gouda 1920).
6 https://onderzoek.amsterdam.nl/artikel/kiezen-en-gekozen-worden-vrouwen-en-politiek-amsterdam In 1919 kwamen zes vrouwen in de raad in Amsterdam Zie ook notulen van de vergadering van de gemeenteraad Amsterdam d.d. 7 januari 1920, Stadsarchief Gemeente Amsterdam, Archief van de Gemeenteraad, inv.nr. 5079, nr. 117 deel 1.
7 Jan de Roos, a.w., 78-79; Heinen, a.w.; ‘Amsterdam. Gemeenteraad,’ Nieuwe Rotterdamsche Courant, 05-091919, 1; Patrick Meershoek, ´100 jaar vrouwen in de raad: het was voor iedereen wennen.´ Het Parool 25 januari 2019, https://www.parool.nl/nieuws/100-jaar-vrouwen-in-de-raad-het-was-voor-iedereenwennen~bebbafa1/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F ; Afbeelding via: https://www.atria.nl/search/collectie/phot/bekijk/100001878
Ze zette zich in voor moederschapszorg en pleitte voor de verbetering van de positie van verpleegkundig personeel in gemeenteziekenhuizen. Ook streed ze voor de aanstelling van vrouwelijke inspecteurs bij de zedenpolitie in Amsterdam. In februari 1935 wist zij door een motie te voorkomen dat in de gemeente bij vacatures van vrouwelijke ambtenaren bij gelijke geschiktheid mannen vóór zouden gaan
Dochter van Jan Willem Reinier Tilanus, hoogleraar heelkunde in Amsterdam. Tilanus groeide op als jongste dochter. Ze volgde particulier lager en hoger onderwijs en ging daarna reizen, wat ze bekostigde uit haar bruidsschat.
Trouwde in 1899 met Michel Duco Crop. Hun huwelijk bleef kinderloos. Na zijn overlijden trouwde ze in 1905 met Johannes Wigbold Eisenloeffel, edelsmid. Ook dit huwelijk bleef kinderloos.
Ze was sociaal geïnteresseerd en werd lid van de SDAP na het overlijden van haar eerste man. Ze behoorde tot één van de oprichters van de Amsterdamsche Sociaal-Democratische Vrouwenpropagandaclub (1905). Zij werd in 1914 secretaresse van deze club tot ze in 1919 in de Amsterdamse gemeenteraad kwam. 8
9. Alida Margaretha Koek-Mulder (Amsterdam 1867-1944), Amsterdam, Vrijheidsbond
In de gemeenteraad van Amsterdam van 1921 tot 1935. (NB: Ook in 1921 vonden in Amsterdam gemeenteraadsverkiezingen plaats).
Getrouwd in 1890 met Pieter Cornelis Koek, kleermaker en accountant.
Koek-Mulder was voorzitter van de vrouwengroep van de Vrijheidsbond in Amsterdam van 1922 tot 1931. Ook was ze in de jaren twintig actief in de Nederlandsche Unie voor Vrouwenbelangen en de Nederlandse Vereeniging voor Vrouwenbelangen en Gelijk Staatsburgerschap. Ze voerde onder andere actie tegen het gezinsloon en tegen het ontslag van gehuwde ambtenaressen. 9
10. Dr. Cornelia Frida barones Mackay-Katz (Amsterdam 1885-1963), Amsterdam, christelijkhistorischen
Kwam op 15 juni 1921 in de gemeenteraad van Amsterdam en bleef dat tot 10 oktober 1937. Op 25 juli 1922 het eerste vrouwelijke Tweede Kamerlid uit een protestants-christelijke partij en bleef dit tot 16 september 1941. Ze trad terug vanwege de gezondheidstoestand van haar man. [volgens een alternatieve versie is ze zo laat teruggetreden vanwege pensioenrechten].
Dochter van een advocaat en procureur. Trouwde in 1937 met Constantijn Willem Ferdinand baron Mackay, burgemeester van Ermelo. Hij had uit een eerder huwelijk vier kinderen.
8 Jan de Roos, a.w.,78-79, 82; Heinen, a.w.; Mies Campfens, ‘Tilanus, Liede’, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland http://hdl.handle.net/10622/00230C0A-285F-4E34-BFA352F8F49AFD30 Afbeelding via: Redactie, Tilanus, Liede, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Tilanus
9 Maria Grever, Strijd tegen de stilte: Johanna Naber (1859-1941) en de vrouwenstem in geschiedenis (Hilversum, 1994), 80; http://redeenportret.nl/portret/fe4e25c4-60b6-11e2-b8ec-003048976c14 deze bron is in 2025 niet meer te raadplegen.
Orthodox-protestants opgevoed. In Amsterdam bezocht ze het Barlaeus gymnasium en vervolgens studeerde ze rechten in Amsterdam. Gepromoveerd in 1916 Ze werd advocaat en procureur in Amsterdam. Vanaf 1922 had ze een eigen advocatenpraktijk. Al tijdens haar studententijd had ze een grote belangstelling voor de vrouwenbeweging. In 1909 werd ze bestuurslid van de afdeling Amsterdam van de Bond voor Vrouwenkiesrecht.
In 1919 was Katz toegetreden tot de CHU. Kinderen. Katz was ervan overtuigd dat vrouwen een openbaar ambt konden bekleden, maar dat haar primaire taak toch in het gezin lag. 10
11. Johanna Wilhelmina Antoinette Naber (Haarlem 1859 – 1941), Amsterdam, Bond van Vrije Liberalen, 1921
Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1918 was Johanna een kandidaat van de Bond van Vrije Liberalen (later De Vrijheidsbond genaamd), maar ze stond niet op een verkiesbare plaats. In 1921 kwam ze voor deze partij in de Amsterdam gemeenteraad. Dit werd geen succes en na anderhalf jaar stapte ze uit de gemeenteraad, waarschijnlijk om haar broer Charles, die net weduwnaar was geworden, te verzorgen.
Opgegroeid in Amsterdam in een hervormd milieu. In 1876 slaagde zij voor het eindexamen van de Hogere Burgerschool voor meisjes. Johanna bleef haar hele leven ongehuwd en kinderloos, waardoor zij tot de dood van haar ouders bij hen heeft ingewoond en met de huishouding hielp.
Naar de universiteit gaan was haar niet toegestaan. Naber beoefende huishoudelijke vakken zoals kunstnaaldwerk en was gastvrouw voor intellectuelen van verschillende politieke kleuren die discussies voerden over uiteenlopende onderwerpen. In dit klimaat ging Johanna zich verdiepen in geschiedenis. Aangespoord door haar moeder ging ze steeds meer lezen over de vrouwenkwestie. Na haar dertigste hield zij zich bezig met het feminisme. Zo hielp ze mee met de organisatie van de Nationale Tentoonstelling van Vrouwenarbeid in 1998 in Den Haag en was ze redactrice van het tentoonstellingsblad Vrouwenarbeid. In 1898 werd ze lid van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. Vanaf 1904 was ze bestuurslid van de Wereldbond voor Vrouwenkiesrecht. 11
12. Carry Pothuis-Smit (1872-1951), Amsterdam, SDAP
In 1918 stelde ze zich verkiesbaar bij de Tweede Kamerverkiezingen, maar de SDAP gaf de voorkeur aan Suze Groeneweg.
Op 2 september 1919 kwam ze wel terecht in de gemeenteraad van Amsterdam. Als raadslid zette zij zich voornamelijk in voor moederschapszorg. In 1919 werd ze ook lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland. Ze ijverde in deze functies voor gemeentelijke voorzieningen zoals badhuizen, was- en strijkinrichtingen en kinderbewaarplaatsen. In 1920 kozen de Provinciale
10 https://www.parlement.com/id/vg09ll33l2xw/c_f_frida_katz en B.J.M; Asberg-Schermer, ‘Katz, Cornelia Frida (1885-1963)’ Biografisch Woordenboek van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/bwn18802000/lemmata/bwn2/katz
11 Maria Grever, Strijd tegen de stilte: Johanna Naber (1859-1941) en de vrouwenstem in geschiedenis (Hilversum, 1994), 80; Maria Grever, Naber, Johanna Wilhelmina Antoinette, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Naber
Staten haar tot lid van de Eerste Kamer. Pothuis-Smit is daarmee de eerste vrouw in de Senaat. Haar raadsperiode in Amsterdam duurde tot juli 1924. Op 8 juni 1937 trad ze terug uit de EK.
Carry Pothuis-Smit was geboren in 1872 als de dochter van een ijzerhandelaar. Ze kwam uit een middenstandsmilieu. Ze behaalde haar onderwijzersakte en ging voor de klas staan. Daarna werd ze lid van de SDAP. Trouwde in 1903 met Samuel Pothuis, diamantbewerker. Ze kregen één zoon en twee dochters. De kinderen werden geboren in 1904,1906 en 1909.
Carry Pothuis-Smit ging zich steeds meer richten op de scholing van vrouwelijke arbeiders en was mede-oprichtster van de Sociaal-Democratsiche Vrouwenclub. Ook was ze redacteur van het door haarzelf opgerichte vrouwenorgaan van de club: De Proletarische Vrouw 12
13. Thiska Thiel-Wehrbein (1866-1941), Amsterdam, Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB) Komt in 1919 in de gemeenteraad van Amsterdam. Thiel-Wehrbein werd gekozen in de commissie van bijstand voor het onderwijs en in de commissie van bijstand voor de zaken van openbare gezondheid. Notulen gemeenteraad Amsterdam 13 juli 1922 bevestigen dat zij dan niet meer in de Gemeenteraad zit.
Getrouwd met advocaat Jan Hendrik Thiel. Ze had twee kinderen, waaronder de classicus en historicus Johannes Hendrik Thiel. Twee kinderen.
Ze was hoofdbestuurslid van de Vereeniging van Staatsburgeressen en lid van de Nationale Vrouwenraad. 13
14. Henderika van Zelm-van den Berg (Nieuweschans 1874-1961), Amsterdam, CPH Kwam in 1919 in de gemeenteraad van Amsterdam. Dit bleef ze tot 1931 met een onderbreking in de periode 1921-1923.
Dochter van Willem van den Berg, smid en treinmachinist, en Jenneke Jacobs. Trouwde in 1886 in Arnhem met Johan Gerhard van Zelm, schilder. Uit dit huwelijk werden vier kinderen geboren. Rond 1913 verloor Johan zijn baan door zijn vakbondswerk. Henderika werd hierna lid van de SociaalDemocratische Partij (SDP).
Tijdens de Eerste Wereldoorlog organiseerde ze verschillende arbeidersvrouwenprotesten. 14
15. Henriëtte Hoogstraal-de Haan (Zaandam 1888-1943), Apeldoorn, SDAP
12 Els Kloek, Smit, Wilhelmina Carolina Benjamina, in: Digitaal Vrouwenlexicon Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/CarryPothuisSmit, Heinen a.w.; Jan de Roos, a.w.,78-69, 82-83; https://geneanet.org geraadpleegd 7 juli 2025.
