Proefnummer - De Gids Op Maatschappelijk Gebied (mei 2018)

N°5 2018 WooRd VooRaf overbelicht

48 de LezenaaR Jos Geysels

Emmanuel Gerard 54 WeesbeRicHten 3

eeRste WooRd

Gilbert De Swert

#cleane kleren Jessie Van Couwenberghe

Laatste WooRd 62 sociale woningen zijn een troef

HoofdaRtiKeLs 9

Michel Debruyne

de hervorming van het pensioensysteem: terug naar de principes

DEGIDS OP MAATSCHAPPELIJK GEBIED | N°5 | MEI 2018

1

pensioenen teRuG naaR de pRincipes

Bea Cantillon Erik Schokkaert 25 moet de eu een militaire grootmacht worden?

Jos Bosmans 33 bedrijven en mensenrechten: belgië hinkt achterop Huib Huyse 40 belgië in de klauwen van de chinese draak?

Stijn Sintubin Ng Sauw Tjhoi

VoRmGeVinG en opmaaK Gevaert Graphics info@gevaertgraphics.be

maandelijks, behalve juli & augustus gesticht in 1901 - jaargang 109 - nr. 5 - mei 2018 Afgiftekantoor Antwerpen X - Erkenning P 206923

DEGIDS OP MAATSCHAPPELIJK GEBIED 25 de EU: een militaire grootmacht?

uitGaVe Van beWeGinG.net, netWeRK Van cHRisteLijKe en sociaLe oRGanisaties

N°5

dRuK Gevaert Printing info@gevaertprinting.be

2018

RedactieadRes De gids op maatschappelijk gebied, Haachtsesteenweg 579, 1030 Brussel, degids@beweging.net

33 Bedrijven en mensenrechten: België hinkt achterop 40 België in de klauwen van de Chinese draak?

colofon Abonnementen

Redactie

Abonnementenadministratie Garant-Uitgevers nv Somersstraat 13-15 2018 Antwerpen tel. 03 / 231 29 00 fax 03 / 233 26 59 E-post: uitgeverij@garant.be

Redactieadres Postbus 20, 1031 Brussel tel. 02 / 246 31 11 fax 02 / 246 37 00 E-post: degids@beweging.net www.beweging.net

De gids op maatschappelijk gebied is een uitgave van het vormingscentrum Ter Munk vzw i.s.m. Sociaal Engagement Verantwoordelijke uitgever: Linde Decorte, Postbus 20, 1031 Brussel

Redactiecomité Emmanuel Gerard, hoofdredacteur Sofie Put, eindredacteur Frieda Bex, Bea Cantillon, Linde De Corte, Ignace Leus, Jozef Mampuys, Sandra Rosvelds, Chris Serroyen, Guy Van Gyes, Rebekka Verniest, Kristel Wijshof, Peter Wouters Redactieraad Alle leden van het redactiecomité, plus: Danielle Colsoul, Dirk Dalle, Ann Demeulemeester, Jan Dereymaeker, Patrick Develtere, Gio De Weerd, Marc Hooghe, Jo Laenen, Herman Nys, Mieke Peeters, Rudi Reynaert, Erik Vanwoensel, Paul Windey

© Vormingscentrum Ter Munk vzw & Garant-Uitgevers nv Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke, voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever.

De gids op maatschappelijk gebied is ondertekenaar van de Milieubeleidsovereenkomst Papier Vlaanderen en steunt de inspanningen van de Vlaamse regering i.v.m. Papierrrecuperatie.

Abonnementsprijzen Voor een jaargang (10 nummers niet in juli en augustus) • In België: particulieren: 31 euro studenten: 27,60 euro groepen: 28,90 euro (min. 5 abonn. bij zelfde bestemmeling) instellingen: 46,60 euro steunabonnement: 80 euro een abonnement aanvragen kan via een mailtje naar uitgeverij@ garant.be met vermelding van je naam, adres en mailadres • Andere landen: 31 euro + verzendkosten • Abonnementen worden automatisch verlengd, tenzij opgezegd wordt ten minste één maand voor het einde van de jaargang.

• Abonnementen kunnen op elk tijdstip ingaan en gelden dan voor de lopende jaargang (m.i.v. de reeds verschenen nummers van die jaargang).

Getekende artikels verbinden alleen de betreffende auteur(s).

uitgave van beweging.net, netwerk van christelijke en sociale organisaties

i.s.m. werkt structureel samen met financiële partners die duurzame ontwikkeling en maatschappelijk engagement hoog in het vaandel dragen.

Los nummer 5,90 euro

Twee weken nadat de stad Mosul in handen viel van islamitische jihadisten door IS, werd de nabijgelegen christelijke stad Baghdeda (Qaraqosh) hetzelfde lot toebedeeld. Verlaten door al haar inwoners, werd de stad een basis voor IS. Binnen de christelijke gemeenschap werd een strijd georganiseerd om de stad, op dat moment grotendeels verwoest en geplunderd, opnieuw te veroveren.

De Belgische fotograaf Quentin Bruno verbleef enkele maanden in de stad om verslag te doen van deze fase van het conflict.

Quentin Bruno en Laurent Van der Stockt - TO BAGHDEDA - Geopolis- Ateliers des Tanneurs- Brussel

Wablief?

De gids wil een kritische kijk hebben op maatschappelijk gebied. Wij zijn niet voor niets een blad met mening. Maar wat geldt voor ons, geldt ook voor u. Ook u mag kritisch zijn – uiteraard – en úw mening geven. Over wat wij schrijven én wat we níet schrijven. Over het formaat, de vormgeving, of artikels al dan niet óók op het internet dienen geplaatst… Dat alles interesseert ons. Laat het ons weten.

Schrijf of – liever nog – mail het ons. De gids op maatschappelijk gebied, Postbus 20, 1031 Brussel – degids@beweging.net

vooraf OVERBELICHT Emmanuel Gerard

B

elgië is ‘s nachts zichtbaar vanuit de ruimte. Lange tijd heeft men verteld dat de overdadige verlichting op onze autosnelwegen voor dit verschijnsel verantwoordelijk was. De laatste maanden ben ik gaan beseffen dat de echte verklaring elders te zoeken is. Het is de indrukwekkende concentratie ‘verlichte’ politici in dit land die voor deze nachtelijke uitstraling zorgt. Of ze nu van links of van rechts zijn, onze ‘kinderen van de verlichting’ vallen niet meer te tellen. Er is één beperking: het licht begint vooral te branden als het woord religie valt. Die gloeiende en eenzijdige obsessie voor bepaalde rechten en vrijheden is er nochtans helemaal niet als het gaat om de sociale gelijkheid, die vandaag wereldwijd meer dan ooit onder druk staat. Men vergeet dan gemakkelijk dat de Franse revolutie ook de adellijke voorrechten heeft afgeschaft. Scheeftrekkingen in de fiscaliteit, exorbitante lonen van CEO’s, extreme vermogensongelijkheid zijn in onze veelgeprezen liberale democratie opvallend minder problematisch dan de handdruk van een chassidische jood. In dit nummer presenteren we enkele vraagstukken die in onze aandacht een hogere prioriteit zouden mogen krijgen.

Vijf jaar na de ramp in Rana Plaza, Bangladesh, waar de instorting van een fabrieksgebouw aan meer dan duizend mensen het leven kostte, hebben verschillende landen zich geïnspireerd op de VN-richtlijnen om hun bedrijven ertoe te brengen betere arbeidsvoorwaarden af te dwingen in het Zuiden. Vooral de kledingsector en de sportartikelenindustrie trekken zich weinig aan van faire arbeidsomstandigheden en levensnoodzakelijke milieunormen. Jammer genoeg loopt België hier achterop en heeft het nog weinig of geen werk gemaakt van een beleidskader dat bedrijven ondersteunt om hun zogenaamde ketenverantwoordelijkheid op te nemen.

Dat blijkt uit de bijdrage van Huib Huyse en Joris Verbrugge in dit num-

1

mer. Het Eerste Woord van Jessie Van Couwenbergh sluit daarbij aan. Met de schone klerenactie willen middenveldorganisaties aantonen dat er ook bij de consumenten een draagvlak voor deze problematiek bestaat.

Onze Belgische welvaartstaat heeft goed stand gehouden en de wereldwijde ongelijkheidsgolf goed opgevangen. De sociale uitgaven zijn op peil gebleven, maar in de toekomst zullen we een tandje moeten bijsteken als we naast de verouderingskost de armoede ook echt willen bestrijden.

Uitgaven en inkomsten zullen progressiever moeten worden en vermogens meer belast. Een moeilijke oefening, maar toch ziet Bea Cantillon voldoende redenen waarom defaitisme ongewettigd is. Welbegrepen eigenbelang is daar een van, naast de economische meerwaarde van de welvaartstaat. De verouderingskost brengt ons bij de pensioenen. In hun bijdrage stellen Bea Cantillon en Erik Schokkaert vast dat regeringsbeslissingen hier coherentie en transparantie missen. Zij herinneren ons aan de basisprincipes van een rechtvaardig en doorzichtig pensioensysteem.

