BINKE 062 Uztaila 2021

62. zenbakia • 2021eko uztaila

AITZIBER BILBAO KRIMINOLOGOA ETA EHPIKE-KO PRESIDENTEA

«Ia 600 kriminologo gagoz Euskadin erakunde publikoetan ezin lanik egin»

AITZIBER BILBAO KRIMINOLOGOA ETA EHPIKE-KO PRESIDENTEA

«Espetxeen eskumena guk izatea justizia humanistago bat sortzeko bidea da» TESTUA: JON GOMEZ GARAI ARGAZKIAK: AITZOL ZAMALLOA

G

aldakaoko Lapurdi aparkalekuaren ondoko etxebizitza berrietan geratu gara Euskal Herriko Profesional eta Ikasle Kriminologoen Elkarteko presidentearekin, hain justu aipatutako aparkalekuaren eta etxebizitzen lurretan baitzegoen Aitziber Bilbaoren etxea. Ilusio handia egin digu berarekin batzea eta bera hain ondo ikustea, bihotzeko gogor batetik irten berri delako. Lanbide ezezagun bezain beharrezko batez hitz egin dugu berarekin.

Ezer baino lehen, Aitziber, zelan zaude osasunez? Sustua pasatu ostean ondo. Oraindik bildurrak badaukadaz baina ondo sentitzen naz. Ondo errekuperatzen nabil, medikuaren baimenagaz kirola eta dantza egiten hasi naz...

Heriotza «inoiz baino hurbilago» ikusi duzula esan zenidan, gehiago baloratzen duzu orain bizitza? Topikoa dirudi, baina bai. Sikieran niri hori gertatu jat, bizitzan hilezkorra banintz lez ibili naz, eta anbulantzian ebakuntza urgentea egitera naroadiela, hor konturatu nintzan zein zan egoera. Horren ostean konturatzen zara gauza askok ez dabela merezi. Estresagaz bizitzea edo hasarratuta egotea, esaterako. Beraz, aldaketa batzuk egiten ahalegintzen nabil nire onerako. Eta horretan Jaione Urkijori eskerrak emon gura deutsadaz, bakarrik ez nagoala erakutsi deustalako.

Eta bizitzaz ari garela, zu kriminologoa zara. Badu horrek ere loturarik bizitzarekin, ezta? Kiriminologiak bizitzaren alde lan egiten dau. Gizartea askoz lasaiago bizitzeko eta, arazorik egon ezkero, tresnak eskaintzen dauz; ikerketak eginez

2 uztaila 2021 Binke!

egoera aldatu edo hobetzeko. Kriminologia biktimarioan, biktiman, gizartean eta apurtutako arauetan oinarritzen da.

Gauza bera al dira kriminologia eta kriminalistika? Ez, nahiz eta lotuta egon. Kriminalistikak zer gertatu dan argitzen dau eta kriminologiak zergaitiari erreparatzen deutsa.

Berandu hasi zinen mundu honetan, zerk erakarri zintuen? Nire ikasle bat erail eben eta horrek shockean utzi ninduan. Beharra neukan jakiteko pertsona bat zelan izan daiteken kapaz horrelako zeozer egiteko. Garai hartan, Madrilen eta Bartzelonan baino ez egoan aukera kriminologiako ikasketak egiteko, baina 2010ean Donostiako EHUn kriminologiako ikasketak jarri behar ebezala aireratu zanean, jarraian matrikulatu nintzan. Eta asko gozatu neban!

Kriminalistikaren ondoan, zergatik ez da hain ezaguna kriminologia? Aurten EHUko zazpigarren promozioa atara dabe eta ia 600 kriminologo gagoz, gaur egun, erakunde publikoetan lan egin ezinean. Kriminologia XIX. mendean sortu bazan be, gaur oraindik erakunde publikoetan ez dago lanpoltsarik. Horregatik ez da agian hain ezaguna gure beharra.

Orduan, kriminologo batek ezin du lan ofizialik egin?

Kriminologook lan ofizialak egin daikeguz, bai. Epaitegietako zerrendatan gagoz, esaterako. Baina gure irudia ofizialki onartu barik dagoanez ez gaitue kontuan gehiegi hartzen.

Badagoz kriminologiako bulegoak eta alkarteak be, baina pribatuak dira eta ez dira oso ezagunak.

Espetxeetan ere ez dago kriminologorik? Orain, ez.

Espainiar estatuko Kriminologiako elkargo eta alkarteok bat

Aitziber Bilbao Etxebarria 1965, Galdakao EHUren Kriminologia ikasketetako lehenengo promozioko ikasketak eginda ditu Bilbaok Donostian, eta Gazte-zigor justizian eta Justizia Berriztatzailean ikasketak Ginebrako Unibertsitatean.

Euskal Herriko Profesional eta Ikasle Kriminologoen Elkarteko presidentea da gaur egun, baita Zubilan Elkarteko sortzaile eta presidentea ere. Azken hau gatazkak konpontzeko metodo alternatiboak ikertzen, zabaltzen eta praktikatzen dituen elkartea da.

egin dogu, espetxeetako instituzioari kriminologoak lehen izan eban lekua exijitzeko, 1979an desagerrarazi ebena.

Aldarrikapenerako garaia heldu jaku kriminologooi.

Egin edo egingo al duzue ekintzarik? Momentuz bilerak izateko zain gagoz, eta behar diranak egiten ez badoguz alderdi politiko guztiakaz harremanetan jarriko gara. Hiru urte pasa dira Elkargoa sortzeko kudeaketak hasi genduazanetik eta garai hartako politikari batek esan euskun baldintza guztiak betetzen genduzala Elkargoa sortzeko. Hiru urte pasa ondoren, oraintsu jakin dogu gure txostena galdu egin dabela...

Zer eskatu gura diozue Eusko Jaurlaritzari?

Kriminologoontzako lanpostu publikoak sortzea, edo guk egin beharreko beharrak guri bideratzea, gaur egun gure ezagutza barik beste arlo batzuetako langileak ari diralako

gure beharra egiten! Euskadin beti harro sentitu gara Europan gure bikaintasuna aipatzen dabenean, baina gure alea jartzeak mesede egin ahal deutsa bikaintasun horri, adibidez, justizia arloan eta bereziki justizia berriztatzailean.

Hala ere, zu EAJko kide zara, eta Jaurlaritzarekin hasarre igartzen zaitut. Hori ez al da alderdiaren aurka egitea?

Guk orain arte Jaurlaritzan izan doguzan harremanak bertako langileekaz izan dira, ez politikariakaz, eta nik ez dot horreitako bakotxaren afiliazio politikoa ezagutzen. Baina guri arazoak jarri deuskuezenak teknikariak eta funtzionariak izan dira.

Hemendik aurrera politikariakaz egingo dogu berba, ia zelan.

Politikariak aipatuta, zelan aurreikusten dituzu datorren legegintzaldirako hauteskundeak Galdakaon?

Bizi barria daukadanetik ez dot gerora begiratzen, orain eta Binke! uztaila 2021 3

Psikopaten izaerak moldatu badaitekez, gainontzeko erasotzaileenak be, zergatik ez

hemen nago. Baina bakarrik esan gurako neuke politikoen ahalmen eta irudiagaz pertzepzio irreala daukagula. Udal bat aurrera eroatea ez da bape erraza, oposiziotik danak errazagoa emoten dau, baina behin gobernura helduta konturatzen zara azken berba ez daukala politikariak, udal-teknikariak baizik. Beraz, datorren hauteskundeetan herriak erabakitzen dauan emaitzagaz konformatuko naz, zelan ez, baina bakarrik eskatuko dot politikariak eta alderdiak kritikatu aurretik gure burua be kritikatzea, eurek diralako gure gizartearen islada.

Herrian hamaika saltsatan sartuta ibili zara, jende asko ezagutzeak laguntzen al du kriminologo ogibidean? Ez, ez dau laguntzen. Gainera askotan kaltegarria izan leiteke, kriminologo edo bideratzaile baten paperean ikusi baino beste moduren baten ikusten zaituelako, edo aurreiritziak dagozalako... Laguntzen dauanak gaiari lotutako foroetan parte hartzea da.

Eta horrelakoetan ere ibiltzen zara! Bai, orain gitxi Mexikoko Kriminologia alkarteak egindako nazioarteko kongresu baten parte hartu neban eskola eta kriminologiaz berba egiteko, udazken honetan nazioarteko beste hitzaldi batzuk emongo dodaz, aurton Justizia Berriztatzailearen Zientzia Elkarteak zazpigarren kongresua egingo dau Bolivian eta bertan be Euskadiren ordezkari lez egongo naz...

Non beharko genuke kriminologo bat? Genero indarkeria eta adingabeen epaitegietan, espetxeetako tratamendu taldeetan, heldu eta adingabeen egoitzetan, eskoletan, udaletxeetan, segurtasun enpresetan... eta abar luze baten.

Eskolak aipatu dituzu, ea ba, sakondu dezagun gehiago... Zein izango litzakete kriminologo baten lana ikastetxe batean, esaterako? Arazoak gizakien arteko harremanen artetik sortzen dira, pertsona sozialak 4 uztaila 2021 Binke!

garalako. Eta eskola, familiaren ostetik, pertsonen sozializatzeko bigarren urratsa da. Aldiz, eskolei ezinbesteko erantzukizuna leporatu deutsegu: giza-arauak, kurrikuluma betetzea, babesteko protokoloak, informeak...