13 https://www.atria.nl/search/collectie/phot/bekijk/100014932; Amsterdam. Gemeenteraad,’ Nieuwe Rotterdamsche Courant, 05-09-1919, 1. https://www.openarch.nl/search.php?name=Thiska+Wehrbein; Heinen a.w.; Jan de Roos, a.w., 78-79.
14 Willemien Schenkeveld, Berg, Henderika van den, in: Digitaal Vrouwenlexicon Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/BergHenderika
Dochter van Izak de Haan en Betje Rubens. Haar zus is Carry van Bruggen, haar broer is Jacobs Israel de Haan.
Getrouwd met Hartog Hoogstraal (1890-1943). Ze kregen vier kinderen, waarvan een maar een paar dagen geleefd heeft.
Van joodse afkomst. Eind 1940 is zij door de bezettingsautoriteiten ontslagen. Henriette is te Auschwitz overleden in 1943. 15
16. P. C. Felix-de Boer, Arnhem, Economische Bond
Mr. Felix-de Boer wordt in 1918 benoemd tot waarnemend griffier In 1922 staat ze ook op de lijst voor de Tweede Kamer. 16
17. Adriana Johanna Maria Wilhelmina Janzen-Hemmelder (Deventer 1873-1937), Arnhem, rooms-katholieken
Janzen-Hemmelder was de eerste katholieke vrouw in Arnhem die een raadszetel heeft verworven. Getrouwd met Johann Eilard Marie Janzen (1865-1904). Ze kregen twee kinderen. Ze was al weduwe toen ze in de raad kwam.
Ze was voorzitter van de R.K. Vrouwenbond Arnhem. 17
18. M.J.A. Sark-Schim van der Loef, Assen, VDB
Kwam op 14 april 1921 tussentijds in de gemeenteraad als de eerste vrouw in de gemeenteraad in Drenthe.
Ze vertaalde het boek Otto Gmelin, De natuurlike historie van de burger Dit boek verscheen in 1930. 18
19. Johanna Elisabeth Prins-Eikema (1865-1949), Avenhorn, Lijst 2 (Vrijzinnig)
In de gemeenteraad vanaf 1919. In 1923 nam ze ontslag omdat ze met haar man ging verhuizen naar Alkmaar. Als gemeenteraadslid stelde ze voor om de helft van de kosten van het Witte Kruis ten laste van de gemeentekas te brengen.
15 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; https://www.joodsmonument.nl/nl/page/153079/henriette-de-hoogstraal-de-haan; https://oorlogsgravenstichting.nl/persoon/66250/henriette-hoogstraal-de-haan; https://apeldoorn.pvda.nl/wp-content/uploads/sites/399/2015/09/Links-aan-de-Grift-deel-1.pdf
16 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, De Telegraaf, 15-05-1919; Schager Courant 19 januari 1918; Amersfoorts Dagblad- De Eemlander 15 april 1922.
17 ‘De eerste’, Het Centrum, 17-05-1919; H.J. Dieben, R.K. ‘Wie is dat?’ Biografisch lexicon van bekende Nederlandsche Rooms-katholieke tijdgenooten (Leiden) http://www.dbnl.org/arch/_rkw001rkwi01_01/pag/_rkw001rkwi01_01.pdf; openarch.nl; ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, De Telegraaf, 15-05-1919; Afbeelding via https://1.bp.blogspot.com/PL_9naBwUsE/YBHynAbostI/AAAAAAAAG_E/zn5AkHxmKlUb__nxRRwyPb8l4fc45l0MwCLcBGAsYHQ/s1519/Arn hem%2BA.J.M.W.%2BJanzen-Hemmelder.png Geraadpleegd 18 nov 2022
18 H. Gras e.a. (red.), Geschiedenis van Assen (Assen, 2000), 278.
Getrouwd met Dirk Hendrik Prins, hoofdonderwijzer van een openbare lagere school in Grosthuizen. Lid Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. 19
20. A. de Vries-Zwart, Baarderadeel, SDAP. 20
21. Mej. K. Lodder, Baarn, SDAP.
In de gemeenteraad van Baarn van 2 februari 1920 tot 1923. 21
22. Neeltje (Nelly) de Smit-de Heer (Buiksloot 1874-1965), Baarn, Vrijzinnig democraten
In 1921 werd ze benoemd tot gemeenteraadslid in Baarn. In 1923 werd ze herkozen voor de VDB. In 1927 werd ze niet herkozen, maar in 1935 werd ze opnieuw als raadslid geïnstalleerd.
Dochter van Jan de Heer en Neeltje Rinses.
Getrouwd met Johannes David Daniël de Smit, onderwijzer. Ze kregen twee kinderen. 22
23. Gartje ten Have-Land, (Nieuw Beerta 1875- Groningen 1964), Beerta, Vrijzinnig democraten
Vanaf 1919 zit Ten Have-Land tien jaar in de gemeenteraad van Beerta. Ze neemt dan vervroegd afscheid omdat ze met haar man naar de stad Groningen verhuist. De partij is niet bekend.
Ten Have-Land is een boerendochter.
Toen ze bijna 20 was, trouwde ze in Beerta met boerenzoon Boelo Luitjen ten Have. Ze gingen in de Kroonpolder wonen, op de familieboerderij van de Ten Haves. Er werden zes kinderen geboren, waarvan een paar slechts kort leefden. 23
24. J. C. M. Wolf-Buijs, Beverwijk, SDAP
Wolf-Buijs was gemeenteraadslid van 1919 tot 1921 en maakte zich als gemeenteraadslid van Beverwijk sterk voor consultatiebureaus voor moeders en zuigelingen. 24
25. Mevr. Meuter, Bierum, Vrijzinnig democraten 25
Uit het Nieuwsblad van het Noorden d.d. 01-11-1922 blijkt dat ze in 1922 in de raad zit.
26. H. Bentheim-Wilde, Boskoop, SDAP 26
19 Marie Heinen, Vrouwenjaarboekje voor Nederland 1920 (Gouda 1920), 13; Jan de Roos, a.w., 80; http://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/ach_lieve_tijd_west-friesland/alt_wf_457.php; https://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/ach_lieve_tijd_west-friesland/alt_wf_456.php
20 Heinen, a.w.
21 Mededeling Nelleke Both, griffier Baarn. 9 maart 2020.
22 http://groenegraf.nl/raadsliddetail.php?nummertje=53; http://groenegraf.nl/hetverhaalvan.php?id=9190; https://www.genealogieonline.nl/voorouders-in-het-eemland/I58802.php
23 https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-groningse-gemeenteraden Website geraadpleegd 21 nov 2022
24 Jan de Roos, a.w., 80; Heinen a.w.
25 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Nieuwsblad van het Noorden, 26-05-1923; Nieuwsblad van het Noorden, 0111-1922.
26 Heinen, a.w.
27. Johanna Maria Neve-Reintjes, Breda, SDAP
In 1919 direct in de gemeenteraad gekomen.
Johanna Maria Reintjes was getrouwd met Theodorus Neve. Ze kregen twee kinderen. 27
28. Elisabeth Henriëtte Maria (Elise) Bahlmann (1872-1944), Bussum, rooms-katholieken
In 1920 publiceerde ze Populaire besprekingen over de grondbeginselen onzer staatsinrichting (Bussum 1920). 28
29. Marianne Goudeket-Philips (1886-1951), Bussum, SDAP
In 1919 in de gemeenteraad gekozen.
In de eerste vergadering als gemeenteraadslid diende ze een voorstel in om ’s avonds te vergaderen, omdat gehuwde vrouwen overdag vaak moeilijk tijd kunnen vrijmaken. Het voorstel werd nipt verworpen. Al na een half jaar moest Goudeket-Philips het raadslidmaatschap opgeven, omdat ze het niet meer kon combineren met de zorg voor haar gezin. Ze had al twee kinderen voor ze in de raad kwam en daar kwam nu een derde kind bij.Huwelijksproblemen en haar postnatale depressie droegen ook bij aan de keuze om te stoppen.
In 1927 stelde ze zich echter opnieuw kandidaat voor de gemeenteraad en ze werd verkozen. Ze hield zich nu vooral bezig met onderwijs, opvoeding en volksgezondheid.
Ze was gehuwd met Sam Goudeket, tevens SDAP’er. Hij kon haar toenemende belangstelling voor het religieus socialisme niet meer volgen. Het leidde tot problemen tussen de twee en Marianne Goudeket-Philips moest uiteindelijk zelfs in een psychiatrisch ziekenhuis worden opgenomen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten zij en haar echtgenoot ondergedoken, waardoor ze de oorlog hebben overleefd Afkomstig uit een joods milieu en vooral bekend geworden als schrijfster van romans. 29
30. Mejuffrouw J.H.H. Stants (1869-1935), Bussum, Economische Bond De eerste vrouw in Nederland die kandidaat stond voor een zetel in de gemeenteraad in februari 1919. In Bussum was tussentijds een raadszetel vacant en in februari 1919 ontbrandde de strijd om deze zetel. In 1919 werd ze kandidaat gesteld door de afdeling van de Economische Bond. Bij tussentijdse raadsverkiezingen in februari 1919 ging Stants door naar de tweede stemronde. Kiezer J. Van Eizenga maakte hier bezwaar tegen, omdat zijns inziens vrouwen in de toen nog geldende Grondwet en Kieswet geen kandidaten konden zijn. Dit leverde veel strijd op, Stants won het toen niet maar ze trad wel toe tot de Raad bij de verkiezingen in mei 1919. In verschillende
27 Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen a.w.; https://rotterdam.voorouder.nl/getperson.php?personID=I609614&tree=voorouders
28 ‘De vrouw en de Gemeenteraad’, Het Centrum, 12-04-1919; https://www.myheritage.com/FP/genealogysearch-ppc.php?lang=NL&type=&action=person&siteId=66177961&indId=1000037&origin=profile Het huisgezin, 21-12-2020; Heinen a.w.
29 Jan de Roos, a.w., 80-81; Heinen a.w.; https://www.joodsebibliotheek.nl/auteur/pEo/Marianne-Philips/ ; M.Breedt-Bruyn, Tijdloze ogenblikken – een biografie van Marianne Philips (Utrecht 1998) 23-28.
krantenartikelen werd men door de Economische Bond aangespoord om op Stants te gaan stemmen. 30
31. Ing. Maria Elisabeth (Marie) Bes (Tilburg 1882-1938), Delft, VDB
In 1919 was Bes lijsttrekker voor de VDB voor de gemeenteraadsverkiezingen in Delft. In 1920 trouwde ze met Theodoor Gottlieb Stellweg, een Lutherse predikant. Op 19 maart 1920 stopte Bes als raadslid vanwege het huwelijk.