Dat brengt ons naadloos bij de defensie-uitgaven. Bij het einde van de Koude Oorlog, in 1991, spraken velen enthousiast van het vredesdividend en hoe vrijkomende defensiemiddelen aan ontwikkeling zouden kunnen worden besteed. Vandaag, een kwarteeuw later, staan de internationale verhoudingen op scherp en is oorlogstaal niet van de lucht. Overal is de verhoging van de defensiebudgetten aan de orde en er is een wapenwedloop aan de gang. Jos Bosmans stelt in dit nummer enkele pertinente vragen bij die onrustwekkende evolutie. In dezelfde orde van gedachten is ook China nooit ver weg. Nemen de Chinezen onze economie over? Het is een populaire voorstelling. Stijn Sintubin en Ng Sauw Tjhoi brengen een genuanceerde visie op het zogenaamde economische imperialisme van China en de recente politieke ontwikkelingen aldaar.

Met het Laatste Woord blijven we weer dichter bij huis. Sociaal wonen komt dikwijls in het nieuws als er problemen zijn. Toch, betoogt Michel Debruyne, is dat in de eerste plaats een positief verhaal.

2

eerste woord

Jessie Van Couwenberghe Advocacy #cleane kleren ACV

E

en supporterstruitje is om in te kaderen. Je koestert het. Je hebt er dan ook veel voor betaald. Maar wist je dat de ploeg kledingarbeidsters in Azië die jouw truitje maakt, dat doet voor een hongerloon waarvan ze amper kunnen leven?

De campagne #cleanekleren geeft een voorzet voor een leefbaar loon en een veilige werkplek voor kledingarbeidsters. www.cleanekleren.be

De kledingindustrie stelt miljoenen werknemers te werk. De lage loonkosten zijn de voornaamste reden om productie uit te besteden aan producenten in productielanden in Azië. Maar ook Europese landen als Roemenië lokken investeringen in de kledingsector met lage lonen en flexibele levertermijnen.

3

Al jaren rechtvaardigt de internationale kledingindustrie de verplaatsing van de productie naar lageloonlanden door te wijzen op de jobcreatie én door te benadrukken dat vooral vrouwen hiervan profiteren. Maar de kledingsector levert niet de beloofde economische vooruitgang op. Kledingarbeidsters verdienen geen leefbaar loon, laat staan dat ze iets kunnen sparen om de armoedecyclus te doorbreken. Ze zitten opgesloten in een vicieuze cirkel van lage lonen, buitensporig overwerk, woekerleningen en extreme afhankelijkheid, waardoor ze als werknemers erg kwetsbaar zijn.

Wat geldt voor de kledingsector, geldt evenzeer voor de sportartikelenindustrie, die een totale omzet heeft van 220 miljard euro per jaar. Marktleider Nike koopt kleren aan bij 800 fabrieken in 31 landen. Meer dan een miljoen werknemers zijn wereldwijd betrokken bij de productie van de schoenen en kleding van Nike. De tweede plaats wordt ingenomen door Adidas, gevolgd door Puma. De concurrentie onder de grote wereldmerken is enorm. Ze wordt gevoerd via publiciteit op belangrijke sportevenementen. In het voetbal gaat het over dure sponsorcontracten met landenteams, topclubs en steratleten. De bedragen die worden besteed aan sponsorcontracten, lopen vandaag op tot 10% van de omzet voor Nike, 14% voor Adidas en zelfs 21% voor Puma.

1

Sportmerk - winst: € 24,30

2

Kleinhandel: € 35,40

prijs oop Verk winkel e in d

,00 € 85

4 5 6 7

3 4

5 6 7 8 9 10

11

BTW: € 14,20

8 9 10 11

Materiaalkost: € 2,50 Loonkost arbeider productiefabriek: € 0,60 Andere productiekosten + winst voor de fabriek: € 1,90 Transportkost: € 0,20 Invoerbelastingen: € 0,60 Sportmerk - andere kosten: € 2,80 Sportmerk - marketing en sponsoruitgaven: € 2,00 Sportmerk - belasting: € 0,50

* Gebaseerd op rapport: Foul Play, 2016. Collectif Ethique sur l’étiquette

4

Extreem hoge winsten, extreem lage lonen, ook in Europa Ondanks de stijgende uitgaven voor sponsorcontracten, blijven de grote 3 zeer winstgevend. Koploper Nike maakte in 2015 € 2,9 miljard winst, Adidas € 610 miljoen en Puma € 40 miljoen. De enorme marketingkosten worden gecompenseerd door de steeds lagere productiekosten. Door de druk op de leveranciers om snel en goedkoop te leveren en door het gebrek aan vakbondsvrijheid, worden arbeidsrechten nog steeds systematisch wereldwijd geschonden in de kledingsector. Kledingarbeid(st)ers geven zelf aan dat naast het gebrek aan vakbondsvrijheid, het overmatige gebruik van korte termijncontracten en de extreem lage lonen het meest problematisch zijn. In tegenstelling tot wat velen zouden verwachten, liggen ook in heel wat Oost-Europese landen de wettelijke minimumlonen lager dan het bestaansminimum zoals dat door de betreffende overheden is vastgesteld1.

De prijsopbouw van een supporterstruitje illustreert heel duidelijk hoe het zit met de lonen van de vrouwen die onze kleding maken: van de € 85 die we neertellen om onze Rode Duivels aan te vuren, gaat slechts € 0,60 naar de kledingarbeidster.

Sportkleding op Belgische markt Veelal kopen we onze sportkleding bij grote retailers als Decathlon, Sports Direct, Intersport of Footlocker. Deze grote retailers hebben een miljardenomzet en stellen tienduizenden mensen te werk. Naast het verkopen van sportkleding en -schoenen van bekende merken verkopen ze ook eigen merken. Hoe doen zij het qua sociale en milieu verantwoordelijkheid? Uit een artikel in Test-Aankoop2 blijkt dat alle sportketens De kledingsector levert niet de bein hetzelfde bedje ziek zijn: hun producten loofde economische vooruitgang op. worden gemaakt onder zeer slechte omstanKledingarbeidsters verdienen geen digheden en voor het milieu hebben ze weileefbaar loon, laat staan dat ze iets nig tot geen aandacht. Geen enkele keten kunnen sparen om de armoedecyclus haalt volgens Test-Aankoop goede scores op te doorbreken. Ze zitten opgesloten ethisch en milieuvlak, een pijnlijk contrast in een vicieuze cirkel van lage lomet hun imago dat ze zorgvuldig opbouwen. nen, buitensporig overwerk, woekerTenslotte zijn er ook nog Belgische merken leningen en extreme afhankelijkhei die sportkleding, vaak gepersonaliseerde

5

teamkleding, produceren. Voor voetbal en wielrennen zijn dat o.a. Bioracer, Vermarc, Jartazi, Patrick en Decca. Een heel concurrentiële sector, waarbij niet alleen prijs een belangrijk criterium is, maar ook de snelle levertermijn. Geen enkel Belgisch sportkledingbedrijf communiceert echter over zijn toeleveringsketen of over het gevoerde Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen-beleid. Het meest gehoorde argument: “het is niet gebruikelijk in de sector en consumenten vragen er niet naar”.

“Buy the change you want to see in the world” Dat argument wil de campagne #cleanekleren3 onderuit halen. Door massaal veel handtekeningen te verzamelen4 wil een coalitie van organisaties waaronder ACV en Wereldsolidariteit aantonen dat er wel degelijk draagvlak is voor kledij gemaakt in goede arbeidsomstandigheden. En dat ook Belgische merken voor dat aanbod moeten zorgen. Net zoals merken in buurlanden dat doen.

Na één jaar campagne voeren, met al 30.000 handtekeningen op de teller, en een nieuwe gespreksronde met Belgische (sport)kledingbedrijven, geven Belgische bedrijven nog steeds aan dat ze zelf rechtstreeks geen vragen van klanten krijgen. In het tweede campagne jaar wil #cleanekleren die rechtstreekse druk opvoeren. Onder meer via openbare besturen en organisaties5 die sport, werk of promo-kleding aankopen. Overheden en organisaties hebben koopkracht, en wanneer ze systematisch kiezen voor sociaal en ecologisch duurzame producten, is dit een trigger voor andere bedrijven om ook meer inspanningen te doen rond duurzaamheid. Elke euro die je uitgeeft, zij het als organisatie, zij het als individuele consument, is een stem. En je kiest aan welk soort bedrijf je die geeft: zij die het echt goed doen op milieu en sociaal vlak of laat je enkel de prijs meespelen? Dan weet je dat het milieu of de werknemers elders de prijs betalen. Sociale organisaties gebruiken alsnog veel te weinig hun koopkracht, en consumenten ook.

