Budsjett 2017 Bømlo kommune by Bømlo kommune

Erasmus-elevar på Espevær (Foto: Geir Einarsen)

BUDSJETT 2017 VELFERDSPLAN 2017-2020 God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv»

Vedteke i Kommunestyret 12.12.2016 - Sak PS 139/2016 __________________________________________________________________ BØMLO KOMMUNE Leirdalen 1 - 5430 Bremnes Tel: 53 42 30 00 Epost: postmottak@bomlo.kommune.no

BUDSJETT 2017 Side 2 av 64 ___________________________________________________________________________

Innhald Kommunestyret sitt budsjettvedtak 12.12.2016 ................................................................. 3 Rådmannen sitt framlegg - Innleiing: God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» .......... 6 Økonomiske utfordringar og rammevilkår i økonomiplanperioden 2017–2020................. 8 Økonomiplan 2017 – 2020 presentasjon av hovudområda/seksjonane ........................... 19 Hovudansvarsområde 1 - Sentrale styringsorgan .............................................................. 21 Hovudansvarsområde 2 – Oppvekst, kultur og idrett ........................................................ 24 Hovudansvarsområde 3 – Helse, sosial og omsorg ............................................................ 30 Hovudansvarsområde 4 – Tekniske tenester ..................................................................... 34 Hovudansvarsområde 5 – Kyrkjelege føremål ................................................................... 39 Hovudansvarsområde 7 – Ikkje fordelt/tilleggsløyving/premieavvik ............................... 41 Hovudansvarsområde 8 – Økonomiske føresetnader ...................................................... 43 Investeringar 2017 - 2020 .................................................................................................. 52 Budsjettabellar ................................................................................................................... 58

__________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 3 av 64 ___________________________________________________________________________

Kommunestyret sitt budsjettvedtak 12.12.2016 Framlegget frå Torunn Laurhammer (AP) på vegne av Arbeiderpartiet, Kristeleg Folkeparti, Venstre, Senterpartiet, Sosialistisk Venstreparti og Miljøpartiet dei Grøne vart mot åtte røyster vedteke. (5 H, 2 FRP og 1 PDK) Kommunestyret gjorde slikt vedtak: 1. Kommunestyret vedtek årsbudsjett og verksemdplan for åra 2017 – 2020 slik det ligg føre med føresetnader slik det går fram av pkt. 2 til pkt 8 i framlegg til vedtak. 2. Kommunestyret vedtek følgjande budsjettramme for kontroll og tilsyn i kommunen: kr 1 125 000. 3. Skatteøre vert sett lik maksimal sats i samsvar med Stortinget sitt vedtak om kommunalt skatteøre. 4. Kommunestyret vedtek følgjande eigedomsskattevedtak: a. I medhald av eigedomsskattelova §§ 2 og 3 bokstav a) skal følgjande utskrivingsalternativ for eigedomsskatt nyttast for skatteåret 2016: Eigedomsskatt på faste eigedomar i heile kommunen. b. Skattesatsen vert sett til 4 ‰ av takstverdet for bustader og fritidseigedomar. Skattesatsen vert sett til 4 ‰ av takstverdet for verk og bruk, annan næringseigedom og ubebygd grunneigedom. c. I medhald av eigedomsskattelova § 7a og b gir kommunestyret fritak for eigedomsskatt for 2016 til eigedomar tilhøyrande stiftingar eller institusjonar som tek sikte på å gagne ein kommune, eit fylke eller Staten og eigedomar av historisk verde. Dei eigedommane som etter eigedomsskattelova § 7 har fått fritak i tidlegare år får fritak for eigedomsskatt i 2016. d. Ved taksering og utskriving av eigedomsskatt nyttar kommunen tidlegare vedtekne skattevedtekter e. Eigedomsskatten skal betalast i 2 terminar. 5. Kommunestyret vedtek å ta opp inntil kr 10 000 000 i startlån til vidare utlån. Rådmannen får fullmakt til å ta opp lånet i Husbanken. 6. Kommunestyret vedtek å ta opp kr 121 034 000 i lån til investeringar i bygg, anlegg og utstyr. Lånet inngår i kommunen si samla låneportefølje. Lånegjelda skal nedbetalast med minimumsavdrag. Rådmannen får fullmakt til å ta opp lån, jfr. kommunen sitt finansreglement. Kommunestyret vedtek at låneporteføljen til kommunen, og alle lån i porteføljen __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 4 av 64 ___________________________________________________________________________ kan refinansierast i budsjettåret. Rådmannen står fritt til å betale budsjetterte avdrag på dei lån han finn føremålstenleg, uavhengig av opphavleg vedtak. 7. Kommunestyret gir rådmannen fullmakt til å disponere midlar som kommunen mottek frå den statlege tiltakspakka til vedlikehald av bygg, anlegg og vegar. 8. Kommunestyret gir rådmannen fullmakt til å justere utgiftsbudsjetta til seksjonane dersom talet på flyktningar ver lågare enn vedtatt måltal på 58. 9. Fortsatt fokus på tidleg innsats i skulen: Det skal vera høve for skulane til å styrkja leseog skriveopplæringa på barnesteget spesielt i store klassar. Me vil difor at heile beløpet i midlane knytt til tidleg innsats i rammetilskotet skal øyremerkjast til tidleg innsats 10. Reinhald: I løpet av første halvår av 2017 vil me at administrasjonen greier ut korleis kommunen kan ta tilbake reinhald i eigenregi, slik at dette ikkje lenger er konkurranseutsett. Utgreiinga må synleggjere korleis dette kan organiserast og økonomiske konsekvensar 11. Asylmottak: Me ber administrasjonen vera førebudd på å kunne starte opp eit asylmottak som kommunen driv sjølv viss behovet for mottak endrar seg. 12. Fortsatt fokus på heiltid og deltid: Me ber om at arbeidet som er starta om fokus på heiltidsstruktur held fram. Me ber om at kommunestyret vert orientert om arbeidet og at det vert, om naudsynt, lagt fram ei sak i 2017 viss dette arbeidet får budsjettmessige konsekvensar framover. 13. Lærlingar: Det er viktig for kommunen at me kan tilby lærlingplassar til dei ungdommane som bur i kommunen og har teke vidaregåande opplæring her. Me er nøgde med at rådmannen legg inn i budsjettet å auka tal på lærlingar, men viser til vedtaket i kommunestyret i haust om å oppretta eit felles opplæringskontor. Me ber om at dette vedtaket vert følgt opp snarleg og at administrasjonen legg til rette for at fleire kan få lærlingplass. 14. Bruk av «gamle» Bremnes ungdomskule: Me bed om at det vert sett ned ei arbeidsgruppe i løpet av første halvår av 2017 som kan sjå på framtidig bruk av «gamle BUS». Dette må sjåast i samanheng med utgreiinga av overordna sentrumsplan. Rådmannen får i oppdrag å vurdera om det skal kjøpast inn ekstern kompetanse for å få fortgang i arbeidet. 15. Næringsarbeid: Me ber om at Bømlo kommune sin næringsplan vert revidert i løpet av 2017, og at ein i denne revisjonen spesielt vurderer organiseringa av næringsarbeidet. 16. Barnevern: Me ber om ei sak der det vert evaluert korleis samarbeidet om barnevern med vertskommunemodellen fungerer i dag. 17. Idrett: Me ber om at kr. 75.000,- vert øyremerka til utdanning/kurs for leiarar og trenarar i idrettslaga. Desse vert flytta frå Generelt tilskot til idrettslag og liknande til Bømlo __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 5 av 64 ___________________________________________________________________________ idrettsråd. 18. Riksjubileum 2024: Me ber om at det snarast mogleg kjem ei sak om å starte arbeidet med jubileet for kristenretten i 2024. 19. Støtte til lag og organisasjonar: Me vil be om at administrasjonen vurderer å indeksregulera støtta til lag og organisasjonar i budsjett for 2018. 20. Eigarstrategi: Me vil i revisjon av eigarskapsmeldinga i 2017 spesielt be om at ein vurderer om det fortsatt er tenleg å sette ut kommunale kjernetenester i kommunale selskap (AS). Vurderinga må undersøke fordeler og ulemper, økonomisk, politisk og praktisk ved dagens ordning og ei rein kommunal ordning. Dette inkluderer også Bømlo Vatn og Avlaup AS. 21. Trafikksikringstiltak i investeringsbudsjettet: Me ber om at denne posten vert auka med 0,5 mill. kr i 2017 og vidare ei stegvis opptrapping med mål om å gjennomføra mest mogleg av tiltaka i Trafikksikringsplanen. Rådmannen må finne inndekning innan eksisterande ramme. Innsatsen for å få tak i ulike støttemidlar må også aukast. Ein ber om at status for Trafikksikringsplanen vert rapportert til Utval for Areal og Samferdsel, gjerne som meldingssak til møta i utvalet. 22. Avfallshandtering: Bømlo kommune skal nytta leverandør til avfallshandtering som har gode og framtidsretta ordningar for kjeldesortering. Me ynskjer at det skal vera minst like god ordning for kjeldesortering som ein har i heimane på skulane, på kontora og institusjonane i kommunen. 23. Læremiddel i skulen. Bømlo kommunestyre ber rådmannen om ein opptrappingsplan for løyvingar til læremiddel i skulen med særleg vekt på praktisk/estetiske fag. 24. Endeleg avtale i Stortinget om budsjettet for 2017 gav nokre endringar også for kommunane. Det er ikkje klart kva konkrete konsekvensar dette vil få for ramma til Bømlo kommune. Rådmannen får fullmakt til endre budsjettramma på område kor Stortinget har gitt auka løyving. Dette gjeld mellom anna tidleg innsats i skulen og utvida rammer til helsestasjon/skulehelseteneste. Kommunestyret ber om ei oversikt over endringar som er gjort i første møte 2017.

BUDSJETT 2017 Side 6 av 64 ___________________________________________________________________________

Rådmannen sitt framlegg Innleiing: God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv»

Ein sundagstur med familien gir god folkehelse. (Foto: Njål Gunnar Slettebø)

Rådmann held fast på tidlegare fokus om å vere tett på med eit klart førebyggingsfokus. I løpet av dette året er Oversiktsdokument for folkehelse vedteke i kommunestyret. Det har tre hovudprioriteringar:  Sikre sunne og trygge oppvekstmiljø  Hindre sosioøkonomiske skilnader og fattigdom  Heilskapleg strategi for å møte trongen for helse- og omsorgstenester Desse prioriteringane er styrande for rådmannen sine framlegg til bruk av budsjettmidlar. Rådmannen har lenge vore førebudd på at kommunen ville få eit lite økonomisk handlingsrom i 2017. Omlegging av inntektssystemet har gitt oss ein reduksjon i rammetilskotet på ca. 1,3 mill., medan endring av kriteriedata faktisk fører til ein reduksjon på 7,5 mill. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 7 av 64 ___________________________________________________________________________ Bømlo er den kommunen i heile Hordaland med lågast vekst i dei frie inntektene, 1,2 %. Sjølv om det ikkje er lagt opp til nye satsingar i 2017 må kommunen finne midlar til lovpålagte oppgåver som har ein sterkare vekst enn vanleg prisjustering. Dette gjeld:  Barnevern  Nytt bufellesskap for psykisk utviklingshemma  Legevakt - nye krav  Etablering av KAD-senger  Kommuneplanleggar Det har også vore nødvendig å auke budsjettet for driftsavdelinga ut over ordinær løns- og prisauke. Ein gjennomgang viser at avdelinga ikkje har hatt ramme for dei ulike serviceavtalar som er inngått. Det har derfor i praksis ikkje vore midlar til drift. Rådmannen legg ikkje skjul på at budsjettet for 2017 i liten grad gjer oss i stand til å satse på å intensivere arbeidet med førebygging, men me reverserer heller ikkje førebyggingstiltak. Kommunen er likevel avhengig av statlege prosjektmidlar for å kunne oppretthalde nivået i ein del prosjekt som går på førebygging. Signala frå statleg nivå er at ein ikkje kan pårekne same veksten for kommunane i åra framover som det som har vore lagt til grunn dei siste åra. Me må legge til då at det er samsvar mellom vekst i overføringar og vekst i nye oppgåver som blir pålagt norske kommunar. Rådmannen vil på nyåret legge fram ei overordna sak på korleis ulike strukturgrep kan gi større økonomisk handlingsrom. Denne bør vere utgangspunkt for eit arbeid som skal sikre dette handlingsrommet i framtida! Svortland, 01.11.2016 Geir E. Aga Rådmann

BUDSJETT 2017 Side 8 av 64 ___________________________________________________________________________

Økonomiske utfordringar og rammevilkår i økonomiplanperioden 2017–2020

Arbeidet er i god gjenge ved ny Bremnes ungdomsskule på Leite. (Foto: Simon K. Sortland)

Innleiing Rådmannen vil i dette kapitlet gjere greie for føresetnadane som ligg til grunn i økonomiplanen og dei økonomiske utfordringane som kommunen står framfor dei komande fire åra. Å budsjettere med ei 4-årig økonomiplan inneber ei stor grad av uvisse. Den pågåande kommunereforma og kommunesektoren sine inntekter og fordeling av desse er framleis ikkje fullt ut avklara. Regjeringa har varsla at selskapsskatten skal gjeninnførast på kommunalt nivå, denne reforma er utsett og verknaden for kommunen av denne reforma er uviss. I budsjett 2017/økonomiplanen 2018 – 2020 har rådmannen lagt til grunn følgjande nye tiltak:  Drift av ny ungdomsskule og symjehall på Leite frå 2018  Oppstart av nytt bufellesskap for funksjonshemma 2017 med heilårsverknad frå 2018.  Ny kommuneplanleggjar frå 2017.  Drift av kommunale akutt døgnsenger og legevakt i nytt bygg på Stord frå 2017.  Drift av nytt bufellesskap for einslege mindreårige flyktningar frå 2017.

BUDSJETT 2017 Side 9 av 64 ___________________________________________________________________________ Utover dette er det ikkje funne rom for nye tiltak utover dei konsekvensane som endring i demografien tilseier. Økonomiplanen byggjer på endringar i folketal og samansetjinga av folkesetnaden dei næraste åra. Demografi og kommuneøkonomi Ein viktig føresetnad for økonomiplanen er folketalsutviklinga i kommunen og samansetjinga av denne. Folketalet 1. januar 2016 var på 11 778. Fram til 01.07.2016 har dette auka med 39 til 11 817 Det er folketalet 01.07.2016 som vert lagt til grunn for utrekning av rammetilskotet i 2017. Folketalet har dei siste ti åra auka med i snitt 0,9 % i året, men veksten stoppa opp i 2014. Dei to siste åra har hatt ein vekst på berre 0,1%. Eit særtrekk ved folkesetnaden i kommunen er relativ sett mange unge under 15 år (16% fleire enn landsgjennomsnittet) og relativt sett fleire eldre over 80 år (9% fleire enn landsgjennomsnittet). Eit spesielt særtrekk for Bømlo er den høge andelen av innbyggjarane som er eldre enn 90 år. Kommunen har relativt sett 40% fleire i denne aldersgruppa i forhold til totalbefolkninga enn landet. Det er eit stort overskot av unge menn i kommunen, med 91 kvinner pr. 100 menn i aldersgruppa 19 -39 år. SSB har oppjustert framskrivinga av folketalet sommaren 2016. I økonomiplanen har rådmannen lagt det lågaste alternativ for folketalsframskriving til grunn. Dette gir ein årleg vekst i folketalet på 0,4% og samsvarer med utviklinga dei siste åra Tabellen nedanfor syner utviklinga i folketalet basert på SSB si siste framskriving alternativ låg vekst for kommunen: Aldersgruppe (folketal pr 01.01)

2016

2017

2018

2019

2020

2026

0-1 år

276

257

256

252

2-5 år

602

606

601

594

582

548

0-5 år

878

863

857

846

834

800

6 -15 år

1757

1734

1708

1692

1568

16-18 år

707

717

720

721

706

726

19-66 år

6802

6814

6852

6880

6889

7104

67-79 år

1102

1185

1234

1285

1366

1531

80 - 89 år

395

374

380

381

376

482

90 år eller eldre

137

141

135

129

113

Sum befolkning

11778

11828

11892

11940

12038

12324

Dersom denne utviklinga slår til vil talet på barn i barnehagealder bli redusert med 29 i økonomiplanperioden. Talet på barn i skulepliktig alder syner og ein nedgang på 42 barn, noko som heng saman med store ungdomsskulekull som går ut av grunnskulen i 2017 og 2018. Talet på eldre over 67 år aukar med 171 (10%). Det er aldersgruppa 67 – 79 år som veks (med 181), talet på 80 - 89 åringar held seg stabilt (auke på 2). Talet på 90 åringar og eldre __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 10 av 64 ___________________________________________________________________________ får ein reduksjon på 12 i perioden. Den demografiske utviklinga har innverknad på nivået på dei statlege rammeoverføringane. Utgiftsutjamninga i inntektssystemet syner at samansetninga og endringa i dei ulike aldersgruppene fører til endra inntektsramme, sjå meir om dette under analyse av utgiftsnivået i kommunen. Tabellen under syner berekna demografikostnader i åra 2017-2020, basert på opplegget til Teknisk berekningsutval med utgangspunkt i 2016. Meirutgifter basert på endring i demografi i forhold til 2016 2017 2018 Barnehage (0-5 år) -1 049 -844 Grunnskole (6-15 år) -2 558 -2 891 Vidaregåande (16-19 år) 59 -47 Vaksne (20-66 år) 35 688 Eldre (67 år og eldre) 2 375 3 328 Sum endring utgifter -1 137 234 Akkumulert endring -1 137 -903