Dochter van Klaas Bes en Johanna Stoel. Ze verhuisde in 1900 met haar moeder en broer naar Delft. Ze was de eerste vrouwelijke student aan de Technische Hogeschool in Delft in 1900. In 1904 haalde ze haar diploma voor scheikundig ingenieur. Ze werd aangesteld als assistent in de natuurkunde aan de Polytechnische School.
In 1920 trouwde ze met Theodoor Gottlieb Stellweg, een Lutherse predikant
Ze was actief in de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht Ze was ook mede-oprichter van de Vrijzinnige Democratische Vrouwenbond. 31
32. Catharina Margaretha (Toos) Post (Delft 1886-1971), Delft, rooms-katholieken (R.K. Staatspartij) Kiesvereeniging ‘Recht en Plicht’
In de gemeenteraad van 1919 tot 1939. Als raadslid pleitte zij voor een bijdrage van 20.000 gulden uit de gemeentekas aan het Rijksmuseum. Het voorstel werd uiteindelijk zonder stemming aangenomen. Ook diende ze een motie in om onderwijzeressen bij het aangaan van een huwelijk uit de betrekking te ontslaan.
Dochter van Cornelis Post en Sophia Maria Clara Helmig. Mede-oprichter van de Rooms-Katholieke
Bibliotheek in Delft, hiervan werd ze in 1916 directeur. Haar geloof ging boven alles. Ze zag af van een huwelijk, omdat ze meende dat haar bestemming elders lag. 32
33. Antonia Gerarda Veer-Versteeg (Waarder 1882- Delft 1973), Delft, SDAP
30 Lars Wieringa, ‘Bussumse gemeenteraadsverkiezingen door de jaren heen’, Historische Kring Bussum, jaargang 21, nummer 3 (december 2005), 53-63, alhier 56-58: https://www.historischekringbussum.nl/index.php/42-bussums-historisch-tijdschrift-contactblad?start=180 Advertentie, De Gooi- en Eemlander, 15-02-1919, 1; Manifest aan de Kiezers voor den Gemeenteraad te Bussum’, Gooi- en Eemlander, 22-02-1919, 1; Heinen a.w. 31Jan de Roos, a.w., 79-80; Heinen, a.w.; H.M. Bonebakker-Westerman, ‘Toos Post 1886-1971’ in: Aafje MeijerSchaap e.a. (red.) Delftse vrouwen van vroeger door Delftse vrouwen van nu (Delft: vrouwen Organisatie & Coördinatie, 1996),148-159; http://home.kpn.nl/j.bes.2/artikel.htm Artikel ‘Maria Elisabeth (Marie) Bes, Ingenieur en Gemeenteraadslid te Delft’
32 Heinen, a.w.; H.M. Bonebakker-Westerman, ‘Toos Post 1886-1971’ in: Aafje Meijer-Schaap e.a. (red.) Delftse vrouwen van vroeger door Delftse vrouwen van nu (Delft: vrouwen Organisatie & Coördinatie, 1996),148-159; Crisismaatregelen’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 13-11-1919; Ingekomen giften’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 27-09-1919; ‘De vrouw en de gemeenteraad’, Het Centrum, 12-04-1919; http://www.wikidelft.nl/index.php?title=Post,_Toos; afbeelding via https://atria.nl/bibliotheekarchief/collectie/foto/100002313/
In de gemeenteraad van Delft van 1919 tot 1922. In 1922 gaf ze haar zetel op, waarschijnlijk door familieomstandigheden. Komt tegenover Post te staan in de strijd om ontslag vrouwelijke leerkrachten. IJverde onder andere voor verbetering in de zuigelingzorg
Trouwde in 1906 met Jacobus Catharinus Veer (1879-1953). Kreeg een dochter, geboren in 1910. anaf 1907 was ze voorzitter van de Sociaal-Democratische Vrouwenbond. Beschreven als een onvermoeibare propagandiste voor de arbeidersbeweging. 33
34. J.E. (Johanna Elisabeth) Lems-Valkenburg (Den Helder 1877-1945), Delft, CHU
Ze kwam in 1922 tussentijds in de gemeenteraad en bleef tot 1931 in de raad.
Getrouwd met sergeant Dirk Lems in 1899 op 22-jarige leeftijd. Vermoedelijk geen kinderen 34
35. Charlotte Amalia Magdalene van der Mandele-Stein (Lippt Detmond Duitsland 1866 - ?), Delft, Liberaal (V.B.)
Ze kwam in 1920 tussentijds in de gemeenteraad en bleef tot 1931 in de raad
Ze was getrouwd met W.F. van der Mandele, een effectenhandelaar uit Delft, maar werd als weduwe aangeduid 35
36. Geerdina Wilhelmina Bleumink-Louman (1877-1970), Den Haag, SDAP
In de gemeenteraad van Den Haag in de periode 1919-1931. Lid van de Provinciale Staten 1936-1939.
Trouwde in 1904 met Wijnand Bluemink, portier. Ze kregen vijf kinderen. Actief in socialistische (vrouwen)beweging. 36
33 H.M. Bonebakker-Westerman, ‘Toos Post 1886-1971’ in: Aafje Meijer-Schaap e.a. (red.) a.w.; 148-159, 150151; Heinen, a.w.; https://www.stratenvandelft.nl/straat.php?id=AntoniaVeerstraat; gegevens over geboorte, huwelijk, kind via openarch.nl; online-begraafplaatsen.nl; https://groenevelddelft.nl/tng/getperson.php?personID=I324258&tree=1;
34 ‘Andere gemeenten’, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 24-05-1923; ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad 24-05-1923; H.M. Bonnebakker-Westermann, ‘Toos Post 1886-1971’ in: Aafje Meijer-Schaap e.a. (red.), a.w. 148-159,156; https://www.openarch.nl/hua:2E0C899E-C22C-4AE1-B493ABA706266DF3 geraadpleegd 2 december 2022.
35 https://www.openarch.nl/hga:48B92631-3F9B-454D-8B0F-BC65C3F2B37C/nl geraadpleegd 2 december 2022; H.M. Bonnebakker-Westermann, ‘Toos Post 1886-1971’ in: Aafje MeijerSchaap e.a. (red.), a.w. 148-159, 156; Andere gemeenten’, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 24-05-1923; ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad 24-05-1923.
36‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Jenny Schoenmaker, ‘Vrouwen in de Haagse gemeenteraad in het Interbellum’, Jaarboek 1993 Geschiedkundige Vereniging Die Haghe (1993) 205-245; https://www.genealogieonline.nl/demmers-harmeijer-extended-family/I319092.php; http://shie.nl/budve/Archipelbuurt/123/123.htm; https://www.openarch.nl/search.php?name=Geerdina+Wilhelmina+Louman geraadpleegd 22 nov 2022
37. M. U. J. Bon-Van der Knaap, Den Haag, Bond voor Katholieke Kiesverenigingen RKSP, 1922 Bon-van der Knaap kwam in april 1922 in de gemeenteraad van Den Haag omdat er een vacature was ontstaan na het bedanken van de heer C. L. Koning. In 1919 was ze nog op een onverkiesbare achtste plek gezet. Negen maanden later was ze alweer vertrokken; zwanger van haar vijfde kind.
Getrouwd met Gerardus Petrus Bon, een journalist en de voorzitter van de R.K. Journalistenvereniging. 37
38. Johanna Wolda-Van der Puil (1889 - ?), Den Haag, CPH
In de gemeenteraad van Den Haag in 1919 -1923.
Eerst gehuwd geweest met W. Wolda (tot februari 1922), vanaf december 1922 met H.J. Nijhuis. Ze had geen kinderen. 38
39. Johanna Jacoba van Eijkel-Nobel, (1866 - ?) Den Haag, SDAP
In de gemeenteraad van Den Haag vanaf 26-9-2021 tot en met 1923.
Gehuwd, een kind. 39
40. Titia Cornelia Goedhuis-Van der Ploeg, Deventer, Economische Bond In 1919 tot raadslid in Deventer benoemd, omdat de heer H. J. Jordens voor de functie bedankte. 40 Drie kinderen.
41. Antsje Timmerman-Lenstra (Weststellingerwerf 1883-1946), Deventer, SDAP
Dochter van arbeider Karste Lenstra en Gardijntje Johannes Bosma. In 1905 trouwde ze met fabrieksarbeider Hein Timmerman. Ze kregen vijf kinderen, van wie twee voor het eerste jaar overleden. 41
37 Jenny Schoenmaker, ‘Vrouwen in de Haagse gemeenteraad in het Interbellum’’, a.w. 205-245. ‘De vrouw en de Gemeenteraad’; Het Centrum, 12-04-1919; ’s-Gravenhage. Gemeenteraadslid’, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 22-04-1922, 1; https://www.openarch.nl/search.php?name=Maria+Huberta+Johanna+van+der+Knaap. Volgens deze bron, geraadpleegd 22 nov 2022, een kind. Maar Schoenmaker spreekt over vijf kinderen, Schoenmaker overgenomen Afbeelding: https://geheugen.delpher.nl/nl/geheugen/view/bonknaap?facets%5BsubthemeStringNL%5D=Politiek+en+koningshuis&coll=ngvn&maxperpage=4&page=16703&id entifier=CBG01%3A2171
38 Algemeen Handelsblad 23-05-1919; Jenny Schoenmaker, a.w.; ‘De vrouw en de Gemeenteraad’; Het Centrum, 12-04-1919.
39 Jenny Schoenmaker, a.w.; Het Centrum, 12-04-1919.
40 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Algemeen Handelsblad, 18-07-1919, Heinen a.w., Erna Lammers, Door mannen gekozen. De eerste vrouwen in de Deventer gemeenteraad (Zutphen 2020).
41 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Jan de Roos, a.w.; 79; Heinen a.w.; https://www.myheritage.nl/family13_13000120_162024611_162024611/timmerman-hein-timmerman-antsje-lenstra; https://www.openarch.nl/search.php?name=Antsje+Lenstra geraadpleegd 18 nov 2022; https://www.openarch.nl/hco:449C2B33-0A3D-4EBC-9B54-A0567316C928/nl geraadpleegd 18 nov 2022; Erna Lammers, Door mannen gekozen. De eerste vrouwen in de Deventer gemeenteraad (Zutphen 2020).
42. Francina Kramer-Mampaeij (1879), Dordrecht, SDAP
Getrouwd met Pieter Kramer in 1900. 42
43. F. Boon-Renes, Enschede, CP 43
44. Grietje Veenhuizen-Lammerts (Steenwijk 1883-1955), Enschede, SDAP
Kwam in december 1919 in de gemeenteraad als opvolger van de heer Wiardi. Ze zette zich in de raad in voor bezoldiging vroedvrouwen en gemeenteartsen.
Dochter van Jakob Lammerts, machinist en fabrieksarbeider en Geertje Keizer.