Nood aan strengere regelgeving Duurzaamheid belangrijk vinden vertaalt zich vaak niet in een ander koopgedrag. Net daarom is het ook zo cruciaal om te blijven hameren op een strengere regelgeving voor bedrijven rond mensenrechten. Daar ligt een opdracht voor de overheid. Frankrijk is hierbij koploper met een wet die ketenzorg verplicht voor grote bedrijven. In Nederland was het minister

6

Liliane Ploumen die de kledingsector bij elkaar bracht en bindende afspraken liet maken in het ‘Nederlandse convenant voor een duurzame kleding en textielsector.’ België mist de politieke wil en bevlogenheid van Ploumen rond internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Audits helpen niet De Belgische regering blijft de kaart van de zelfregulering trekken. In de kledingsector nemen bedrijven meestal een gedragscode aan en controleren vervolgens de toepassing van deze gedragscode. Deze aanpak ligt onder vuur. Het is het afgelopen decennium duidelijk geworden dat traditionele commerciële auditprocedures niet in staat zijn om de werkelijke situatie in kledingfabrieken aan het licht te brengen en dat deze audits niet leiden tot systematische veranderingen in de industrie. Audits leggen de verantwoordelijkheid voor sociale kwesties grotendeels bij de leveranciers, dus bij de fabriekseigenaars in productielanden. Ze kijken niet naar de praktijken van inkopers, terwijl juist de lage aankoopprijzen en korte productietijden vaak leiden tot buitensporig overwerk en lage lonen in de fabrieken. Rampen zoals de instorting van het Rana Plaza complex in Bangladesh hebben aangetoond waartoe de wedloop van goedkope kleding kan leiden en dat audits alleen niets oplossen. Zo was Rana Plaza al verschillende keren gecontroleerd voordat de fabriek op 24 april 2013 instortte, en meer dan 1100 mensen het leven lieten.

Een stappenplan naar Schone Kleren Merken die het serieus nemen met hun maatschappelijke verantwoordelijkheid doen aan zorgplicht (‘human rights due diligence’) en sluiten zich aan bij een multistakeholder initiatief als de Fair Wear Foundation en ondertekenen bindende Geen enkel Belgisch sportkledingbeakkoorden zoals het Bangladesh veiligheidsakdrijf communiceert echter over zijn koord6, om rampen als Rana Plaza in de toetoeleveringsketen of over het gekomst te vermijden. voerde Maatschappelijk Verantwoord De campagne #cleanekleren vraagt aan Belgische kledingbedrijven dat ze stappen zetten richting schone kleren en ontwikkelde hiervoor een gids met een concreet stappenplan7.

7

Ondernemen-beleid. Het meest gehoorde argument: “het is niet gebruikelijk in de sector en consumenten vragen er niet naar”.

Een geloofwaardig proces van zorgplicht volgt verschillende stappen, die begint met het formuleren van een mensenrechtenbeleid en het identificeren van de risico’s. Er zijn organisaties zoals de Fair Wear Foundation die bedrijven ondersteunen bij het uitvoeren van zo’n proces. Samen met de Schone Kleren Campagne willen ACV en Wereldsolidariteit meer Belgische bedrijven uit de kleding, textiel en schoenensector ertoe aanzetten aan te sluiten bij FWF8, en hiermee in de voetsporen te treden van o.a.

JBC, Bel&Bo, FNG Group en Belconfect.

N

1. Rapport Clean Clothes Campaign Europe: https://cleanclothes.org/livingwage/europe 2. Dossier in Test-Aankoop rond sportretailers: Test-Aankoop Nr. 610, juli/augustus 2016‚ ‘Sporttenues met een reukje aan’ 3. #Cleanekleren is campagne voor schone sportkleren van ACV, ACV Sporta, ACV-CSC METEA, ACV Openbare Diensten, ACV Voeding en Diensten, LBC-NVK, kwb, OKRA-SPORT+ en de Schone Kleren Campagne. Powered by Wereldsolidariteit.

4. Zie oa petitie op www.cleanekleren.be 5. Publieke koopkracht: hefboom voor duurzame consumptie en productie: https://www.cleanekleren.be/images/ downloads/FICHE_DUURZAAM_AANKOPEN_20171017_-_met_SDG_12.pdf 6. http://bangladeshaccord.org/ 7. https://www.cleanekleren.be/images/downloads/NL_LR_BEDRIJVENBROCHURE_WS_Cleane_Kleren_met_links. pdf 8. Een lijst van aangesloten merken van FWF vind je hier: http://www.fairwear.org/brands/

8

De hervorming van het pensioensysteem:

terug naar de principes1

Bea Cantillon Centrum voor Sociaal Beleid Herman Deleeck, Universiteit Antwerpen.

Erik Schokkaert Departement Economie, Katholieke Universiteit Leuven.

H

et maatschappelijke debat over de hervorming van ons pensioensysteem zit muurvast. Alle partijen hebben zich vastgebeten in hun eigen positie en de polarisatie lijkt elk echt gesprek onmogelijk te maken. Dat is te betreuren, want het is wel degelijk noodzakelijk om dat systeem te hervormen.

Om een samenhangend hervormingsplan uit te tekenen, had de vorige regering een Commissie Pensioenhervorming opgericht. Deze Commissie was evenwichtig samengesteld uit experten vanuit verschillende disciplines, met uiteenlopende ideologische posities. Deze Commissie heeft een rapport voorgesteld dat precies de bedoeling had om de toen reeds bestaande polarisatie te doorbreken.2 De basisidee was om een nieuw sociaal pensioencontract voor te stellen dat gebaseerd was op duidelijk uitgewerkte principes. De Commissie stelde haar rapport overigens niet voor als te nemen of te laten, maar als een uitnodiging om samen na te denken over een beter pensioenstelsel. De Commissie vond dat de sociale partners hierbij een belangrijke rol moesten spelen. De eenzijdige positionering van de regering en de verkrampte reactie van de sociale partners hebben dat debat onmogelijk gemaakt.

9

In de context van het rapport heeft de Commissie een puntensysteem voorgesteld. Gedurende de laatste maanden heeft de discussie zich vaak toegespitst op verschillende aspecten van dat puntensysteem. Dat werd echter voor een groot gedeelte een onvruchtbare discussie. Het puntensysteem is niet meer dan een techniek die ten goede of ten kwade kan worden gebruikt. De Commissie heeft geoordeeld dat het puntensysteem toelaat om het pensioensysteem rechtvaardiger en doorzichtiger te maken. Maar willen we de techniek ten goede gebruiken, dan moeten we uitgaan van enkele belangrijke basisprincipes. De discussie zou in de eerste plaats rond die basisprincipes moeten draaien. Dat is de bedoeling van deze tekst: de discussie terugvoeren tot de kern.

Vertrekkend van de principes zullen we argumenteren wat de mogelijke voordelen van een puntensysteem zijn, of beter, wat de voordelen zouden kunnen zijn van zulk een puntensysteem. Hierbij zal het nodig zijn om een reeks van hele fouten en halve leugens die de ronde doen te corrigeren.

Het puntensysteem wordt soms voorgesteld als een ingewikkelde techniek om de pensioenen op een verdoken manier naar beneden te halen en de pensioenleeftijd te verlengen.3 Dit is onzin. Het is flagrant onjuist om te stellen dat een puntensysteem tot een (relatieve) verlaging van de pensioenen zal leiden. Als de regering dat zo beslist, kan ze in om het even welk systeem de pensioenen verlagen of de pensioenleeftijd optrekken.

Omdat het puntensysteem het mogelijk (en noodzakelijk) maakt om duidelijke afspraken vast te leggen over principes en mechanismen, kan de invoering ervan net de willekeur van regeringsbeslissingen vermijden.

De Commissie Pensioenhervorming 2020-2040 heeft niet gepleit voor een fusie van de pensioenstelsels voor werknemers, zelfstandigen en ambtenaren. Ze heeft er wel voor gepleit om in die verschillende stelsels dezelfde basisprincipes toe te passen. In dit artikel concentreren we ons op die basisprincipes.

Verkrampt conservatief vasthouden aan het bestaande systeem is contraproductief.

Iedereen zal het er mee eens zijn dat het bestaande pensioensysteem duidelijke gebreken vertoont. In een internationaal perspectief zijn de

10

Belgische pensioenen aan de lage kant. Internationale vergelijkingen zijn moeilijk en vaak misleidend, maar er bestaat geen twijfel over dat voor grote groepen in de Belgische bevolking het pensioen te laag is om menswaardig te leven. Tegelijkertijd doen de hogere inkomens meer en meer beroep op aanvullende systemen, die de politieke basis voor het wettelijke systeem verder ondermijnen. Wanneer men op pensioen is, worden de pensioenen wel geĂŻndexeerd maar de welvaartsvastheid wordt niet gegarandeerd en hangt af van de willekeur van regeringsbeslissingen.

Bovendien is het bestaande pensioen­systeem allerminst transparant en bevat het enkele niet te verdedigen ongerijmdheden en onrechtvaardigheden. Niemand begrijpt het systeem nog volledig. Een frappant en schokkend voorbeeld hiervan vormt het ondoorzichtige kluwen van de minimumbescherming, waar zes systemen door en naast elkaar bestaan.4 Een ander voorbeeld vormt de zeer uiteenlopende regelgeving voor op het eerste gezicht zeer gelijkaardige beroepen in de overheidssector. Natuurlijk heeft iedere groep zijn argumenten om de eigen voordelen te verdedigen, maar het is moeilijk om een coherente visie af te leiden uit een vergelijking van verschillende situaties. Vergelijken we maar de pensioenregelingen van het onderwijzend en van het verplegend personeel. En het wordt er niet beter op wanneer we mensen in verschillende stelsels vergelijken: hoe kan men verantwoorden dat treinbestuurders en vrachtwagenchauffeurs een verschillende uittredeleeftijd hebben? Of wanneer we de regeling voor overlevende partners in de verschillende stelsels vergelijken: hoe kunnen we uitleggen dat er overlevingspensioenen bestaan voor gehuwden en niet voor wettelijk samenwonenden?