Eta kriminologoen beharra handia ikusten dot, esaterako, haurren arazoak identifikatzeko eta arazo horreitatik ondorio larriak saihesteko.

Kriminologo batek bullying-a saihestu dezake, beraz?

Desagerrarazi, ez. Baina prebentzioan lan handia egin, bai.

Gure alkartean, esaterako, badagoz eskoletan gatazkak murrizteko proiektuak, baina hezkuntzak be gu onartzea oso zaila izaten dabil.

Tira, badira bullying-a saihesteko programak eskola eta ikastola askotan, ezta? Bai, eta lehenengo urtean erasoen kopuruak behera egin eban, baina bigarren urtean proiektua guztiz martxan jarri zanean kopuruek gora egin eben. Beraz, programa horrek be eguneraketa bat eskatzen dau, eta kriminologo baten laguntzaz, hobeto.

Saihesteaz ari garela, gizarte honek indarkeria matxista ekiditeko zailtasunak dituela begibistakoa da... Indarkeria matxista gorantza doa. Beraz, eta kriminologoen ikerketek esaten daben bezala, zigorrak gogortzea ez da batere proportzionala delituen murrizketagaz. Ezinbestekoa da indarkeria matxistaren legea berrikustea eta egokitzea.

Hiltzaileek edota bortxatzaileek badute euren arteko ezaugarri komunik? Erlijio, kultura eta bizi garan tokiek eragina badaukie be, emozioak dira gu zerbait egitera eroaten gaituenak, eta emozio oinarrizko horreik mundu guztian antzekoak dira. Beraz bai, hiltzaile edo bortxatzaileen profil desberdinak egin daitekez.

ELKARRIZKETA AITZIBER BILBAO

Arin-Arin!

Zelan identifikatu daiteke neurri horretako madarikatu bat? Oso zaila da horrelakoak aldez aurretik identifikatzea.

Baina beste herrialde batzuetan ikerketa interesgarriak egin dabez, esaterako, orain ikertzen dabilz ia loturarik dagoan txikitan buruan kolperik jaso edo konortea galdu izana portaera disruptiboakaz. Lotura hori konfirmatzen bada, eskolak, kriminologoak, neurologoak eta familia medikuak alkarlanean ibili beharko dabe. Dana dala, hemen holakoak egitetik oso urrun gagoz.

Psikopata bat beti da hiltzaile bat? Ez, psikopatak gizartearen ehuneko bata dira eta horien %1 hiltzaileak bihurtu daitekez. Halanda be, psikopatakaz lan egin ezkero hauen izakera moldatu egin daitekela erakutsi dau Daniel Reisel neurozientzialariaren ikerketa batek. Psikopatak moldatu ahal badira, gainontzeko erasotzaileak be.

Erasoak «erakarri» ditzaketen «puntu beltzak» aztertzeko ardura ere kriminologiarena da? Bai, duda barik. Hau kriminologiako beste arlo bat da, hingurumen kriminologia eta hiri segurtasuna. Sistema honek tokiak zelan diseinatu aztertzen dau, delituak gitxitu daitezan edo behintzat tokia ez daiten eraso-eragile bihurtu.

Asteko egun gogokoa?

Zapatua.

Herriko txoko gustukoa?

Herria bera.

Liburua ala tablet-a?

Liburua, baina bidaiatzeko tablet-a.

Pelikula bat?

Ufala! Asko! Oso zinemazalea naz!

Eskumenen transferentziekin bete-betean dabiltza Espainiako eta EAEko gobernuak, baduzu harremanik espetxeen transferentziarekin? Zeozertan bagabilz.

Kriminologoak espetxeetan egoteak beharrezkoak dirala uste dogulako gure alkartetik. Baina honen inguruan ezin deutsut ezer esan, jagokon departamentuagaz berba egiteko asmoagaz gabilzalako.

Ez duzu onartzen…

Guzurra.

Zein onura ekarriko liguke espetxeen eskumena Jaurlaritzak izatea? Datu bat emon gura deutsut, ezer baino lehen: espainiar estatua da, Europa mailan, espetxeetan biztanle gehien daukazan herrialdea baina delitu gitxien dituana. Eta espetxeen kudeaketak eragin zuzena dauka herritar hauengan eta hauen inguruarengan.

Beraz, espetxeen eskumena guk izatea justizia humanistago bat sortzeko bidea da. Eta horrek, espetxeetatik hasita, justizia berriztatzailean oinarrituta egon behar dau.

Gure alkartetik, Euskal Herriko Profesional eta Ikasleen Kriminologia Elkartetik (EHPIKE), horretan laguntzeko prest gagoz, gure kide batzuk be mundu mailako Justizia Berriztatzaile Zientzia Elkarteko ordezkariak diralako.

Deskribatzen zaituen berba?

Zintzoa.

Asko aipatu dozu baina, zer da zehazki «justizia berriztatzailea»? Justizia Berriztatzailea edo Errestauratiboa, hain zuzen, biktimari eragindako kaltea konpontzeko —alegia, sufritutakoa gertatu aurreko egoerara bueltatzeko— eta erasotzaileak egindako kaltea barneratzea lortzeko justiziaeredu alternatiboa da. Garrantzitsua da biktima laguntzea, noski, baina oso garrantzitsua da gaizkileekin egiten dan lana, egindakoa —ez antzeko deliturik— barriz errepikatu ez dagian. •

Zoriontsu egiten zaitu…

Bizi izateak.

Plater bat?

Mariskoa.

Herrian zer kenduko zenuke?

Hormetako publizidadea.

Eta zer berria jarri?

Publizidadea jartzeko tokiak.

Euskarazko berbarik politena?

Ama. Zure ametsetako bidaia?

Munduari bira emotea.

Berba egin ala entzun?

Entzun, nahiz eta oso berbatia izan.

Zure mesanotxean ezin da falta…

Liburu bat.

Abesti bat?

Udazken koloretan, Benito Lertxundirena.

Binke! uztaila 2021 5

Aginke!

Errealitatetik hurbilegi dauden albiste faltsuak

in «Emozionatu eg n re naute España norgehiagoka bakoitzean itsi Galdakaotik ir diren oihuek» ON-SIMON UN-AI SIMON... SIM a rri be i ro he o ak ini pa Es

Sarean arrantzatua

Ba al zenekien...

Uritarra taldeak Galdakaori irabazi oste an, alkate galdakoztarrari Larrabetzura bizitzera joateko gonbitea egin diotela? Ondo tratatzen dute han, antza.

3

Ez da inkesta edo azterketa berezirik behar jak iteko Usansoloko eta Galdakaoko ika stetxe guztietako haurren gurasoek hiru hilabetez, gehienez, aukera izaten ari direla gurasoen WhatsA pp taldeetatik desintoxikatzeko .

Txiste txarra ko — Aspiradoraren kablea batze e, botoiari emoten badeutsazu az. gogoratu eskua garaiz soltatze Barrutik idazten nabiltsue.

Monopoly jolasak Galdakaon eta Usansolon du interesa

Gure herriek dituzten etxebizitza eta lonjen prezioak direla eta, Monopoly bere joko famatua ren edizio berria geurean kokatzea aztertzen ari da. Madrilgo Salamanca auzoa, Beverly Hills eta Monaco zituen mahai gain ean zuzendaritzak baina ez dute baztertzen Errekalde, Usargoit i, edo Arteta agertzea.

Labeako Ospitaleari zelan deitu argituko du Binkek

Binkek Usansoloko Ospitalea edo Labeakoa deitu izan dio osasun zentro handi horri, baina horr ek ere eztabaida sortzen duelakoan, hedabide honek geol ogo talde bat kontratatu du zalantzetatik irten eta kritikak saih esteko. Hemendik gutxira jakingo dugu Galdakaoko, Galdakao -Usansoloko, Usansoloko edo Labeako ospitalea deitu beha rko diogun.

Polemika artean, Galdakao «ez jaiak» antolatzen hasi da

Jaurlaritzak «ez jaiak» antolatzeko debekua iragarri du orain gutxi, baina Galdakaoko herria —Udaletik harago ere— jai alternatiboak antolatzen hasi da: Folklore Ez-Bizian, mendi irteera Ez-Ludikoak edo Santakur tz Ez-Pezialak egingo dira.

6 uztaila 2021 Binke!

Aurrera joateko ezinbestekoa da atzera begira be jartea. Nondik gatozan jakiteak markatuko deusku zer garan eta nora goazan. Eta bide horretan laguntzen deusku Galdakao Gogora elkarteak.

Obusak Galdakaoko zeru ganean Testua: Galdakao Gogora / galdakaogogora@gmail.com Argazkia: «Estampas de la guerra» liburutik

J

oan dan hilean, bagilaren 15ean, 84 urte tropa frankistak Galdakaon sartu zirana. Martiaren 23an, gogoratuko dozuenez hainbat komunikabidetan horren barri emon zanez, eztanda egin bako obusa topatu eben Mercadilloko zubiaren inguruan, eta handik hilabete batera, beste bat, Ganguren mendiaren tontorretik hur. Beste behin be, argi ikusi geinke nazionalen okupazinoa, hain zuzen be, Nafarroako 1. Brigadak, García Valiño teniente koronelaren agindupean egindakoa, ez zala bape baketsua izan.