Getrouwd met Johannes Cornelis Veenhuizen, timmerman, in 1905. Ze kregen vier kinderen. 44
45. Eiske ten Bos-Harkema (Oudeschip Groningen 1885-1962), Gasselte, SDAP, 1921
Stelde zich in 1919 kandidaat voor de gemeenteraad in Gasselte, samen met haar echtgenoot. Beiden werden niet gekozen. In 1921 kwam ze alsnog in de raad, omdat één van de raadsleden zich terugtrok. Bij de verkiezingen van 1923 werd ze lijsttrekker voor de SDAP in Gasselte. Ze kreeg een raadszetel en werd in oktober tot wethouder gekozen. Ze was de eerste vrouwelijke wethouder van de SDAP. Als wethouder zette zij zich in voor huurverlaging voor arbeiderswoningen. In 1927 werd ze opnieuw tot wethouder benoemd. Ze was uiteindelijk twintig jaar lang raadslid en acht jaar wethouder. In 1940 moest zij stoppen met haar raadswerk wegens de slechte gezondheid van haar echtgenoot.
Ze had alleen de lagere school doorlopen. Daarna moest ze helpen in de winkel van haar vader. Toen die winkel falliet ging, werd ze dienstbode.
Trouwde in 1903 met Jan ten Bos die in een strokartonfabriek werkte. Uit dit huwelijk werden vijf kinderen geboren.
Ze was actief in de vrouwenbeweging en andere ‘rode’ organisaties zoals de drankbestrijdingsbeweging, de Vara en de Coöperatie Ook was ze correspondent van Het Volk.Veel informatie beschikbaar in de biografie over haar leven. 45
42 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.; http://www.pondes.nl/detail/i_d_ENG.php?inum=794230130
43 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Algemeen Handsblad, 20-05-1919; Heinen a.w; http://resources.huygens.knaw.nl/rapportencentraleinlichtingendienst/data/IndexResultaten/IndexPersoon?re constructieid=552&persoon=ja&query_start=201 Uit dit rapport blijkt dat ze voor de CP in de gemeenteraad zit.
44 Heinen a.w.; Twents dagblad Tubantia en Enschedese Courant 10-12-1919, Twents dagblad Tubantia en Enschedese Courant 20-05-1919; Tubantia 16-02-1921; http://gw.geneanet.org/vrsf?lang=en&pz=kilian+ymraiel+lambertus&nz=van+rooij&ocz=0&p=grietje&n=lamm erts&oc=1; http://www.onlinebegraafplaatsen.nl/zerken.asp?sortpers=geboren&command=showgraf&bgp=1709&grafid=621353&char=V
45 Jan de Roos, a.w., 103-105; Jan de Roos, Harkema, Eiske, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Harkema; Eisse Kalk, De rode geranium. Leven en werk van Eiske ten Bos-Harkema (Amsterdam 2005)
46. Johanna Maria (Hanna) Hendriks-Buiteman (1879-1969), Gennep, SDAP Johanna Hendriks-Buiteman kwam in 1919 in de gemeenteraad van Gennep. In 1919 kwam ze op de derde plaats van de SDAP te staan voor de gemeente Gennep. De partij haalde maar één zetel, maar de lijsttrekker gaf zijn zetel op voor Hanna vanwege haar grote aantal voorkeursstemmen. Als gemeenteraadslid zette zij zich in voor (werkloze) arbeiders en gemeentelijke woningbouwprojecten. Ook verzette zij zich tegen de wijze waarop de armenverzorging in haar gemeente was geregeld. In 1925 kreeg haar echtgenoot Johan een baan aangeboden in Tilburg, waardoor Hanna moest stoppen met haar raadswerk.
In 1879 werd zij als tweede kind geboren in een gezin van dertien in Den Haag. Haar vader was slager. Na de lagere school moest Hanna meteen werken als dienstbode, om bij te verdienen voor de familie.
In 1913 huwde zij Johan Hendriks, metaalbewerker, en ze verhuisden naar Limburg. Daar kon Johan namelijk een baan krijgen als metaaldraaier. Samen kregen ze één dochter, Greetje. 46
47. Steynis-In ’t Veld, Giessendam, SDAP 47
48. Alexandrina van Gilse, Groningen, (1865-1935) vrijzinnig-democraten 48 Bleef van 1919 tot haar dood in 1935 lid van de gemeenteraad in Groningen.
49. Angenita Engeline (Agnes) (1874-1957) de Vries-Bruins, Groningen, SDAP
In de gemeenteraad in Groningen in 1919 totdat ze in 1922 in de Tweede Kamer werd gekozen. In de Provinciale Staten van Groningen in 1919. Hier was ze specialist voor de volksgezondheid. In 1922 werd zij in de Tweede Kamer gekozen. Na het overlijden van haar man in 1924 verhuisde ze naar Den Haag. In 1927 kwam ze in deze stad in de gemeenteraad terecht en in de Provinciale Staten van Zuid-Holland.
Domineesdochter die als arts haar brood verdiende. Ze bezocht de middelbare meisjesschool en de HBS in Leeuwarden. In 1900 werd ze lerares in Groningen. Ondertussen begon ze met een studie om arts te worden. Ze maakte kennis met de socialistische arbeidersbeweging en werd lid van de SDAP. Trouwt in 1906 met Nathan de Vries, wolhandelaar. Hij werd in 1923 wethouder in Groningen. Ze kregen geen kinderen. 49
46Jan de Roos, a.w., 78, 90-91. ‘De gehuwde onderwijzeres’, Het centrum, 13-12-1919, 1; Jan de Roos, Buiteman, Johanna Maria, in: Digitaal Vrouwenlexicon Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Buiteman 47 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2.
48 Heinen, a.w.; ‘Gemeenteraadsverkiezingen Groningen’, Nieuwsblad van het Noorden, 23-05-1919. Zie ook: https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-groningse-gemeenteraden Website 21 nov 2022 geraadpleegd.
49 Albert F. Mellink, ‘Bruins, Angenita Engelina Johanna’, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland http://hdl.handle.net/10622/ED63FE78-018D-4271-9284-69BC147CCA24 Ook: https://www.parlement.com/id/vg09llceqbxa/a_e_j_agnes_de_vries_bruins ; Jan de Roos, a.w., 80. Afbeelding via: https://www.parlement.com/id/vg09llceqbxa/a_e_j_agnes_de_vries_bruins
50. Mej. A. (Martje) Gorter, Groningen, SDAP, in 1919 direct in de raad. Martje Gorter werd in 1919 in de gemeenteraad in Groningen gekozen. 50
51. H. Does-Smith, Haarlem, SDAP
Does-Smith werd in 1919 gekozen voor de gemeenteraad van Haarlem. Een paar maanden later bedankte ze voor het raadslidmaatschap wegens zwangerschap. 51
52. M. Maarschall-Komin, Haarlem, SDAP
In de gemeenteraad van Alkmaar in de periode 1919-1939.
In een interview in april 1919 in Haarlem’s Dagblad vertelde ze nog geen vaste plannen of denkbeelden te hebben voor als ze verkozen zou worden. ‘Of ik bij een eventueele verkiezing anders werkzaam denk te kunnen zijn dan de mannelijke raadsleden? zeide ons mevrouw M.: kijkt u eens: ik woon nog al eens raadsvergaderingen bij en zoo heb ik ook de debatten gehoord over het voorstel tot oprichting van gemeentelijke wasinrichtingen. En nu zou ik niet graag willen beweren, dat de leden van onze fractie hun best niet doen in den Raad, maar ik kan nu wel zeggen, dat ik ’t genoemde voorstel heel ánders zou verdedigd hebben dan door mijn partijgenooten is geschied. Zo zijn er tal van onderwerpen waarop vrouwen een andere “kijk’ hebben dan mannen en waarover zij met meer kennis van zaken kunnen oordeelen.’ 52
53. Pauline Johanna Willekes Macdonald-Reynvaan (Amsterdam 1861-1925), Haarlem, Economische Bond
Gemeenteraadslid in Haarlem in de periode 1919-1925. Het Algemeen Handelblad 12 maart 1925 berichtte dat Macdonald-Reynvaan op de lijst voor de verkiezingen voor de Tweede Kamer door de afdeling Utrecht van de Vrijheidsbond was geplaatst
Pauline Reynvaan (of Reijnvaan) trouwde met Francois Willekes Macdonald, advocaat, in 1885. Ze kregen twee kinderen.
Willekes was van mening dat vrouwen in de raad zoveel mogelijk met mannen moesten samenwerken zonder ‘op een andere wijze dan de mannen werkzaam te zijn’.
‘Er zijn ontegenzeggelijk zaken,’ aldus Macdonald, ‘waarop de vrouwen een beteren kijk hebben dan de mannen. Wat hebben de vrouwen zich niet in de afgeloopen jaren vaak doodelijk geërgerd over
50 https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-groningse-gemeenteraden
Deze bron bevestigt dat ze voor de SDAP is gekozen. Bron geraadpleegd op 22 nov 2022
Foto: https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-groningse-gemeenteraden. Zie ook Nieuwsblad van het Noorden d.d. 23 mei 1919.
51 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.; ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Algemeen Handelsblad, 11-07-1919.
52 ‘De Vrouwelijke raadscandidaten’, Haarlem’s Dagblad, 02-04-1919, 1. Artikel niet terug te vinden, ook niet bij herhaald zoeken in 2022 Heinen, a.w.; ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2.
https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=236&miaet=1&micode=3625&minr=20858 57&miview=inv2&milang=nl ;
1919-1923
verschillende distributieregelingen! Dat zijn er onderwerpen als: Centrale Keuken, gemeentelijke wasscherijen, sociale kinderverzorging, zorg voor zieken nadat ze uit het ziekenhuis komen, het dienstbodenvraagstuk e.d., waarover de vrouw met meer kennis van zaken zal kunnen oordeelen dan de man.’ 53
54. Anne Marie Hermance Longepée (Wierden 1879-1924), Haren, VB Ze stond op nummer vier van de lijst VB, nr. 1 tot en met 3 bedankten en zo kwam ze in de raad. Ze was raadslid tot 1923.
Trouwde In 1909 met Johannes Fredericus de Jager. 54
55. Maria Sara Geijs-Rappange (Amsterdam 1892-1982), Heerlen, SDAP Trad toe tot de gemeenteraad van Heerlen in 1919. Als eerste vrouw in Nederland gekozen in de Provinciale Staten, de Provinciale Staten van Limburg in 1919.
Trouwde in 1910 met Johannes Geijs. Uit dit huwelijk kwamen twee kinderen voort. Maria Sara Geijs was een mijnwerkersvrouw en propagandiste van de SDAP.