Door de vergrijzing wordt de klemtoon vaak gelegd op het probleem van de financiering, en dat aspect moet inderdaad serieus genomen worden.

In een repartitiesysteem worden de bijdragen van de jongeren gebruikt voor de betaling van de pensioenen van de ouderen. Er zijn slechts drie grote wegen om de kostenstijging als gevolg van de vergrijzing van de bevolking op te vangen: men kan de middelen voor het systeem verhogen, de pensioenen verlagen of mensen aanzetten om langer te werken. Middelen verhogen kan via een verhoging van de bijdragen of via alternatieve financiering. Dat lijkt de meest voor de hand liggende weg, maar alleen

11

die weg behandelen is onrechtvaardig en inefficiĂŤnt.

Gedurende de laatste jaren zijn er voortdurend kleine of grote veranderingen doorgevoerd die in essentie de twee andere wegen hebben gevolgd: de verhoging van de pensioenleeftijd en de vermindering van de generositeit van de pensioenen. Het is echter onmogelijk om achter al die wijzigingen een samenhangende visie te ontdekken. Het voortdurende proces van (relatief) kleine stapjes zonder visie creĂŤert een groeiend gevoel van onzekerheid. Bij de jongeren leeft er (terecht of onterecht) steeds meer het idee dat het wettelijk pensioensysteem in zijn huidige vorm hun geen behoorlijk pensioen zal kunnen garanderen. Het vertrouwen brokkelt snel af. Zonder vertrouwen bij de jongeren kan een repartitiesysteem niet overleven. Het is daarom belangrijk dat dit proces van kleine stapjes zonder visie doorbroken wordt: er moet een coherente hervorming gerealiseerd worden via een goed onderbouwd onderhandelingsproces.

Een rechtvaardigheidsopvatting Het pensioensysteem maakt integraal deel uit van onze sociale zekerheid.

Een sterke sociale zekerheid is een essentiĂŤle bouwsteen van een solidaire samenleving. Zo een samenleving beschermt het inkomen van mensen doorheen de verschillende fasen van het leven en zorgt ervoor dat zij die het moeilijker hebben en daar niet zelf voor gekozen hebben de middelen krijgen om een zinvol leven uit te bouwen. Zo een samenleving helpt mensen ook om tegenslagen in hun leven (zoals ziekte en onvrijwillige werkloosheid) op te vangen.

Maar tegelijkertijd moeten de pensioenen als sociale verzekering ook aangepast zijn aan de huidige samenleving. Sociale (inclusief gezins-) structuren veranderen snel onder invloed van sociologische wijzigingen, zoals de wijzigende positie van de vrouwen, en van externe schokken, zoals de toenemende migratiedruk en de uitdagingen van het klimaatbeleid. De organisatie van onze arbeidsmarkt is zich snel aan het wijzigen, mede als gevolg van technologische evoluties. De sociale zekerheid moet flexibel op die gewijzigde omstandigheden kunnen inspelen. Bovendien hechten mensen meer dan vroeger belang aan individuele ontplooiing en aan keuzevrijheid. We moeten mensen dan ook keuzemogelijkheden geven, maar

12

als we de welvaartsstaat in stand willen houden, moeten ze daar dan wel de verantwoordelijkheid voor opnemen. En die keuzevrijheid moet er niet alleen zijn voor een bevoorrechte elite.

De pensioenen als sociale verzekering organiseren ook solidariteit tussen generaties. Dit heeft belang voor de behandeling van collectieve demografische en economische schokken. Het wettelijk pensioensysteem is gebaseerd op repartitie. Dat is essentieel, omdat het ook een soort van verzekering vormt, waardoor negatieve schokken beter over het hele leven gespreid kunnen worden. Wanneer het slecht gaat met de economie, kan een repartitiesysteem de last billijk over jongeren en ouderen verdelen.

Wanneer de welvaart toeneemt, kunnen de voordelen daarvan ook over alle leeftijdsgroepen gespreid worden. Zo begrepen is solidariteit tussen de generaties ook een verzekering.

Solidariteit binnen een cohorte.

Welvaart en welzijn moeten beoordeeld worden over de hele levensloop.

Rechtvaardigheid en solidariteit kunnen daarom het beste geĂŻnterpreteerd worden in termen van cohorten, d.w.z. groepen mensen die in dezelfde periode geboren zijn. De CPH heeft ervoor geopteerd om het principe van de sociale verzekering te behouden en te versterken. De Commissie koos dus niet voor een basispensioen, dat voor de hogere inkomens zou aangevuld worden met een tweede pijler. Ook voor de hogere inkomens moet het wettelijke pensioenstelsel voldoende interessant blijven. Dit is noodzakelijk om de nodige politieke steun te behouden. Tegelijkertijd verdedigde de CPH echter ook dat de bijstand (IGO) marginaal moet blijven in het geheel van de pensioenvoorzieningen. Mensen die gewerkt hebben, hebben recht op een menswaardig pensioen zonder dat ze verplicht worden een stigmatiserend inkomensonderzoek te ondergaan.

Principes Vanuit die algemene achtergrond kan een reeks meer concrete principes worden afgeleid. We sommen ze bondig op.

1. Welvaart en welzijn moeten beoordeeld worden over de hele levensloop. De wettelijke pensioenen moeten de levensstandaard beveiligen voor zoveel mogelijk mensen. Dat betekent dat bij de bepaling van pensioenrechten rekening moet worden gehouden met de hoogte van

13

2.

3.

4.

5.

6.

7.

het inkomen en de lengte van de arbeidsloopbaan. Enkel op die wijze bouwt men een systeem op waaraan ook hogere inkomenstrekkers willen bijdragen. Wanneer dit laatste niet langer het geval zou zijn dreigt het wettelijk repartitiestelsel steeds meer onder druk te komen.

Maximumpensioenen zijn noodzakelijk om de solidariteit met mensen die onvoldoende hebben kunnen bijdragen mogelijk te maken. De minimumregelingen moeten genereuzer worden om ook aan mensen met lagere lonen of precaire jobs een behoorlijke levensstandaard te geven.

Wanneer mensen in een situatie komen waarin ze geen of minder arbeidsinkomen opbouwen door omstandigheden waar ze zelf niet voor gekozen hebben of omdat ze opteren voor maatschappelijk waardevolle activiteiten moeten ze blijvend pensioenrechten kunnen opbouwen (zgn. gelijkgestelde perioden).

EĂŠn van de grootste sociale onrechtvaardigheden zijn de verschillen in levensverwachting. Een pensioensysteem moet hiervoor zo goed mogelijk compenseren.

Flexibiliteit is noodzakelijk. Mensen moeten op een soepele en transparante wijze pensioenrechten kunnen opbouwen, ook via deeltijdse activiteiten. Ook de uittredebeslissing moet flexibel zijn. Maar dit impliceert wel dat aan verschillende uittredebeslissingen verschillende pensioenen gekoppeld zijn.

Het is van groot belang dat er compensaties worden voorzien voor zware beroepen. Dit moet gebeuren op een wijze (a) die mensen niet afremt om van job te veranderen, i.c. een lichtere job te aanvaarden; (b) rekening kan houden met het feit dat de inhoud van wat zwaar werk is aangepast wordt aan de veranderingen in de arbeidsmarkt.

De gezinsstructuren zijn veranderd en ook dat vraagt om meer flexibiliteit. Er moet een evenwicht gezocht worden tussen individuele opbouw van rechten en de bescherming van de levensstandaard van gezinnen. Wanneer een koppel scheidt, mag geen van beide partners het slachtoffer zijn van beslissingen die eerder samen genomen werden.

Over elk van deze principes kan en moet een maatschappelijk debat gevoerd worden. Elke hervorming van het pensioensysteem zal op die vra-

14

gen een antwoord moeten geven. Dit debat kan dus op zichzelf staan, los van de discussie over het puntensysteem. Het voordeel van een puntensysteem is echter dat het toelaat om de discussie zeer concreet te maken.

We lichten dat nu toe.

Puntensysteem Mensen bouwen tijdens hun actieve leven een rekening van pensioenpunten op. Het totaal aantal verworven pensioenpunten wordt op het moment van pensionering omgezet in een maandelijks pensioen in euro met behulp van de volgende eenvoudige formule:

pensioen =

aantal opgebouwde punten

x

correctiefactor

x

waarde van het punt

We zullen het later hebben over de bepaling van de waarde van een punt, omdat die waarde voor alle mensen die op een bepaald moment op pensioen gaan dezelfde is en in de eerste plaats te maken heeft met intergenerationele solidariteit. We hebben het nu eerst over de wijze waarop punten kunnen verworven worden tijdens de actieve loopbaan. De “correctiefactor” hangt samen met de mogelijkheid om zelf te beslissen over het moment van uittreding uit de arbeidsmarkt. Daar komen we later in deze afdeling nog op terug.

De band tussen arbeidsinkomen, lengte van loopbaan en pensioen (principe 1) wordt gerealiseerd doordat één pensioenpunt toegekend wordt aan iemand die gedurende een jaar het gemiddelde bruto-inkomen heeft verdiend. Voor de anderen wordt het aantal toegekende punten in principe proportioneel aan het werkelijke inkomen berekend. Iemand wiens arbeidsinkomen twee keer het gemiddelde bedraagt, krijgt dan in principe twee punten.