Estatu kolpearen aldeko El Diario Vasco egunkariak horrela argitaratu eban 1937ko bagilaren 16an: «Fuerzas que operaban en las inmediaciones de Erleches avanzaron sobre Galdacano, todas cuyas alturas estaban completamente en nuestro poder después de las dos de la tarde. Dominado por todas partes Galdacano podía anticiparse que toda resistencia sería inútil. Batida durísimamente por nuestra artillería las famosas fortificaciones rojas que rodean a este pueblo, considerado como el más importante baluarte de todo el llamado Cinturón de hierro de Bilbao, nuestras tropas se lanzaron al asalto y esta tarde Galdacano caía en su poder».

Aurton agertutako obusak eraso gogor horreen adierazle dira, baina baita hildako Galdakaoko herritarrak bere: bagilaren 15ean, 38 urteko Victor de la Mota Murgoitio hil eben, Kurtzean, eta Santiago Uriarte Sagardui, 20 urtekoa, Aperribain. Egun batzuk lehenago, bagilaren 3an, Pablo Ojanguren Larrabe hil eben, Gumuzion.

«Estampas de la guerra» liburuko erretratu honetan, Schneider izeneko obusa ageri da, gure herria erasotzeko erabili eben mota berekoa. Trubia eta Sevillan egiten ebezan modelo honetako obusak: 105 mm. eukezan, eta 12 kilo.

Irudia ikusita, eta oraintsu topatutako obusak lekuko dirala, zalantza barik esan geinke, bonbardaketez aparte —28 bonbardaketa—, kolpisten artilleriak be kalte handiak eragin ebazala Galdakaon, baita, gitxienez, hiru hildako bere.

Binke! uztaila 2021 7

Hilabete honetako sarituak

Ekaineko irabazleak

Martin Amarika Lago Maialen Gorroño Idirin

Eider Arbide (ezker) eta Anartz Ajuriagogeaskoa (eskuin) Binkekideak Irati Bediaga idazle galdakoztarrarekin, bere «Etxetik ospa» azken liburua jasotzeko unean.

On Kafeko Ibanek oparitutako produktu sorta bana irabazi dute. Zorionak!

Erraza da Binkekide izatea!

Eman zure babesa urteko

36 €

ordainduta

Oraindik Binkekide ez bazara, eta neurri honetako lehenengo komunikabide euskalduna babestu eta sustatu gura badozu, hauek dozuz horretarako bideak:

1. Bete beheko formulario hau, eskaneatu edo atera argazki bat eta bidali e-postaz: info@binke.eus

2. Bete formularioa, moztu, eta utzi gutunazal baten, Binke izenarekin Torrezabal Kultur Etxeko atezainaren leihatilan.

3. Eskaneatu zure

IZEN-ABIZENAK:

mugikorraren QR irakurgailuarekin beheko kodea eta bete formularioa!

HELBIDEA:

TELEFONOA:

NORTASUN AGIRIA:

E-POSTA: IBAN

KONTU KORRONTEA:

8 uztaila 2021 Binke!

ENTITATEA

BULEGOA

K.Z.

KONTU ZENBAKIA

Uritarrako jokalariak

«Herri osoa taldearekin bat eginda dago» Aurreko zenbakian Amorebieta klubeko galdakoztar batek Bigarren Mailara igoera lortu zuela jakinarazi genuen. Oraingoan, Larrabetzuko Uritarra taldearekin Hirugarren Mailara igo berri diren galdakoztar bi.

J

BINKE

oan den ekaina ez dute erraz ahaztuko Larrabetzuko herritarrek.

Herri txiki honetako futbol taldeak, Uritarrak, lorpen historikoa lortu zuen futboleko Hirugarren Mailara igoz. Eta taldearen parte izan dira aurten Asier Legarretaetxeberria (Galdakao, 1999) eta Jon Alvarez (Galdakao, 1995).

Ezer baino lehen, zorionak!

Zeintzuk izan dira igoera historiko hau lortzeko gakoak? Eskerrik asko!

Poztekoa da herriko aldizkaria, herritik kanpo jokatzen duten kirolariez eta beraien lorpenez gogoratzea. Hau esanda, gure igoeraren gakoa talde barruan dugun harremana izan dela esango genuke, guztiok bat eginda lortu baitugu. Aipatzekoa da ere Errebaleko Hintxek eman diguten beroa, zapaturo hurbiltzen baitira zelaira gu animatzera, herriko jendearekin batera.

«Garrasika elkarrekin sortu dugun batasunaz» abestu duzue maiz.

Guk denbora daramagu Uritarran jokatzen eta elkarlana hasieratik igartzen den zerbait da. Bertan dagoen elkartasuna ez dugu beste talde baten sentitu, herri guztia taldearekin bat eginda dago. Bitxikeria moduan, bertako umeek gurasoei Uritarraren kamiseta erostea eskatzen diete.

Horrelako keinuek motibazio gehigarri bat ematen digute zapaturo ahal dugun guztia emateko.

Badu zerbait Uritarrak, horrenbesteko babes izateko. Nola ulertzen duzue zuek bertako giroa? Bertako giroa beste inon topatuko ez duzuna da.

Jokalariak herrira jaitsi eta herriko

jendearekin dugun harremana oso polita da. Adin guztietako jendea hurbiltzen zaigu kaletik goazela, zapatuan irabazi behar dela esanez eta animoak emanez. Azkenean Uritarran ez dugu dirua irabazteko jokatzen, herriak berak irakasten digun sentimenduarengatik eta animatzera hurbiltzen den jendearengatik baizik.

Hainbat galdakoztarrek jokatu dute edo jokatzen dute Uritarran.

Zergatik egiten du alde herriko jendeak Larrabetzura?

Arrazoi zehatza ez dakigu zein den, bakoitzak bere arrazoia izango du. Esan ahal duguna da baditugula taldekide batzuk zortzi urte daramatzatela Uritarran jokatzen eta bertan beste urte askotarako geldituko direla badakigu.

Azkenean Larrabetzura heltzen den jokalariak ez du bertatik irten nahi, eta irteten dena laster bueltatzen da etxera. Koadrila antzeko bat daukagu bertan sortuta.

Zein gabezia ikusten dituzue, futbolari dagokionez, gurea bezalako herri handi batean? Galdakaok 30.000 biztanle inguru izanda badu gaitasuna herriarentzat eta herrikoa izan daitekeen talde bat sortzeko. Azken finean gu ez gara inor zuzendaritzan aritzen direnen lana zalantzan jartzeko, aurten lan oso ona egin baitu talde guztiak, azken partidara arte igoera borrokatuz. Baina polita izango litzateke herriaren babesa edukitzea eta hori herriko jendearekin bakarrik lortuko dutela uste dugu.

Gehiengoa Larrabetzukoak ez izanda ere, herriaren eta zaleen artean lotura itzela dago. Galdakaon, zergatik ez?

Galdakaon badago adibide garbi bat: Rayo Jaikiriki areto futboleko taldea. Herriko talde txiki bat izanda ere, jokalarien eta zaleen arteko lotura itzela da. Lehen esan bezala, gure ustez Galdakaoko klubak gehiago zaindu beharko lituzke herriko jokalariak eta horrekin batera lehenago edo geroago zale gazteak agertuko dira.

Binke! uztaila 2021 9

Binke TV Hauek dira grabatu eta argitaratu ditugun azken hiru bideoak Binke telebistan!

Pandemiaren aurrean askatasuna aldarri Euskal Herri osoa zeharkatzen ari da uztailean pandemiaren kudeaketaren aurrean «osasuna, ezagutza osoa eta askatasuna» aldarrikatzen duen «Plazaz plaza» ekimena. Galdakaon izan ziren hilaren 6an, eta Bizitza plataformako kide Joseba Argintxonarekin eta Itxaso Perez ama galdakoztarrarekin egin zuen berba Binkek.

«Erlojupekoak» filmerako gidoia lantzen «Erlojupekoa» film laburraren gidoia lantzen hasi dira Bira ekoizpen etxeko kideak, Udalbiltzaren «Geuretik sortuak» ekimenaren baitan, eta horretarako galdakoztarren laguntza izan zuten bost egunez, ekainaren 25etik uztailaren 1era bitarte. Laguntza hori Torrezabalen eta kalez kale herrian zehar eskaini zuten.

Waqas Ahmed, Pakistando euskalduna Fermin Etxegoien idazle eta kazetari ezagunak bere Twitterrean argitaratu zuen Galdakaoko fruta-denda bateko pakistandar batekin euskaraz aritu zirela bere aurreko bezeroak, eta horrek hunkitu egin zuela. Birala egin zen mezu hori «txiolandian», eta Binkek zein pakistandarren inguruan zebilen ezagutu zuen.

Bideo guztiak gure sareetan ikusgai!

10 uztaila 2021 Binke!

Ostike!

GANYAKOTARRAK kuadrila @ganyakotarrak

«Ematen du batzuk Someran bizi zaretela» GALDERAK: ZERDIÑOZU KUADRILA @ZERDINOZU

Kuadrila bezala nola deskribatuko zenukete zuen burua? Ezagutzen gaituenak badaki 26 pertsona erabat desberdin garela eta talde batzuetan banatuta gaudela, baina juergan irteterakoan, desagertutakoak izan ezik, oso lotuta gaude eta ez dirudien arren, ezin gara bata bestea gabe bizi.

Zein da Someratik gehien gustuko duzuen taberna? Argi dago taberna bakoitza gauza ezberdinetarako erabiltzea gustatzen zaigula: gosaldu, afaldu, trago batzuk hartu… baina, hala ere, ezin dugu esan gure gogokoena 2rrut ez denik, Somerako zerbitzaririk onena gure kuadrilan baitugu.