2019 -1 408 -1 779 -8 298 183 -2 714 -3 617

2020 -1 816 0 45 240 699 -832 -4 448

Som det går fram av tabellen over så er det berekna at kostnadane i kommunen skal gå ned grunna endringar i folketal og alderssamansetning i kommunen. Det er særleg utgiftene til grunnskule og barnehage som utifrå dette vil bli redusert. Det er ikkje teke omsyn til kvalitetshevingar og/eller effektivitetsendringar. Heller ikkje skiftkostnadar som oppstår med jamne mellomrom grunna oppstart av tilbod utan at det kjem som ein direkte konsekvens av endring i demografi. Eit godt døme på dette er nytt bufellesskap for funksjonshemma som startar opp i 2017 med heilårseffekt i 2018. Endringar i demografikostnadane vert normalt kompensert gjennom utgiftsutjamninga i inntektssystemet. Det viser seg at med den omlegginga av inntektssystemet som skjer frå 2017 så vert inntektstapet mykje større enn berekningane ovanfor skulle tilseie. Det viser seg at endringar på makronivå (landsnivå) ikkje alltid slår til på kommunenivå. Analyse av utgiftsnivået til kommunen Gjennom inntektssystemet får kommunen tildelt kompensasjon for demografiske særtrekk, slik som fleire barn enn gjennomsnittet, eller fleire eldre. Også sosiale særtrekk ved samfunnet gir omfordelingar i inntektssystemet, døme her kan vere einslege eldre, arbeidsløyse, talet på skilde, uføre, fattige, osv. For 2017 har kommunen slik kostnadsnøkkel på dei sentrale tenesteområda samt korleis desse er vekta samanlikna med 2016: Delkostnadsnøkkel

Indeks 2016

Indeks 2017

Vekt 2016

Vekt 2017

Grunnskule

1,2388

1,2220

28,82

26,10

Administrasjon, landbruk, miljø*

1,0011

0,9928

9,34

8,28

BUDSJETT 2017 Side 11 av 64 ___________________________________________________________________________ Landbruk*

1,1194

0,00

0,21

Pleie og omsorg

1,0382

1,0390

33,03

34,18

Barnevern

0,9547

0,8951

3,21

3,90

Sosialhjelp

0,6700

0,7146

4,96

5,60

Kommunehelse

1,0498

1,0279

4,22

5,00

Barnehager

1,0360

1,0103

16,42

16,73

Hovudkostnadsnøkkel

1,0722

1,0540

1,00

*Landbruk låg i 2016 inne i nøkkelen for administrasjon. Dette tyder at utifrå kostnadsnøklane og vektinga av tenesteområda som vert fastsett av staten, så skal kommunen ha 5,4% høgare utgifter enn gjennomsnittskommunen til desse sentrale tenesteområda. Dette er ein nedgang frå 2016 då berekna utgiftstrong var 107,22%. Forskjellen mellom desse to åra utgjer 788 kr pr innbyggjar i rammetilskot eller 9,3 mill. kr mindre i 2017 enn i 2016. Dette stiller krav til budsjettet og reduksjon av dette i 2017 og i åra framover. Det er fleire grunnar til endringa i utgiftsutjamninga til kommunen, det eine er demografiendring frå 2016 til 2017. Dette utgjer om lag 3,6 mill. kr i reduserte rammeoverføring. Strukturkriteriet utgjer 1,3 mill. kr mens endring i vektinga mellom tenesteområda utgjer 4,5 mill. kr. Omlegginga av inntektssystemet reduserer overføringane frå staten til kommunar som har ung befolkning på kostnad av kommunar med eldre folkesetnad, og større sosiale utfordringar enn det Bømlo kommune har. Tabellen under syner dei store utslaga som dette får for vår kommune.

Tenesteområde Pleie og omsorg Grunnskule Barnehage Administrasjon Sosialteneste Kommunehelse Barnevern Landbruk Hovedkostnadsnøkkel

Vekt 2016 Vekt 2017 33,03 34,18 28,82 26,1 16,42 16,73 9,34 8,28 4,96 5,6 4,22 5 3,21 3,9 0 0,21 1,00 100

Endring i 1000 kr grunna endring i vekting 7 023 -19 536 1 841 -6 186 2 688 4 712 3 630 1 382 -4 446

Bømlo kommune har 22% fleire born i grunnskulealder. Denne aldersgruppa vert i inntektssystemet vekta ned frå 28,82% del av ein kommune sine utgifter til 26,10%. Det er verdt å merke seg at denne kraftige nedvektinga av grunnskuletenesta i 2017 fører til redusering i overføring til kommunen på heile 19,5 mill. kr.

BUDSJETT 2017 Side 12 av 64 ___________________________________________________________________________ Kommunen sitt totale berekna utgiftsbehov for 2017 er kr 52 422 pr innbyggjar (kr 51 569 i 2016) noko som er kr 2 684 høgare enn gjennomsnittet. Endringa i inntektssystemet vil etter kvart som dette blir implementert fullt ut gje kommunen store utfordringar med å omstille tenestene og tilpasse desse til dei nye inntektsrammene som kommunen får i åra framover. I 2015 brukte kommunen når det blir korrigert for utgiftstrong, forskjellar i pensjon og arbeidsgjevaravgift samt inntektsnivået kr 2 192 meir til dei tenestene som er ein del av inntektssystemet enn landsgjennomsnittet, figur A. Det er tenestene pleie og omsorg og barnehage som har det største avviket. Dette går særleg utover dei tenestene som ikkje er ein del av inntektssystemet, samt netto driftsresultat, sjå figur B. Figurane illustrerer avvika i forhold til landsgjennomsnittet og seier ikkje noko om tenestekvalitet. Dette kan likevel vere eit grunnlag for nærare drøfting av prioriteringar i økonomiplanarbeidet. Figur A

Det er verdt å merke seg den sterke satsinga på kommunehelse siste året, noko som heng saman med styrking av helsesøstertenesta og legetenesta inkl. interkommunal legevaktteneste.

BUDSJETT 2017 Side 13 av 64 ___________________________________________________________________________ Figur B

Hovudtal drift i økonomiplanperioden 2016 – 2019 Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

Brukarbetalingar

-22 478

-20 880

-22 911

Andre sals- og leigeinntekter

-19 772

-19 224

-19 971

Overføringar med krav til motytingar

-112 843

-61 936

-76 151

-78 044

Rammetilskot

-340 250

-335 088

-339 874

-340 580

-342 641

-348 088

Andre statlige overføringar

-25 990

-30 443

-41 988

-40 791

-36 643

-33 585

Skatt på inntekt og formue

-291 741

-315 520

-321 970

-325 361

-328 964

-332 779

-29 049

-29 500

-30 630

-31 130

-31 630

-32 130

SUM DRIFTSINNTEKTER (B)

-842 123

-812 591

-853 495

-858 788

-860 804

-867 508

Lønnsutgifter

416 401

406 178

444 377

447 460

446 343

446 710

Sosiale utgifter

114 041

115 738

122 554

126 167

126 821

132 680

88 136

83 106

83 091

82 049

82 200

82 049

158 020

150 935

152 650

152 129

151 106

149 881

Overføringar

36 152

25 238

24 147

Avskrivingar

27 183

25 700

28 500

Fordelte utgifter

-13 719

-11 499

-15 299

SUM DRIFTSUTGIFTER (C)

826 214

795 396

840 020

845 153

843 818

848 668

BRUTTO DRIFTSRESULTAT (D = B-C)

-15 909

-17 195

-13 475

-13 635

-16 986

-18 840

-4 217

-3 543

-3 499

-3 497

-3 603

-3 919

-72

-12

Eigedomsskatt

Kjøp av varer/tenester som inngår i kommunal tenesteproduksjon Kjøp av varer og tenester som erstattar kommunal tenesteproduksjon

Renteinntekter, utbytte og eigaruttak Mottatte avdrag på utlån

BUDSJETT 2017 Side 14 av 64 ___________________________________________________________________________ SUM EKSTERNE FINANSINNTEKTER (E)

-4 289

-3 555

-3 511

-3 509

-3 615

-3 931

Renteutgifter, provisjonar og andre finansutgifter

18 145

18 065

20 043

20 108

20 101

20 844

Avdrag på lån

14 500

18 327

21 606

22 980

23 265

23 176

SUM EKSTERNE FINANSUTGIFTER (F)

32 707

36 444

41 701

43 140

43 418

44 072

RESULTAT EKSTERNE FINANSIERINGSTRANS.

28 418

32 889

38 190

39 631

39 803

40 141

Motpost avskrivingar

-27 183

-25 700

-28 500

NETTO DRIFTSRESULTAT (I)

-14 674

-10 006

-3 785

-2 504

-5 683

-7 199

Bruk av tidlegare års rekneskapsmessig mindreforbruk

-1 394

Bruk av bundne fond

-3 106

-108

-376

SUM BRUK AV AVSETNINGER (J)

-4 500

-108

-376

Dekning av tidligare års meirforbruk

3 458

Avsetningar til disposisjonsfond

2 885

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

Avsetningar til bundne fond

6 408

SUM AVSETNINGER (K)

12 751

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

REKNESKAPSMESSIG MEIR/MINDREFORBRUK (L = I+J-K)

-6 422

Utlån

Netto driftsresultat Det er lagt opp til eit positivt driftsresultat for 2017 på vel 4,2 mill. kr. Dette er likevel mindre enn netto premieavviksinntektene dette året som er på 10 mill. kr, sjå nærare under seksjon 7. Utviklinga i netto driftsresultat går fram av tabellen under.

BUDSJETT 2017 Side 15 av 64 ___________________________________________________________________________ I tilrådinga frå teknisk berekningsutval for kommunal økonomi er det sagt at for at ein kommune skal ha ein sunn økonomi så bør netto driftsresultat utgjere 1,75% av driftsinntektene. Kommunen når ikkje dette måltalet i denne perioden. Rådmannen legg opp til at alle ikkje disponerte midlar skal setjast av til disposisjonsfond. Rådmannen budsjetterer med slik avsetning til disposisjon i perioden:

Disposisjonsfond (heile 1000 kr) Fond 01.01

Rekneskap 2015

Berekna resultat 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

122

9 428

29 042

33 202

3 6081

42 138

Framlegg til avsett i året

9 306

19 614*

4 160

2 879

6 057

7 574

Fond utgangen av året

9 428

29 042

33 202

36 081

42 138

49 712

Fond i % av omsetning 1,1 % 3,6 % 3,9 % *Årsresultat 2016 estimert på grunnlag av 2 tertialrapport

4,2 %

4,9 %

5,7 %

Kommunen sitt premieavvik vil auke i økonomiplanperioden. Dette vil svekke kommunen sin likviditet. Det er derfor heilt naudsynt å bygge opp disposisjonsfondet til om lag same storleik som premieavviket, sjå nærare omtale i kap. 7. Driftsinntektene Veksten i driftsinntektene frå opphavleg budsjett 2016 til 2017 er nominelt på 5%. Med ein forventa prisvekst på 2,5% gir dette ein volum og realvekst på 2,5%. Vidare i økonomiplanperioden vert det føresett ein realvekst på 0,6 % i 2018, 0,2% i 2019 og 0,8% i 2020. Den svake realveksten heng dels saman med demografiske endringar lokalt samt omlegginga av inntektssystemet som vil få full verknad i kommunen i åra framover. Utvikling i frie inntekter (skatteinntekter og rammeoverføringar) Tabellen nedanfor syner utviklinga i dei frie inntektene. Alle tal for åra 2018 – 2020 er i faste 2017-kroner: 2017

2018

2019

2020

Sum rammetilskot

-339 874

-340 580

-342 641

-348 088

Skatt på formue og inntekt

-321 970

-325 361

-328 964

-332 779

SUM frie inntekter

-661 844

-665 941

-671 605

-680 867

-4 097

-5 664

-9 262

0,6 %

0,9 %

1,4 %

Endring i frie inntekter akkumulert i høve budsjett 2017 Vekst i frie inntekter

Anslaget byggjer på ein berekna realvekst i dei frie inntektene på 1,4 % i økonomiplanperioden. I rammetilskotet er det tatt omsyn til nedtrapping av skjønstilskotet frå Fylkesmannen, endring i inntektssystemet frå og med 2017 og demografiske forhold. Desse endringane medfører ein svakare realvekst i kommunen sine inntekter enn kva som er lagt til grunn for vekst i frie inntekter på landsbasis. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 16 av 64 ___________________________________________________________________________ Eigedomsskatt Det er 10 år sidan eigedomsskatten vart innført i 2019, kommunen skal derfor foreta ny taksering, eventuelt vurdere å gå over til skatteetaten sine verdsettingar. I økonomiplanen er det ikkje lagt opp til auke i inntektene, men det er føresett at utgifter til taksering vert dekka av inntektene. Driftsutgiftene Kommunen sine samla driftsutgifter veks med 5,6% nominelt frå budsjett 2016 til budsjettframlegget for 2017. Dette svarar til ein real- og volumvekst på 3,1%. Veksten heng saman med oppstart av bufellesskap for funksjonshemma, oppstart og heilårsdrift av bufellesskap mindreårige flyktningar og oppstart KAD-senger/utvida legevakt og ny stilling som kommuneplanleggjar. Vidare i perioden vert det føresett ein real– og volumvekst på 0,6% i 2018, -0,2% i 2019 og 0,6% i 2020. Utvikling i netto finanskostnader Finanskostnadane utgjer ein stadig større del av kommunen sine utgifter. Dette heng saman med utbygginga av ny ungdomsskule og symjehall på Leite. Fortsatt nyt kommunen godt av låge renter på lån, men kommunen er sårbar for renteauke. For nærare om finanskostnadane og gjeldsgrad vert det vist til kapitlet som omhandlar økonomiske føresetnader. Utviklinga i finanskostnadane går fram av figuren under:

Rente og avdragsutgiftene med fråtrekk for rentekompensasjonen er budsjettert slik i 20172020. 2017

2018

2019

2020

Netto rente- og avdragsutgift ekskl startlån

38 190

39 631

39 803

40 141

Rente - og avdragskompensasjon

-3 350

-2 525

-2 270

Sum netto rente- og avdragskostnad

34 840

37 106

37 278

37 871

BUDSJETT 2017 Side 17 av 64 ___________________________________________________________________________ Finansiering av dei planlagde investeringane vil føre til slik endring i finanskostnadene i økonomiplanperioden i forhold til nivået i 2017.(tal i heile kr 1000) 2018 Endring netto rente- og avdragskostnad Endring rentekompensasjon Sum endring netto rentekostnad

2019

2020

1 441

1 613

1 951

825

1 080

2 266

2 438

3 131

Den store endringa i rentekompensasjonen i 2018 skuldast at det er slutt på rente– og avdragskompensasjonen for reform-97 utbygginga av skulane (6 åringane inn i skulen). Rente og avdragsutgiftene er nærare omtalt i kap 8. Endringar i økonomiplanen 2018 - 2020 Med utgangspunkt i årsbudsjettet 2017 så viser tabellen nedanfor endringane i driftsrammene i økonomiplanperioden 2018 -2020. Endring i kostnader og inntekter som heng saman med endringar i demografi er innarbeida. Endringar i finanskostnader som har samanheng med investeringsrammene som ligg i investeringsplanen er innarbeidd. Endring i inntektssystemet med verknad frå og med 2017 er innarbeida i tala under ( negative tal er reduserte utgifter (auka inntekter, positive tal er auka utgifter eller reduserte inntekter).