De band tussen inkomen en pensioen is echter niet absoluut, omdat er plafonds en minima ingevoerd worden (principe 2). Een inkomen dat boven het plafond uitstijgt, levert dan voor dat gedeelte geen bijkomende pensi-

15

oenpunten meer op. De hoogte van dat plafond is één van de vast te leggen structuurkenmerken van het systeem, maar de CPH heeft wel voorgesteld om het mee te laten evolueren met het gemiddelde brutoloon. Voor de zwaksten in de samenleving moet er een minimale puntengarantie komen.

Mensen die gedurende hun hele loopbaan voltijds gewerkt hebben moeten daardoor een puntentotaal kunnen verwerven dat recht geeft op een menswaardig pensioen. De minimale garantie wordt jaar na jaar opgebouwd via de puntenrekening. Het minimum waarop men uiteindelijk recht zal hebben is dus proportioneel aan de lengte van de loopbaan. Ook hier biedt het puntensysteem een vrijheidsgraad. In de CPH wordt voorgesteld dat het minimumpensioen voor iemand die zijn hele leven gewerkt heeft 10% boven de Europese armoedelijn zou liggen. Deze eerlijke en doorzichtige wijze om het minimum vast te leggen kan in de plaats komen van het ondoorzichtige kluwen van ontoereikende minimumregelingen dat nu bestaat.

Men kan ook punten verwerven tijdens periodes van inactiviteit (principe 3). Hier is zeker nood aan een breed maatschappelijk debat, want de beslissingen die hier genomen worden raken rechtstreeks aan de kern van de solidariteit. In de eerste plaats moet de samenleving beslissen welke activiteiten voor gelijkstelling in aanmerking komen. De CPH heeft gesteld dat gelijkstelling zeker moet mogelijk zijn voor perioden van onvrijwillige werkloosheid of ziekte. Maar men kan natuurlijk verder gaan en ook pensioenpunten toekennen aan zij die tijdelijk een stap terug hebben gezet om zorg te dragen voor kinderen en verwanten. In een periode waarin mantelzorg steeds belangrijker wordt, zou men er zeker aan kunnen denken pensioenpunten toe te kennen aan mantelzorgers die ophouden met werken om zorg te kunnen verlenen. In de tweede plaats moet er beslist worden hoeveel pensioenpunten men tijdens periodes van inactiviteit zal kunnen verwerven. Moet het hier gaan om een forfaitaire hoeveelheid of moeten de toegekende punten in verhouding staan tot het daarvoor verworven loon? Het puntensysteem legt deze beslissingen niet op: het is slechts een techniek, die het mogelijk maakt om verschillende keuzes binnen een coherente globale architectuur te implementeren. Doordat het makkelijk is om de waarde van één punt te interpreteren (het geeft dezelfde pensioenrechten als voor iemand die gedurende één jaar het gemiddelde brutoloon heeft verdiend), kan deze discussie op een transparante wijze worden gevoerd.

16

De CPH heeft voorgesteld om het “normale” moment van uittreding uit de arbeidsmarkt te bepalen op basis van de duur van de loopbaan eerder dan op basis van de leeftijd. De referentieloopbaan die wordt vastgesteld na sociaal overleg en politiek debat is voor iedereen dezelfde. Dat betekent dat mensen (zonder sanctie) op pensioen kunnen gaan wanneer ze een referentieloopbaan achter de rug hebben. Dit laat toe om te corrigeren voor het feit dat mensen met een lagere opleiding (die meestal vroeger zijn beginnen werken) minder lang leven dan mensen met een hogere opleiding (die meestal later zijn beginnen werken). Rekenen in termen van de loopbaan eerder dan in termen van leeftijd heeft daarom tot gevolg dat mensen met een kortere levensverwachting gemiddeld ook op jongere leeftijd op pensioen kunnen gaan (principe 4).

Rond dat “normale” moment van uittreding kunnen mensen flexibel beslissen over het moment waarop ze op pensioen willen gaan (principe 5). Maar vrijheid impliceert ook verantwoordelijkheid. Voor mensen die eerder op pensioen willen gaan, zal het maandelijks pensioen lager zijn. Mensen die langer werken dan een “normale” loopbaan zullen een hoger maandelijks pensioen krijgen. Deze idee wordt geoperationaliseerd in de “correctiefactor” die voorkomt in de basisformule. Voor iemand die de referentieloopbaan achter de rug heeft, is die correctiefactor gelijk aan 1. Hij is kleiner dan 1 wanneer men minder lang dan de referentieloopbaan heeft gewerkt en groter dan 1 wanneer men later op pensioen gaat. De bonus en de malus worden berekend op basis van het verschil tussen de effectieve loopbaan van het individu en de referentieloopbaan.

Op het eerste gezicht zou men kunnen denken dat een systeem met een vaste referentieloopbaan geen rekening houdt met de zwaarte van de beroepen. Het wordt nochtans vrij algemeen als rechtvaardig beschouwd dat mensen die een fysiek of psychisch zwaar beroep uitoefenen vervroegd op pensioen kunnen gaan (principe 6). Omdat mensen in een zwaarder beroep ook vaker op jonge leeftijd beginnen te werken, vormt de invoering van het loopbaancriterium reeds een eerste, zij het zeer onvolkomen, compensatie voor zware beroepen. Het puntensysteem maakt het mogelijk om verder te gaan. Aan mensen met een zwaar werk kunnen namelijk additionele punten worden toegekend op het moment dat ze dat werk uitoefenen. Op die ma-

17

nier zullen ze een grotere hoeveelheid punten verzameld hebben wanneer ze ouder worden. Die grotere hoeveelheid punten biedt hun de mogelijkheid eerder uit te treden dan iemand die geen zwaar beroep heeft uitgeoefend, en toch hetzelfde maandelijkse pensioen te krijgen.

De huidige discussies tonen overduidelijk aan dat het moeilijk is om objectieve indicatoren te vinden voor de omschrijving van een zwaar beroep. Deze beslissing lijkt bij uitstek voer voor het sociale overleg. In de CPH werd daarom voorgesteld jaarlijks een vaste hoeveelheid bijkomende punten voor zware beroepen te reserveren. De toewijzing daarvan kan dan gebeuren door de sociale partners, maar die moeten hun beslissingen wel nemen binnen een vast liggend puntenbudget. Hoe meer zware beroepen er zijn, hoe minder genereus men voor de zwaarte van het beroep zal kunnen compenseren.

Tenslotte is het ook belangrijk om het pensioensysteem aan te passen aan de maatschappelijke evolutie met sneller wijzigende gezinsstructuren. Hierbij moet een evenwicht gevonden worden tussen individualisering van de rechten en bewaking van de welvaart op het niveau van de huishoudens (principe 7). Een interessante denkpiste hierbij is het systeem van splitting.

Hierbij wordt ervan uitgegaan dat de beslissingen binnen een koppel in overleg genomen worden, en dat bij een scheiding beide partners samen de gevolgen daarvan dragen. Daarvoor worden alle pensioenpunten die door beide partners verzameld werden tijdens de periode van samenleven bij elkaar geteld en op het moment van een scheiding gelijk verdeeld. De partner die tijdens de periode van samenleven in onderling overleg haar (want het is nog steeds vaker de vrouw) inzet op de arbeidsmarkt heeft verminderd, heeft op die wijze voor die periode evenveel pensioenpunten verzameld als haar partner. Punten die verkregen werden vóór de vorming van het koppel of na de scheiding, blijven natuurlijk “eigendom” van het individu dat ze heeft verworven.

Het moet duidelijk zijn dat vele van deze principes reeds deel uitmaken van de bestaande pensioensystemen in ons land. Het is nodig om een actief maatschappelijk debat te hebben rond de concrete uitwerking van deze principes: over de omvang van maxima en minima, over de definitie van en de pensioenopbouw tijdens gelijkgestelde periodes, over de lengte van de

18

referentieloopbaan, over de definitie en de vergoeding voor zware beroepen, over de precieze invulling van de gezinsdimensie. Sommigen vrezen wellicht dat het openen van zulke debatten zal leiden tot minder goede pensioenen.

Wij denken dat een breed gesprek het net mogelijk zal maken om te ontsnappen aan kortzichtig lobbywerk en aan een aanhoudende stroom van veranderingen die het vertrouwen schaden en het pensioensysteem in een ongewenste richting dreigen te doen evolueren.

Solidariteit tussen de cohorten 1: wat zijn echte zekerheden?