Pandemiak dakartzan segurtasun neurrien ondorioz mahai bakoitzeko pertsona kopurua murriztua izan da, nola moldatu zarete kuadrilako kide guztiak elkarrekin egoteko? Honek iskanbila ugari ekarri dizkigu, berandu zetozen alferrei mahaia eta aulkia hartu behar genizkielako, baina azkenean goiz jaikitzen moldatu ahal izan gara; hori bai, ematen du batzuk Someran bizi zaretela.

Zergatik Ganyakotarrak? Berrogeialdiko egun normal batean «ganyazko trokolo» on batzuekin geunden eta gainerakoa imajinatu dezakezue… den-dena ez da zertan azaldu behar.

Kuadrilatik «Isla de las tentaciones» edo «Mujeres y hombres» bezalako telesail batera nor eramango zenukete? Ez genuen bere izena aipatu nahi motibatu ez daiten, baina argi dago gure kuadrilan fisikoa duena Xabier Ubierna dela. Hala ere, ez dugu Iker Urkiola ahazten; bera izan baitzen benetan castingean izena eman zuena, baina azkenean ez zuen zorterik izan.

Nolakoak imajinatzen dituzue edo nolakoak izango direla uste duzue pandemia guztiz bukatuta dagoenean egongo diren lehenengo juergak?

Lehenengo jaiak ez dakigu zelakoak izango diren argi daukagulako ez garela joango. Mundu guztia irteten utziko dugu eta hirugarrenera edo, daukagun guztiarekin joango gara, dakigun bezala.

Zein plan duzue datorkigun uda honetarako? Baten batera gonbidatuta gaude? Ez zaigu gustatzen joaten garen lekuen berri ematea kolapsatu ez daitezen, guri jende berriarekin lasai egotea gustatzen baitzaigu; dena den, nahi duzuenean Benidorm benetan zenaren bideoak erakusten dizkizuegu, ez oraingo txistea, baina animo neskak eta ondo pasa!

Zein da zuen gustukoena: Jazz-giroa, 2urrut edo Fever?

Nahiago dugu pertsonalitatea erakusten duen galdera bat, hau guk asmatu genuelako; hala ere, nork ez du faltan botatzen: «Bueeeenas noches Fever Bilbao»?

«Kill/Marry/Fuck» Galdakaoko hiru kuadrilekin. «Kill» argi dago Dekantuzekoak hilko genituzkeela, baina beste bientzat ez dugu trabarik jartzen... Hori bai, uste dugu jende gutxi dagoela gure parean.

Binke! uztaila 2021 11

MANU ETXEBARRIA AYESTA

Zelo edo araldiak

B

izi dogun gizarteko heziketa-arauen arabera, berba batzuk «tabu» bihurtu dira eta euren kontzeptu-hitzak mailegu bidez hartu doguz. Abereen gaztelerazko «celo», grekozko «zelos» latinizatutako «zelus»etik dator eta euskeraz «zelo».

Gure baserri eta artzaintzan, abere bat «zeloan» dagoanean, «bero edo araldian» dagoala esaten da. Pertsonetan, nahiz eta ezagutu, isilean gorde da berba hori eta batzuetan mespretxuz edo eta ironiaz erabili. Abere emeen kasuan, «zelo» kontzeptu hau sano aberatsa da adierazte orduan, bata besteagandik bereizteko; esaterako, behiak, susara; astoak, alta; ardiak, arkera; ahuntzak, azkara; txarriak, irausi; txakurak, agiri. Abere emeari arra bota eta sortze barria adierazteko: izorra/ernari, hitzak eta izorratu/ ernaritu, aditzak erabiltzen dira; ernaldu ezina adierazteko, antzu, hitza eta antzutu, aditza.

Pertsonetan, leku-denboretako hezkuntzaren ondorioz, Eleizea bitarteko, abereen munduko berba jatorrak «tabu» bihurtzean, isilean erabili edo beste era batera adierazten dira gaur egun; esaterako: maitemina; guraizana; sexu harremana; haurnaldia; etab. Aldaketak aldaketa, jagon daiguzan herri-berba jatorrak etorkizunean. Hala bedi!

12 uztaila 2021 Binke!

Ikasturte barrirako eskola-agendak, prest!

L

ehen hezkuntzako eskola-agendak 2007-2008 ikasturtean ikusi eban argia lehenengoz, aurreko urtean, baina, udalerriko ikastetxeek eta Udaleko Hezkuntza eta Euskara Arloak eratzen daben koordinazio-mahaian ernamuindu zan, ezaugarri eta baldintza batzuk asetzeko sortu be: udalerriko eskolek agenda propio eta berbera edukitzea; eta herriko ohiturak, auzoak, jaiak, euskara, ahozkotasuna eta bestelako kontzeptuak lantzeko tresna izatea. Hezkuntza ziklo osoan eragin gura bazan be, Lehen Hezkuntza lehenetsi zan. 2021-2022 ikasturtekoa agendaren testuak Galdakaoko Irati Bediagak paratu ditu; irudiak, ostera, Irrimarrak.

2015 urteko lehenengo hiruhilekoan Galdakaoko DBHko hezkuntza-zentroek (Bengoetxe, Elexalde eta Eguzkibegi) agendaren erabilera euren ziklora zabaltzearen onura eta beharrizana mahairatu eben eta, egitasmoaren egokitasuna eta baliabideak aztertu ostean, DBHrako lehenengo agenda 2015-2016 ikasturtean argitaratu zan.

Ordurik hona DBHkoen agenda eten barik argitaratu da. Agendaren edukiak eta testuak udalerriko hezkuntza-zentroetako ikasleek eta irakasleek prestatzen dabez, ikasturtean zehar eskolan lantzen dabezan gaiekin.

Honeexek dozuez 2021-2022 ikastureteko eskola-agenden azalak!

Informazio gehiago: hezkuntza-euskara@galdakao.net • 944010540

Transexualitatea

Trans Lege berriaz, hiru galdakoztarrekin TESTUA: IÑIGO LARREA LABARRIETA ARGAZKIAK: PROTAGONISTEK BIDALITAKOAK

Harrotasunaren Nazioarteko Egunaren bueltan sortu zuen Espainiako Gobernuak Trans Lege berria. Lege honekin herritarrek ez dute beren burua gaixotzat jo beharko Nortasun Agirian islatzen den legezko sexua aldatzeko.

LGTBIQ+ komunitatean aldeko iritziak azaleratu badira ere, baditu lege honek hobetu beharrekoak ere. Eta horren inguruan aritzeko, zer hoberik trans kolektiboko hiru galdakoztarrekin eta beraien familiekin berba egitea baino.

14 uztaila 2021 Binke!

E

spainiako Gobernuaren Berdintasun ministroa den Irene Monterok, eta LGTBIQ+ Harrotasunaren Nazioarteko Egunaren oroipenez, trans lege berria ezagutarazi zuen ekainaren 28an. Lege hau trans pertsonen «berdintasun erreala, eraginkorra eta genero-identitatea aukeratzeko eskubideak bermatuko dituena» da, gobernu honen esanez.

Lege berri hau indarrean jartzen den unetik, herritarrek ez dute beren burua gaixotzat jo beharko Nortasun Agirian legezko sexua aldatzeko. Aldaketa norbere borondatearen arabera egingo da, askatasun osoz, eta erabakia, hiru hilabeteren buruan Erregistro Zibilean berretsiko da. Lege honen bitartez gainera, LGTBIQ+ pertsonei —eta, bereziki, emakume transei— enplegua lortzeko neurri lagungarriak sustatuko dira. Horrekin batera, lan arloan eta hezkuntzan berdintasun neurriak hartzea aurreikusten ari da Montero eta bere taldea. Epe laburrean hezkuntza-curriculumek kontuan hartuko dute sexu, genero eta familia-aniztasunarekiko errespetua etapa guztietan, eta horretarako irakasle guztiak prestatuko dira.

Legeak genero-aldaketa prozesua erraztea du helburu, eta horretarako genero identitatearen autodeterminazioa ahalbidetuko da. Hau da, trans pertsonen generoidentitatearen zehaztapen askea adierazteko, Erregistro Zibilaren arduradunaren aurrean agertu besterik ez da egin beharko inolako frogabiderik eta lekukorik gabe. Bertan, inprimaki bat beteko da, aipatutako sexuarekin adostasun eza adieraziz eta Erregistro Zibilean bigarren agerraldi bat egin beharko da hiru hilabeteko epean, bertako arduradunak ebazpena eman dezan.

Prozedura hori 16 urtetik gorako pertsonek bakarrik has dezakete beraien kabuz, eta 14 urtetik gorakoak eta 16 urtetik beherakoek beren legezko ordezkariekin batera egin beharko dute. Ordea, lege berriak ez ditu 14 urtetik beherakoak aintzat hartzen.

Lege berri honek gurean izan dezakeen eragina gertuagotik ezagutzeko, Binkek Galdakaoko zenbait lagun eta bere familiak batu ditu, honen inguruan aritzeko pertsona egokienak direlakoan. Elkarrizketen helburu nagusia lege hau zein puntura arte den mesedegarria aztertzea eta herritarren iritzia ezagutzea izan da. Horretarako, elkarrizketaren protagonistak LGTBIQ+ komunitatearen parte diren hiru galdakoztar hauek izan dira: Anton Miragaya (Galdakao, 1999), Ekaitza Corrales (Galdakao, 2012) eta Arkaitz Vidales (Galdakao, 2004).