Ook actief in de Limburgse Sociaal Democratische Vrouwen Clubs (S.D.V.C.). 55
56. J.M. van der Ven-Geurts, Helmond, Gemeentebelang In 1919 in de gemeenteraad van Helmond gekozen. In 1923 stelde zij zich niet meer kandidaat voor een zetel in de raad. 56
53 ‘De Vrouwelijke raadscandidaten’, Haarlem’s Dagblad, 02-04-1919, 1. Zie ook over haar Nieuwe Haarlemsche Courant 20 oktober 1925. De gemeenteraadsverkiezingen’, Nieuwe Rotterdamsche Courant, 24-05-1923; Heinen, a.w.; Algemeen Handelsblad, 12-03-1925; http://www.pondes.nl/detail/i_d_ENG.php?inum=11712978
http://www.europeana.eu/portal/en/record/2021663/memorix_f05b4ada_fb8e_11df_9e4d_523bc2e286e2.ht ml niet meer te raadplegen in 2025; afbeelding via: http://www.europeana.eu/portal/en/record/2021663/memorix_f05b4ada_fb8e_11df_9e4d_523bc2e286e2.ht ml pagina niet meer te raadplegen. Mooie afbeelding van haar en haar man, met breiwerk op schoot: https://noordhollandsarchief.nl/beelden/beeldbank/detail/E015056CFB8E11DF9E4D523BC2E286E2/media/fba fd500-e02a-b8f2-8b72-3f431e9793bf?mode=detail&view=horizontal&q=MacdonaldReynvaan&rows=1&page=1
54 http://www.overheidingroningen.nl/zoek?q=Longepee&s=Zoeken&st=n
55 Marcel Krutzen, ‘Maria Sara Geijs-Rappange, SDAP-politica in Limburg’, Het Land van Herle. Historisch tijdschrift voor Parkstad Limburg 2014, 129 –138; Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; http://www.pondes.nl/detail/i_d.php?inum=11658116 ; https://www.landvanherle.nl/editie/2004/200410.pdf http://www.rijckheyt.nl/cultureel-erfgoed/geijs-rappange-maria-sara-raadslid-heerlen Afbeelding via: http://www.landvanherle.nl/editie/2014/2014-3.pdf
56 ‘Nieuws uit Helmond’, Eindhovensch dagblad, 29-03-1923, 3; Wel in De Zuid-Willemsvaart 20 mei 1919; Hans Verhage, Katholieken, kerk en wereld: Roermond en Helmond in de lange negentiende eeuw, 244.
57. H. de Boer-Baltjes (Overijssel), Hengelo, SDAP 57
58. J.M. Brinck, Hengelo (Gelderland), vrijzinnig-democraten
Mejuffrouw J.M. Brinck was het eerste vrouwelijke gemeenteraadslid van Hengelo (Gelderland). In 1920 werd ze gekozen in een commissie die onderzoek deed naar de begroting. Ze was directrice van het post/ en telegraafkantoor in Hengelo, In 1923 werd ze benoemd tot directrice van het post- en telegraafkantoor in Ermelo en stopte ze als gemeenteraadslid. 58
59. Wilhelmina Brouns-van Besouw (Oosterhout 1879-1937), ’s-Hertogenbosch, roomskatholieken/Rooms-Katholieke Kiesvereeniging
In de gemeenteraad van Den Bosch van 1919 tot haar dood in 1937. Als raadslid was het haar ambitie om carnaval af te schaffen. Ze was weduwe toen ze in de raad kwam.
Wilhemina Brouns-van Besouw stamde uit de bekende Tilburgse fabrikantenfamilie Van Besouw. In 1909 trouwde ze met Peter Nicolaas Brouns, journalist en hoofdredacteur van Het Noordbrabantsche Dagblad Het Huisgezin. Hij zou zijn vrouw hebben aangezet tot het schrijven van journalistieke stukken. Uit het huwelijk werden vier kinderen geboren. Na het overlijden van haar man, in 1918 nam zij zijn persbureau over en schreef onder andere rechtbankverslagen. Ze was maatschappelijk actief, onder meer in de vereniging tegen drankmisbruik, Sobriëtas. 59
60. Cornelia Hermina (Corrie) Delfos van der Linde (Soerabaja 1874-1959), Hilversum, Economische Bond Getrouwd met Frederik Mari Delfos, directeur van verschillende cultuurmaatschappijen Ze kregen vier kinderen. 60
61. K. Wagenfeld-Meijer, Hilversum, SDAP 61
62. M.J. Waltman, Hof van Delft, SDAP 62
57 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.
58 https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=26&miaet=1&micode=0044&minr=392909 7&miview=inv2&milang=nl; ‘Binnenland. Nuchter blijven. Gemeenteraadsverkiezingen’, De tijd: godsdienstigstaatkundig dagblad, 19-05-1919, 1; ‘Hengelo (G)’, De Graafschap-bode, 26-11-1920, 1; Hengelo (G)’, De Graafschap-bode, 16-03-1923, 1.
59 https://tienp.home.xs4all.nl/eerstevrraadslid.pdf ; Heinen a.w.
60 Gemeenteraadsverkiezingen Hilversum’, De Gooi- en Eemlander: nieuws- en advertentieblad 23-05-1919; Heinen a.w.; https://www.genealogieonline.nl/stamboom-schipper-huizen-velsen/I33649.php https://www.openarch.nl/nha:1d41c757-1958-46ee-b4a8-ad02799cfabb . Beide sites geraadpleegd 11 nov 2022
61 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2. ‘Gemeenteraadsverkiezingen Hilversum’, De Gooi- en Eemlander: nieuws- en advertentieblad 23-05-1919; Heinen a.w.
62 Heinen, a.w..
De gemeente werd in 1921 opgeheven.
63. Sophie Bronsveld-Vitringa (Deventer 1871-1933), Hoorn, rooms-katholieken
Vanaf juli 1919 tot eind 1927 lid van de Hoornse gemeenteraad. Vanaf 1922 was ze ook Tweede Kamerlid
Trouwde in 1894 Dr. Walrand Cornelis Lodewijk Bronsveld in Den Haag. Ze kregen geen kinderen, maar adopteerden drie kinderen van de gestorven broer en schoonzus van Walrand Bronsveld.
Sophie Bronsveld was actief in sociale en charitatieve verenigingen in Hoorn. In 1909 richtte zij haar eigen vereniging op, de Elisabethvereniging, die hulp bood aan zieke vrouwen en kraamvrouwen. Ook was ze actief in de Mariabond, die zich inzette voor drankbestrijding. Na de dood van haar man trad ze in 1927 in bij de Benedictinessen van Maria Mediatrix in België. 63
64. K. F. S. Sundermann, Hoorn, neutralen
Sundermann was van 1919 tot 1923 gemeenteraadslid van Hoorn. 64
Lid van de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht. Actrice.
65. A.J. Cornelisse-Staal, Kerkrade, SDAP
Cornelisse verzet zich als gemeenteraadslid in Kerkrade tegen de subsidie van gemeentewege aan het Rooms-Katholiek Werkliedenverbond, omdat ze dat beschouwt als verkapte subsidie voor roomse propaganda. 65
66. Geertje Bergman-Gons, Kolhorn (Barsingerhorn), SDAP 66 Ze zat in de raad van 1919-1923.
Getrouwd en vijf kinderen. Veel informatie over haar bevat een ongepubliceerd manuscript van Jan de Roos.
67. M. Visser-Kruyt, Koog aan de Zaan, SDAP 67
63 http://www.westfriesgenootschap.nl/geschiedschrijving/biografie/biografie_sophie_bronsveld_vitringa.php ; Heinen, a.w.
64 https://www.oudhoorn.nl/bibliotheek/digitaal/kroniek_van_hoorn_1850-1931/kroniek_van_hoorn_18501931_015-018.php geraadpleegd 8 nov 2022 http://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/ach_lieve_tijd_west-friesland/alt_wf_456.php Heinen, a.w.; Jan de Roos, a.w., 79-80.
65 Jan de Roos, a.w., 80. http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Buiteman ; Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 3105-1919, 2;
66 Heinen, a.w. Met dank aan Jan de Roos, die zich baseert op de Schager Courant 1919-1923; Jaap Kerkhoven, Jaap Kerkhoven, Aan Wad en Waard. De geschiedenis van Kolhorn (Wormer 2018) en Gegevens bevolkingsregisters.
67 Jan de Roos, a.w., 83; Heinen, a.w.
68. Louisa Maria Besuijen-Lindeboom (1877-1967), Leeuwarden, SDAP
In de gemeenteraad van Leeuwarden van 1919-1921. Lid van de Provinciale Staten van Friesland tussen 1921-1939.
Trouwde in 1903 met Karel Paulus Willem Besuijen, organisator arbeiderscoöperatie en eerste SDAPgedeputeerde in Friesland. Hij overleed in 1916, dus zij was weduwe toen ze in de raad kwam. Het huwelijk bleef kinderloos.
Toen ze trouwden was zij directeur van een stoomwasserij, later werd ze inspecteur van de Amsterdamsche Spaarkas. 68
69. Hillegonda Cornelia Buisman-Blok Wybrandi (1876-1967), Leeuwarden, VDB
In de gemeenteraad van Leeuwaren van 1919 tot 1939. In 1919 was ze lijsttrekker voor de VDB voor de gemeenteraadsverkiezingen in Leeuwarden. Vanaf 1938 was ze wethouder van onderwijs.
Dochter van Hein Blok Wijbrandi, graanhandelaar, en Johanna Christine Martens. Ze was de jongste van vijf kinderen. Buisman-Blok Wybrandi was onderwijzeres.
Trouwde op haar 21e trouwde met Roelof Buisman. Ze kregen vier kinderen. Beide echtelieden waren doopsgezind.
Zij was de drijvende kracht achter vele activiteiten op het terrein van vrouwenemancipatie. In 1909 werd ze presidente van de afdeling Leeuwarden van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. In 1914 werd ze secretaris van het plaatselijke comité voor het volkspetitionnement voor de grondwettelijke gelijkstelling van man en vrouw. Ook was ze actief in de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht en bekleedde zij verschillende maatschappelijke functies. 69
70. Suze Baart-Braggaar (Leiden 1889-1972), Leiden, SDAP
In de gemeenteraad van Leiden van 1919 tot 1921. In 1920 vonden in Leiden opnieuw gemeenteraadsverkiezingen plaats vanwege een herindeling. Zij kwam in de gemeenteraad omdat de SDAP de grootste werd. Ze legde haar functie neer toen ze zwanger was van haar derde kind en zij bedrust moest houden.
68 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2.
Heinen, a.w.
https://historischcentrumleeuwarden.nl/onderzoek/beeldmateriaal/beeldbank/?q=BesuijenLindeboom&mode=gallery&view=horizontal http://www.europeana.eu/portal/en/record/2021644/https___historischcentrumleeuwarden_nl_beeldbank_2 a4430e6_aeaa_11e3_8b14_87e281860af6.html;
P.J. Meertens, Bob Reinalda, ‘Besuijen, Karel Paulus Willem’, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland http://hdl.handle.net/10622/2E787FCA-9C09-4DA9-9590-0FAF0CC53E63 https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/search?query=Besuijen-Lindeboom&period= Geraadpleegd 7 nov 2022.