Principes Een goed pensioensysteem moet aan de jongeren de waarborg bieden dat ze op het moment van hun pensionering een behoorlijk pensioen zullen krijgen. Maar niemand weet nu hoe de toekomst er over 30 jaar zal uitzien. Er zijn zeer veel onbekenden: de groei van de productiviteit en van de lonen, de veranderingen op de arbeidsmarkt, de impact van de migratie, de kost van het ecologisch beleid‌ Op het eerste gezicht zou men kunnen denken dat aan de jongeren het meeste zekerheid wordt geboden door nu reeds vast te leggen wat het bedrag van hun pensioen in de toekomst zal zijn. Maar dat creÍert slechts een kunstmatig gevoel van veiligheid. Het is mogelijk dat de economie in die dertig jaar zo sterk gegroeid is dat een vastgelegd pensioenbedrag maar net boven (of zelfs onder) de relatieve armoedegrens ligt. Maar het is ook mogelijk dat de economie is ingestort en dat het vastliggende pensioenbedrag overeenkomt met een zeer hoge levensstandaard in de toekomst. In het eerste geval zullen de gepensioneerden zich maar moeizaam in de samenleving kunnen integreren, in het tweede geval is het zeer onwaarschijnlijk dat de jongeren van de toekomst de pensioenbeloften zullen respecteren als de toekomstige ouderen (de huidige jongeren) een veel hoger welvaartsniveau zouden bereiken dan zij.

Puntensysteem Zoals gezegd is het puntensysteem slechts een techniek. In de vorige sectie legden we uit hoe de principes van solidariteit binnen cohorten vorm kunnen krijgen in een puntensysteem. De meeste van deze principes zijn

19

ook aanwezig in de bestaande pensioensystemen in België. Het puntensysteem doet daar niets van af. Het enige voordeel van het puntensysteem is dat het ons dwingt om goed na te denken over een coherente toepassing van deze principes. Op het vlak van de solidariteit tussen cohorten biedt het puntensysteem echter de mogelijkheid om de rechtvaardigheid substantieel te verbeteren. In het puntensysteem wordt de notie van solidariteit tussen ouderen en jongeren immers operationeel gemaakt door de waarde van het punt te koppelen aan de gemiddelde levensstandaard van de bevolking op het moment van pensionering. Op die wijze wordt het basisprincipe van intergenerationele solidariteit “automatisch” geïmplementeerd: de gepensioneerden zijn verzekerd van een levensstandaard vergelijkbaar met de rest van de samenleving en de actieven weten dat hun levenstandaard op dezelfde wijze zal evolueren als die van de gepensioneerden. Op die wijze kan ook aan de jongeren een geloofwaardige belofte gedaan worden en kan hen zekerheid geboden worden over hun toekomstige relatieve welvaartspositie. In dezelfde logica van intergenerationele solidariteit moeten de pensioenen ook welvaartsvast zijn voor degenen die reeds op pensioen zijn. Ze zullen dan stijgen (of dalen) met het gemiddelde brutoloon in de economie. Iedereen zit in dezelfde boot.

Het is verrassend dat dit basisprincipe door sommigen voorgesteld wordt als een loterij. Het is precies het tegenovergestelde: het is een verzekering voor de ouderen én voor de jongeren. Een pensioen in geldtermen vastleggen betekent dat jongeren geconfronteerd worden met een loterij in termen van hun relatieve levensstandaard. De pensioenen laten variëren met die gemiddelde levensstandaard maakt het pensioenbedrag in geldtermen variabel, maar biedt wel de waarborg (de verzekering) dat gepensioneerden een levensstandaard kunnen bereiken die vergelijkbaar is met de anderen in de samenleving. Dit is de enige en de beste zekerheid die we aan jongeren kunnen bieden.

De toepassing van dit principe van intergenerationele solidariteit mag er natuurlijk niet toe leiden dat mensen bij het naderen van hun pensioen in het ongewisse blijven over hun pensioen. Om de mensen toe te laten hun eindeloopbaanbeslissingen op een verstandige wijze te plannen moet de waarde van het punt daarom vastgelegd worden enkele jaren voor het mo-

20

ment van pensionering. Bovendien spreekt het vanzelf dat het pensioenbedrag niet mag afhangen van conjuncturele schommelingen in de economie.

Daarom moet de waarde van het punt gekoppeld worden aan een voortschrijdend gemiddelde van de brutolonen in de laatste jaren voor het moment van pensionering. Als er een tijdelijke inzinking van de economische activiteit is, wordt die door die voortschrijdende gemiddelden opgevangen.

Tot nu toe hebben we nog geen rekening gehouden met de moeilijkheid om de pensioenen te financieren als gevolg van de vergrijzing. Die vergrijzing noopt tot aanpassingen van het systeem, tenzij we zouden aanvaarden dat de pensioenen een onevenwichtig gedeelte van het overheidsbudget innemen en andere maatschappelijke behoeften verdringen. Op welke wijze kunnen die aanpassingen gerealiseerd worden met respect voor de basisprincipes van intergenerationele solidariteit?

Solidariteit tussen de cohorten 2: aanpassingen aan demografische en economische schokken

Principes De aanpassing aan demografische en economische schokken kan gebaseerd zijn op dezelfde principes van intergenerationele solidariteit: in een solidaire samenleving moeten alle generaties hun deel van de lasten dragen of hun deel van de vruchten van de economische groei plukken. Er moet daarom een redelijk evenwicht zijn tussen de inkomens/bijdragen van de actieven en de inkomens van de gepensioneerden De best voorspelbare wijziging in de toekomst is de stijging van de levensverwachting. Die stijging van de levensverwachting geldt enkel voor de toekomstige cohorten en het is dan ook normaal dat in de eerste plaats voor die cohorten de allocatie van de tijd over het leven wordt aangepast.

Andere economische schokken (bijvoorbeeld een sterke stijging van de structurele werkloosheid) moeten opgevangen worden op een wijze die de intergenerationele solidariteit respecteert. Wanneer men zulke schok volledig zou opvangen door een stijging van de bijdragevoet, legt men de last van de aanpassing volledig op de schouders van de actieve bevol-

21

king. Dit is niet alleen onrechtvaardig, het is ook politiek niet haalbaar en de daaruit voortvloeiende stijging van de loonkosten kan de concurrentiepositie van de economie in het gedrang brengen. Verschillende landen zijn daarom gedurende de laatste decennia overgestapt naar een systeem waarbij de bijdragen min of meer vast liggen, en de pensioenen verminderen. Dit is echter ook een extreme oplossing waarbij men nu de last volledig op de schouders van de gepensioneerden legt, en het is gebleken dat dit vooral voor de lage pensioenen nadelig is. Er moet dus gezocht worden naar een tussenweg, waarbij zowel de bijdragen van de actieven als de uitbetaalde pensioenen worden aangepast. Ook is er de mogelijkheid van alternatieve financiering. Op dat laatste punt komen we terug in afdeling 6.

Puntensysteem Om de aanpassing van de pensioenen aan demografische en economische wijzigingen te structureren werden door de CPH automatische aanpassingsmechanismen voorgesteld. De basisprincipes daarvan zijn vastgelegd, maar de concrete invulling werd overgelaten aan het sociale overleg.

De aanpassing aan de stijgende levensverwachting kan op een evidente wijze worden gerealiseerd via de verlenging van de referentieloopbaan. De zekerheid die geboden wordt aan de jongeren is dus een voorwaardelijke zekerheid: ze krijgen een pensioen dat in verhouding staat tot het gemiddelde inkomen op voorwaarde dat ze bereid zijn langer te werken wanneer de levensverwachting stijgt. Zoals gezegd is dit niet onlogisch, vermits zij ook degenen zijn die van die langere levensverwachting genieten.

Bij andere economische schokken zou het echter niet gerechtvaardigd zijn om de last van de aanpassing volledig op de actieve bevolking te leggen via een verlenging van de referentieloopbaan. In die gevallen heeft de CPH een evenwichtig mechanisme voorgesteld dat gebaseerd is op de zogenaamde Musgrave-regel.5 Deze regel legt op dat de verhouding tussen het gemiddelde pensioen en het gemiddelde loon na aftrek van de bijdragen voor pensioenen constant blijft. Deze regel past volledig in de filosofie van intergenerationele solidariteit zoals die ook gehanteerd wordt bij de bepaling van de waarde van een punt. Noteer dat deze aanpassing niet enkel van

22

toepassing is op de nieuwe gepensioneerden. Op het moment dat aan de actieven grotere lasten worden opgelegd en de nieuw uitbetaalde pensioenen verminderen, vereist de intergenerationele solidariteit dat ook tijdelijk van de welvaartsvastheid van de uitbetaalde pensioenen afgeweken wordt.

In het huidige debat blijkt er veel weerstand te bestaan tegen de idee van automatische aanpassingsmechanismen, alsof die een vrijbrief zouden geven voor ongecontroleerde en willekeurige vermindering van de pensioenen.

Dit is onzin. In de huidige situatie kunnen regeringen veranderen wat ze maar willen en op elk door hen gekozen moment. In België is dat tot nu toe geleidelijk gebeurd en zonder grote wijzigingen, in andere Europese landen zijn regeringen veel verder gegaan - en bijna steeds in de richting van een vermindering van de generositeit van het pensioensysteem. De invoering van duidelijk gestructureerde aanpassingsmechanismen, zoals door CPH wordt voorgesteld, biedt niet minder, maar meer zekerheid.

6. Alternatieve financiering en de babyboom

Tot nu toe zijn we er min of meer impliciet van uitgegaan dat er moet gestreefd worden naar een financieel evenwicht van het pensioensysteem zelf. De klemtoon valt dan automatisch op de noodzaak van solidariteit tussen jongeren en ouderen - in de twee richtingen. Het streven naar een kleinere inkomensongelijkheid binnen een cohorte komt tot uiting in de maximum- en minimumpensioenen en in de opbouw van pensioenrechten tijdens gelijkgestelde periodes. Rechtvaardigheid in de samenleving vergt natuurlijk veel meer: daarvoor is een verder gaande herverdeling van arbeids- en vermogensinkomens noodzakelijk. Het pensioensysteem moet tegen deze bredere achtergrond geprojecteerd worden.