Zure nortasuna argi duzunean inork ezin dizu ezer esan

Aurrerapena. Askotarikoak dira genero identitatearen autodeterminazioa ahalbidetzen duen legeak dakartzan erraztasun eta eskubideak. Izan ere, legearen mugarri nagusia transexualitatea bera despatologizatzea da; hau da, norberak bere burua gaixo gisa deklaratu behar ez izatea genero-identitatea askatasunez bizi ahal izateko. Corrales Muniozguren familiaren ustetan adibidez, legeak dakarren abantailarik nagusiena mediku-txosten eza eta tratamendu hormonalekiko askatasuna dira; hau da, 14 urteko gorakoen kasuan, «norberaren baieztapenarekin nahikoa izango baita burokratikoki sexu aldaketa egiteko».

Antonek ere legearen abantailarik aipagarriena tratamendu hormonalekiko egingo den aurrerapena izango dela dio, legea indarrean jartzen bada norberaren erabaki askea izango baita tratamendu hormonala hartzearena. Dela edertasun zisheteronormatiboko estandar bat lortzeko presio sozialengatik, dela nork bere burua aitortutako generoaren arabera ezagutu eta tratatu ahal izateagatik, momentura arte transek tratamendu hormonalak jaso behar izan dituzte nahitaez NANean legezko sexua aldatu ahal izateko. Are gehiago, «hormona-tratamenduan bi urte edota gehiago zeramatzaten pertsonek soilik alda zezaketen sexua nortasun-agirietan», dio Miragayak, eta gaineratu: «Hori erokeria hutsa da pertsona guztiek ez baitute tratamendua hartu nahi izaten».

Pertsona bakoitzak bere generoa zein den esateko eta beharrezko tramiteak egiteko eskubidea duela argi egon daiteke, «genero-identitatea bezain garrantzitsua den arlo bat norberak aukeratu beharrekoa baita», baieztatzen dute hiru protagonistek. Aldiz, zoritxarrez gazte askok ez daukate beraien ingurune hurbil edo gizartearen laguntzarik, eta esan bezala, norberak askatasun osoz sentitzen duenarekiko hartu beharreko erabakia da, baina jende askok salatu duen moduan lege berri hau inklusiboa den arren ez ditu gizarteko kide guztiak modu berean begiesten.

Inklusibitatea. Aldaketa hauen guztien aurrean, eztabaida gehien sortu duen gaia adinarena izan da. Arkaitzen familiari legeak dituen gabezien inguruan galdetzerakoan argi izan dute gaizki ikusten dutela adinean egotzitako mugak: «12 urtetik beherakoak eskubide hauetatik kanpo uzteak sufrimendu psikologiko izugarria ekar diezaieke gazteei». Ekaitzaren familiak ere argi dauka haurrek txiki-txikitatik badakitela Binke! uztaila 2021 15

Gure haurrek pertsona guztien eskubide berdinak beharko lituzkete

nortzuk diren eta beraiek ere helduek dituzten eskubide berdinak behar dituztela, «pozik eta aske hazi daitezen», adierazi du Corrales Muniozguren familiak. Ekaitzaren kasuan, adibidez, «zortzi urte ditu eta horregatik indarrean jarriko den legeak ez dio inolako eragin positiborik ekartzen».

Argi dago lege berri honek haurrak alde batera uzten dituela, baina beraiek ez ezik beste pertsona asko ere kanpoan uzten ditu eta inklusibitate aldetik gabeziak argiak dira, erreportaje honetako hiru protagonistek erakutsi dutenagatik.

Lege berri honetan 12 urtetik beherakoak ez egoteaz gain, ez dira pertsona errefuxiatu ezta migranteak ere kontuan hartzen.

Are gehiago, genero-identitate aldetik ere legea motz gelditzen dela aldarrikatzen dute elkarrizketatuek. Antonen kasuan, «edozein gizabanakoren garapen sozial eta afektibo egokirako genero-identitatea funtsezkoa» dela dio, «eta argi dago prozesu horretan hain garrantzitsuak diren haurrak deslegitimatzen direla». Eta ziurtasun osoz baieztatzen du: «Garbi egon behar dena da pertsona baten errealitate eta identitatea, oso txikia izan arren, norberak haur denetik ezagutzen duela».

Antonen aburuz, trans legeak «pertsona guztiak barne» hartu beharko lituzke, «haien adina, erregularizazio-egoera edo beste edozein egoera kontuan hartu gabe». Eta argi du galdakoztarrak: «Kontuan hartu beharrekoa da legearen 16 uztaila 2021 Binke!

bitartez betiko istoriora bueltatzen garela, legeak oraingoan ere genero eta sexu bitarra soilik hartzen duelako kontuan.

Horrekin, ikusezin bihurtzen dira gainerako genero-identitate edo esparru horretan identifikatzen ez diren pertsona guztiak».

Oztopoak. Euskal Herrian, 2012ko legeari esker, Ekaitzak sexu eta izena aldatzeko aukera izan zuen. Zoritxarrez, estatu mailan eskubideak lortzeko bertako legerian oinarritu behar izan zen eta horregatik egindako lorpena Euskal Herri mailara mugatzen da soilik. Orain arte egindako bidea Naizen elkarteari esker lortu dute, «elkarteak babesa eskaini digulako familiari eta burokratikoki egin beharrekoez arduratu delako». Era berean, familiak aurkitu duen oztoporik nagusiena espainiar estatu mailan jaiotze-ziurtagiria eta NANa aldatzea izan da, esan bezala Euskal Herritik kanpo estatu mailan dagoen legeria delako indarrean dagoena, eta horregatik oraindik ez dute aldaketa egiterik lortu. Berez, NANa derrigorrean 14 urtetik gorakoek atera behar dute, «baina egun behar diren agiriak ateratzeko Ekaitzak dokumentua eskuratu behar izan du eta oso arraroa da gaur egun ere norberaren nortasunarekin NANak bat ez egitea», dio familiak.

Lege hau iritsi arte «errealitate disidenteak» bizitzeak, Antonen esperientzian, «generoarekin eta norberaren rolekin askoz kritikoagoak izatea» eragin du. «Kanpoan izateko eta adierazteko eskubidea ukatzen dizutenean, eta alderdi hori modu pertsonalean soilik garatu dezakezunean, azkenean norberak ez du gainerakoen balidaziorik behar bakoitzaren nortasuna zein den ezagutzeko», dio hirmoki gazte galdakoztarrak, eta gaineratu: «Nor zaren argi duzunean, besteek zutaz zer pentsatzen duten edo plastiko zati batean zer jartzen duen berdin zaizu, zure nortasuna argi duzulako eta inork ezin dizulako kontrakorik esan». Era berean, trans pertsonek indarkeria mota asko jasan dituzte betidanik; instituzionala, soziala, edota familiarra, eta horrek eragin

Transexualitatea

zuzena du norberaren garapen sexuafektiboan. Baieztapen horretan, Antonek argi dauka «oztoporik handiena garapenaren etapa guztietan askatasunez eta beldurrik gabe identifikatzen zaren generoaren arabera agertzeko eta adierazteko ezintasuna» dela.

Hezkuntzaren ideiari dagokionez, Arkaitzen familiak ere azpimarratzen du «erreferente eza eta hezkuntzaren ezjakintasuna» direla gaur egun dauden oztoporik handienak.

«Semeak traba asko izan zituen bere nortasuna adierazteko, hasieratik uste baitzuen bere nortasunak arbuioak sor zitzakeela», diote etsipenez Arkaitzen senideek. Beldur hori, euren esanetan, «gure gizartean dagoen heziketa faltagatik sortu zen gehienbat, alde batetik hezkuntza mailan LGTBIQ+ komunitatearekiko ezjakintasuna ez delako lantzen eta beste alde batetik gizartean bertan ez delako ahalegin handirik egin nortasun errealitate anitzak azaleratzeko». Gainera, Arkaitzen etxekoen ustez, «gaur egun ditugun komunikabideek ere ez dute askorik laguntzen, gai horren inguruan ez dutelako askorik informatzen».

Gizartea. Gehiengoak sexu aldaketan soilik oinarritu du legea, baina legea indarrean sartzean aldaketa horretaz harago gizarte mailan ere eragina izango du. Antonek aldarrikatzen duen moduan berak argi dauka aldaketarik handiena hezkuntza mailan egin behar dela. Enplegupolitikei erreparatuz, trans komunitateari eragiten dioten langabezia-zifra ikaragarriak murrizteko ahaleginak egingo dira «gaur egun oraindik ere trans hitzarekin lotzen diren estigmekin bukatu beharko genukeelako, eta ezin ahaztu gizarte zisheteropatriarkal batean bizi garela». Hau da, ohiko arauetatik kanpo ateratzen den oro bazterkeria eta abusu fisiko eta psikologikoak jasan behar dituela, horren adibide Galizako Coruñan 2021eko uztailean gertatutakoa izanik.

Erreferente eta hezkuntza eza dira gaur egun dauden oztopo handienak

Erreportaje honetako hiru protagoniste eta beraien senideek bat egiten dute baieztapen honekin: «LGTBIQ+ komunitatearekiko alderdi sozialak ez ezik, alderdi legalak ere gainditu behar dira oraindik». Ekaitzaren familiak haur transexualetan jartzen du arreta gunea, argi dutelako pertsona nagusien eskubideengatik ahaleginak egiten ari direla, «baina oraindik ere haurrak alde batera uzten direlako eta argi izan behar dugulako gure semealabek pertsona guztien eskubide berdinak izan beharko zituzketela». Familiaren ustez, «legearekin sortu diren eztabaidek oraindik ere gizartea giza aniztasuna ulertzeko ez dagoela prest erakutsi dute eta horrek amorrua eta baita beldurra eragiten digute».