Rammetilskot Skatteinntekt Eigedomsskatt Integreringstilskot Rentekompensasjon Avdragsutgifter Renteutgifter Renteutgifter startlån Renteinntekter startlån Andre renteinntekter Sum samla endring overordna inntekter og finans Pensjon Premieavvik amortisering Premieavvik Premieutgift Endring driftsutgifter seksjonane Seksjon 1 Sentrale styringsorgan Valutgifter Seksjon 2 Oppvekst, kultur og idrett Ny ungdomsskule, endring drift Symjehall, netto utgifter Tilskot barnehagar Demografiendring skuleborn

ØP 2018 -706 -3 391 -500 372 825 1 374 38 27 -228 230 -1 959 2 241 1 511 6 886 -6 156

ØP 2019 -2 767 -6 995 -1 000 4 520 825 1 659 -73 131 -334 230 -3 804 3 195 2 334 -9 416 10 276

ØP 2020 -8 214 -10 810 -1 500 7 323 1 080 1 570 451 350 -550 130 -10 170 8 900 5 572 -2 754 6 083

-330 -330 -3 612 -1450 1 250 -521 -2 891

0 0 -6 414 -1450 1 250 -1 544 -4 670

-330 -330 -7 639 -1450 1 250 -2 769 -4 670

BUDSJETT 2017 Side 18 av 64 ___________________________________________________________________________ Seksjon 3 Helse, sosial og omsorg Helse, pleie og omsorg, demografiendring eldre Auka ress krevjande brukarar nytt bufellesskap Nytt bufellesskap Samla endring økonomiplan i forhold til budsjett 2017 Netto driftsresultat 2017 Driftsresultat åra 2018 - 2020

4 942 3 327 -4000 5 615 1 282 -3 784 -2 502

5 125 3 510 -4000 5 615 -1 898 -3 784 -5 682

5 824 4 209 -4000 5 615 -3 415 -3 784 -7 199

Det går fram av økonomiplanen at auken i rente- og avdragsutgiftene samt pensjonskostnadane tek ein stor del av realveksten i dei frie inntektene (skatt og rammeoverføring frå staten). Tabellen under illustrerer dette:

Realvekst frie inntekter Renter og avdrag på lån Pensjonskostnad Sum finans og pensjonskostnad Pensjon/finans i % av frie inntekter

2018 -4 597 1 441 2 241 3 682 80,1

2019 -10 762 1 613 3 195 4 808 44,7

2020 -20 524 1 951 8 900 10 851 52,9

Det er difor lite frie midlar til nye tiltak. I 2017 vil oppstart av nytt bufellesskap for psykisk utviklingshemma ta venta realvekst utanom pensjon og finanskostnader. I 2018/2019 skal ny ungdomsskule og symjebasseng setjast i drift. Bufellesskap for einslege mindreårige vert starta opp med 6 brukarar. Det er lagt opp til statleg finansiering av dette tiltaket. Utover dette er det ikkje funne rom for nye tiltak i perioden

Samandrag: Det vert krevjande for kommunen å opparbeide seg eit netto driftsresultat opp mot det tilrådde 1,75%. Omlegginga av inntektssystemet har slått svært negativt ut for kommunen og dette gjer det difor vanskeleg å få resultatet opp på dette nivået på kort sikt. Kommunen har høg gjeld, noko som gjer at den er svært utsatt for auke i rentenivået. Kommunen må dekke inn tidlegare inntektsføringar av premieavviket i åra framover, noko som vil auke pensjonskostnadane, særleg i slutten av økonomiplanperioden. Forventa realvekst i kommunen sine inntekter vil difor i stor grad gå med til å dekke pensjon og auka kapitalutgifter dei næraste åra. Kommunen si likvide stode har blitt betra i 2015/2016, men den er fortsatt stram grunna eit høgt akkumulert premieavvik som vil auke dei nærmaste åra. Kommunen har dei siste 2 åra fått bygd opp disposisjonsfondet. Dette er likevel ikkje stort nok til å dekke premieavviket som aukar sterkare enn fondsavsetjinga.

BUDSJETT 2017 Side 19 av 64 ___________________________________________________________________________

Økonomiplan 2017 – 2020 presentasjon av hovudområda/seksjonane

Nokre av operatørane på Teknisk drift i Hollundsdalen. (Foto: Simon Knutsson Sortland))

Tenesteytinga i Bømlo kommune er organisert i 5 ulike seksjonar frå 1-5. I tillegg har me to hovudområder 7-8 der budsjetteringa skjer sentralt. I seksjon 1 til 5 finn me dei tenestebaserte seksjonane. På hovudområde 7 vert ikkje fordelte utgifter, som avsetnad til lønsoppgjeret, premieavviket på pensjon og liknande budsjettert. På hovudområde 8 vert dei økonomiske rammeføresetnadane budsjettert, dvs. netto finansutgifter, rammetilskotet, skatteinntekter og eigedomsskatt. Rådmannen legg fram eit årsbudsjett i balanse, med eit netto driftsresultat på 3,784 mill. kr som vert avsett til disposisjonsfond. Økonomiplanen vert lagt fram i balanse etter at positive driftsresultat vert avsett til disposisjonsfond. Kommunen budsjetterer ikkje med momskompensasjonsinntekter og utgifter. Verksemdene får behalda momskompensasjonsinntekta fullt ut, og følgjeleg så vert ikkje nettoramma påverka. Det same gjeld refusjonsinntektene for sjukefråvær og foreldrepermisjonar. Verksemdene beheld desse og kan disponera dei til leige av vikarar.

BUDSJETT 2017 Side 20 av 64 ___________________________________________________________________________ Rådmannen fremjar følgjande forslag til rammer for dei 7 ulike seksjonane/hovudansvarsområda for 2017-2020. Budsjettskjema 1B

Rekneskap 2015

Heile kommunen

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

643 928

667 696

692 527

695 768

694 433

699 283

43 352

45 211

47 187

46 857

47 187

46 857

Oppvekst, kultur og idrett

336 994

318 068

350 017

346 405

343 603

342 378

Helse, sosial og omsorg

222 665

237 037

250 165

255 107

255 290

255 989

Tekniske tenester

40 401

41 285

45 059

Kyrkjelege føremål

7 975

8 286

8 481

-7 958

-579

-7 745

-5 504

-4 550

1 157

500

18387

-637

Sentrale styringsorgan

Tilleggsløyving, ufordelt Premieavvik Økonomiske føresetnader

Tabellen under viser hovudoversyn fordelt på sentrale inntekter, nettorammene og netto finans. Linja til fordeling drift er fordelt på hovudansvarsområda/seksjonane i tabellen ovanfor. Avsetning til disposisjonsfondet går fram av linja til ubundne avsetningar. Budsjettskjema 1 A

Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

Skatt på inntekt og formue

-291 741

-315 520

-321 970

-325 361

-328 964

-332 779

Ordinært rammetilskot

-340 250

-335 088

-339 874

-340 580

-342 641

-348 088

Skatt på eigedom

-29 049

-29 500

-30 630

-31 130

-31 630

-32 130

Andre generelle statstilskot

-25 990

-30 443

-41 988

-40 791

-36 643

-33 585

-687 030

-710 551

-734 462

-737 862

-739 878

-746 582

Renteinntekt og utbytte

-4 217

-3 543

-3 499

-3 497

-3 603

-3 919

Renteutgifter og andre finansutgifter

18 145

18 065

20 043

20 108

20 101

20 844

Avdrag på lån

14 500

18 327

21 606

22 980

23 265

23 176

NETTO FINANSINNTEKTER/-UTGIFTER

28 428

32 849

38 150

39 591

39 763

40 101

Dekning av tidlegare års meirforbruk

3 458

Til bundne avsetningar

6 408

Til ubundne avsetningar

2 885

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

-1 394

-3 106

-108

-376

8 251

10 006

3 784

2 503

5 682

7 198

TIL FORDELING DRIFT

-650 351

-667 696

-692 527

-695 768

-694 433

-699 283

Sum fordelt til drift på hovudansvarsområda

643 928

667 696

692 527

695 768

694 433

699 283

SUM FRIE DISPONIBLE INNTEKTER

Bruk av tidl års reknskm mindreforbruk Bruk av ubundne avsetningar Bruk av bundne avsetningar NETTO AVSETNINGAR Overført til investeringsbudsjettet

BUDSJETT 2017 Side 21 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 1 - Sentrale styringsorgan På hovudansvarsområde 1 er det budsjettert utgifter til dei politiske styringsorgana samt følgjande administrative funksjonar:          

Rådmann, kommunalsjefar, utgifter til beredskap, utgifter til samarbeidsrådet Personalkontoret og alle lærlingutgiftene til kommunen IKT, forvaltningsteneste og kantinedrift rådhuset Økonomiavdelinga, interkommunal innkjøpsordning Kommunale fellesutgifter Fellessekretariatet, kundetorg og arkiv Informasjon og folkehelsekoordinator Utgifter til tillitsvalte og hovudverneombod Næring, under dette tilskot til kommunale aksjeselskap Ymse kommunale utgifter til leigebustader

Rådmannen føreslår følgjande driftsramme til sentrale styringsorgan: Rekneskap 2015

Sentrale styringsorgan Vekst i %

43 352

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

45 211

47 187

46 857

47 187

46 857

4,3 %

4,4 %

-0,7 %

0,7 %

-0,7 %

Det er ikkje lagt opp til vekst i rammene til sentrale styringsorgan i økonomiplanperioden. Variasjonane på +/- 0,7% skuldast at det er val år i 2017 og 2019. Vekst i 2017 korrigert for valutgifter er 3,7%. Politiske styringsorgan

Bømlo ungdomsråd er ungdomen sitt politiske talerøyr i kommunen. (Foto: Simon K. Sortland)

Ansvarsområdet omfattar alle politiske utval og kostnadar til kontroll og revisjon. Kostnadar til drift av kontroll og revisjon er budsjettert i samsvar med kontrollutvalet sitt budsjettframlegg. Kontrollutvalet innstiller sjølv på si budsjettramme ovanfor kommunestyret. Kostnadane med ordninga med utvalsmøte på dagtid som vart innført i __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 22 av 64 ___________________________________________________________________________ 2015 er vidareført i budsjettet/økonomiplanen. Utgifter til val er lagt inn i valåra i økonomiplanen.

Rådmann med stab og støttetenester I hovudsak er budsjettramma for 2016 vidareført med prisjustering innanfor dei sentrale administrative tenestene i kommunen. Tilskot til samarbeidsrådet er budsjettert med kr 336 000. Bømlo kommune er ein stor arbeidsgjevar med over 1000 tilsette. Praktisk personalarbeid er delegert til verksemdene. Sentralt har kommunen 2,5 årsverk knytt til personal. I tillegg har me ein overordna stilling på kommunalsjef nivå, som har ansvaret for kommunen sitt fellessekretariat, kundetorg, IKT, personalavdelinga og kantina. På økonomiavdelinga er det 11,6 årsverk. Eit halvt årsverk er knytt til interkommunalt ehandel som omfattar 20 kommunar i Sunnhordland, Haugaland og Hardanger. Avdelinga fører i tillegg til kommunens sitt rekneskap, rekneskapen for kyrkjeleg fellesråd. Det er budsjettert med 2 årsverk til skatteoppkrevjarfunksjonen samt kjøp av kontrolltenester frå Bergen kommune for kr 181 000. Skatteoppkrevjaren krev inn skatt, trygdeavgift og arbeidsgjevaravgift på vegne av stat , kommune, fylke og folketrygda. Deltaking i interkommunal innkjøpsordning er budsjettert med 345 000 kr.

Beredskap Rådmannen har budsjettert med kr. 180 000 til opplæring, øving og andre beredskapstiltak for 2017. Budsjettet for beredskap er auka fordi rådmannen legg opp til høgare øvingsaktivitet i 2017.

Lærlingar Kommunen har i 2016 15 lærlingar under opplæring. Lærlingane er ein viktig ressurs for verksemdene der dei har si opplæring. I framlegg til budsjett vert dette auka med ytterlegare 5 til 20 lærlingar til hausten. Budsjetterte ressursar til lærlingdrift føreset at dette vert løyst av kommunen sine eigne personellressursar.

Lærling i institusjonskokk-faget Xuyen Truong (Foto: Simon K. Sortland)

BUDSJETT 2017 Side 23 av 64 ___________________________________________________________________________ Seniortiltak Retningslinjene for seniortiltak vart vedteke av kommunestyret i møte 17.12.01. Tilretteleggingstilskotet til verksemdene som inngår senioravtale er framleis 18.000 kroner pr. årsverk pr. år. Behovet for tilretteleggingstilskot til verksemdene er avhengig av kor mange som inngår senioravtale med arbeidsgjevar i staden for å gå over på AFP. Forvaltning, ikt Forvaltning omfattar tenestene administrasjon, IKT og administrasjonsbygg (inkl drift av kantina). Bømlo kommune har driftsansvar for sak– og arkivsystem for andre kommunar. Dette gir kommunen inntekter som delfinansierer ikt-stillingane. Næring Det er ikkje lagt opp til å gi bidrag til (BKE) Bømlo kommunale eigedomselskap i 2017. Dette er i forståing med selskapet og i samsvar med signal som vart gitt på eigardag. I 2016 vart det gitt eit bidrag på 0,5 mill. Rådmannen legg opp til ein tett dialog med BKE med omsyn til dei utfordringar selskapet får når dei skal begynne å betale avdrag. Så langt betalar BKE kun rente på sine lån. Det er budsjettert med følgjande tilskot til lag og organisasjonar: 20 000 65 000 142 000 35 000 262 000

Marknadsføra Bømlo som bustadkommune Tilskot til grendeutval Reiseliv Sunnhordland Ungt entreprenørskap

SUM

Dette er på same nivå som i 2016. Stillinga nærings- og utviklingssjef vart avvikla i 2015. Det vart ikkje budsjettert med denne stillinga i 2016 og det er heller ikkje lagt opp til å tilsette næringssjef i 2017. Rådmannen varslar ei sak om evaluering og framtidig organisering av dette arbeidet i løpet av 2017. Det er sett av kr. 590 000 til kjøp av næringstenester og næringsarbeid i 2017.

Trivselsprisen 2016 gjekk til Bømlo Vaksenopplæring, her representert ved f.v Marlen Hellen, Rigmor Sortland og Helge Pedersen. (Foto: Geir Einarsen)

BUDSJETT 2017 Side 24 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 2 – Oppvekst, kultur og idrett Generelt Dei siste åra har det vore politisk semje, både lokalt og nasjonalt, om at førebygging av vanskar og problemområde relatert til barn og unge sin oppvekstsituasjon er ei rett prioritering. Rådmannen har i sitt budsjettframlegg for 2017 lagt dette til grunn. Lågare økonomiske rammer som ein følgje av regjeringa sin revisjon av inntektssystemet for kommunane, samt nedlegging av Bømlo mottak med bortfall av asylmidlar fører til redusert omfang av opplæring av minoritetsspråklege elevar, lågare nivå på vidareutdanning, vakant psykologstilling første halvår og redusert nivå på utviklingsmidlar innanfor fleire tenester. Innanfor grunnskule vert driftsnivået i hovudsak vidareført, og midlar til deltaking i utviklingsprosjekt og nasjonale satsingar som lesing og læringsmiljø vert sikra.

Første skuledag på Svortland skule. (Foto: Simon K. Sortland)

Regjeringa har i framlegget til statsbudsjett varsla eit lovforslag som skal sikre barn som strevar rett til tidleg innsats gjennom m.a. intensivopplæring i mindre grupper over ein avgrensa periode. For å førebu kommunane på dette vert det lagt opp til ei styrking av tidleg innsats. Dette kjem i tillegg til ei vidareføring av tilskotsordninga for auka lærartettleik på 1.4. trinn. Rådmannen legg opp til å gjennomføre denne satsinga på tidleg innsats i tråd med nasjonale føringar. Rådmannen vil i 2017 starta implementeringa av den såkalla BTI-modellen (Betre Tverrfagleg Innsats) som skal bidra til tidleg intervensjon, betre foreldresamarbeid og heilskaplege/koordinerte tenestetilbod utan oppfølgingsbrot. Satsinga er delvis finansiert av eksterne midlar. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 25 av 64 ___________________________________________________________________________ Bømlo Vaksenopplæring opplever framleis ein stor auke i tal personar med rett og plikt til deltaking i introduksjonsprogrammet, og løn til desse er budsjettert på eit meir realistisk nivå. Ut over dette blir det gjort ei rad små justeringar i verksemdene sine budsjett utan at dette skal få direkte konsekvensar for driftsnivået. Bømlo kommune har svært mange aktive, frivillige lag og organisasjonar, som representerer ein viktig ressurs i folkehelsearbeidet. Rådmannen ønskjer å forsterka samarbeidet mellom organisasjonslivet og kommunen og legg difor inn ein auke i aktivitetsmidlar til kultur frå kr 150 000 til kr 200 000 og til idrett frå 150 000 til 250 000 årleg. Rådmannen har også avsett midlar til vidareføring av eit prosjekt knytt til utvikling av Sokkamyro i Langevåg. Grunnskule Dette ansvaret dekker ein del fellesavtalar for skulane, mellom anna knytt til:  Etter- og vidareutdanning  Kjøp av tenester i andre kommunar (Barn i fosterheim i andre kommunar)  Læringsplattform og skuleadministrativt system  Felles avtalar knytt til kopiering, samt bruk av audio- og audiovisuelle produksjonar  Ulike IKT–program og lisensavtalar  Samarbeidsavtale med Syns- og audiopedagogisk senter  Det regionale samarbeidet innafor barnehage, skule, kulturskule og PPT (Forum for Oppvekst i Sunnhordland)  Andre mindre fellesoppgåver for grunnskulane Skulane har svært knappe driftsbudsjett og difor lite handlingsrom til å kjøpe materiell til praktisk-estetiske fag og valfag, samt liten evne til å dekke t.d. transportkostnadar ved ulike ekskursjonar. Gjennom handsaminga av stortingsmeldinga om ei fornying av Kunnskapsløftet, har eit fleirtal på stortinget gitt regjeringa støtte for ei rekkje tiltak; mellom anna styrking av dei praktisk-estetiske faga og ei meir praktisk og relevant grunnopplæring. Rådmannen har likevel ikkje funne rom i budsjettet for å styrke skulane sine driftsrammer ut over dagens nivå. Bømlo brukar mindre enn kommunegruppa me samanliknar oss med på skuleinnhald. I tillegg har me store skilnadar i kostnad pr. elev mellom dei minste skulane og t.d. den største barneskulen. Me har difor store klassar på dei største skulane. Ein tilstrekkeleg styrkingsressurs er viktig for å kunne gje god tilpassa opplæring og motverke trongen for auke i spesialundervisninga. Det er lagt opp til å vidareføra SFO-tilbodet. Det er ikkje krav om at det skal vera slikt tilbod på alle skular, men i praksis er det vanskeleg for foreldre å nytta seg av eit slikt tilbod dersom det ikkje vert gitt på eleven sin heimeskule. På elevfrie dagar vert likevel tilbodet berre gitt på Svortland skule, men då er det tilbod heile dagen.