Nochtans denken wij dat er goede redenen zijn om te streven naar financieel evenwicht van het pensioensysteem zelf. Het zou van grote kortzichtigheid getuigen om te aanvaarden dat een onevenredig deel van het overheidsbudget naar de pensioenen gaat, wanneer er ook middelen moeten gevonden worden voor die andere maatschappelijke uitdagingen.

De CPH heeft hierop nochtans één grote uitzondering gemaakt. De gevolgen van de babyboom vormen een speciale situatie omdat ze tijdelijk zijn

23

en (vooral) omdat het beleid zéér lang heeft gewacht om er adequaat op te reageren. Noch de verlenging van de loopbanen, noch de andere automatische aanpassingsmechanismen binnen het puntensysteem zullen voldoende zijn om de gevolgen van de babyboom op te vangen. Het is daarom noodzakelijk om bijkomende middelen voor de financiering van de pensioenen van de grote baby boom generatie te voorzien. In principe kunnen die uit verschillende bronnen komen, maar de CPH heeft in de eerste plaats aan een vermogensbelasting gedacht. Zulke vermogensbelasting zal overigens vooral (maar niet uitsluitend) rijke ouderen treffen.

Besluit

N

De voorstellen van de Commissie Pensioenhervorming vloeien voort uit een expliciete opvatting over intra- en intergenerationele solidariteit, die vertaald kan worden in een reeks van concrete principes. Bovendien heeft de Commissie expliciet geprobeerd om een systeem uit te werken dat geloofwaardige beloften doet aan alle groepen van de samenleving. Het puntensysteem is slechts een flexibele techniek die het mogelijk maakt deze principes op een transparante wijze te implementeren en voldoende ruimte laat voor sociaal overleg. We hebben behoefte aan een eerlijk debat over deze basisprincipes. Misschien zal het pensioensysteem niet volledig instorten wanneer zijn architectuur niet herdacht wordt, maar het zal in elk geval niet meer functioneel zijn in een wijzigende samenleving. Soms is moed nodig om hervormingen door te voeren, wanneer men de solidariteit wil redden.

1. Beide auteurs waren lid van de Commissie Pensioenhervorming 2020-2040 en zetelen nu ook in de Academische Raad die geacht wordt de pensioenhervorming te begeleiden. Ze schrijven deze bijdrage in eigen naam.

2. Het volledige rapport (“Een sterk en betrouwbaar sociaal contract”) kan gevonden worden op http://www.academischeraadpensioenen.be/docs/nl/rapport-062014-nl.pdf. De Commissie bestond uit Jos Berghman (+), Jacques Boulet, Bea Cantillon, Pierre Devolder, Jean Hindriks, Ria Janvier, Alain Jousten, Françoise Masai, Hans Peeters, Gabriel Perl, Erik Schokkaert, Yves Stevens, Guy Van Camp, Frank Vandenbroucke en Koen Vleminckx. We zullen verder in deze tekst verwijzingen naar het rapport aanduiden met CPH. 3. Zie bv. Patrick Deboosere, 2018, De pensioenhervorming, KO op punten, Samenleving en politiek 25(2), 67-75.

4. Een omstandige beschrijving van de minimumregelingen kan de lezer terugvinden in bijlage 5 van het rapport van de Commissie Pensioenhervorming 2020-2040 (http://www.academischeraadpensioenen.be/docs/ nl/062014-bijlage-3-1.pdf).

5. Richard Musgrave (1986), «A reappraisal of Financing Social Security», in Public Finance in a Democratic Society, Vol. 2, New York Press.

24

Moet de EU een militaire grootmacht worden?

Jos Bosmans Ere-regeringscommissaris van KU Leuven

M

et een zeker triomfalisme stonden op 13 december 2017 de ministers van Defensie en Buitenlandse Zaken van de Europese Unie voor de gebruikelijke groepsfoto. Ze vierden immers een historische beslissing van de Europese Raad: de oprichting van een nieuwe Europese structuur, de “Permanent Structured Cooperation“, bekend als PESCO. Hierbij beloofden de lidstaten in een juridisch bindend akkoord intensief samen te werken op het vlak van defensie. Commissievoorzitter Juncker verklaarde: “de schone slaapster in het Verdrag van Lissabon werd door deze overeenkomst gewekt “. Volgens Juncker moet de EU niet alleen over “soft power” kunnen beschikken maar in het kader van de nieuwe geopolitieke machtskaders ook over de nodige militaire “hard power “. De Europese ambitie voor de uitbouw van een Europese defensie moet dringend worden opgekrikt. Enkel zo kan Europa in deze multi - polaire wereld op Europa een grootmacht worden.

“Make Europe great again”, naast de andere grootmachten, de slogan van president Trump parafraserend. De burgers verwachten immers, volgens de uitslag van een Eurobarometer enquête, dat Europa hen beschermt en hen kan verdedigen. De viering van de PESCO was een knappe pr-stunt en een Europees antwoord op de populistische sceptici die de hele EU constructie in vraag stellen. Europa kon zelfs op het delicate vlak van de defensie effectief als een blok samenwerken. De EU kreeg dankzij dit akkoord een stevige duw in de rug.

25

Ontstaan

De viering rond de PESCO kwam deels onverwacht hoewel er lang naar uitgekeken was. Onverwacht omdat dit akkoord op relatief korte tijd tot stand kwam. Desalniettemin pleitten verschillende Europese leiders reeds sinds 2009, na de goedkeuring van het verdrag van Lissabon, voor een intense samenwerking op het vlak van de defensie. Zij botsten echter op een on- inneembare muur. Vooral de Britten hebben jarenlang defensie als het beleidsterrein van de NAVO beschouwd. Na de onverwachte Brexit werd de opening naar een defensiedebat in de EU snel gemaakt. Doch hebben vooral twee andere feiten een doorslaggevende rol gespeeld. Zo was de verkiezing van de Amerikaanse president Trump een versneller voor deze samenwerking. Hij vond de NAVO immers achterhaald en beschuldigde terzelfder tijd de Europese lidstaten ervan jarenlang te profiteren van de Amerikaanse belastingbetaler omdat ze hun eigen defensie veel te weinig financierden.

Voor de Europese regeringen klonken deze woorden als een ware wake-up call waar ze niet doof voor konden blijven. Maar ook een tweede feit spoorde hen aan om de defensie op de agenda te zetten. Vooral de Oost-Europese lidstaten waren in paniek gebracht door de agressiviteit aan hun Oostgrens: de annexatie van de Krim in 2014 en zeker de georganiseerde agitatie in Oost-Oekraïne door de Russische “groene mannetjes” vormden een gevaar voor de eigen veiligheid. Ze eisten daarom van zowel de NAVO als de EU een bijkomende bescherming door op eigen grondgebied troepen van NAVO lidstaten te stationeren. Dit zou de Russische Beer in bedwang moeten houden. Zo werd de weg vrijgemaakt om ook op Europees vlak stappen te zetten naar een versterking en uitbouw van de Europese defensie.

De Europese Commissie werd voortrekker van deze politiek: haar visie werd uitgewerkt in een “globale strategie” en verder geconcretiseerd in het “Defensieactieplan”. Sleutelwoorden in deze documenten werden “de strategische autonomie”, “coördinatie”, “efficiëntie”, “ besparingen”, en de “Europese defensie industrie”. Met een tweetal instrumenten zou de versterking van de Europese defensie gerealiseerd kunnen worden: een Europees defensiefonds (EDF) en een jaarlijkse evaluatie om de evolutie van de samenwerking te onderzoeken. Volgens de Commissie waren dit de uitgelezen beleidsmiddelen om de lidstaten te overtuigen tot een nieuwe aanpak van de Europese defensie.

26

Zoals in het verleden hanteerde de Commissie subsidiëring als techniek om het gewenste beleid te activeren. De oprichting van een Europees defensiefonds was het gedroomde middel. Dit nieuwe fonds zal voor de lidstaten twee strategische opties kunnen realiseren: de subsidiëring van het militair wetenschappelijk onderzoek enerzijds en de subsidiëring en financiering van de aankoop en ontwikkeling van technologisch geavanceerd wapenmateriaal anderzijds.

Voor de lidstaten die nog aarzelden om hun defensie - de hoeksteen van de nationale soevereiniteit - op Europees niveau te brengen was die extra financieringskans aanlokkelijk. Daarenboven zouden de lidstaten, volgens de Commissie, door intensiever samen te werken belangrijke budgettaire besparingen kunnen realiseren: niet minder dan 25 tot 100 miljard Euro per jaar. Nog volgens de Commissie zou de zoektocht naar strategische autonomie maar kunnen slagen als de wapenindustrie ook zou worden versterkt.