Gainera, gizartean genero-identitatearen inguruan dagoen ezjakintasuna kaltegarria izan daiteke informazio ezaren aurrean estigmetara jo ohi dugulako. Arkaitzen familiak argi dauka oraindik ere ez gaudela muinean, baina azken hamarkadetan «aurrerapauso handia» eman dela, eta horregatik «bide onean» goazela. Aldi berean, Naizen bezalako erakundeek egindako ahalegina azpimarratu nahi izan dute, «beraiei esker gizartean aurreraketa aztertu ahal izan dugulako». Hala ere, argi dute hiru protagonista galdakoztarrek gehiago hobetzeko «gobernuen laguntasuna ezinbestekoa» izango dela eta bidea «hasi besterik ez dugula egin». • Binke! uztaila 2021 17

Enbaxadoreak

Mikel Cortés Medina Koreako galdakoztarra

a auzokoa.

Sortzez: Galdakaokoa, Zabale Korean.

Gaur egun: Seoul Mapo-gun, Jaiotza urtea: 2000. ean eta Berrikuntza Mondragon Ikasketak: Lidergo Ekintzail Unibertsitatean. in lotutako proiektuei azken Zertan dabil: Bere ikasketek bultzada ematen.

«Errespetuak hemen, Korean, Euskal Herrian baino balio handiagoa du» Zerk eraman zintuen herritik alde egitera? Ikasketek. Ari naizen graduan urtero egiten dugu alde herrialde desberdin batera bigarren lau hilabetean. Bidaia hauen helburua herrialde berritzaileetan bertako kultura, enpresa-sareak eta ekintzailetza ikastea izan ohi da, hala, hauetako bakoitzean gure proiektuak bertan ezarriz.

Zeintzuk dira bizi izan dituzun aldaketarik nabarmenenak? Hilabete luzez etxetik kanpo bizitzak hamaika aldaketa dakartza ondotik. Familia, lagunak, ingurukoak,… «confort» eremutik behingoagatik irten eta nahitaezkoa izan dut giro ezezagun batera moldatzea, batez ere bertako kulturara. Horren adibide dira, esaterako, haien artean duten errespetua, hizkuntza edota jakiak ere bai.

Zer du zure oraingo herriak, Galdakaok ez duena? Eta alderantziz? Metro ederra dago hemen, han ez bezala (barreka). Tira, txantxak alde batera utzirik, mundu mailan biztanle gehien dituen hirugarren hiria da hau, 23 milioi biztanlerekin. Hortik at, nabarmendu nahi nuke gure kulturarekin alderatuz gero, errespetuak balio handia duela herrialde honetan, esaterako, pandemia garaian bete-betean betetzen ari dira herritarrak arauak, han ez bezala. Bestalde, sentitu dut hiri handia izan arren naturari berebiziko garrantzia ematen dietela ere bai, eta hainbat dira bertan aurki daitezkeen mendi, landa-eremu edo paseoan aritzeko ibilbideak.

18 uztaila 2021 Binke!

Zeren falta sumatzen duzu han? Tira, klasekideekin bizi banaiz ere, sarri askotan gogoratzen naiz Galdakaoko lagunez, askotan somatzen ditut faltan hauek. Gainera, nire familia ez ikusteak nostalgia antzeko bat eragiten dit.

Zer gomendatuko zenioke zure herritar bati, han bisitatzeko? Asia herrialde zoragarria da. Aldi baterako bertakoaz ahaztu nahi duen orori gomendatuko nioke hau: teknologia berritzaileak, tenplu tradizionalak, hemengo kulturan ohikoak diren jaki eta merkatuak,… Nik, pertsonalki, Jeju uhartea bisitatzea gomendatzen dut: ur-motorrarekin ibiltzeko, urpekaritzan edota «hondartza paradisiakoetan» ibiltzeko.

Gure herriaz hitz egiten badiezu hangoei, zeren inguruan aritzen zara bereziki? Atzerrian ezagutzen dudan pertsona orori gomendatzen diot Euskal Herrira bisita egitea. Hala ere, gutxi dira gure herriaren inguruan ezer dakitenak. Nik, esaterako, Euskal Herrian ohikoak diren jakien inguruan, edota ohikoak diren tradizioen bueltan aritzen naiz bertakoekin.

Zeintzuk dira zure etorkizunerako asmoak?

Unibertsitateko azken urtea egitea, ezeren aurretik. Bestetik, egindako bidaia eta izandako esperientzia berri guztiekin, aurrera begira proiektu berriak egiteko gogotsu nago. Ez dakit zehazki zertan arituko naizen hemendik eta urte batzuetara, baina argi dut nola egin nahi ditudan gauzak, eta hala jarraituko dut, orain arte bezala, gozatzen, ikasten eta ilusio osoz!

Ahoz ahoko argazkiak Lerroartean

NEREA URGOITI GALARZA

A

rgazkirik ez badau ez zara egon eta publikau ezean ez dozu kontau» esaten du lagun batek, eta holantxe da, bai. Gaur egun, sare sozialen eta errealitatearen artean sortu dugun marra hain da mehea ikusezin bezain beldurgarri bihurtzen hasi dela. Argazki zahar bat ikusten dugunean ez dugu argazkia ikusten, momentua baizik, izan «klik» hark izoztutako soinu bat, usain bat, barre bat, besarkada bat edota oinaze bat. Baina hori momentuko protagonistek baino ez dute ikusten: argazkiaren errealitatea, eskeletoa eta mamia. Besteok azala baino ez dugu ikusiko, eta sarritan distortsionatua.

Aitaren familian ez daukagu ia argazkirik, eta ditugun zatiak 1983ko uholdeetako urek distortsionatuta daude, arrakalatuta. Abuztu hartako distortsioa, ordea, sare sozialetatik haratago, erreala

da, gordina, inguruko familia askok pairatutako miseria eta ondarea.

Guk ez dugu aitite ezagutu, argazki zati solteetako puzzleetan ez bada. Baina begiak itxi eta han ikusten dugu urak eramandako baserriko sukaldean eserita, seme-alabaren batek hitz bat erderaz esan eta mahaia haserre kolpatuz «berba!» esaten. Begiak itxi eta hor agertzen da bera ere, munduko emakume indartsuena, oso gaztetatik familia oso bat aurrera bakarrik ateratzen. Kementsu eta miresgarri, amama.

Eta bat batean, begiak ireki eta zuri beltzean zeuden argazki zati apurtuak kolore biziz ikusten dituzu, puzzle ederrak osatuz, ipuin errealak kontatuz.

Ahaztu dezagun «una imagen vale más que mil palabras» esaera hori eta sortu ditzagun ahoz ahoko argazki gehiago, benetakoak eta errealak.

Tourmalet galdakoztarra JOANES URKIXO BEITIA

Z

abalean jaio edo hazitakook, garai batean, Galdakaora goitik behera so egiten genuen, artean zabaluneak zeuden garaian. Handik goitik ikusita, dena zen txikerragoa eta horrek halako nagusitasun ustea ematen zigun gu txikerroi. Gu goragokoak izanda, geu baino goragorik ere bazegoela jakitun geunden. Baita, zein handiagoa zaren ere beti handiago bat izango dela. Eta guretzat, adin hartan, herriko handiena, erraldoia, kolosoa, Elexalde zen, Tourmalet galdakoztarra.

Elexaldera joatea abentura zen: oinez eginez gero mendirako irtenaldi baten neurria hartzen zuen; bizikletaz ere joango ginen batzuetan, Sagardui galdakoztarra ginelako olgetan, ordea kanposantuaren parean lehertu eta oinez jarraitu behar izaten genuen.

Elexaldeko eliza misteriotsuan, urte haietan,

Zabalean barruko zoru azpian Erdi Aroko lurperatzeak aurkitu zituzten eta gogoan dut langileek elizpera atera zituztela harlauzak eta hezurrak baina bereziki gerritik behera osorik aurkitutako gorpu erdi bat, larru eta haragi, zurbil eta zurrun. Eta gu andrazkoa zelakoan, txilibiturik ez zeukala-eta.

Orduko futbol zelaia gainbeheran zetorren menditik elizarantz eta bazter bat beti lupeztuta egoten zen, udan orkatila hausteko moduko zuloz josita. Ba, hantxe jartzen ninduten lagunek, taldeko trauskilena nintzelako. Urteak igaro ahala atzera etorri nintzen Elexaldera. Autoz Tourmaletera di-da batean igo, eliza berriztu baten aurrean gelditu eta zelai orekatu, frontoi eta atletismo pistarekin topatu nintzen. Kolpe batez, umezaroko epika jausi eta kolosoa txikiago ikusi nuen. Adinak pertzepzioa usteltzen duen seinale.

Binke! uztaila 2021 19

BINKE

Herritarren testigantzak jasoko dauz Galdakaok

BINKE

AITZOL ZAMALLOA

«Memoria osoa berreskuratzeko», galdakoztarrek eta usansolotarrek 1936tik gaur arte sufritutako giza eskubideen urraketen testigantzak jaso gura dabez Galdakaoko Udalak, bere osotasunean, eta Aranzadi Zientzia Elkarteak.

Horretarako, Oroimen Bulego bat, helbide elektroniko bat eta telefono bat jarriko dira herritarren eskura.