BUDSJETT 2017 Side 26 av 64 ___________________________________________________________________________ Barnehage

Bømlo kommune har åtte private barnehagar. (Foto: Simon K. Sortland)

Me får i 2017 full årseffekt av at ordninga knytt til gratis kjernetid/redusert foreldrebetaling som vart innført 01. august 2015, også vert utvida til å gjelde 3-åringar frå 01.08.16. Kombinasjonen av ein nedgong i barnetalet og prognosar med basis i nye satsar for drift og kapital vil stabilisere tilskotet til private barnehagar tilsvarande 2016 nivå. I 2017 vil det bli satsa på kvalitet i barnehage. Regjeringa doblar innsatsen for kompetanseheving og vidareutdanning i sektoren og styrker også arbeidet mot mobbing. Rådmannen vil følgje opp desse satsingane ovanfor dei private barnehagane i kommunen.

Bømlo vaksenopplæring I tråd med vedteken auke i busetjing av flyktningar vil det i 2017 vera enno fleire med rett og plikt til deltaking i introduksjonsprogrammet, og som dermed skal ha løn. Denne posten har ikkje vore realistisk budsjettert tidlegare og medfører med rådmannen sitt forslag ein auke på 5,35 mill. samanlikna med 2016. Drifta vert styrka med ein stilling i høve til 2016. Dette ansvaret vert finansiert gjennom vanleg rammetilskot, ulike integreringstilskot og prosjektmidlar. Midlane frå rammetilskotet skal sikra vaksne sin rett til grunnskuleopplæring. Integreringstilskota skal mellom anna finansiera introduksjonsprogrammet, kor brukaren får løn. I samband med arbeidet med ein integreringsplan for kommunen legg rådmannen opp til å vurdere organiseringa av kommunen sine oppgåver på dette feltet. Den budsjettmessige styrkinga av Bømlo vaksenopplæring vil bli sett i samanheng med dette. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 27 av 64 ___________________________________________________________________________ Kulturskulen Rådmannen vidarefører tilbodet i kulturskulen. Inneverande skuleår har kulturskulen 486 elevplassar, noko som ligg litt under nivået dei siste åra. I samband med implementering av ny rammeplan for kulturskulane har rådmannen funne det naudsynt å styrkje kulturskulen sitt budsjett med 100 000 kr. til kompetanseutvikling. Rådmannen prisjusterer brukarbetalinga i samsvar med føringane i økonomiplanen, dvs. 3%. Barne- og familietenesta Dette omfattar tenestene PPT, helsestasjon, skulehelseteneste, sosialkontortenester (barn og unge), avlastningsbustad og førebyggande barne- og ungdomsarbeid. Me har 4,2 heile stillingar knytt til skulehelsetenesta. Dersom me hadde lagt på normen skulle me hatt 5 stillingar. Når det gjeld vidaregåande skule ligg me om lag på normen som tilseier at me skal ha ein halv stilling for å dekke elevtalet for denne aldersgruppa. PPT og førebyggjande tiltaksteam representerer ein tverrfagleg stab med god kompetanse. Stillingar som til no har vore finansiert av eksterne prosjektmidlar / integreringsmidlar vert no lagt i drift. Ein psykologstilling vert halde vakant første halvår. Dette betyr at ein må kjøpe noko testkompetanse eksternt. Elles er det stort fokus på at brukarar i Bømlo skal ha eit lågterskeltilbod gjennom tiltaksteamet som er etablert ved denne tenesta. Ut over dette har tenesta kapasitet til å drive foreldrerettleiing og rettleiing av tilsette i barnehage og skule. Bømlo er ein TIBIRkommune (Tidleg innsats for barn i risiko) og ein har siste året utdanna ny PMTO-terapeut (foreldrerettleiing). Det vil seie at kommunen òg har eigne tiltak i tenesta. Ordninga med SLT-koordinator knytt til rus- og kriminalitetsførebyggjande arbeid held fram. Til stillinga ligg også ansvar for MOT-programmet som me har etablert på ungdomsskulane. Ramma til sosiale tenester for barn og unge vert vidareført. Dette er tenester som blir vurdert ut frå rettar i helse- og omsorgslova som støttekontakt, avlastning og omsorgsløn for barn og unge under 18 år. Ein vil komande året saman med tenestekontoret vidareutvikle støttekontaktordninga. Tilbodet ved avlastningsbustaden vert vidareført på same nivå som i 2016, men må tilpassast kor mykje tenester me sel til andre kommunar. Dette kan variere frå år til år og gjennom året. Barnevern På grunn av aukande tal fosterheimsplasseringar og fleire born i institusjon forventar rådmannen også i 2016 eit meirforbruk på barnevern. Rådmannen styrka overføringane til Sunnhordland interkommunale barnevern (SIB) med 4,5 mill. frå 2015 til 2016 og legg i 2017 __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 28 av 64 ___________________________________________________________________________ opp til ein ytterlegare styrking på 2 mill. Dette er lågare enn behovet som er meldt inn frå tenesta. Dei siste åra har staten styrka barnevernet gjennom direkte tilskot til fleire stillingar. SIB har fått auka tal stillingar over fleire år. Målet har vore å unngå fristbrot. Kommunen betalar ca. 36% av dei reine driftskostnadene i barnevernet. Me legg ikkje opp til å styrka drifta ut over det som ligg i den statlege satsinga. Ut over dette har me kostnadane med tiltak i og utanfor heimen. Dei siste åra har me hatt nedgang i kostnadar knytt til hjelpetiltak i heimen. Dette har truleg samanheng med styrkinga av barne- og familietenesta. Dei andre kommunane har vekst i kostnadane på denne posten. Når det gjeld tiltak utanfor heimen, barn som er i fosterheimar, på institusjon, m.m., har me ein sterk vekst. Det er ikkje nokon markert auke i tal barn, men det statlege barnevernet, BUF-etat, dekkjer i dag langt mindre av desse kostnadene enn tidlegare.

Bufellesskap for einslege mindreårige flyktningar Regjeringa foreslår i statsbudsjettet å endre ordninga med refusjon av utgiftene kommunane har til einslege, mindreårige asylsøkjarar til ei ordning med fast tilskot pr. barn som vert busett i kommunen. Det er usikkert korleis dette vil slå ut for Bømlo. Rådmannen legg opp til å vidareføre drifta av Laurhammer bufellesskap med opp til 8 brukarar fordelt på eit felleshus og to hyblar.

Drillundervisning på Gøydagen 2016. (Foto: Geir Einarsen)

Vidare skal eit nytt bufellesskap etablerast med inntil 5 plassar. Dette tiltaket vil vere retta mot einslege, mindreårige under 15 år. Kultur/idrett/barne- og ungdomsarbeid I 2017 legg rådmannen opp til å styrke samarbeidet med friviljuge lag og organisasjonar på kultur- og idrettsfronten. Kvart år disponerer Bømlo idrettsråd kommunale midlar som vert fordelt til medlemmane. Overføringane til Bømlo idrettsråd vert auka med 60 % til 250.000,-. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 29 av 64 ___________________________________________________________________________ Aktivitetsmidlar avsett til fordeling i utval for oppvekst kultur og idrett vert auka til 200.000,Etter at den tidlegare kulturstøtta vart fjerna, melder fleire lag/org. om behov for støtte til drift, ikkje berre aktivitet. Rådmannen har likevel ikkje funne rom for å avsette eigne midlar til dette. Budsjettet finansierer mellom anna rådgjevarstillinga på kultur og idrett. I samband med ny søknad om prosjektmidlar til Riksantikvaren for å utvikle kulturminnet Sokkamyra i Langevåg, er det avsett 200 000 kr for å sikre prosjektet sin eigendel. Kommunen har framleis ungdomsklubb i Bygdatunet på Langevåg, med samla 0,32 årsverk. Dette er eit tiltak som fungerer godt, med høgt belegg. Rådmannen har ikkje lagt inn midlar til oppretting av andre fritidsklubbtilbod. Bømlo folkebibliotek Prosjektet med etablering av eit meirope bibliotek ved filialen i Langevåg vert ferdigstilt i 2016. Prosjektet har vore delvis finansiert av tilskot frå Hordaland fylkeskommune. I 2017 vil ei ytterlegare digitalisering av samlinga ved folkebiblioteket bli prioritert. I tillegg er det sett av eigne midlar for å utvikle biblioteket som debatt-, kultur- og læringsarena – i tråd med nasjonal bibliotekstrategi. Ut over dette legg rådmannen opp til å vidareføre bibliotekdrifta, med hovudbibliotek på Svortland og filialar på Langevåg, Våge og Moster. Alle desse filialane er knytt til skulane.

Språkkafè på biblioteket. (Foto: Olav Bjørkum)

BUDSJETT 2017 Side 30 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 3 – Helse, sosial og omsorg

God dialog i Habiliteringstenesta. (Foto: Geir Einarsen)

Målsetjing - Helse, sosial og omsorg: «Bømlo kommune skal stimulera og leggja til rette for at innbyggjarane tek ansvar for eiga helse, tek sunne val og på eigne premissar meistrar eige liv. Bømlo kommune skal tilby innbyggjarane som har behov for hjelp og bistand individuelt tilpassa og koordinerte tenester med høg kvalitet og brukarmedverknad». (jf. kommuneplan for Bømlo kommune 2012-24, samfunnsdelen) Sentrale nasjonale føringar for området helse, sosial og omsorg er m.a. følgjande:  Ei målretta satsing på helsefremjande og førebyggjande tiltak  Overføring av større deler av oppgåvene til kommunane  Fokus på meir heilskaplege og koordinerte tenester der ein vektlegg individuelt tilpassa tenester og brukarmedverknad.  Eit framtidsbilde som inneber auke i tal eldre (på lengre sikt) og færre i arbeidsfør alder, som inneber at me må endre samansetjing av våre tenester.  Eit tettare samarbeid med eksterne aktørar/friviljuge Helse, sosial og omsorg har i 2016 arbeida med kommunedelplan for 2015 - 2025. Planen er forventa ferdigstilt og politisk behandla innan desember 2016, saman med handlingsplan for 2017. Planen er i samsvar med nasjonale føringar og overordna målsetjing i kommuneplanen sin samfunnsdel. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 31 av 64 ___________________________________________________________________________ Planen har fylgjande fokusområder: 1. Ei ny og meir aktiv brukarrolle. Individuelt tilpassa og koordinerte tenester. 2. Tettare samarbeid med eksterne aktørar. Kommunen som tilretteleggjar og koordinator. 3. Målretta utvikling av tenestetilbodet (bevisst prioritering og nytenking, meir fokus på førebygging og eigenmeistring, organisering og lokalisering). 4. Målretta satsing på rekruttering og kompetanse. Vidareføring drift Bømlo kommune vidarefører drifta frå 2016 til 2017 innan HSO. Dette inneber at me i all hovudsak opprettheld tenestenivå og tilbod som me har hatt i 2016. HSO har med basis i årlege handlingsplanar sett i gang ei rekke utviklingstiltak. Det har dei siste åra vore jobba målretta med å vurdera kva føringar og utfordringsbilde på nasjonalt nivå har å seie for framtidige tilbod i Bømlo. Nedanfor følgjer utdrag av utviklingstiltak som pågår og vil bli vidareført i 2017 og nye som vil bli sett i verk. Store deler av utviklingsarbeidet er finansiert med eksterne prosjektmidlar. Her er eit utdrag av dei mest sentrale utviklingstiltaka utover ordinær drift 2017:  Meir aktiv brukarrolle og individuelt tilpassa og koordinerte tenester. Tiltak knytt til målsetjing om ei meir aktiv brukarrolle og individuelt tilpassa og koordinerte tenester. Mellom anna tiltak knytt til forventingsavklaringar, oppretting av brukarråd og tiltak for sikring av sårbare overgangar, samt «recovery»-prosjekt innan for rus/psykisk helseområdet.  Utvikle samarbeid med eksterne Tiltak knytt til auka samarbeid med eksterne aktørar.  Tiltak som gjeld utvikling av tenestetilbodet: - Vidare satsing på utvikling av heilskaplege pasientforløp (innan rehabilitering, lindrande behandling og pasientar med omfattande og langvarige behov for tenester). - Vidareutvikling av hukommelsesteam og helseteam for eldre - Følgja opp ny organisering og «saumlaus samhandling» innan rus og psykisk helse  Kommunale tenester i NAV: Vidareutvikla satsing på tiltak retta mot aldersgruppa 17-25 år (ressurskoordinator) Vidareutvikla «Jobbsjansen». Tiltak for sysselsetjing blant innvandrarar som står langt frå arbeidsmarknaden.  Vidareutvikla samhandling mellom tenester Vidareutvikla og styrka samhandling mellom tenester, som til dømes iverksetjing av samlokalisering av fleire tenester i Bømlo helsehus.  Læring og meistringstilbod, friskliv Halda fram med utprøving av friskliv, læring og meistringstilbod og arbeide med klargjering av framtidige tilbod.

BUDSJETT 2017 Side 32 av 64 ___________________________________________________________________________  Rekruttering og kompetanse Halda fram med målretta satsing på rekruttering og kompetanse (jf. kompetanse og rekrutteringsplan). Institusjonsplassar - omsorgsbustader - bufellesskap Bømlo kommune har god kapasitet når det gjeld samla institusjonsplassar som er bygd. Ein har valt å ikkje ta alle i bruk. Dette ut frå vurdert behov og økonomi. Det er pr. 01.09. 2016 i drift 101 plassar i kommunen fordelt på Bømlo bu- og helsesenter (73), Teiglandshagen (16) og Bømlo omsorgstun (12). Rådmannen ser ikkje at det i budsjett 2017 skal aukast plassar i bruk. Offisiell opning av Trivselshuset. (Foto: Simon K. Sortland)

Det vil i 2017 bli gjennomført ei gjennomgang og analyse der ein ser tenester til heimebuande (omsorgsbustader), institusjonsplassar(lang-tid/korttid), dagtilbod og interkommunale akutte døgn-/ observasjonsplassar i ein samanheng. Dette som grunnlag for grundige val av modellar og løysningar i 2018 og åra framover. Utvikling i alderssamansetjing framover indikerer noko færre eldste eldre fram mot 2030. Det vil framover vere viktig å iverksetje førebyggjande tiltak utanfor institusjon som t.d. dagtilbod, helseteam for eldre, heimerehabilitering og andre tiltak i samarbeid med eksterne aktørar/frivillige. I 2017 skal det utgreiast nærare behov for omsorgsbustader/bufellesskap i Bømlo kommune. Dette for at flest mogleg av innbyggjarane i framtida skal kunna meistra eige liv i eigen heim eller tilrettelagt bustad, samt at me skal ha kapasitet til å møte framtida sitt behov for institusjonsplassar. Nye tiltak som krev auka ressursar innarbeidd i budsjett 2017 og eksterne prosjektmidlar Rådmannen har i budsjett 2017 lagt inn følgjande tiltak som inneber auke i ramma for HSO:  Lovpålagde kommunale akutte døgnsenger (KAD) og observasjonsplassar er planlagt sett i drift mars 2017 – interkommunalt tiltak. Dette i nytt bygg for interkommunal legevakt og KAD-senger.  Nytt bufellesskap for 5 nye brukarar – Haugen. Planlagt sett i drift medio 2017.

BUDSJETT 2017 Side 33 av 64 ___________________________________________________________________________  Helse, sosial og omsorg har utviklingstiltak og prosjekt knytt opp eksterne prosjektmidlar. Dette særskild innan områda rus, psykisk helse og kommunale tenester i NAV. Kommunalt akutt døgntilbod og interkommunal legevakt Kommunestyret gjorde i sak 51/15 den 22.06.15 vedtak om å samle legevakt og lovfesta kommunale akutte døgnsenger (KAD) i nytt bygg i tilslutnad til Stord sjukehus. Bygget er under oppføring. Det er planlagt å setje i drift legevakt i nye lokale frå 01.02.17 og oppstart av kommunale akutte døgnsenger 20.03.17. Eininga har totalt 9 senger fordelt på kommunale akutte døgnsenger og observasjonssenger fordelt på kommunane Bømlo, Stord og Fitjar. Samla kostnadar for Bømlo kommune for nytt lovfesta tiltak – KAD senger samt ekstra sengepost - er 4.865 mill. kr. I tillegg kjem meirkostnadar legevakt som delvis dekker vaktordning for KAD. Veksten i rammetilskotet er mindre enn den veksten kommunen får i sine utgifter. I kostnadsauke for legevakt og KAD-senger inngår : Nytt bygg for legevakt og kommunale akutte døgnsenger, driftskostnadar for Bømlo sin del av 9 institusjonsplassar, ressursar til legevakt telefon/naudnett og nye auka pensjonskostnadar for legar. Utfordringsområder i budsjett 2017 Budsjett for Helse, sosial og omsorg er stramt og inneber at seksjonen må arbeide aktivt med omstilling, prioritering og utvikling for å møta utfordringar som ein ikkje har funne økonomisk handlingsrom for å kunne løyse gjennom styrking av budsjett. Tiltak må gjennomførast i 2017 for å møta utfordringane. Utfordringsområda gjeld m.a. :  Legestilling - Bømlo kommune har ut frå listekapasitet/fastlegar trong for auka listekapasitet.  NAV flyktningtenesta.  Auke i tal brukarar i dagtilbod for personar med omfattande hjelpebehov.  Institusjon/heimetenesta - brukarar får tidlegare utskriving frå spesialisthelsetenesta.  Psykisk helse, miljøtenester og rus.