69 Jan de Roos, a.w., 79-80; Heinen a.w.; https://periodieken.historischcentrumleeuwarden.nl/issue/LEO/2000-0501/edition/null/page/21?query=Buisman-Blok%20Wijbrandi&sort=relevance geraadpleegd 7 nov 2022
1919-1923
Trouwde in 1913 met Matthijs Baart te Leiden. Eerder nopster in een sajetfabriek van beroep. 70
71. Catharina Elisabeth Dubbeldeman-Trago (Leiden 1889 – 1948), Leiden, SDAP
In de gemeenteraad van Leiden van 1919 tot 1923. Tijdens haar raadsperiode hield zij zich vooral bezig met financiën. Haar echtgenoot zat van 1919-1927 in de gemeenteraad.
Trouwde in 1917 met Maarten Munnik Dubbeldeman. 71
72. Wilhelmina Bernardina (Marie) van Itallie-van Embden (1870-1959), Leiden, VDB, 1921
Tussen 1921 en 1927 lid van de gemeenteraad van Leiden. Ze kwam tussentijds in de gemeenteraad omdat een man vertrok.
Lid van de Provinciale Staten van Zuid-Holland in 1926 en 1927.
Van 1928 tot 1933 Tweede Kamerlid, waar zij zich bezighield met justitie, waterstaat, onderwijs, volksgezondheid en binnenlandse zaken.
Dochter van een ijzerhandelaar-winkelier in Den Haag. Ze ging naar de hbs voor meisjes in Den Haag. Daarna deed ze muziekexamen. Studeerde letteren in Leiden, maar voltooide deze studie niet. Van beroep was ze onderwijzeres.
Trouwde in 1894 met Dr. Leopold van Itallie, apotheker die later hoogleraar artsenijbereikunde en toxologie aan de Rijksuniversiteit Leiden werd. Uit dit huwelijk kwamen twee kinderen voort.
Zette zich in voor de verbetering van de positie van vrouwen en was actief in diverse vrouwenverenigingen. Zo was ze voorzitter van de Vereniging Onderlinge Vrouwenbescherming en lid van het bestuur van de Nationale Vrouwenraad.
Ook was ze vanaf ongeveer 1920 werkzaam als journaliste voor het weekblad Haagsche Post en Nieuwe Rotterdamsche courant; in de jaren twintig interviewde ze bekende Nederlanders zoals Cort van der Linden.
Joods. 72
70 Agnes van Steen, Van liefdadigheid naar abortusstrijd: Leidse vrouwen en de Nederlandse vrouwenbeweging van 1860 tot 1990 (Leiden 2023),180; Heinen, a.w.; Jan de Roos, a.w., 80; Agnes van Steen, ´Vrouwenkiesrechtstrijd in Leiden. De knuppel in het hoenderhok´, in Negentiende en Twintigste Jaarboek der sociale en economische geschiedenis van Leiden en omstreken 2007/2008 (Leiden 2008) 177-220 (digitaal beschikbaar via http://www.oudleiden.nl/pdf2/jaarboek2007_08_12.pdf) https://oudleiden.nl/index.php?option=com_content&id=4216&catid=74&view=article Geraadpleegd 7 nov 2022
71 https://oudleiden.nl/?view=article&id=4350:plup-dubbel-1186&catid=74 geraadpleegd 7 nov 2022; http://www.oudleiden.nl/pdf2/jaarboek2007_08_12.pdf Heinen, a.w.
72 Agnes van Steen, ´Vrouwenkiesrechtstrijd in Leiden. De knuppel in het hoenderhok´, in Negentiende en Twintigste Jaarboek der sociale en economische geschiedenis van Leiden en omstreken 2007/2008 (Leiden 2008) 177-220 ; http://www.parlementairdocumentatiecentrum.nl/id/vg09ll1xzfwq; Karin van Leeuwen, Embden, Wilhelmina van, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland. URL: http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Embden [09/12/2019]
1919-1923
73. M. Beumkes-Heger, Lochem, SDAP 73
74. Anna Wijnandts-Louis (1882-1957), Maastricht, SDAP
In de gemeenteraad van Maastricht van 1920 tot 1949 De eerste vrouw gekozen via actief kiesrecht vanwege een gemeentelijke herindeling en bijbehorende tussentijdse verkiezingen.
Gehuwd in 1906, 4 kinderen. 74
75. mej. C.M.L. (Leonie) Roebroeck (1886-1927) Maastricht, (katholieken) Gekozen in de gemeenteraad in 1919. Trok zich al snel terug uit de raad.
Mejuffrouw C.M.L. Roebroeck (1886-1927) was secretaresse bij de Voogdijraad. Zij trouwde vrij snel na haar verkiezing en moest daarom een carrière in de politiek opgeven. Ze was nog wel ingezworen, maar moest vervolgens vanwege de toen in katholieke kringen geldende normen haar baan en potentiële politieke carrière opgeven. 75
76. IJ. Flameling-Heslinga, Menaldumadeel, SDAP 76
In de gemeenteraad van 1919-1923.
77. Pieternella Corné-Maljaars (Aagtekerke 1873-1955), Middelburg, SDAP
In 1919 werd ze gemeenteraadslid in Middelburg namens de SDAP. IJverde als raadslid in Middelburg voor doorbetaling van salarissen van gehuwde onderwijzeressen bij zwangerschap en bevalling en wilde een invoering van een zwangerschapsverlof van zes maanden.
Trouwde met Willem Ulrich Corné, met wie ze drie kinderen kreeg. 77
73 Heinen, a.w.
74 De Maasbode 18 mei 1923; https://l1.nl/plaquette-eerste-vrouwelijke-raadslid-maastricht-114545 https://nl.wikipedia.org/wiki/Anna_Cornelia_Wijnandts-Louis geraadpleegd 28 mei 2023
75 https://nl.wikipedia.org/wiki/Anna_Cornelia_Wijnandts-Louis geraadpleegd 28 mei 2023
76 Heinen, a.w.; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?coll=ddd&query=FlamelingHeslinga&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-01-1919%22%29&cql%5B%5D=%28date+_lte_+%2231-121919%22%29&redirect=true&sortfield=date&maxperpage=10&identifier=MMTRES04:211443043:mpeg21:a00 020&resultsidentifier=MMTRES04:211443043:mpeg21:a00020&rowid=1; https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=FlamelingHeslinga&page=1&maxperpage=10&sortfield=date&cql%5B%5D=%28date+_gte_+%2201-011919%22%29&coll=ddd&redirect=true&identifier=MMTRES04:211442133:mpeg21:a00053&resultsidentifier= MMTRES04:211442133:mpeg21:a00053&rowid=5
77 Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.; Jan de Roos, a.w., 80; https://www.myheritage.nl/names/pieternella_maljaars
78. Th. De Jong, Nieuwendam, SDAP, 1919 78
79. H. Dirksen-van Dijk, Oostzaan, SDAP 79
80. Wilhelmina Anna (Willy) Hofman Poot (Den Bosch 1867 – 1952), Oostzaan, Liberale Vrijheidsbond
Zij was één van de eerste twee vrouwelijke wethouders van Nederland. In 1919 stelde zij zich kandidaat voor de gemeenteraadsverkiezingen in Oostzaan, nadat ze hiervoor gevraagd werd door de liberale Vrijheidsbond Aanvankelijk weigerde ze, maar de liberalen wisten haar toch over te halen. In de eerste raadsvergadering werd zij tot wethouder gekozen, met zeven van de elf stemmen. Als wethouder zette zij zich in voor beter onderwijs, betere bestrating, de aanleg van gas- en waterleidingen en de komst van elektriciteit. Ook was zij een tijd lang locoburgermeester van Oostzaan. Bij de verkiezingen van 1923 werd ze herkozen, maar in 1926 gaf ze haar wethouderszetel op vanwege de slechte gezondheid van haar echtgenoot. Ondanks haar liberale principes, kreeg zij ‘de rooie wethouder’ als bijnaam, vanwege haar sociale opstelling.
Dochter van een commies bij de Rijksbelastingen. Ze groeide op in een liberale omgeving en ontwikkelde al snel politieke en maatschappelijke belangstelling. Na de lagere school volgde ze een opleiding tot onderwijzeres in Schiedam. In 1887 behaalde zij haar onderwijsakte en niet veel later werd ze onderwijzers in Herwijnen en Moerdijk. In 1897 trouwde ze met Johannes Teunes Hendrikus. Uit dit huwelijk werden twee dochters geboren. Na het huwelijk moest zij stoppen als onderwijzeres. Het echtpaar verhuisde naar Noord-Holland. Daar werd Hofman-Poot lid van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht en in 1908 werd ze voorzitter van de afdeling Oostzaan. 80
81. Lambertina Hartman-Franzen (1890-1979), Oude Pekela, SDAP
In 1919 in de gemeenteraad van Oude Pekela. Zij moet de eerste vrouw zijn die in een Nederlandse gemeenteraad is gekozen. In Het Volk: dagblad voor de arbeiderspartij werd ze toen bestempeld als een ‘heel gewone arbeidersvrouw’.
Lambertina Franzen was een dochter van de arbeider Rutger Franzen. Ze trouwde met de arbeider Harm Hartman in 1912 op 21-jarige leeftijd. Ze kreeg drie kinderen, waarvan een levenloos geboren en een kind overleed na een week. Eén dochter bleef leven. 81
82. Wiepkje Sietske Christina Barendrecht-Kuenen (Leiden 1874-1955), Rijswijk, lijst 2 liberalenvrijzinnigen
78 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.
79 Jan de Roos, a.w., 83; Heinen a.w.; De nieuwe raadsleden’, Algemeen Handelsblad, 23-05-1919, 7.
80 Heinen a.w.; De nieuwe raadsleden’, Algemeen Handelsblad, 23-05-1919, 7; Jan de Roos, Poot, Wilhelmina Anna, in: Digitaal Vrouwenlexicon http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Poot
81 ‘De eerste vrouw in een gemeenteraad’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 10-05-1919; http://www.wikipekela.nl/doku.php?id=wiki:lambertina_franzen (in 2025 niet meer raadpleegbaar) https://www.openarchieven.nl/search.php?name=Lambertina+Franzen (geraadpleegd 8 januari 2025)
Met 57 voorkeursstemmen kwam Barendrecht-Kuenen in de gemeenteraad van Rijswijk.
Ze was de dochter van Abraham Kuene en Wiepkje Muurling. Beroep onderwijzeres. Getrouwd met scheikundige Hendrik Pieter Barendrecht (1871-1942) in 1901 te Laren, op 26-jarige leeftijd. Ze kregen vier kinderen. 82
83. Mathilde Alexia Frederica Hubertine Haan (1886-1974), Roermond, Katholieke Kieskring Stelde zich in 1919 verkiesbaar voor de gemeenteraadsverkiezingen van Roermond. Aan haar raadslidmaatschap ging een verkiezingsstrijd vooraf waarin de lokale politieke haantjes weinig middelen schuwden om haar over integriteit in twijfel te trekken. Als raadslid zette zij zich in voor de openstelling van sportterreinen voor meisjes en gemengde clubs. Ook pleitte ze voor het huishoudonderwijs. Als vrouwen via cursussen tot goede huismoeders werden gemaakt, vallen gezinnen minder snel uit elkaar, zo was haar gedachte. Na één termijn kwam er in 1923 een einde aan Mathildes raadslidmaatschap. In dat jaar trouwde ze met Henri Lodewijk. Vermoedelijk was dit de reden dat zij zich in 1923 niet meer verkiesbaar stelde voor een nieuwe raadsperiode. Het huwelijk bleef kinderloos. Al na drie jaar stierf haar echtgenoot.