DYA-ri 3.360€ emon jakoz

Hamabi aurrekontu bozkatzeko

Ekainaren 26an Galdakao Txirrindulari Elkartekoek hiriburuen erronka egiten eben bitartean, antolatu zan ginkana solidarioari esker 3.360€ eman jakozan DYA-ri.

Uztailaren 25ean amaituko da Udalaren aurrekontu parte-hartzaileen prozesuaren barne 12 proiekturen artean bozkatzeko aukera.

20 uztaila 2021 Binke!

ELVIRA SÁNCHEZ GALLO

EAJ-ren bi urteko balorazioa

UDALA

Galdakaoko Udal Gobernuaren bi urte hauetako balorazioa egin eban EAJ-k, eta «proiektu propiorik amaitu ez izana» salatu. Holan ba, «etsigarritzat» jo dabe gobernuaren kudeaketa, eta «pazientzia amaitzen» doala adierazi dabe.

BINKE

Itziar Atienza aktore galdakoztarra José Coronadoren «Entrevías» telesail berrian lanean dabil, Madrilen, Amanda inspektore buruaren paperean.

BINKE BINKE

Itziar Atienza, Coronadogaz lanean

Hirigintza Plana aldatuko da

Udal aparkalekuak: 30€ hilero

Hogeita sei urtetan barriztu barik egon dan Hiri Antolaketarako Plan Orokorra aldatuko da, «genero ikuspegia, hizkuntza eta jasangarritasuna» kontuan hartuta.

Lurrazpiko bost parkingetan hutsik dagozan Udalaren 289 aparkalekuak alokairuan jarriko dauz Udalak. Izena emoteko epea uztailaren 30ean amaituko da.

Binke! uztaila 2021 21

AITANA RODRIGO

BINKE

Amets Iturbe da zinegotzi barria Amets Iturbe aperribaitarra Kirol, Jai eta Gazteriako zinegotzi izendatu dau Galdakaoko udalbatzak, Ibon Garciak emondako dimisioaren ondoren.

Rodrigo, Europako txapeldunorde Aitana Rodrigo atleta galdakoztarra Europako txapeldunordea izan zan —bere espainiar selekzioko kideakaz batera— uztailaren 8tik 11ra bitartean Tallinen, Estonian, jokatu ziran 23 urtez azpiko atletismo txapelketetan. Zorionak!

ATHLETIC CLUB

Txandakako aparkalekuetan ez da ordu mugarik izango irailaren 1era bitarte. Beraz, tiket barik aparkatu leike

Ibañezek be ez dau jarraituko

Folklore Bizian 20an hasiko da

Jone Ibañez galdakoztarrak be ez dau Athletic Cluben jarraituko datorren denboraldian, Marta Perea herrikideak bezala. Ibañezek 78 norgehiagoka jokatu dauz guztira talde zuri-gorriagaz. Ibilbide on, Jone!

Iaz ospatu ez bazan be, aurtengo udan bueltan da Folklore Bizian dantza jaialdiaren 34. edizioa, Andra Mari Dantza Taldeak antolatu ohi dauana. Polonia, Irlanda, Peru eta Senegal izango dira protagonista —ikus Agenda atala—.

22 uztaila 2021 Binke!

Ibon Hernando, zinemagilea

«Goya sarietarako hautagaitza onartu deuskue» Andaluziako Diversia ikus-entzunezko txapelketaren lehen saria irabazi du Ibon Hernandok (Galdakao, 1990) bere Colada laburmetraiarekin.

Urteak daramatza Madrilen bizitzen, telebistarako lanenan.

Zorionak lehen postuagatik, Ibon! Laburrean, saritutako laburmetraiaren laburpen txiki bat egiterik bai?

María bere auzokideaz maitemindurik —erderaz Colada— dago. Konkistatu gura dau, baina etxeko patioan bakarrik alkartzen dira, arropak —Colada— eskegitzean.

Colada-n pertsonaiek ez dabe berbarik egiten, arroparen bitartez komunikazioa sortzea interesgarriagoa iruditu jatalako. Horregaitik, laburmetraiko gainontzeko departamentuek — jantziak, soinua, musika, kolorea, makillajea…— berba egin behar eben, aktoreen dialogo falta hori indartzeko.

Zein unetan erabaki zenuen zinemagintzara salto egitea? Betidanik izan dot zinemagintzarako grina, baina zaletasun hau areagotu zan umetan gurasoek bideo kamara bat oparitu eustienean. Euskadin ikus-entzunezko ikasketak egin nebazan eta Madrilen zine zudendaritza eta fikziozko telesailen inguruko masterrak. Zine eskolan neure esperientzia ez zan oso ona izan. Proiektua aurkeztu nebanean, tribunalaren iritzi ezkorrak desmotibatu egin ninduan, honetarako ez dodala balio aditzera emon eustielako. Horregaitik, zine arloa hainbat urtez aparkatua izan dot, 30 urtegaz Colada laburmetraia egitera animatu nazen arte.

Hau izan da egindako lehen lana? Colada neure opera prima da, ekipo tekniko eta artistiko profesional bategaz eginda. Aurretik egindako ikus-entzunezko lanak klaserako edo proiektu amateurrak izan dira, baina oso baliogarriak, guztietatik etekina atara dodalako eta hortik ikasi dot.

Ekinez ikasten da.

Zer eskaintzen dizu zinemagintzak, gainontzeko arte edo zaletasunen aldean?

Zinemagintza oso arte konpletoa iruditzen jat: pintura, musika, idazmena eta argazkigintza elkartzen ditualako. Buruan daukadan ideia bat gidoi batean azaltzea eta gero paperean dagoen hori ikus-entzuezko lan batean bihurtzea, prozesu zirraragarria iruditzen jat.

Ikaragarri disfrutatzen dot, batez be, buruan daukadan ideia horrek eta filmatutakoak bat egiten dabenean.

Euskarari dagokionez, zein erronka ditu euskalzinemagintzak egun?

Pelikula bat ataratzea erronka handi bat da edozein hizkuntzatan, are gehiago hizkuntza minoritario batean.

Gainera, gaur egun, hainbat streaming plataformekaz, zinema aretoak hutsituz doaz. Konpetentzia izugarria da.

Dana dala, harritu egin nau estatu mailako festibaletan horrenbeste euskal laburmetrai ikusteak, hainbat euskal zinemagile geure ama hizkuntzan filmatzen. Hauek izango dira euskal zinemagintzaren oinordekoak.

IBON HERNANDO

Aurrera begira, zeintzuk dira zure erronkak? Pelikula bat filmatzea gustatuko iatan, eta horretaz bizitzea. Badakit erronka zaila dala. Horregaitik, neure B plana telebistan lan egitea da eta horretan jarduten dot gaur egun. Bien bitartean, Colada hainbat festibaletatik mugitzen nabil nahiko arrakastagaz. Goya sarietarako 2022ko kandidatura be onartu deuskue. Ia zortea daukagun eta nominatzen gaituen! Film luze baten gidoia be idatzi dot eta lehiaketa batera aurkeztu. Erantzunaren zain nago. Hainbat lanetan murgilduta nago, itxaropena galdu barik, neure helburua lortzeko asmoz.

Binke! uztaila 2021 23

Ekonomia eta Ogasuna

Zer da TicketBAI sistema?

TESTUA: BEÑAT ARMENTIA ARRIANDIAGA ARGAZKIA: GALDAKAOKO UDALA

Orain arte fakturak paperean edo PDF fitxategi independenteetan egin eta batzen badira ere, 2022ko urtarrilaren 1etik aurrera zebitzuak eskaintzen dituzten enpresa guzti-guztiek TicketBAI sistema berria erabili beharko dute. Hemen argitu ditugu zalantzak!

E

uskal Autonomia Erkidegoko hiru Foru Aldundien eta Eusko Jaurlaritzaren arteko elkarlanaren fruitu da «TicketBAI». Izena hala ezarri badiote ere, «TBAI» izango da behin proiektua abian jarrita izango duen behin betiko izena. Laburrean azalduz, proiektu berri honen bitartez betebehar legal eta tekniko batzuk ezarri nahi dituzte, hala, pertsona fisiko eta juridiko orok, jarduera ekonomiko bat egiten duen bakoitzean fakturazio software bat erabiltzera behartuz, bide honen bitartez egindako operazio bakoitzeko betekizun guztiak betetzen direla ziurtatzeko.

Sistema berri honek, ekintza ekonomikoekin lortutako irabazien gaineko kontrola izatea eskainiko die ogasun foralei. Batez ere berebiziko garrantzia izango du hein handi batean esku-dirua erabiltzen duten ondasunen banaketak xede dituzten, edota aurrekoetaz gain, zerbitzuen prestazioak egiten dituzten haiengan. Era berean, bildutako informazio hori, zergadun diren horiek dituzten zergabetebeharrak zeintzuk diren helarazteko erabiliko da.

Ezaugarri nagusiak. Goiko lerroetan nabarmendu bezala, fakturazio sistema elektroniko bat da «TicketBAI». Honi esker, bai enpresek zein autonomoek duten fakturazioa kontrolatu, eta horretaz gain, Ogasunera bidaltzen du. Honetarako, egin 24 uztaila 2021 Binke!

beharreko faktura edo ticketak QR kodea izango du berarekin soinean, ondoko ezaugarriak bilduko dituena: hornitzailearen datuak —Software Garante—; Igorlearen datuak —ziurtagiri digitala edo norberaren sinadura digitala barne izanik—; ticket automatikoaren numerazioa; zenbatekoa; eta data automatikoa.