Generelt om budsjett 2017 Budsjett HSO 2017 legg opp til vidareføring av drift 2016, og inkluderer vidareføring og oppstart av nye utviklingstiltak med førebyggjande perspektiv på mange område. Budsjettet legg opp til at Bømlo kommune skal yte gode helse og omsorgstenester også i 2017. Dette gjennom dyktige og utviklingsorienterte medarbeidarar og leiarar. Budsjettet er stramt, og økonomisk risikoområde er særleg innan utgifter til vikarar og variable lønskostnadar.

BUDSJETT 2017 Side 34 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 4 – Tekniske tenester

Feiebil hjå teknisk drift i Hollundsdalen. (Foto: Simon K. Sortland)

Teknisk drift, Arealbruk, Landbruk og miljø Reinhald Området blir i dag styrt i høve kontrakt med Elite Service Partner AS. Budsjetterte utgifter til reinhald er auka med 0,3 mill. kr. til 7,10 mill. kr. Reinhald på institusjonar inngår ikkje i denne kontrakten. Forsikring Alle forsikringar har vore ute på anbod i regi av Waco forsikringsmekling. Det er venta auke i forsikringane og budsjettsummen er auka for å ta høgde for dette. Energi Kommunen har saman med fleire kommunar hatt straumkjøpet på anbod hausten 2016. Ny leverandør av straum vert LOS AS. Effektiv styring av varme- og ventilasjonsanlegg har medført mindre straumforbruk dei seinare åra. Det er avsett 7,2 mill. kr til straumkjøp i 2017. Bygningsvedlikehald Kommunen driftar no ein bygningsmasse på totalt 53 263 m2. Det er utarbeidd ein overordna drifts- og vedlikehaldsstrategi for kommunale bygg. Målet med dette er førebygging. Driftsavdelinga har utvikla gode samarbeidsrutinar og fått utført mykje godt vedlikehald på dei kommunale bygga og institusjonane. Avdelinga har ei effektiv og rasjonell __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 35 av 64 ___________________________________________________________________________ drift og eit godt arbeidsmiljø. Mange eldre anlegg treng vedlikehald og utskifting grunna alder. Nokre skular har ikkje tilstrekkelege gode ventilasjonsanlegg. Utfordringa er å gjennomføra naudsynt vedlikehald med dei midlane som vert stilt til rådvelde. Bygningsvedlikehald har om lag 1,0 mill.kr. faste kostnader for lovpålagde oppgåver og vedlikehaldsavtalar som vert trekt frå driftsbudsjettet. Her må det tilførast ekstra midlar for at avdelinga skal fungera i høve til dagens aukande krav. Avtale med BKE om leige av driftspersonell vert oppretthalden, men er i praksis lite brukt. I statsbudsjettet for 2017 er det føreslått lagt inn vel 2,1 mill. kr. til bygningsvedlikehald. Dette er innarbeidd i budsjettet og vil vera med å gje den kommunale bygningsmassen eit lite løft. Grønt og samferdsel Område grønt og samferdsel fungerer godt og effektivt. Kommunen får utført mykje godt arbeid både med tanke på både rutineoppgåver og prosjekt. Avdelinga har ei effektiv og rasjonell drift og eit godt arbeidsmiljø. Vedlikehaldet som blir utført langs vegnettet, er omfattande og stort. Kommunen vil på sikt bli tilført mange kilometer veg til vedlikehald som følgje av at fylkesvegar vert erstatta av nye vegar i «Bømlopakken», samt overtaking av vegar i private bustadfelt. Dette tilseier at driftsavdelinga etter kvart må bli tilført meir ressursar for vedlikehald av det voksande vegnettet. Ikkje minst vert behovet for meir moderne utstyr aktualisert. Auka nedbør gjev nye utfordringar i høve problem med overvatn og vatn frå takrenner som kjem frå dei kommunale bygga. Avdelinga slit etter kvart med eldre utstyr og trongen for nytt er stort. Etterslepet på vedlikehald av kommunale vegar og anlegg er stort og med dei driftsmidlane som avdelinga årleg disponerer vert det vanskeleg å førebyggja og halda vegane i ein forsvarleg stand. Svært mange vegar skal ha nytt asfaltdekke, men grunna lite investeringsmidlar vert det berre lapping og mindre vedlikehaldstiltak. Det er ei utfordring å få på plass nok maskinar og utstyr når vinteren kjem. Færre bønder ynskjer å binda seg til beredskap med vintervedlikehaldet. Mange kommunale kaiar er i dårleg forfatning. Nyleg utført tilstandskontroll har avdekka store manglar og behovet for vedlikehald er stort. Det var sett av 1 mill. kr. i 2016 og det vart utført fullstendig gjennomgang og kontroll av alle kommunale kaiar og bruer. Tilstanden på mange av dei er ikkje tilfredsstillande. Her må det gjerast ei vurdering av kva kaianlegg kommunen skal rusta opp til forskriftsmessig stand.

Arealbruk Området arealbruk omhandlar følgjande tenesteområde: * plansakbehandling * byggog delingsbehandling __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 36 av 64 ___________________________________________________________________________ * kart og oppmåling * kommuneplan * eigedomsskatt * utsleppssaker * seksjonering * tilsyn Sjølvkostområda skal etter lova gå i balanse innanfor ein tidsperiode på 2-5 år. Det vil sei at kommunen har lov til å subsidiere områda, men ikkje lov til å ha høgare gebyrinntekter enn dei faktiske kostnadane. I praksis betyr det at eventuelt overskot ved sjølvkostområda som har underskot frå tidlegare år, ikkje vil bli sett av på fond, men inngå i kommunen sitt samla resultat. Tenestene skal finansierast 100% gjennom sjølvkostprinsippet. Pr. utgangen av 2015 har teneste plansaksbehandling (3010) eit akkumulert underskot på 3 142 000 kr. Teneste byggog delingsbehandling (3020) har eit akkumulert underskot på 1 061 000 kr. Teneste kart og oppmåling (3030) har eit akkumulert underskot på 1 108 000 kr. Det er særleg sjølvkostområda plansak og byggjesak som har avvik på inntektssida. For byggesak skuldast dette færre saker til behandling som heng saman med endringa av planog bygningslova i 2015 der mindre tiltak ikkje lenger treng byggjemeldast og som kommunen ikkje kan ta gebyr for. Det har t.om 3. kvartal 2016 vore registrert ein nedgang i talet på handsama byggjesøknader på om lag 22 %. Nedgangen har i hovudsak vore det siste kvartalet. I samband med endringane i Plan- og bygningslova som trådde i kraft den 01.07.15 har det vore venta ein generell nedgang i høve til saker som gjeld mindre tiltak. Delvis må også nedgangen skuldast dei generelle tidene i marknaden. Denne tendensen må ein rekne med vil fortsetje utover i 2017 og såleis slå ut negativt på gebyrinntektene for tenesteområde (3020) neste år. Trass i dette har avdelinga framleis eit stort aktivitetsnivå og press på å få unna sakene. Dette delvis grunna skjerpa tidsfristar i saksbehandlinga og at dei stadige endringane i lovverket gjer at sakshandsaminga vert stadig meir krevjande. I tillegg er informasjonsbehovet ut til innbyggjarane stort. Det medfører bortfall av gebyr og tap av gebyrinntekter dersom tidsfristane fastsett i planog bygningslova ikkje vert halde. Planavdelinga har framleis underskot på tenesteområdet sitt. Grunna «Bømlapakken» har planavdelinga over mange år handsama fleire planar for offentlege veganlegg. Sakshandsaming knytt til dette gjev ikkje gebyrinntekter til kommunen. Ein må difor rekna med at denne tendensen vil fortsetje. Inntekter knytt til tenesteområde 3010 er kun gebyrinntekter frå handsaming av private reguleringsplanar. Nivået på gebyra ligg på gjennomsnittsnivå i høve andre kommunar og i budsjettet vert det med bakgrunn i ovannemnde lagt opp til ei auke i gebyrregulativet på om lag 7,0%. i samsvar med budsjettbehandlinga for 2017. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 37 av 64 ___________________________________________________________________________ Tenesteområdet 3011 kommuneplan er ikkje ein del av sjølvkostområdet og vert finansiert via det ordinære budsjettet. Regjeringa har fastsett nasjonale forventningar til kommunal og regional planlegging. Målet er å gjera planlegginga meir målretta og sikra at viktige nasjonale interesser blir ivareteke. Dette er område som spenner frå klima og natur til samferdsel, næringsliv og oppvekstvilkår. Dei nasjonale forventningane skal følgjast opp i regionale og kommunale planstrategiar. Kommunen har utarbeidd slik planstrategi. I 2016 vart ny planstrategi vedteken som gjeld for perioden fram til nytt kommunestyreval. Kommunen tilset ny samfunnsplanleggjar frå 01.01.2017. Når det gjeld eigedomsskatt er det budsjettert med ei 100% stilling. Takstgrunnlaget i eigedomsskatten vert vidareført. Det same gjeld skattetaksten som ligg på 4 promille. Brann og Beredskap

Open dag 2016 på Bremnes brannstasjon. (Foto: Ove Halleraker)

På området Brann og Beredskap er det for tida 5 heile stillingar, samt at det er 44 deltidsstillingar knytt til beredskapen. På området feiing er det ikkje lagt opp til endringar, og avgifta vil bli uendra frå 2016. På området brann er det heller ikkje lagt opp til større endringar frå inneverande år. Etter innføring av nytt naudnett har brannvernet lagt om beredskapsordninga si. Dette har vore gjort for å tilpassa beredskapen til nye tekniske system, samt med føremål om å halde utgiftene på eit lågast mogeleg nivå. Brannvernet meiner det i 2017 må gjerast ei evaluering av denne omlegginga, og med det vurdera vaktberedskapen i sin heilskap. Dette vert fremma med føremål å gje innbyggjarane ei god og tilpassa brann- og redningsteneste.

BUDSJETT 2017 Side 38 av 64 ___________________________________________________________________________ Det har ikkje vore gjennomført større investeringar i 2016. Etter at servicesenteret på Moster, som inneheldt oljevernlager, vart seld vart noko av midlane brukt til å setta opp eit lager til dette utstyret. Dette vart plassert ved Bremnes ungdomsskole. Økonomiplan 2017 – 2020 Brann og beredskap Det vert tilrådd å vidareføra tidlegare oppsette post «rehabilitering/nytt utstyr brann» med kr. 400.000,-. Redningsbil: Redningsbilen til brannvernet er i ferd med å passere 20 år. Denne kan såleis ikkje reknast som moderne eller oppdatert etter dagens standard. Dette er ein bil som blir stadig viktigare i brannvernet sin beredskap. Dette har samanheng med endring i brannvernet sine oppgåver til å bli retta meir mot ulike typar redningsoppdrag. For å styrke brannveret sitt viktigaste arbeid, samt betre arbeidsmiljøet til brannmannskapa bør denne bilen skiftast ut så snart som råd. Undersøkingar tilseier at kostnaden til ny bil vil bli omlag 1,2 mill. Brannstasjon: I gjeldande økonomiplan er det avsett midlar til å byggja ny brannstasjon i 2018/2019. For å klare å gjennomføre dette på ein god måte bør ei plassering avklarast snarleg. Det vil være behov for å avsette midlar til planlegging av ein ny stasjon i 2017. Oljevern: Bømlo kommune er særs utsatt for eventuelle oljeutslepp til havs. Brannvernet har derfor opp gjennom åra bygd opp ein beredskap for slike høver. Dette er kostesamt utstyr, og ein del av vår utstyr byrjar å bli gammalt. Brannvernet har tidlegare, og vil igjen tilrå at det vert avsett midlar til utskifting og nykjøp av utstyr til oljevern. Landbruks- og miljøavdelinga For landbruks- og miljøavdelinga er det ikkje store endringar i høve til i 2016. Ein del av lønnsutgiftene er ført på arealbruk. Dette er gjort for at sjølvkostrekneskapet skal verta så rett som mogleg. Det er sett av midlar til:  Miljøtiltak - kr. 41 000. Vassprøvetaking på badeplassane vil bli prioritert.  Mjølkekvotar - tilskot til bønder som kjøper mjølkekvotar på kr. 10 600. Ordninga med tilskot på kr. 1 pr. liter kan difor vidareførast i 2017. I 2016 vart det ikkje kjøpt mjølkekvotar i Bømlo.  Veterinærvaktene - kommunalt ansvar. .Staten refunderer kommunane sine utgifter fullt ut. I budsjettet har me ført opp kr. 777 000 i utgifter. Bømlo administrerer ordninga som ei felles vaktordning for kommunane Bømlo, Austevoll, Stord og Fitjar. Det er ei utfordring å få nok veterinærar til å delta i vaktordninga.  Friluftsrådet Vest - kontingenten er i 2017 kr. 201 000, dvs. kr. 16,90 pr. innbyggjar.  Skotpremie på mink - uendra på 150 kr. i budsjettframlegget for 2017. Budsjettsummen er på kr. 23 000.  Ny klimaplan – arbeidet vert sett i gang i 2017. Det er ikkje sett av midlar til spesielle klimatiltak i 2017, men kommunen er aktiv i høve til å sikre statlege klimamidlar for å få redusert energiforbruket. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 39 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 5 – Kyrkjelege føremål

Utdeling av barnebibel til 1. klassingane. (Foto: Simon Knutsson Sortland)

Som tala nedanfor syner så nyttar kommunen meir til kyrkjeleg føremål enn landsgjennomsnittet, reelt sett så har det vore ein liten nedgang i kommunal løyving (3 kr pr innbyggjar i perioden 2013 til 2015). Medlemstalet har gått ned i same periode. Bømlo 2013

Bømlo 2014

Bømlo 2015

Landet utan Oslo

Kostragruppe 11

- Netto driftsutgifter til andre religiøse føremål pr. innbyggjar i kroner * - Netto driftsutgifter, kyrkje, pr. innbyggjar*

606

602

603

587

667

- Medlem av Dnk i prosent av tal innbyggjarar

82,3 %

81,9 %

81,2 %

75,7 %

81,8 %

89,4 %

95,2 %

95,3 %

64,2 %

80,5 %

78,2 %

76,3 %

77,2 %

64,6 %

74,6 %

- Døypte i prosent av tal fødte - Konfirmerte i prosent av 15åringar

*beløp er prisjustert til 2015 nivå. Budsjettet på dette rammeområdet omfattar overføring til kyrkjeleg fellesråd med kr. 7 963 960 inkl. verdsetting av tenestekjøp og husleige frå kommunen med kr 261 960. Direkte __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 40 av 64 ___________________________________________________________________________ overføring utgjer kr 7 702 000 kroner (auke på 2,5%). Tilskot til andre trudomssamfunn er budsjettert med same sum som i 2016, 517 000 kroner. Rådmannen har motteke budsjettframlegg frå Kyrkjeleg fellesråd. Fellesrådet ber om ei rammeoverføring på 8 145 000, noko som er 181 000 kroner høgare enn rådmannen sitt framlegg. Rådmannen har ikkje prioritert dette i sitt budsjettframlegg. Kyrkjeleg fellesråd har gjort slikt vedtak: 1. Kyrkjeleg fellesråd godkjenner foreløpig driftsbudsjettet på kr 12.148.000 i samsvar med Budsjett 2017. 2. Bømlo kyrkjelege fellesrådet ber med dette om rammeoverføring frå kommunen på kr 8.145.000 til drift av Bømlo kyrkjelege fellesråd i 2017. 3. Bømlo kyrkjelege fellesråd ber om 1.000.000 frå kommunen til ubundne midlar for 2017. Dette er tenkt nytta til fylgjande prosjekt: - Planlegging av oppfylling / utviding av fylgjande gravplassar: Lykling, Vorland og Fagervoll - Arbeid i og rundt Moster kyrkje- Reparasjon av muren på Vorland gravplass - Ny miksepult i Bømlo kyrkje Fellesrådet vil koma tilbake til prioritering av tiltaka i desember møte. Samstundes ber ein kyrkjeverja om ein plan for investeringar for dei neste tre åra med kostnadsestimat. Fellesrådet gjer samstundes kommunen merksam på at det vert naudsynt med vesentleg større investeringar frå 2018 og utover. Dette skuldast fyrst og fremst dei naudsynte oppgraderingane av gravplassane. Fellesrådet vil koma tilbake med kostnadsrame og planlagt tidspunkt for dette seinare.