Mathilda Alexia Frederica Hubertina Haan was de jongste van zes kinderen. Als twaalfjarige ging zij als katholiek meisje naar een gemengde, openbare school. In die tijd werd daar nog schande over gesproken. In 1903 behaalde zij haar HBS-diploma en ging ze naar de Universiteit van Amsterdam om farmacie te studeren. Ze slaagde vier jaar later voor haar apothekersexamen. Vervolgens ging ze werken in een apotheek in Amsterdam en later in Helmond en Roermond. In 1919 werd ze bestuurslid van de RK Vrouwenbond 83
84. Susanne (Suze) Groeneweg (Strijen 1875-1940), Rotterdam, SDAP
In 1918 de eerste vrouw in de Tweede Kamer.
In 1919 lid van de Provinciale Staten van Zuid-Holland en de gemeenteraad van Rotterdam. Zij kwam in al deze vertegenwoordigende functies op voor beter onderwijs, drankbestrijding, moederschapszorg en rechten van de vrouw. In 1923 werd ze herkozen in de raad. Ze bleef gemeenteraadslid tot 1931.
Haar vader was winkelier of arbeider.
Suze Groeneweg mocht in 1889 naar de Rijksnormaalschool in Numansdorp om door te leren voor onderwijzeres en in 1893 begon ze haar loopbaan als onderwijzeres. In 1903 werd ze lid van de SDAP. Ze speelde een vooraanstaande rol in de acties voor uitbreiding van het kiesrecht en was jarenlang
82 Jan de Roos, a.w.; Heinen a.w.; https://rijswijk.pvda.nl/wp-content/uploads/sites/212/2013/04/100-jaar-sociaal-democratie-in-Rijswijkpag.20-48.pdf https://www.genealogieonline.nl/stamboom-barendrecht/I3563.php
83 Heinen, a.w.; Peeze Binkhorst-Verkaart (samenst.), Mathilde Haan (1886-1974) een buitengewone Roermondse vrouw, (Roermond: Stichting Roermondse Vrouwenraad, 1990); Jan de Roos, Haan, Mathilda Alexia Frederica Hubertina, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/HaanMathilde
een bekende figuur in de landelijke SDAP. In 1905 richtte ze een vrouwenpropagandaclub op binnen de Rotterdamse afdeling van de SDAP. 84
85. Johanna Francisca van Kersen-van Muijlwijk (Gorkum 1869-1927), Rotterdam, SDAP Johanna van Kersen-van Muijlwijk is opgegroeid in een groot rooms-katholiek, arbeidersgezin. Ze heeft maar drie klassen van de lagere school doorlopen, omdat ze thuis moest helpen in de huishouding. Ze is daarna nooit meer naar school gegaan, maar wist zich echter verder te ontwikkelen door zelfstudie. Samen met Suze Groeneweg richtte ze in Rotterdam een vrouwenpropagandaclub op, waar ze zelf voorzitter van werd. Ook sprak ze vaak op bijeenkomsten in het hele land.
Trouwde op 16-jarige leeftijd met timmerman Gijsbert van Kersen. Ze kregen twee kinderen. 85
86. J. Roos-Breed, Schagen, sociaal-democraten 86
87. Elisabeth Koeten-Ooms (Kralingseveer1888-1968), Schiedam, SDAP Koeten-Ooms werd opgemerkt door de partij en kwam op haar dertigste op de kandidatenlijst op nummer zes terecht. Ze behaalde achttien stemmen, wat voldoende bleek voor een zetel in de raad.
Als eerste vrouw in de raad zorgde ze voor ophef in gemeente, waar religieuzen en liberalen het lange tijd voor het zeggen hadden. Ze trad in de gemeenteraad niet op de voorgrond. Ze hield zich vooral bezig met problemen waar mannen en vrouwen dagelijks mee kampten. Ze zat van 1919 tot 1927 in de gemeenteraad.
Geboren in een eenvoudig orthodox hervormd arbeidersgezin. Op jonge leeftijd was Elisabeth werkzaam als dienstmeisje. Ze voelde zich steeds meer aangetrokken tot socialistische ideeën en begon zich in te zetten voor de lokale vrouwenclub van de SDAP.
In 1912 trouwde ze met timmerman Gerrit Koeten, die overtuigd socialist was en lid van de SDAP. Zij kregen samen drie kinderen. 87
84 Jan de Roos, a.w., 81-82; Atria archief, biografie Suze Groeneweg, 577. Astrid de Beer, Groeneweg, Susanna, in: Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Groeneweg
85 Heinen, a.w.; Jan de Roos, a.w., 81-82; https://www.openarch.nl/show.php?archive=srt&identifier=ded97b6e-55d3-21f9-d203a092e0a16d24&lang=nl&six=1
https://www.openarch.nl/search.php?name=Johanna+Francisca+van+Muijlwijk Afbeelding via: http://www.houwie.net/sdap/20jaar/20jaar2_19.html Bron niet meer raadpleegbaar 86 http://www.westfriesgenootschap.nl/archivering/ach_lieve_tijd_west-friesland/alt_wf_456.php Heinen, a.w.
87 Heinen, a.w.; Jesper Geubels, Handleiding van ProDemos, 100 jaar kiesrecht: handleiding voor lokaal historisch onderzoek naar de invoering van het algemeen kiesrecht en de invloed van deze invoering op de gemeenten, 46-51; https://www.schiedam.nl/Docs/gemeente/archief/archieven_en_collecties/archievenoverzicht/Raadsleden_20 16_07_18.pdf. Pagina is niet meer raadpleegbaar; https://www.stedelijkmuseumschiedam.nl/tentoonstelling/schiedamse-raadsleden-eren-hun-vergetenvoorgangers/ geraadpleegd 21 nov 2022
88. Christina Dorothea Huberta (Stien) Nolet-Kreijns (Rotterdam 1888-1951), Schiedam, roomskatholieken
Christina Nolet-Kreijns kwam in 1919 in Schiedam in de raad. In 1920 werd zij vervangen door de heer A. P. S. Swartjes vanwege haar huwelijk 88
89. Hendrica Weber-Groeneveld (Haarlem 1885-1965), Schoten, SDAP
Getrouwd met Willem Weber in 1909 in Schoten. Ze kregen twee kinderen. 89
90. Anna Beekhuis-Hesselink, Sneek, SDAP 90
91. G.B. Duiker-Blekkink, Terneuzen, SDAP
Duiker was naast gemeenteraadslid in Terneuzen ook lid van de Provinciale Staten van Zeeland. 91
92. Wabina (Wabien) Mansholt-Andreae (Heereveen1874-1966), Ulrum, SDAP
In 1919 gemeenteraadslid in Ulrum. Wilde geen Tweede Kamerlid worden, vanwege het moederschap. In 1923 werd ze gemeenteraadslid in Haren. Dat bleef ze tot 1931. Ook lid Provinciale Staten Groningen.
Dochter van een kantonrechter. Onderwijzeres in Amsterdam, waar ze socialistische vergaderingen bezocht. Trouwde in 1906 met Lambertus Helprig Mansholt, met wie ze vijf kinderen kreeg.
Ze trad toe tot de SDAP en was in 1905 secretaris van de SDAP in Zuidhorn. Ze was actief in de socialistische propaganda, vooral voor vrouwen, in het kader van Sociaal-Democratische Vrouwenclubs, gesticht in 1908. 92
93. Mevrouw Anna Clara Kempff (1874-1950) Utrecht, SDAP 93
88 Heinen, a.w.; ‘Gemengde berichten’, De Telegraaf, 30-09-1920, 5; https://www.schiedam.nl/Docs/gemeente/archief/archieven_en_collecties/archievenoverzicht/Raadsleden_20 16_07_18.pdf pagina is niet meer raadpleegbaar; https://www.stedelijkmuseumschiedam.nl/tentoonstelling/schiedamse-raadsleden-eren-hun-vergetenvoorgangers/ geraadpleegd 21 nov 2022
89 Heinen, a.w.; ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 17-05-1923
Wel raadpleegbaar: https://www.openarch.nl/nha:efe016a1-926f-4702-b63e-1be8099eefdb/nl ; https://groeneveld-delft.nl/tng/getperson.php?personID=I175433&tree=1
90 Heinen, a.w.; ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2. Meer info via W. Slagter wslagter@home.nl
91 Heinen, a.w.; Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; ‘Molestatie van een Statenlid’, Het volk: dagblad voor de arbeidersbeweging, 22-05-1919; https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-de-provincialestaten
92 Albert F. Mellink, ‘Andreae, Wabina’, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland http://hdl.handle.net/10622/8BA02F5D-5B5D-4E71-96D7-39D136C9FBC1
E.M. Koldam, Gezinsstaten raadsleden 1811-1941 (gemeente Haren). Deze publicatie niet meer raadpleegbaar. 93 Marjet Douze, ‘‘Vrouwenrecht en mannenplicht.’ Strijd voor vrouwenkiesrecht in Utrecht ‘, in: Oud Utrecht. Tijdschrift voor geschiedenis van stad en regio Utrecht 92-4(2019) 128-133.
In gemeenteraad Utrecht 1919-1920. Ze trad al in 1920 terug uit de raad vanwege drukke werkzaamheden en huishouden.
Gescheiden vrouw met twee kinderen.
94. Th. Dorren, Valkenburg, RK 94
Wilde Nederlands Limburg annexeren bij België.
95. Anna Maria Christina (Stiena) Ruijpers-Erens (Geuldorp 1857-1930), Valkenburg, Eigen lijst In 1919, op 62-jarige leeftijd, stelde Erens zich kandidaat voor de gemeenteraad en was lijsttrekker. Op 2 september 1919 kwam ze in de raad terecht en werd meteen tot wethouder benoemd. Als portefeuille kreeg ze armwezen en sociale wetgeving. Tevens werd zij in 1920 benoemd tot de eerste vrouwelijke locoburgemeester van Nederland. In 1923 kwam er een eind aan haar wethouderschap, maar in 1927 ging zij als onafhankelijke kandidaat opnieuw de verkiezingen in en werd ze opnieuw wethouder en locoburgermeester Eén van de eerste twee vrouwelijke wethouders van Nederland, samen met Willy Hofman-Poot.