«TicketBAI» fakturazio sistema berria, ELGAren —Ekonomiako Lankidetza eta Garapenerako Erakundearen— ezaugarri nagusiekin egiten du bat, honen gomendio nagusiak betez, eta, horrekin batera, Europar Komisioaren edota ildo beretik diharduten beste herrialde batzuen laguntzak ditu zutarri nagusi proiektuari forma ematerako orduan. Orotara, beraz, bi dira besteak beste dituen xede eta nagusienak software berritzaileak: alde batetik, lehenago nabarmendu bezala, sistema honi esker zergadun diren horiek dituzten betebehar fiskalak zeintzuk diren helaraziko die, eta, bestetik, fraude fiskalaren gaineko prebentzio funtzio bat ere beteko du. Azken horri esker, pertsona bakoitzak duen gaitasun ekonomikoaren arabera, zerga-zamen aurrean modu jasangarri batean jardutea eragin eta bermatuko du.

Ekintza ekonomikoak egiten dituen pertsona fisiko, juridiko edota nortasun juridikorik gabeko edozein entitateri eragiten dio «TicketBAI»-k. Horretarako, garrantzizkoa da azpimarratzea aurretik aipatutako horiek guztiak Euskadiko Foru Ogasunen konpetentzia araudira egon behar direla atxikirik, PFEZri — Pertsona Fisikoen Errentaren gaineko Zergari— edota Elkarteen gaineko zergari dagokionean. Hala adierazten du, hala nola,

Ekainaren 28an Udalak komertzioentzako formazioa eskaini zuen. Irailean gehiago eskainiko ditu.

Euskal Autonomia Erkidegoko Kontzertu Ekonomikoak, maiatzaren 23an onartutako 12/2002 legean ezarririk hau.

Informazio gehiago jasotzeko Zor-agirien kateatzea. Finean, zor-agirien, edo beste modu batera esanda, fakturen kateatze bat da «TicketBAI»-k beteko duen funtziorik nagusiena. Faktura hauek modu elektronikoan sinatuko dira, eta honek zera dakar: ezabaketak edota manipulazioak ekiditea.

Honi esker benekotasuna, zintzotasuna, trazabilitatea edota ukiezintasuna bezalako termino eta balioak bermatuko dira erregistro informatikoetan, hots, ezin izango dira egindako faktura horiek ezabatu edota manipulatu behin dispositiboren batean txertatu ostean. Azken horien adibide dira, esaterako, benta puntu, ordenagailu propio, «vending» makina aurreratu, balantza aurreratu, tableta edota mugikorretan egindako fakturak. Egindako erregistroak norberari dagokion Ogasunera bidaliak izan beharko dira nahitaezean, ezarritako plazo eta formak betez gainera hauetako bakoitzean.

Aurrekoaz gainera, nabarmentzekoa da programa berri honek beharrezkoak diren datu guztiekin osatuko duela faktura, eta, horretaz gainera, bi espazio berri ezarriko dizkiola honi. Bi espazio berri hauek, fakturaren datu berak beste formatu batuan ezarrita baino ez dira izango: alde batetik, «TicketBAI» identifikazio kode bat, eta bestetik, goiko lerroetan aipatutako QR kode bat. •

Eskaneatu QR kodea:

Binke! uztaila 2021 25

Aranzelai-Txaketolandea-Azuela baso

G

anguren Mendi Taldearen egoitzatik hasiko dugu ibilbidea, eta Muguru kaletik jarraituko dugu «pintxazo» biribilguneraino. Espaloira pasa eta anbulatorioaren atzetik, bidegorritik Aranzelaira doan errepideraino. Tunela igaro eta urtegira. Han, ibilbideen panela ikusi ondoren (1), pistatik 500 metro egingo ditugu eta ezkerreko bidezidorra hartuko dugu —Axpuru adierazten dute seinaleek—. Beste 500 metroko bidezidorrari jarraituko diogu, eta zuzen jarraituko dugu linea elektrikoaren bidezidorrari jarraituz. Muino txikian eskuinera egingo dugu Txaketolandea ganara (232m) (2). Txaketolandeara doan bidezidorretik jaitsi, aurretik utzi dugun bidezidorrarekin gurutzatu, eta errepide ondoko seinaleztapen-bidegurutzera iritsiko gara (3). Eskuinera Mugarriz mugarriren marra gorri eta urdinei jarraitu. Bide honetan, inguru polit bat ikus dezakegu, eta hemendik Axpurutik datorren pistara iritsiko gara (4). Pistan kilometro bat egin ondoren, Azuelabaso ingurura iritsiko gara, Azuela ganara iristeko (301m) (5). Infernuko troka eta Gurbiztroka errekak igurtzi dituzten troken artetik jaisten den bidezidorrari jarraituko diogu. Bidean ikusgarriko pago baso txiki bat aurkituko dugu, hosto gorri eta berdeekin (6). Berriz ere Aranzelaitik datorren pistara iritsiko gara, baina berriro utziko dugu, zuzenean urtegira jaisten den bidezidorra hartzeko. Aranzelaiko urtegira iritsiko gara (7), eta handik berriro Urretara, Ganguren MTko irteera-puntura (8).

1

2

Ibilbideen panela Aranzelai.

LUZERA 9,370 km.

DENBORA 3 ordu 30' DESNIBELA 266/266 m.

ZAILTASUNA Erraza

3

Txaketolandea gana.

4

Ergoien bidegurutzea.

Infernuko Troka.

5 4

6

3 7 2

1

GALDAKAO 8

5

Azuela gana.

26 uztaila 2021 Binke!

6

Pago basoa.

7

Aranzelai urtegia.

8

Ganguren Taberna.

Proiektu honetarako lanean: Argitaratzailea: Aitu elkartea.

Koordinatzailea: Jon Gomez Garai.

Erredakzioa: Beñat Armentia eta Iñigo Larrea.

Batzorde Orokorra: Julen Urrutxurtu, Agurtzane Uribarri, Iñigo de Miguel, Izaskun Rekalde, Gaizka Uriarte, Ixone Muñiz eta Alain Jauregi.

Maketazioa: Sua Estudio.

Ilustratzaileak: Irrimarra.

Inprenta: BEPSA. Banaketa: Egunon eta Correos.

Hilero banatutako ale kopurua: 14.000 Lege Gordailua: BI-41-2016 ISNN: 2444-9385

Malen Agirre Espillak «ohitura aldatzeko garaia» dela esanez iritzia idatzi zuen, eta herrian erosteko beharra aldarrikatu.

Proiektu hau posible egiten dute: Ohiko kolaboratzaileak: Manu Etxebarria, Edu Madina, Aitzol Altuna, Estibaliz Apellaniz, Joanes Urkixo, Yayone Altuna, Irati Bediaga, Julen Gabiria, Gotzon Barandiaran, Antton Irusta, Nerea Urgoiti, Josi Basterretxea, Xabier Valencia, Nagore Ferreira Zamalloa, Edu Olea eta Bego Martinez.

Elkarte laguntzaileak: Ganguren Mendi Taldea, Burtotza Mendi Taldea, Andra Mari Dantza Taldea, Galdakao Gogora, Etxerat, Usansolon Euskaraz, Euskaraldia eta Bagabiz euskara elkartea.

Argazkilariak: Jabi Rojo, Gotzon Almaraz, Julio Legarretaetxebarria eta Aitzol Zamalloa.

Webgunea: Aitor Espinosa eta Naiara Perez de V illarreal.

Binke aldizkariak ez du bere gain hartzen aldizkarian adierazitako iritzi edota esanen erantzunkizunik

Imanol Heras galdakoztarrak aktore lanera egin du salto, Madrilen, eta bere elkarrizketa izan da bigarren irakurriena.

Harremana: info@binke.eus Publizitatea: publi@binke.eus

www.binke.eus

Babesle ofizialak:

Paule Goioaga Loresek bizimodu osasuntsurako aholkuak eman zituen Binke.eus-en argitaratutako iritzian.

Binke! uztaila 2021 27

28 uztaila 2021 Binke!

Kultura

Dantza

Uztailak 23, barikua

Uztailak 20-23

Da Capo Musika Bandaren kontzertua

Folklore Bizian 2021

19:00 Kurtzeko plazan

Andra Mari Dantza Taldearen eskutik

Galdakaon Uztailak 20, martitzena

Jawor, Polonia Ballet Jammu, Senegal Andra Mari, Galdakao 20:30 Kurtzeko pilotalekuan

Irailak 9-25 Kultur Plaza Galdakaon Informazio gehiago, laster Binkeren sareen bitartez

Mendia Abuztuak 2-9 Alpeetara irteera 08:00 Gangurenen lokaletik Ganguren MT

Uztailak 21, eguaztena

Trim The Velvet, Irlanda Ritmos y Costumbres, Peru 20:30 Kurtzeko pilotalekuan

Irailak 4-5 Perdido (3.355 m.)

Usansolon

07:00 Gangurenen lokaletik Ganguren MT

Uztailak 22, eguena

Ritmos y Costumbres, Peru Oinarin, Usansolo 20:30 Unkinako kiroldegian

Sopelan Uztailak 23, barikua Irailak 12, domeka

Ritmos y Costumbres, Peru Andra Mari, Galdakao

Gangurenera VII. igoera

20:30 Sopelako kiroldegian

09:00 Gangurenen lokaletik Ganguren MT

Irailak 19, domeka Betsaide, Oroimenaren Eguna 08:00 Gangurenen lokaletik Ganguren MT Binke! uztaila 2021 29

30 uztaila 2021 Binke!

Binke! uztaila 2021 31