I kommunen si økonomiplan er driftsoverføringa halde reelt uendra. Det er sett av 0,54 mill.kr til investeringar i 2018 og 6 mill. kr i 2019.

BUDSJETT 2017 Side 41 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 7 – Ikkje fordelt/tilleggsløyving/premieavvik Pensjon, premieavvik Bømlo kommune har følgjande kollektiv tenestepensjonsordning for sine tilsette:  KLP for sjukepleiarar (Kommunal landspensjonskasse)  KLP for andre kommunalt tilsette  KLP for folkevalde  SPK for lærarar (Statens Pensjonskasse) Det er budsjettert med følgjande pensjonspremiesatsar for 2016 (eksklusiv arbeidstakar sin del). B2017

B2016

KLP fellesordninga

19,15

19,00

KLP sjukepleiarar

19,20

19,00

SPK lærarar

10,25

11,15

Pensjonspremie (det kommunen faktisk betalar og som dermed reduserer kommunen sin likviditet) er dei innbetalingane som er naudsynte for at dei til ei kvar tid påløpne pensjonsrettar skal vere fullfinansiert. Pensjonspremien er budsjettert på verksemdene. Pensjonskostnad (rekneskapsført kostnad) er nåverdien av berekna samla framtidig pensjonsopptening. Denne berekninga byggjer på økonomiske og aktuarmessige føresetnader der det mellom anna er teke omsyn til venta avkastning på pensjonsmidlar, lønsutvikling og demografiske endringar. Dersom pensjonspremien er høgare enn pensjonspremien oppstår eit positivt premieavvik som blir budsjettert under dette ansvarsområdet. Eit positivt premieavvik påverkar budsjettet med ei inntekt som ikkje inneber pengeoverføring, og som følgjeleg vil belaste kommunen sin likviditet. Premieavviket skal etter gjeldande reglar utgiftsførast (amortiserast) over dei neste 7 åra.

Premieavvik og utgiftsføring av amortisert premieavvik For 2017 er premieavviket positivt og berekna til kr 14 974 000 inkl arbeidsgjevaravgift. Etter gjeldande reglar skal dette premieavviket utgiftsførast over dei neste 7 åra (amortisering) med kr 2 139 000 med verknad frå 2018. Det er venta svingingar i pensjonspremien i åra som kjem (2018 – 2020), mens pensjonskostnaden er relativ stabil. Dermed vil me få positive premieavvik i åra framover. Dette medfører ein kraftig auke i amortiseringa av premieavviket. Denne aukar frå 4,8 mill kr i 2017 til 10,4 mill kr i 2020. Dette gir følgjande utvikling i premieavviket inkl. arbeidsgjevaravgift i forhold til budsjett 2017: __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 42 av 64 ___________________________________________________________________________

2018

2019 8 089

Premieavvik inkl. a.avgift

2020

24 392

17 729

Det positive premieavviket svingar i økonomiplanperioden.

Amortisering av premieavvik Ordninga med premieavvik vart innført i 2002, og fram til og med 2010 vart premieavviket fordelt over 15 år, frå 2011 skal dette fordelast over 10 år. Frå og med premieavvik 2014 er amortiseringstida ytterlegare redusert til 7 år. Ved utgangen av 2016 vil kommunen ha eit premieavvik på 27,7 mill. kr. Denne summen har redusert kommunen sin likviditet med tilsvarande sum og denne summen skal budsjetterast som utgift i dei komande 15/10/7 åra. I tabellen under går det fram kor stor den årlege utgiftsføringa av tidlegare års premieavvik vert: 2017 Amortisering premieavvik

2018 4 794

2019 6 305

2020 7 129

10 366

Oppsummering Pensjonskostnadene sin innverknad på likviditeten går fram av tabellen under der ein samanstillar netto premieavvik minus amortisering av tidlegare års premieavvik mot fondavsetning. Ideelt sett meiner rådmannen at budsjettert nettoinntekter frå premieavviket skulle vore sett av på fond, for slik å ha midlar til å dekke utgifta som positivt premieavvik genererer i åra framover. Dette har ein ikkje klart fullt ut i 2017 og 2019. 2017

2018

2019

2020

Premieavvik inntekt

14 957

8 089

24 392

17 729

Amortisering utgift

4 794

6 305

7 129

10 366

10 163

1 783

17 263

7 363

4 160

2 879

6 057

7 574

-6 003

1 096

-11 206

211

Netto Budsjettert fondsavsetning Endring i likviditet

Avsetjing løn Lønsavsetjing vedkomande lønsforhandlingar i 2017 I budsjettet er det teke høgde for og avsett midlar tilsvarande ein årslønsvekst på 2,5 %. KS har i sine berekningar og utifrå at lønnsoppgjeret er forhandla for neste år ei ramme på 2,2%. Statsbudsjettet har sett lønsveksten til 2,7%. I budsjettet er det sett av 7,5 mill. kroner inkl. pensjon og arbeidsgjevaravgift til lønsoppgjeret.

BUDSJETT 2017 Side 43 av 64 ___________________________________________________________________________

Hovudansvarsområde 8 – Økonomiske føresetnader Under dette ansvarsområdet vert skatteinntekter, statleg rammetilskot, andre statlege overføringar samt finansutgifter og inntekter budsjettert. Statleg Introduksjonstilskot for flyktningar vert budsjettert her frå og med 2016.

Frie inntekter Frie inntekter består av rammetilskot, skatteinntekter, momskompensasjon og andre ikkje øyremerka statlige tilskot. Regjeringa reknar i framlegget til statsbudsjett med ein nominell skatteauke frå 2016 til 2017 på 2,3 prosent. Skatteøyret for kommunane er i 2016 11,8 prosent. Det er i framlegg til statsbudsjett lagt opp til at det kommunale skatteøyret blir 11,8 prosent også for 2017. Den samla kostnadsveksten (deflatoren) er i framlegg til statsbudsjett rekna til 2,5 prosent. Lønsveksten utgjer 2,7 prosent. Pårekna skatteinntekter og inntektsutjamning byggjer på kommunane sin reelle skatteinngang i 2015, justert for berekna utvikling i 2016 og 2017. Budsjettframlegget byggjer på kommunen sin berekna skattevekst i 2016, justert for ekstra skatteinntekter i 2016 og tillagt same vekst som for landet i 2017. Dette inneber ein reduksjon i skatteinntektene i 2017 i høve 2016 på om lag 2,5 mill. kr. Inntektssystemet vert lagt om frå og med 2017. Dette fører til relativ stor reduksjon i kommunen sine rammeoverføringar frå staten. Takka vere inntektsgarantisystemet INGAR så skal ikkje nokon kommune tape meir enn kr 300 pr innbyggjar på omleggingar eller endringar i inntektssystemet. Kommunen får tilført 7,587 mill. kr gjennom INGAR. Dette dempar tapet ein god del i 2017 og kommunen får noko tid på seg . I samband med omlegginga fell tapskompensasjonen på 3,7 mill. kr vekk. Denne vert ikkje dempa av INGAR og slår difor direkte inn som tap i inntekter frå 2017. Følgjande oversikt viser veksten i frie inntekter frå 2015 til 2017. I vekstanslaget frå 2016 til 2017 er anslag på rekneskap 2016 lagt til grunn.

R2015 Inntekter (seksjon 8) Skatt inntekt og eige Rammetilskot: Innt.utjamning Rammetilskot: Innb.tilskot Rammetilskot: Skjønn Rammetilskot: Tapskompensasjon SUM rammetilskot og skatt Endring i % frå året før

-291 741 -7 771 -315 736 -13 043 -3 700 -631 991

Anslag rekneskap 2016 -324 416 -2 509 -317 303 -10 000 -3 700 -657 928 3,2

B2017

-321 970 -8 526 -321 648 -9 700 0 -661 844 0,6

Avvik

-2 446 6 017 4 345 -300 -3 700 3 916

BUDSJETT 2017 Side 44 av 64 ___________________________________________________________________________ Med ein venta pris – og lønsvekst på 2,5% i 2017 har kommunen i realiteten ein realnedgang i dei frie inntektene frå 2016 til 2017. Noko av dette skuldast ekstraordinær god skatteinngang lokalt i 2016, men den største årsaken til nedgangen skuldast omlegginga av inntektssystemet . Rammetilskotet for Bømlo kommune er på bakgrunn av statsbudsjettet anslått til å bli 321,97 mill. kroner. I tillegg kjem skjønnsmidlar frå Fylkesmannen på 9,7 mill. kr. Samla er dette ein auke på 4,0 mill. kroner. Årsaken til den svake realveksten i rammetilskotet er som nemnt omlegginga av inntektssystem med endring av vekting og kostnadsnøklar. Dette er omtala under økonomiske føresetnader lengre framme. Tabellen under viser endringar i rammetilskotet knytt til oppgåveendringar/nye tiltak. Tal i heile 1000 kr Momskompensasjon sameige/burettslag Augneblikkeleg hjelp rus/psykisk helse Ny naturfagtime heilårsverknad Gratis kjernetid i barnehagar Aktivitetsplikt sos.hj mottakarar Auke i elevtal private skular

-81 201 265 67 139 -258

Auka barnehageutg grunna krav til butid for å motta kontantstønad

Frivillighetssentral Avvikling diagnoseliste fysioterapi Valdirektorat Innlemming bustadsosiale tilskot IKT modernisering Husbanken Sum korrigering av inntektsramma

309 -406 30 36 27 334

Delar av veksten i rammetilskotet kan dessutan knytast til følgjande satsingsområde: Tal i heile 1000 kr Tidleg innsats i skulen Auka satsing rusomsorg Opptrappingsplan rehabilitering og habilitering Helsestasjon og skulehelsetenesta SUM

Landet 150 000 300 000 100 000 50 000 600 000

Bømlo 414 484 235 160 1 292

Som det går fram av tabellane over så er veksten i rammetilskotet og skjønn på 4,0 mill. kr bunde opp i nye oppgåver og statlege ordningar med 1,626 mill. kr. Til fri disposisjon har då kommunen att 2,4 mill. kr.

Skatteinntektene for Bømlo kommune er anslått til å bli 321.9 mill. kroner i 2017. Dette er __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 45 av 64 ___________________________________________________________________________ ein nedgang på 2,5 mill. kr i forhold til venta skatteinngang 2016. Som nemnt ovanfor skuldast dette ekstraordinær skatteinngang i 2016. Eigedomsskatt Rådmannen viser til vedtak om eigedomsskatt i budsjett for 2009. Eigedomsskatten vart auka med 2 promille i 2014 slik at den no er på 4 promille. Det er ikkje gjort framlegg om endring av satsen i økonomiplanperioden, men i 2019 skal eigedommane verdsetjast på nytt. Det er budsjettert med 30 mill. kr i eigedomsskatt i 2017, denne vert justert for venta volumauke i økonomiplanperioden med 0,5 mill. kr kvart år framover.

Andre inntekter Ressurskrevjande tenester: Ordninga med øyremerka tilskot for ressurskrevjande tenester gjeld for tenestemottakarar til og med det året dei fyller 67 år. Kompensasjonsgraden på 80% vert vidareført. Innslagspunktet aukar frå 1 081 000 til 1 157 000 for netto utgifter i 2016. Innslagspunktet er auka med kr 50 000 utover prisjusteringa ( dette utgjer reduserte inntekter med kr 1 050 000). Dette er kompensasjonen for 2016 som blir utbetalt av staten i 2017. Innslagspunktet for 2017 er prisjustert med 2,5%. Nytt innslagspunkt for 2017 vert då kr 1 186 000. For ressurskrevjande brukarar som er psykisk utviklingshemma er innslagspunktet kr 637 000 høgare. Kommunen hadde pr. 31.12.2015 21 brukarar som kom under ordninga med statleg refusjon av utgifter til ressurskrevjande tenester. Samla hadde kommunen utgifter til desse tenestene på 60 mill. kr, av dette fekk kommunen refundert 21,3 mill. kr eller vel 35,5%. Anslaget på inntekter til desse tenestene er sett til 18,4 mill. kr. basert på utgiftsnivået i 2015 og prisjustert dette, korrigert for endring i tal brukarar og ny auka eigendel. I samband med oppstart av nytt bufellesskap i 2017 er det venta ytterlegare auke i desse tenestene. Dette er innarbeida i rammene i økonomiplanen frå 2018 – 2020. Inntekter og utgifter knytt til ressurskrevjande brukarar er budsjettert på seksjon 3. Tiltakspakke Som eit tiltak mot stor arbeidsløyse har regjeringa løyvd 650 mill. kr til kommunar på Sør- og Vestlandet . 400 mill. kr av tilskotet vil bli fordelt til kommunar som ved utgangen av august 2016 hadde arbeidsløyse over landsgjennomsnittet, det vil seie over 3,1 prosent. Det blir ikkje lagt opp til søknader frå kommunane. Kommunane vil få eit likt tilskot per arbeidslaus person ut over landsgjennomsnittet på 3,1 prosent, per utgangen av august i år. Fordelinga av dei attståande 250 mill. kr vil bli vurdert nærare over nyttår i lys av den faktiske utviklinga i arbeidsløysa. Det er difor ikkje teke stilling til den konkrete fordelinga av denne delen av ramma. I Bømlo var arbeidsløysa 3,7% pr 31.08.2016 og dette utløyste eit statleg tilskot til vedlikehald på kr 2 107 000. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 46 av 64 ___________________________________________________________________________ Tilskotet og ikkje fordelt utgift er budsjettert for 2017 med denne summen. Busetting av flyktningar

Kommunen har budsjettert med eit integreringstilskot på 37,2 mill. kr. i 2017. Tilskotet er redusert i økonomiplanen då forventa mottak av flyktningar vil vere lågare enn dei to siste åra. I perioden 2018 – 2020 er det rekna med eit samla mottak på 30 kvart av desse åra. Ved busetting av flyktningar får kommunen 786 500 kr for einslege vaksne og 736 500 kr for andre vaksne, einslege mindreårig og born som vert busett. Integreringstilskotet vert utbetalt over 5 år. Ein kan og få barnehagetilskot, særskilt tilskot til einslege mindreårige, eldretilskot og ekstra tilskot til personar med kjende funksjonshemmingar. Budsjettforslaget legg til grunn eit mottak av 58 flyktningar, familiesameining kjem i tillegg. Kommunen har budsjettert med 7 personar på familiesameining. Det er lagt opp til å starte opp eit nytt bufellesskap for einslege mindreårige flyktningar. Her legg staten om finansieringa frå refusjonsordning for barnevernsutgifter til faste tilskot pr einsleg mindreårig. Det faste tilskotet er på kr 1 198 000 for barn under 17 år og kr 750 000 for dei over 17 år. I tillegg kan kommunen søkje på ekstratilskot dersom utgiftene grunna sjukdom o.a er høgare. Utgifter og inntekter utanom integreringstilskotet er budsjettert under seksjon 2 som inneber drift av tiltak rundt 13 mindreårige flyktningar. Utgiftene som kommunen har til introduksjonsordning, vaksenopplæring, helsetenester, mottak o a for andre flyktningar er budsjettert på verksemdene ute på seksjonane.

Finanspostane Gjeldsutviklinga i økonomiplanen går fram av tabellen under:

Lånesaldo 31.12 Startlån Netto lånegjeld i % av driftsinntektene

R2015

B2016

B2017

B2018

B2019

B2020

645 668 -74 145 571 523 67,9 %

737 943 -80 145 657 798 81,0 %

827 852 -84 861 742 991 87,1 %

849 658 -90 861 758 797 88,4 %

856 741 -96 861 759 880 88,3 %

854 214 -102 861 751 353 86,6 %

BUDSJETT 2017 Side 47 av 64 ___________________________________________________________________________ Den kommunale lånegjelda vil utgjere ein større del av driftsinntektene i dei næraste åra, noko som heng saman med bygginga av ungdomsskule og symjebasseng i 2016 -2017. Dersom ein ser på konsernet Bømlo kommune (tek med selskapa BKE AS og BVA AS) så utgjorde nettogjelda pr. 31.12.2015: 646 mill. kr for kommunen og 370 mill. kr for selskapa , til saman 1 016 mill. kr. Korrigerer ein for startlåna der andre betalar renta så får kommunekonsernet ei netto lånegjeld på 941 mill. kr. Sett i forhold til totalomsetnaden i selskapa og kommunen gir dette ein netto gjeldsgrad på 105% av inntektene. Dette er svært høgt i kommunesamanheng. Fram til i dag har begge selskapa betjent gjelda si, men det er verdt å merke seg at BKE AS har avdragsfridom på eit stort lån fram til 2019, frå og med dette året aukar avdraga med 4,8 mill. kr. Dette kan føre til at kommunen må styrke eigenkapitalen/drifta til selskapet. Det er ikkje budsjettert med dette i økonomiplanen. Det høge gjeldsnivået inneber ein stor grad av risiko for kommunen sin økonomi. Dersom renta skulle auke frå det låge nivået som me har i dag så vil kommunen få vesentleg høgare renteutgifter enn kva tilfellet er framover. Pr. i dag er 70% av lånegjelda sikra med fast rente. Fastrenteavtalane vil gå ut dei næraste åra. Tabellen nedanfor viser risikoen som kommunen har på rentesida ved ein renteoppgang på 2% .