Erens groeide op in een welvarend gezin in Valkenburg. Haar familie was politiek actief. Zo was haar broer burgemeester van Valkenburg, haar vader was ook gemeenteraadslid in Valkenburg. Over haar jonge jaren is weinig bekend, net als haar werkzaamheden. In 1902 trouwde ze met de achttien jaar jongere Mathias Leopoldus Ruypers, winkelier van beroep was. Het huwelijk bleef kinderloos. 95
96. Aleid van den Hamme-Hessel ( Wolvega 1866-1924), Veere, vrijzinnig-democraten In 1919 in de gemeenteraad van Veere.
Dochter van Franciscus Hessel en Hinkje Alberts Koelma. Trouwt in 1901 met de arts Willem van den Hamme. Ze kregen één kind.
Actief in de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht 96
97. Mevrouw J. M. Beers-Kerrebijn, Velsen, Economische Bond 97
98. Mevrouw M. Gassman-Hanja, Watergraafsmeer, SDAP 98
99. Martje Oosterhof-Wagenaar (1885-1955), Weststellingwerf, SDAP
94 Heinen, a.w.
95 Jan de Roos, a.w., 92; Jan de Roos, Erens, Anna Maria Christina, in: Digitaal Vrouwenlexicon Nederland http://resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/lemmata/data/Erens
96 Jan de Roos, a.w., 79; https://www.openarch.nl/zar:E847BB7C-5F6C-4527-A5AF-7DB064950F0F/nl (31 oktober 2022 geraadpleegd)
97 ‘Gemeenteraadsverkiezingen’, Algemeen Handelsblad, 17-05-1919, 1; Heinen, a.w.
98 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.
Trouwde in 1911 met Karst Oosterhof. 99
100. Maartje Houtkooper-Bol (Alkmaar1890 - ?), Winkel, SDAP
Trouwt op 25 mei 1916 met bakker Johannes Houtkoper. 100
101. Roosje Betsy de Beer-Meibergen (Zwolle 1879-1943), Winschoten, liberale Vrijheidsbond
Roosje Betsy Meibergen was het derde en jongste kind van Benjamin Meibergen en Elisabella Vos. Onderwijzeres van beroep.
In 1908 trouwde ze met Bernard Isidor de Beer. Het echtpaar verhuisde naar Winschoten, waar ze actief werd in de gemeentepolitiek Het echtpaar kreeg twee dochters.
Roosje Betsy de Beer-Meibergen werd vermoord in Auschwitz op 25 januari 1943. 101
102. Albertje Van Dijk-Primé, Winschoten, SDAP 102
103. Trijn Schoute-Leeuwerik, Wormer, SDAP
Schoute werd in 1919 bij haar installatie in de gemeenteraad van Wormer als volgt verwelkomd door de burgemeester: ‘Gij zijt de eerste vrouw die haar intrede doet in het bestuur. In hoeverre het goed is gezien dat eene vrouw tot een dergelijke functie wordt toegelaten, kanen wil ik niet beoordelen. De tijd zal daarop een antwoord moeten geven. Wij gelooven echter dat al wat de schepping voortbrengt bij elkander behoort; en daarom zal het goed zijn, dat man en vrouw samenwerken aan het belang der gemeenschap.’ De raadsnestor liet zich echter minder vriendelijk uit tegenover
Schoute: ‘Heeft u niets anders te doen? Is het koper wel gepoetst?’ Het raadswerk wordt Schoute moeilijk gemaakt als de gemeenteraadsstukken niet meer thuis bezorgd worden maar alleen ter inzage liggen op het gemeentehuis. Voor Schoute, die op een half uur van het gemeentehuis lopen woonde, was dit erg bezwaarlijk. 103
104. Guurtje Krom-De Vries, Wormerveer, SDAP
Guurtje Krom-De Vries liet in de raad van Wormerveer een duidelijk socialistisch en feministisch geluid horen. Zij maakte zich vooral sterk voor betere beroepskeuzemogelijkheden voor meisjes. Uit eigen ervaring wist zij hoe moeilijk het was voor vrouwen om iets te bereiken. Ze was zeer intelligent, maar kreeg als meisje een negatief advies van het schoolhoofd om verder te leren. Het was haar ambitie om dominee of onderwijzeres te worden.
99 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.; https://www.openarch.nl/frl:baf799fd-bcf8-cdc3-3fd4-8f27266bf10b/nl
100 https://www.openarch.nl/nha:8c872764-7183-4dd7-b44d-da02db1d0b1c/nl ; Heinen, a.w.
101 Heinen, a.w. https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/de-eerste-vrouwen-in-groningse-gemeenteraden https://www.joodsmonument.nl/nl/page/29628/roosje-betsy-de-beer-meibergen
102 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w.
103 Jan de Roos, a.w., 83-84; Heinen, a.w.
Ze was gehuwd met een fabrieksarbeider. Haar man kon het niet verkroppen dat zij een eigen rol kreeg als raadslid en bestuurder van vrouwenorganisaties. Ze kwamen in een huwelijkscrisis terecht. Krom-De Vries stortte geestelijk in en de SDAP zette haar onder druk om haar raadszetel op te geven. 104
105. Johanna Elisabeth Spronk-Coerse (Amsterdam 1875-1943), Zaandam, SDAP
Bij haar installatie als gemeenteraadslid in Zaandam roept burgemeester Klaas ter Laan een ‘hartelijk welkom’ toe aan Spronk-Coerse en denkt dat er veel van haar verwacht wordt in de gemeenteraad. ‘Immers naast de algemeene taak van ieder raadslid rust op haar de verplichting woordvoerster der vrouwen te zijn, de speciaal vrouwelijke belangen te verdedigen.’
Getrouwd met Adrianus Nicolaas Spronk. 105
106. Aagje Bunschoten-Brouwer (1893-1967), Zaandijk, SDAP
Aagje Bunschoten-Brouwer werd in 1919 gemeenteraadslid in Zaandijk en werd in 1923 herkozen.
Als gemeenteraadslid kwam zij in de problemen vlak na haar herverkiezing in 1923. Wethouder Van Zanen had voorgesteld om de presentiegelden voor raadsleden af te schaffen. Zonder vergoeding kon Bunschoten haar werk echter niet meer doen, omdat ze van het geld een oppas regelde. Het voorstel werd afgewezen. In 1924 verliet Bunschoten de raad ‘om gezondheidsredenen’.
Trouwde met Pieter Bunschoten, fabrieksarbeider, in 1919. 106
107. Hendrika Berendina Bakhuis-Wolters (Arnhem 1876-1958), Zeist, SDAP
Op 2 september 1919 deed mevrouw Bakhuis haar intrede in de gemeenteraad van Zeist als één van de vier raadsleden van de SDAP. De burgemeester wees er in zijn welkomstwoord op dat er voor het eerst in de gemeenteraad een vrouw zitting had genomen. Hij sprak de hoop uit dat de raad zou mogen profiteren van de ervaring, waarover mevrouw Bakhuis op hygiënisch en maatschappelijk gebied zou beschikken. Bakhuis werd benoemd tot lid van de commissie van toezicht op de Zeister Kook- en Huishoudcursus en in het bestuur van de Vereniging ‘Algemeene Ziekenverpleging’. Haar bijnaam was ‘mevrouw bakt thuis wortels’.
In 1919 ook in de Staten gekozen. In 1928 uit de politiek, in 1930 overleed haar man. Getrouwd met Jan Derk Bakhuis, pakhuiskecht. In 1917 vestigde het echtpaar zich in Zeist. Hun huwelijk bleef kinderloos. 107
104 Jan de Roos, a.w., 84; Heinen, a.w.
105 Jan de Roos, a.w., 83; Heinen, a.w.;
https://www.openarch.nl/nha:3c8bfa7c-7618-4d27-b382-ea6423c58853/nl
106 Jan de Roos, a.w., 83-84.
https://www.openarch.nl/gaz:42382272-3138-41D0-BDD5-F4CF9A2C7AC2/nl Bron geraadpleegd 21 nov 2022.
107 ‘Vrouwen in gemeenteraden. 50 socialistische vrouwen gekozen’, Het volk: dagblad voor de arbeiderspartij, 31-05-1919, 2; Heinen, a.w; L. Visser, Emancipatie in Zeist, Bulletin van de Van de Poll-Stichting, jg. 13 (1983), p. 41-66; (file:///C:/Users/van%20der%20Steen/Downloads/POLL_1983_7%20(1).pdf). Dit artikel bevat veel info, ook over Hoogstraten-Schoch die in 1923 in de raad wordt gekozen. Filmpje: https://www.youtube.com/watch?v=EyWCBAUeG9w:
108. Charlotte Frank-Spanjaard, Zwolle (1869-1939), Vrij-Liberalen In 1919 lijsttrekker voor de Vrij-Liberalen voor de gemeenteraadsverkiezingen in Zwolle.
Dochter van David Jacob Spanjaard en Dina Prins. Getrouwd met Napthali Herman Frank in 1890. Ze kregen vier kinderen.
Actief in de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht. 108
109. Hendrika Berendina Stoel-Nieuwhof (Zwolle 1878-1952), sociaaldemocraten, Zwolle In 1919 in de gemeenteraad van Zwolle. Tijdens de openbare vergadering van de SDAP werd geapplaudisseerd toen werd aangekondigd dat ze in de raad was gekozen, ze kreeg een mand met rode bloemen. In 1929 moest ze haar zetel weer opgeven. Haar man kreeg namelijk een baan als huismeester in een verzorgingstehuis, met als voorwaarde dat "dat de huismeester gehuwd was, de kinderen de deur uit moesten zijn en de echtgenote de taak van huismeesteres op zich zou nemen."
Haar vader was steenhouwer. Ze groeide op in een armoedige buurt. Er was geen geld voor haar om verder te studeren.
Huwde op 19-jarige leeftijd met Anthonie Johannes Stoel, rijtuigschilder.
Stoel-Nieuwhof werd voorvechtster van vrouwenrechten. Via cursussen, georganiseerd door de SDAP, kreeg Stoel haar politieke opleiding. Ze werd in 1908 voorzitster van de Zwolse afdeling van de Sociaal Democratische Vrouwen Club van de SDAP. 109
108 Jan de Roos, a.w., 79-80; Heinen, a.w.; https://www.myheritage.nl/research/collection-10182/biografische-samenvattingen-van-opmerkelijkemensen?itemId=1810284&action=showRecord
https://mijnstadmijndorp.nl/app/stichting-ijsselacademie/verhalen/de-eerste-vrouwen-in-de-zwolsegemeenteraad
https://indebuurt.nl/zwolle/toen-in/toen-in-zwolle-dit-waren-de-allereerste-vrouwen-in-de-zwolsegemeenteraad~79510/
109 ‘De uitslag der stemming’, Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant, 21-05-1919; Heinen, a.w.; http://www.wieiswieinoverijssel.nl/zoekresultaten/p1/599
https://mijnstadmijndorp.nl/app/stichting-ijsselacademie/verhalen/de-eerste-vrouwen-in-de-zwolseemeenteraad https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/salland/zwolle/stoel