Risikoen kan dempast ved å binde renta. Dette er aktuelt i 2018 -2020 då fleire fastrenteavtalar går ut. Utviklinga i fastrente/flytande rente går fram av tabellen under.

BUDSJETT 2017 Side 48 av 64 ___________________________________________________________________________

Andel lån med fast- og flytende rente 1,00 andel av flytende lån som er sikret med FRA (h. akse)

0,90

andel portefølje m fast rente (v.akse)

0,80

andel portefølje m flytende rente (v. akse)

0,00 jun.18

mar.18

des.20

sep.20

0,10

jun.20

mar.20

0,20

des.19

sep.19

0,30

jun.19

mar.19

0,40

des.18

sep.18

0,50

des.17

sep.17

0,60

jun.17

mar.17

0,70

des.16

sep.16

andel av låneporteføljen

andel flytende lån som er sikret med FRA (mill.)

100

tidspunkt

Renteføresetnader: Ved årsskiftet 2016/2017 er det venta at kommunen si samla brutto lånegjeld (utanom gjelda i dotterselskap) vil utgjere 738 mill. kroner. Delen lån med flytande rente vil liggja under 60 % neste år. Frå 2018 vil andelen fastrentelån falle kraftig utover i perioden dersom ikkje nye rentebindingar vert gjennomført (sjå figur over). I økonomiplanperioden er det lagt til grunn ei flytande rente i samsvar med 3 mnd. forwardrente med eit margintillegg på 0,70% (figuren nedanfor viser forventa utvikling i denne renta framover) Fast rente vert budsjettert utifrå gjeldande avtalar.

3M nibor forward

01.03.2026

01.09.2025

01.03.2025

01.09.2024

01.03.2024

01.09.2023

01.03.2023

01.09.2022

01.03.2022

01.09.2021

01.03.2021

01.09.2020

01.03.2020

01.09.2019

01.03.2019

01.09.2018

01.03.2018

01.09.2017

01.03.2017

01.09.2016

1,800% 1,700% 1,600% 1,500% 1,400% 1,300% 1,200% 1,100% 1,000% 0,900% 0,800%

BUDSJETT 2017 Side 49 av 64 ___________________________________________________________________________ Avdrag: Kommunestyret har vedteke at avdrag skal nedbetalast i samsvar med minimumsavdrag. Gjennomsnittleg avdragstid i perioden er 33 år. Kommunen sitt låneopptak er i perioden i hovudsak knytt til bygging av ny ungdomsskule og symjehall innan ei samla økonomisk ramme på vel 226 mill. kr. Renteinntekter

For berekning av renteinntekter er det lagt til grunn eit snitt inneståande på 50 mill. kroner og 2% rente. I tillegg har kommunen morarenteinntekter 0,1 mill. kr og utbytte 0,2 mill kr. Renta på startlån er stipulert til om lag 1,8 mill. kroner i 2017 og aukande utover i perioden. Likviditetsreserve/kassakreditt: Kommunen sin likviditet vart kraftig styrka i 2016. Det er difor ikkje trong for å trekke på trekkrettigheten som kommunen har i banken. Likviditeten vil likevel svekke seg noko då budsjettert resultat for åra 2017 – 2020 er saldert med bruk av premieavvik på samla 15,9 mill kr. Kommunen sine netto finanskostnader går fram av tabellen nedanfor:

Netto finanskostnader

B2016

B2017

B2018

B2019

B2020

Inngåande lånegjeld

737 943

827 852

849 659

856 741

Nye låneopptak i året:

128 834

49 807

35 374

25 680

Låneavdrag i driftsbudsjettet

21 625

23 001

23 291

23 208

Avdrag i investeringsbudsjettet SUM AVDRAG

17 300 38 925

5 000 28 001

5 000 28 291

5 000 28 208

UTGÅANDE LÅNEGJELD

720 636

784 195

826 865

839 926

SUM RENTEKOSTNADER

18 065

19 283

20 887

21 606

Renteinntekter

1 380

1 150

1 250

Renteinntekter startlån

1 774

2 003

2 108

2 325

SUM RENTEINNTEKTER

3 154

3 153

3 258

3 575

SUM NETTO FINANSKOSTNADER

32 944

38 630

40 073

40 256

40 603

Føresetnad om at gjennomsn.rente på lån i planperioden er: Nedbetalingstid på langsiktig gjeld

2,60 % 33

2,50 % 33

2,36 % 33

2,32 % 33

2,40 % 33

Føresetnad om at låneopptaket i året vert teke opp pr. 30.06, dvs rentebelastning på nye låneopptak 1/2 år i opptaksåret. Avdrag vert betalt i desember.

Rente- og avdragskompensasjon: Kommunen får rentekompensasjon for skuleanlegg som vart utbygd som del av Reform 97, rente- og avdragskompensasjon for omsorgsbustader og institusjonsplassar, __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 50 av 64 ___________________________________________________________________________ rentekompensasjon for skule- og symjeanlegg og rentekompensasjon for investeringar i kyrkjebygg. Det er budsjettert med totalt 3,35 mill.kr. kr kroner i 2017. I 2017 vert ordninga med rente – og avdragskompensasjon Reform 97 avslutta. Tal i heile 1000 kr. År Grunnlag Rentekompensasjon 2016 72 283 3 350 2017 81 854 3 350 2018 78 099 2 525 2019 73 896 2 525 2020 68 785 2 270

Prisjustering Inntektene til kommunen er jamt over auka opp med 2,5%, men er også justert på kvart einskild verksemd/ansvarsområde i høve reell forventning om inntekter i 2016 (opp eller ned). Det er teke høgde for ein prisauke på 1,8% på driftskostnadane. Også her er det gjort enkelte rokeringar, slik at nokre verksemder/ansvarsområder har fått meir realistiske rammer. Auken i inntektsgrunnlaget har blitt brukt til å auke opp driftspostar som det har vore behov for å styrka for å få meir realisme i rammene. Når det gjeld løn er det avsett midlar tilsvarande ein årslønsvekst på 2,5 % i 2017.

BUDSJETT 2017 Side 51 av 64 ___________________________________________________________________________

Brukarbetalingar Det er lagt opp til ein auke i prisane på kommunale tenester som samsvarer med forventa generell prisstigning: Område

Endring 2016-2017 i %

Skulefritidsordninga

2,5

Kulturskulen elevprisar

3,0

Kulturskulen sal til private lag og organisasjonar

3,0

Heimehjelp m/inntekt 2G

2,5

Heimehjelp m/inntekt over 2G

2,5

Heimehjelp einskilde oppdrag

2,5

Leige ambulerande vaktmeister

2,5

Leige av tryggleiksalarmar

2,5

Korttids-/dagplass institusjon Mat/middagsservering

2,5

Reguleringsplanar opp til 10 daa

Sjølvkost - eiga sak

Reguleringsplanar over 10 daa

Sjølvkost - eiga sak

Reguleringsendring

Sjølvkost - eiga sak

Delingsgebyr

Sjølvkost - eiga sak

Byggesaksgebyr

Sjølvkost - eiga sak

Oppmålingsgebyr

Sjølvkost - eiga sak

Feiing

Sjølvkost - eiga sak

Vassavgift

Viser til budsjett BVA AS

Årsgebyr for avløp etter areal

Viser til budsjett BVA AS

Årsgebyr for avløp målt kvantum

Viser til budsjett BVA AS

Årsgebyr for vatn målt kvantum

Viser til budsjett BVA AS

Tilknytingsavgift vatn

Viser til budsjett BVA AS

Tilknytningsavgift kloakk

Viser til budsjett SIM IKS

Slamtøming

Viser til budsjett SIM IKS

Renovasjon husstander

Viser til budsjett SIM IKS

Satsane vert fastsett av staten Sjå tekstdel

BUDSJETT 2017 Side 52 av 64 ___________________________________________________________________________

Investeringar 2017 - 2020 Rådmannen sitt framlegg til investeringsramme og finansiering av denne går fram av tabellen under (alle tal i heile 1000 kr) Budsjettskjema 2A Investeringar i anleggsmidlar Utlån Kjøp aksjar og andelar Avdrag på lån Dekning av tidlegare års udekka inv. Avsetningar Årets finansieringsbehov Bruk av lånemidlar Inntekter frå sal av anleggsmidlar Tilskot til investeringar Kompensasjon for meirverdiavgift Mottatte avdrag på utlån og refusjonar Andre inntekter Sum ekstern finansiering Overført frå driftsrekneskapen Bruk av avsetningar Sum finansiering Udekka/ikkje disponert

Rekneskap 2015 42 011 9 895 1 553 6 279

Budsjett 2016 113 535 10 000 1 600 5 000

Budsjett 2017 151 668 10 000 2 000 17 300

Budsjett 2018 66 097 10 000 1 800 5 000

Budsjett 2019 38 801 10 000 1 900 5 000

Budsjett 2020 18 350 10 000 1 900 5 000

4 632 64 370 -42 617 -3 769 0 -5 124

0 130 135 -98 295 0 0 -21 440

0 180 968 -128 754 -9 725 -6 885 -28 524

0 82 897 -49 775 -1 800 -14 250 -12 500

0 55 701 -35 024 -1 900 -8 500 -5 927

0 35 250 -25 680 -1 900 0 -3 670

-12 818

-4 000

-42 -64 370 0 0 -64 370 0

0 -123 735 0 -6 400 -130 135 0

0 -177 888 0 -3 080 -180 968 0

0 -82 325 0 -572 -82 897 0

0 -55 351 0 -350 -55 701 0

0 -35 250 0 0 -35 250 0

Investeringsramma går til følgjande hovudområder: Budsjettskjema 2 B Til investering i anleggsmidlar

Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

42 011

113 535

151 668

66 097

38 801

18 350

5 440

5 000

3 800

2 000

12 177

80 285

129 098

39 107

9 751

8 300

9 044

15 500

5 400

500

12 891

11 750

13 370

23 950

20 550

7 550

Kyrkjelege føremål

2 459

1 000

540

6 000

SUM INVESTERING I ANLEGGSMIDLAR

42 011

113 535

151 668

66 097

38 801

18 350

Fordelt slik: Sentrale styringsorgan Oppvekst, kultur og idrett Helse, sosial og omsorg Tekniske tenester og brann

BUDSJETT 2017 Side 53 av 64 ___________________________________________________________________________ SPESIFIKASJON INVESTERINGAR 2017-2020 Budsjett 2017 Budsjett 2018 Budsjett 2019 Budsjett 2020 SENTRALE STYRINGSORGAN/ FELLESPOSTAR: IKT investeringar

2 500

2 000

Oppgradering møtelokal politisk verksemd SUM

1 300 3 800

0 2 000

OPPVEKST: Lærematriell

1 900

2 100

400 85 000

400 10 000

400 0

0 5 000

800 93 100

0 17 300

0 7 500

300

Gilje skytebane – klubbhus Moster Idrettsplass – klubbhus/garderobar

530 0

0 752

0 1 265

0 0

Moster Idrettsplass – lager Sentralanlegg - kunstgras

0 168

295 160

0 486

0 0

Leikeapparat barneskular Ny Bremnes Ungdomsskule Adm program oppvekst Rehabilitering skular Oppgradering helsestasjon/barne fam tenesta SUM KULTUR OG IDRETT: Bibliotek Utvikling Moster - 2024

Turløyper

500

300

200

Basseng v/ny ungdomsskule

35 000

20 000

SUM HELSE, SOSIAL OG OMSORG:

35 998

21 807

2 251

800

500

0 500 0 3 000

Utstyr Rehabilitering

700

Nytt bufellesskap SUM TEKNISKE FØREMÅL: Oppgradering kommunale bygg

4 200 5 400 3 000

0 500 0 3 000

Oppgradering kommunale vegar Kommunale kaier

2 000 1 000

2 000 0

Bømlo pakken Vegljos

3 000 400

1 700 300

0 300

Utskifting lastebil/gravemaskin Geovekst

1420 250

2 000 250

0 250

100 1 500 12 670

100 1 500 11 850

100 1 500 7 150

Gatenavn - skilting Trafikksikringsplan/tiltak SUM BRANN/BEREDSKAP: Rehabilitering/nytt utstyr brann

400

Brannstasjon SUM

300 700

11 700 12 100

13 000 13 400

0 400

540

6 000

KYRKJELEGE FØREMÅL: Investeringsføremål - uspesifisert SUM SUM INVESTERING I ANLEGGSMIDLAR

540

6 000

151 668

66 097

38 801

18 350

BUDSJETT 2017 Side 54 av 64 ___________________________________________________________________________

Kommentarar: Sentrale styringsorgan IKT-investeringane har stått uendra over tid, og er minimumsinvesteringar. Grunna ekstra oppgradering av server og lisensar er det trong for å auke ramma i 2017 med ein halv million kroner. Opprusting av rådhuset Opprustinga av rådhuset starta opp hausten 2016. I sak 78/16 vart rama for investering auka med 2,75 mill. kr til 8,25 mill. kr. Utstyr og møbelkjøp låg ikkje inne i denne ramma og rådmannen varsla at dette ville ein kome attende til i budsjett for 2017. Det er i budsjett 2017 sett av kr 1 300 000 til dette.

Kommunestyresalen under renovasjon. (Foto: Simon K. Sortland).

Oppvekst, kultur og idrett Avsetning til læremateriell inkl. ikt investeringar er ei årviss avsetning. Kommunestyret har tidlegare prioritert ei rehabilitering av skulane i Bømlo kommune. Me har kome godt i gang med dette, og oppgradering av Hillestveit, Gilje og Foldrøy skular er ferdig i 2016. Løyving til vidare rehabilitering av skular er lagt inn med ei årleg rammeløyving på 5 mill. kr i økonomiplanperioden. Ny Bremnes ungdomsskule Utbygging av ny Bremnes ungdomsskule er godt i gang. Skulen er venta ferdigstilt tidleg i 2018. I samsvar med dette er lagt til grunn at den nye ungdomsskulen vert teken i bruk i 2018. Kostnadane er prisjustert til 2016 kroner, samla ramme for symjehall og ungdomsskule er no på 226,6 mill. kr. inkl. eit tilleggsbygg på 750 kvadratmeter som vart vedteke av __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 55 av 64 ___________________________________________________________________________ kommunestyret i sak 46/16. I tillegg var det budsjettert med 2,9 mill. kr i 2014/2015 som vart nytta i planlegginga. Symjebasseng Symjehallen vert bygd parallelt med ungdomsskulen og innanfor ei samla kostnadsramme saman med ungdomsskulen på 226,6 mill. kr., og framdrifta er difor lik skulebygget. Kommunen har fått idrettsfunksjonell førehandsgodkjenning av kulturdepartementet med mogleg ramme for tippemidlar på 27,2 mill. kr. Det er rekna med ei årleg netto auka drift på 1,3 mill. kr til bassengdrifta under føresetnad av nedlegging av bassenga i Moster, Rubbestadneset og ved gamle Bremnes ungdomsskule. I tillegg kjem kapitalkostnadane av låneopptaket. Rådmannen kjem likevel attende med ei eiga sak som gjeld bassengdrift og disponering av bassenga. Oppgradering av helsestasjon/lokaler for barne og familietenesta. Legane flyttar frå legebygget på Svortland til ombygde lokalar i Bømlo Helsehus. Dei ledige lokala er tiltenkt helsestasjon/Barne og familietenesta. Lokala må oppgraderast til denne bruken og det er sett av kr 800 000 til dette. Helse og sosial Me har årvisst sett av 0,5 mill. kr til rehabilitering av utstyr som vert nytta på ulike område innan tenesteområdet. Dette er nyttige midlar som også har direkte innverknad på arbeidsmiljø for tilsette i ansvarsområdet. I tillegg er det sett av 0,7 mill. kr i 2017 til rehabilitering av bygg som pleie og omsorgsverksemdene disponerer. Nytt bufellesskap

Grunnarbeidet ved Haugen bufellesskap like ovanfor Bømlo Helsehus. (Foto: Simon K. Sortland).

Utbygginga av bufellesskap for psykisk utviklingshemma er godt i gang. Dette er eit samarbeidsprosjekt med ei foreldregruppe på 5. Bufellesskapet vil bli bygd med tilhøyrande personalbase og fellesrom. Kommunen står som utbyggjar og har fått tildelt 6,8 mill. kr. i __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 56 av 64 ___________________________________________________________________________ investeringstilskot gjennom Husbanken. Når bygget er ferdig vil det bli oppretta eit burettslag som inngår avtale og som kjøper bygget av kommunen. Kommunen vil stå igjen som eigar av personalbasen og felles opphaldsrom samt parkeringsanlegg. For å få fullfinansiert bygget må kostnadsramma aukast med 4,2 mill. kr. Dette vil kommunen få attende gjennom sal av eigedommen. På tomta er det plass til ytterlegare 3 einingar for framtidige brukarar. Utbygging av desse bustadene er ikkje planlagt i denne økonomiplanperioden. Tekniske tenester Kommunale kaier: Kommunen har stengt tre kaier, og fleire vert truleg stengd for ålmenta, fordi kaiene er i for dårleg stand til at det er forsvarleg å vera i offentleg bruk. Her treng me truleg 3 - 4 millionar kroner for å rusta kaiene opp i forsvarleg stand. Rådmannen gjer framlegg om å bruke 1 million kroner kvart av dei komande 2 åra. Rådmannen har sett av ein sekkepost på to millionar kroner til reasfaltering av kommunale vegar/rehabilitering av kommunale vegar. Teknisk drift må sjølve vurdere kva som gjev best resultat i bruk av desse midlane og legge dette fram for utval for areal og samferdsel. Avsetninga på 1,5 million kroner til trafikksikringstiltak er relatert til trafikksikringsplanen som vart vedteken i 2016. Til nye veglys er det sett av 0,4 mill. kr. i 2017, og deretter 0,3 mill.kr. kvart år resten av perioden. Kommunen sin medverknad til Bømlopakken er ferdig i 2018. Samla har kommunen bidrege med 51 mill. kr. Rådmannen ser for seg at vi etter kvart må auke ramma til kommunale vegar for å sikre eit meir forsvarleg vedlikehald, men også fordi vi etter kvart skal ta over ein del fylkeskommunale vegar. Denne opptrappinga vil rådmannen sjå i samanheng med nedtrapping av det kommunale bidraget i Bømlopakken. Teknisk har spesifisert trong for utskifting av ein del utstyr. Det gjeld lastebil (16 år) og gravemaskin (20 år). Kommunen kan lett koma i ein situasjon der behovet for reperasjon er større enn verdien på bil og gravemaskin. Begge maskinane er viktige for både vedlikehald av vegar og anlegg og til transport av oljelenser og strakstiltak ved flaum og bergingstiltak. Det er sett av 3,4 mill.kr. til dette i 2017/2018. Det er sett av ein årleg sekkepost til rehabilitering/oppgradering kommunale bygg utanom skulebygg med 3 mill. kr årleg i økonomiplanperioden. Brann Brann har dei siste åra fått gjort store investeringar i nye brannbilar og tankvogn. Brann har derfor ikkje behov for ekstra midlar ut over naudsynte midlar til driftsutstyr. Behovet for ny brannstasjon er aukande. Dagens fasilitetar er tronge og lite brukareffektive og det fysiske arbeidsmiljøet er på ingen måte optimalt. __________________________________________________________________________________________ God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv» Rådmannen sitt framlegg til Budsjett 2017 - Velferdsplan 2017-2020

BUDSJETT 2017 Side 57 av 64 ___________________________________________________________________________ Me har i det siste sett auka fokus på kreftfare for brannpersonell. Det heng også saman med oppbevaring og reingjering av utstyr (klesdrakt osb) for sløkking av farefulle brannar. Bømlo kommune har ferdig utarbeidd prosjekt for lokalisering av ny brannstasjon på tre alternative tomter som alle er sentrumsnære. Dagens brannstasjon kan seljast og vil gje inntekt som vil redusere lånebehovet. Ny brannstasjon er kostnadsrekna til 25 millionar kroner, planleggingsmidlar er lagt inn med 0,3 mill. kr i 2017 med venta byggjestart i 2018 og ferdigstilling i 2019.

Kyrkjeleg Fellesråd Kyrkjeleg Fellesråd har sendt over sitt vedtak for budsjett 2017 og økonomiplan fram til 2020 med følgjande trong for investeringar: 3. Bømlo kyrkjelege fellesråd ber om 1.000.000 frå kommunen til ubundne midlar for 2017. Dette er tenkt nytta til fylgjande prosjekt: - Planlegging av oppfylling / utviding av fylgjande gravplassar: Lykling, Vorland og Fagervoll - Arbeid i og rundt Moster kyrkje- Reparasjon av muren på Vorland gravplass - Ny miksepult i Bømlo kyrkje Fellesrådet vil koma tilbake til prioritering av tiltaka i desember møte. Samstundes ber ein kyrkjeverja om ein plan for investeringar for dei neste tre åra med kostnadsestimat. Fellesrådet gjer samstundes kommunen merksam på at det vert naudsynt med vesentleg større investeringar frå 2018 og utover. Dette skuldast fyrst og fremst dei naudsynte oppgraderingane av gravplassane. Fellesrådet vil koma tilbake med kostnadsrame og planlagt tidspunkt for dette seinare.

Rådmannen har vore i dialog med kyrkja både om driftsbudsjettet og investeringsbudsjettet. I tilsvarande møte i 2015 var rådmannen tydeleg på at kommunen dei næraste åra har tunge investeringar framfor seg og bad om at kyrkja sine behov vart flytta litt ut i tid. Rådmannen finn derfor ikkje å kunne møtekoma dette behovet, og har gjort framlegg om å setje av 0,54 million kroner til investeringsmidlar til Kyrkjeleg Fellesråd i 2018 og i 2019 har ein funne plass til 6 mill. kr.

BUDSJETT 2017 Side 58 av 64 ___________________________________________________________________________

Budsjettabellar BUDSJETTSKJEMA 1A DRIFT Rekneskap 2014

Budsjettskjema 1 A

Budsjett 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Skatt på inntekt og formue

-291 741

-315 520

-321 970

-325 361

-328 964

-332 779

Ordinært rammetilskot

-340 250

-335 088

-339 874

-340 580

-342 641

-348 088

Skatt på eigedom

-29 049

-29 500

-30 630

-31 130

-31 630

-32 130

Andre generelle statstilskot

-25 990

-30 443

-41 988

-40 791

-36 643

-33 585

-687 030

-710 551

-734 462

-737 862

-739 878

-746 582

Renteinntekt og utbytte

-4 217

-3 543

-3 499

-3 497

-3 603

-3 919

Renteutgifter og andre finansutgifter

18 145

18 065

20 043

20 108

20 101

20 844

Avdrag på lån

14 500

18 327

21 606

22 980

23 265

23 176

NETTO FINANSINNTEKTER/-UTGIFTER

28 428

32 849

38 150

39 591

39 763

40 101

Dekning av tidlegare års meirforbruk

3 458

Til bundne avsetningar

6 408

Til ubundne avsetningar

2 885

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

-1 394

-3 106

-108

-376

8 251

10 006

3 784

2 503

5 682

7 198

TIL FORDELING DRIFT

-650 351

-667 696

-692 527

-695 768

-694 433

-699 283

Sum fordelt til drift på hovudansvarsområda

643 928

667 696

692 527

695 768

694 433

699 283

-6 422

SUM FRIE DISPONIBLE INNTEKTER

Bruk av tidl års regnskm mindreforbruk Bruk av ubundne avsetningar Bruk av bundne avsetningar NETTO AVSETNINGAR Overført til investeringsbudsjettet

REKNESKAPSMESSIG MEIR/MINDREFORBRUK

BUDSJETTSKJEMA 1B DRIFT Budsjettskjema 1B Heile kommunen

Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

643 928

667 696

692 527

695 768

694 433

699 283

43 352

45 211

47 187

46 857

47 187

46 857

Oppvekst, kultur og idrett

336 994

318 068

350 017

346 405

343 603

342 378

Helse, sosial og omsorg

222 665

237 037

250 165

255 107

255 290

255 989

Tekniske tenester

40 401

41 285

45 059

Kyrkjelege føremål

7 975

8 286

8 481

-7 958

-579

-7 745

-5 504

-4 550

1 157

500

18387

-637

Sentrale styringsorgan

Tilleggsløyving, ufordelt Premieavvik Økonomiske føresetnader

BUDSJETT 2017 Side 59 av 64 ___________________________________________________________________________

HOVUDOVERSYN DRIFT Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

Brukarbetalingar

-22 478

-20 880

-22 911

Andre sals- og leigeinntekter

-19 772

-19 224

-19 971

Overføringar med krav til motytingar

-112 843

-61 936

-76 151

-78 044

Rammetilskot

-340 250

-335 088

-339 874

-340 580

-342 641

-348 088

Andre statlige overføringar

-25 990

-30 443

-41 988

-40 791

-36 643

-33 585

Skatt på inntekt og formue

-291 741

-315 520

-321 970

-325 361

-328 964

-332 779

-29 049

-29 500

-30 630

-31 130

-31 630

-32 130

SUM DRIFTSINNTEKTER (B)

-842 123

-812 591

-853 495

-858 788

-860 804

-867 508

Lønnsutgifter

416 401

406 178

444 377

447 460

446 343

446 710

Sosiale utgifter

114 041

115 738

122 554

126 167

126 821

132 680

88 136

83 106

83 091

82 049

82 200

82 049

158 020

150 935

152 650

152 129

151 106

149 881

Overføringar

36 152

25 238

24 147

Avskrivingar

27 183

25 700

28 500

Fordelte utgifter

-13 719

-11 499

-15 299

SUM DRIFTSUTGIFTER (C)

826 214

795 396

840 020

845 153

843 818

848 668

BRUTTO DRIFTSRESULTAT (D = B-C)

-15 909

-17 195

-13 475

-13 635

-16 986

-18 840

-4 217

-3 543

-3 499

-3 497

-3 603

-3 919

-72

-12

SUM EKSTERNE FINANSINNTEKTER (E)

-4 289

-3 555

-3 511

-3 509

-3 615

-3 931

Renteutgifter, provisjonar og andre finansutgifter

18 145

18 065

20 043

20 108

20 101

20 844

Avdrag på lån

14 500

18 327

21 606

22 980

23 265

23 176

SUM EKSTERNE FINANSUTGIFTER (F)

32 707

36 444

41 701

43 140

43 418

44 072

RESULTAT EKSTERNE FINANSIERINGSTRANS.

28 418

32 889

38 190

39 631

39 803

40 141

Motpost avskrivingar

-27 183

-25 700

-28 500

NETTO DRIFTSRESULTAT (I)

Eigedomsskatt

Kjøp av varer/tenester som inngår i kommunal tenesteproduksjon Kjøp av varer og tenester som erstattar kommunal tenesteproduksjon

Renteinntekter, utbytte og eigaruttak Mottatte avdrag på utlån

Utlån

-14 674

-10 006

-3 785

-2 504

-5 683

-7 199

Bruk av tidlegare års rekneskapsmessig mindreforbruk

-1 394

Bruk av bundne fond

-3 106

-108

-376

SUM BRUK AV AVSETNINGER (J)

-4 500

-108

-376

Dekning av tidligare års meirforbruk

3 458

Avsetningar til disposisjonsfond

2 885

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

Avsetningar til bundne fond

6 408

SUM AVSETNINGER (K)

12 751

10 114

4 160

2 879

6 057

7 574

REKNESKAPSMESSIG MEIR/MINDREFORBRUK (L = I+J-K)

-6 422

BUDSJETT 2017 Side 60 av 64 ___________________________________________________________________________

HOVUDOVERSIKT INVESTERING Rekneskap 2015

Budsjett 2016

Budsjett 2017

Budsjett 2018

Budsjett 2019

Budsjett 2020

-3 769

-9 725

-1 800

-1 900

-42

Overføringar med krav til motyting

-4 024

-6 885

-14 250

-8 500

Kompensasjon for meirverdiavgift

-5 124

-21 440

-28 524

-12 500

-5 927

-3 670

-12 959

-21 440

-45 134

-28 550

-16 327

-5 570

34 705

90 610

119 446

50 390

30 923

14 680

8 144

22 925

32 222

15 707

7 878

3 670

314

Fordelte utgifter

-1 152

SUM UTGIFTER (M)

42 011

113 535

151 668

66 097

38 801

18 350

Avdragsutgifter

6 279

5 000

17 300

5 000

Utlån

9 895

10 000

Kjøp av aksjar og andelar

1 553

1 600

2 000

1 800

1 900

Avsetningar til ubundne investeringsfond

1 641

Avsetningar til bundne investeringsfond

2990

SUM FINANSIERINGSTRANSAKSJONAR (N)

22 539

16 600

29 300

16 800

16 900

FINANSIERINGSTRONG (L+M+N)

51 411

108 695

135 834

54 347

39 374

29 680

Bruk av lån

-42 617

-98 295

-128 834

-49 807

-35 374

-25 680

-8 794

-4 000

Overføringar fra driftsrekneskapen

Bruk av ubundne investeringsfond

-6 400

-3 000

-540

Bruk av bundne investeringsfond

-51 411

-108 695

-135 834

-54 347

-39 374

-29 680

Sal av driftsmidlar og fast eigedom Andre salsinntekter

SUM INNTEKTER (L) Kjøp av varer/tenester som inngår i komm. ten.prod. Kjøp av tenester som erstattar kommunal ten.prod. Overføringar Renteutgifter, provisjonar og andre finansutgifter

Finanstransaksjoner

Sal aksjer og andelar

Mottekne avdrag på utlån

SUM FINANISERING UDEKKA/ UDISPONERT

BUDSJETT 2017 Side 61 av 64 ___________________________________________________________________________ BUDSJETTSKJEMA 2A INVESTERING Budsjettskjema 2A Investeringar i anleggsmidlar

Rekneskap Budsjett 2016 Budsjett 2017 Budsjett 2018 Budsjett 2019 Budsjett 2020 2015 42 011 113 535 151 668 66 097 38 801 18 350

Utlån

9 895

10 000

Kjøp aksjar og andelar

1 553

1 600

2 000

1 800

1 900

Avdrag på lån

6 279

5 000

17 300

5 000

4 632

Årets finansieringsbehov

64 370

130 135

180 968

82 897

55 701

35 250

Bruk av lånemidlar

-42 617

-98 295

-128 754

-49 807

-35 024

-25 680

-3 769

-9 725

-1 800

-1 900

Dekning av tidlegare års udekka inv. Avsetningar

Inntekter frå sal av anleggsmidlar Tilskot til investeringar Kompensasjon for meirverdiavgift Mottatte avdrag på utlån og refusjonar Andre inntekter Sum ekstern finansiering

-6 885

-14 250

-8 500

-5 124

-21 440

-28 524

-12 500

-5 927

-3 670

-12 818

-4 000

-42

-64 370

-123 735

-177 888

-82 357

-55 351

-35 250

Overført frå driftsrekneskapen Bruk av avsetningar Sum finansiering

-6 400

-3 080

-540

-350

-64 370

-130 135

-180 968

-82 897

-55 701

-35 250

Udekka/ikkje disponert

BUDSJETTSKJEMA 2B INVESTERING Budsjettskjema 2 B Til investering i anleggsmidlar

Rekneskap 2015 Budsjett 2016 Budsjett 2017 Budsjett 2018 Budsjett 2019 Budsjett 2020 42 011

113 535

151 668

66 097

38 801

18 350

5 440

5 000

3 800

2 000

12 177

80 285

129 098

39 107

9 751

8 300

9 044

15 500

5 400

500

12 891

11 750

13 370

23 950

20 550

7 550

2 459

1 000

540

6 000

42 011

113 535

151 668

66 097

38 801

18 350

Fordelt slik: Sentrale styringsorgan Oppvekst, kultur og idrett Helse, sosial og omsorg Tekniske tenester og brann Kyrkjelege føremål SUM INVESTERING I ANLEGGSMIDLAR

BUDSJETT 2017 Side 62 av 64 ___________________________________________________________________________

Tilskot til samfunn, lag og organisasjonar Vedtak 2015

Vedtak 2016

Rådm.sitt forslag B2017

10 000 10 000 20 000 56 000 10 000 225 000 250 000 900 000 25 000 425 000 12 000 25 000 25 000 5 000 60 000 25 000 150 000

10 000 10 000 20 000 56 000 10 000 225 000 250 000 900 000 25 000 425 000 12 000 25 000 25 000 5 000 150 000 25 000 150 000

10 000 10 000 20 000 56 000 10 000 625 000 250 000 900 000 25 000 425 000 12 000 25 000 25 000 5 000 200 000 25 000 250 000

SUM BUDSJETTERT SEKSJON 1

2 233 000 20 000 65 000 142 000 35 000 262 000

2 323 000 20 000 65 000 142 000 35 000 262 000

2 873 000 20 000 65 000 142 000 35 000 262 000

TOTAL SUM TILSKOT

2 495 000

2 585 000

3 135 000

Hummarparken Gullgruvene på Lykling Bømlo gamle kyrkje Sunnhordland folkemuseum Fortidsminneforeininga Moster gamle kyrkje Frivilligsentralen * Flyktningeguide - Røde Kors* Moster Amfi Kystsogevekene Bømlo Teater Kenneth Sivertsen pris Bømlo kulturnettverk Kulturpris/stipend Bømlo Folkhøgskule -fredsfestival Til disp. hovedutval Bømlo idrettsråd Generelt tilskot til idrettslag og liknande SUM BUDSJETTERT PÅ SEKSJON 2 Folketalsutvikling Tilskot til grendeutval Reiseliv Sunnhordland Ungt entreprenørskap

BUDSJETT 2017 Side 63 av 64 ___________________________________________________________________________

BUDSJETT 2017 Side 64 av 64 ___________________________________________________________________________

God folkehelse – grunnlag for «Det gode liv»

Knutahaugen Aktivitetspark Fet er siste tilskot til folkehelseanlegg i Bømlo kommune. (Foto: Simon K. Sortland).