Door het lobbywerk van deze industrie leverde de Europese Commissie documenten af waarin de financiële ondersteuning centraal stond. De industrie vormt in de visie van de Commissie immers de ruggengraat van een eigen militair apparaat. Daarnaast waren de lidstaten sterk geïnteresseerd in de mogelijke tewerkstellingseffecten in de eigen defensie industrie. Nu reeds zijn 400.000 hooggeschoolde werknemers rechtstreeks en 1.200.000 werknemers onrechtstreeks in deze bedrijven tewerkgesteld. En laten tewerkstelling en economische groei nu net magische begrippen zijn om iedere politieke weerstand te breken.

Alle Europese instanties (de Raad, de Commissie, het Europees Parlement) waren enthousiast over de piste van de versterkte militaire weg. Europa zou met meer gezag en macht op het internationale niveau kunnen optreden.

Hiermee werd het roer in het Europese beleid omgegooid en een breuk met het tot heden gevoerde beleid gerealiseerd. Voor de eerste maal zal Europa nu ook militair wetenschappelijk onderzoek ondersteunen in zowel bedrijven als wetenschappelijke instellingen en tegelijkertijd de aankoop van wapens mee financieren.

De vraag rijst echter of Europa dat zichzelf het resultaat noemt van de visionaire vredeswil van de stichters en zichzelf internationaal uitdraagt als een

27

vredesproject, hiermee de juiste weg voor de toekomst heeft gekozen. Vrede door meer bewapening blijft immers een gevaarlijke dubbelzinnigheid. De risico’s van deze stellingname zijn gekend. In de hele menselijke geschiedenis wordt deze mening - overal ter wereld - door de gevoerde oorlogen tegen gesproken.

Het actuele Europese defensie beleid roept een hele resem vragen en bedenkingen op. Slechts een drietal komen hier aan bod: Draagt de EU bij aan een nieuwe wapenwedloop?

Zowel president Trump, president Poetin en secretaris-generaal van de NAVO Stoltenberg, beweerden onlangs dat zij geen nieuwe wapenwedloop wensen. Maar de dagelijkse informatie over de verhogingen van de defensieuitgaven spreken deze geruststellende woorden tegen. Men staat huiverig tegenover de term wapenwedloop. Iedereen vindt nu immers dat de dwaze wapenwedloop tijdens de Koude Oorlog een fout beleid was, waarvan de sporen nog steeds niet zijn uitgewist. Iedereen hoedt er zich dus voor om mede verantwoordelijk te worden voor een zelfde historische vergissing. Ondanks jarenlange onderhandelingen blijft de wereld immers bedreigd door de overkill capaciteiten die de twee ideologische blokken, NAVO en Warschaupact opbouwden. De restanten van die strijd tussen de twee machtscentra zijn nog steeds niet weggewerkt: van de 68.000 atoomwapens die op het hoogtepunt van de Koude Oorlog waren opgebouwd zijn er nog steeds 15.000 ter beschikking. De overkill mogelijkheid blijft aanwezig zeker nu ook, naast de VS en Rusland, zeven andere landen over atoomwapens beschikken. Maar nu dreigt er dus een nieuwe dure nucleaire wedloop waarbij de VS het voortouw neemt.

In januari 2018 werd door de Amerikaanse regering een document verspreid over het toekomstige beleid inzake atoombewapening. De kern van dit beleid is het zogenaamde moderniseringsprogramma - reeds onder president Obama beslist - dat in de volgende 30 jaar niet minder dan $ 1,7 biljoen zal kosten en waaraan Europa ook financieel zal moeten bijdragen.

Deze kostelijke operatie wordt nu reeds gestart en past in de budgettaire plannen van President Trump. Voor de begrotingsjaren 2018 en 2019 heeft hij het defensiebudget reeds kunnen optrekken tot respectievelijk 700 en

28

716 miljard dollar; zelfs voor de Amerikaanse budgettaire geschiedenis historisch hoge beVolgens SIPRI, het Zweeds dragen. En de EU volgt in 2017 als tweede expertisecentrum inzake bewapening, hoogste ter wereld met 242 miljard.1 Bovenheeft de wereld in 2016 1686 miljard dien beloofden de EU - lidstaten in het kader Euro uitgegeven aan bewapening. van de NAVO reeds in 2014 de defensiebudHierbij rijst de vraag of de wereld getten op te trekken tot 2% van het BNP teveiliger is geworden door deze steeds gen 2024.2 Als de lidstaten deze belofte wilhogere bewapeningsuitgaven. len waarmaken zullen ze bijkomend 114 miljard moeten vinden; ze zullen dan samen 386 miljard aan defensie uitgeven. Aldus voedt ook de EU mede de dialectiek van de internationale wapenwedloop.3 Terwijl de EU in de motivering van de Europese defensieplannen mogelijke besparingen voorspiegelt zien we net het tegenovergestelde gebeuren: steeds hogere militaire uitgaven zullen het logisch gevolg zijn van deze plannen. Besparingen zijn echter zeer hypothetisch geworden. Via het EDF zou men, dank zij rationalisaties door gezamenlijke aankopen ook afbouwprogramma’s moeten financieren om de sociaal –economische gevolgen van de wapenbeperking op te vangen. De EU zou daarom eerst het beleid moeten focussen op de realisatie van de besparingen vooraleer er sprake kan zijn van steeds hogere budgetten.

Dreigt de EU door de ondersteuning van de wapenindustrie een eigen moeilijk beheersbaar militair industrieel complex te installeren?

Door sterk de klemtoon te leggen op de uitbouw van een Europese defensie industrie legt Europa ook de basis voor de creatie van een Europees militair industrieel complex dat het toekomstige defensiebeleid in de toekomst sterk zal beïnvloeden. Hierbij wordt vaak verwezen naar het Amerikaanse voorbeeld. President Eisenhower sprak, bij zijn afscheid in 1961, reeds over de gevaren van het zogenaamde. “Militair Industrieel Complex “. Op basis van eigen ervaring verwees hij naar de risico’s van de overdreven invloed van de defensiesector op het regeringsbeleid.4 Vaak spreekt men van de “ijzeren driehoek” waarbij het defensieapparaat, de defensie industrie en de overheid een op elkaar inwerkende invloed hebben. Niet de noodzaak van veiligheid en verdediging wordt het criterium maar wel het lobbywerk van de industrie die een permanente productie nodig heeft voor overleving en winst. Het beleid van de overheid wordt hierbij constant “gegijzeld” door de combinatie

29

van de belangen van industrie en de militaire lobby. Hierbij speelt ook de realisatie van wetenschappelijk onderzoek die resultaten in Als de EU de goedgekeurde militaire productie willen nemen. Het gevolg is een opplannen verderzet wordt de belofte waartse spiraal van steeds technologisch hoom meer budgetten voor duurzame gere en dus destructievere wapens. Naast de ontwikkeling vrij te maken compleet industrie zien we echter ook steeds meer een irrealistisch of utopisch. vierde pijler die zich bij deze driehoek voegt: de “Thinktanks”, intellectuele studiecentra, die de politieke, sociale, economische en militaire argumenten ontwikkelen om voor zowel beleidsmakers als het grote publiek de bijkomende militaire uitgaven te verdedigen. Ook de lobbyorganisaties, gefinancierd door defensiebedrijven, spelen een actieve rol bij het ontwikkelen van concepten die aan de overheid worden overgelegd. In Amerika ziet men in de in de dagelijkse praktijk dat deze combinatie van belanghebbenden een steeds grotere rol speelt. Zelfs in de huidige regering worden belangrijke topfuncties ingevuld door leden die rechtstreeks uit de defensiebedrijven komen en tijdelijk een overheidsfunctie waarnemen.

Om te voorkomen dat Europa dezelfde weg opgaat, moet men – zeker via het Europees Parlement - de risico’s van dergelijke organisatie van het defensiebeleid durven onderkennen. Er moeten klaar en duidelijk regels worden opgesteld om de permanente belangenvermenging via functies te vermijden.

Zal de EU door de militaire keuzes nog een rol kunnen spelen bij de ontwapeningsbesprekingen?

Door de uitvoering van de defensieplannen heeft de EU zich, deels vrijwillig, op het spoor gezet van een verdergaande bewapening en militarisering. Nergens vinden we in de documenten verwijzingen naar een noodzakelijke wapenbeheersing of ontwapening. Europa heeft zich als het ware gevangen gezet in de logica van de verdergaande bewapening, van een onvermijdbare wapenwedloop. Wie de cijfers van de militaire uitgaven van de laatste jaren vergelijkt met deze van het begin van deze eeuw stelt vast dat de stijging van de uitgaven spectaculair is. Volgens SIPRI, het Zweeds expertisecentrum inzake bewapening, heeft de wereld in 2016 1686 miljard Euro uitgegeven aan bewapening. Hierbij rijst de vraag of de wereld veiliger is gewor-

30

den door deze steeds hogere bewapeningsuitgaven. Op deze vraag zal iedereen negatief antwoorden. En door de reeds gekende plannen van de diverse landen weet men dat deze uitgaven in de nabije toekomst nog sterk zullen toenemen. Mede dank zij de substantiële bijdrage van de EU. De VN, een piste naar de Utopie?

Men kan Guterres, VN-secretaris-generaal, alleen maar steunen bij zijn aankondiging dringend gesprekken te organiseren over een wapenbeheersing en mogelijke stappen naar ontwapening. Deze onderhandelingen zijn meer dan ooit nodig nu wij op de drempel staan van een nieuwe fase in de wapenwedloop: steeds meer landen hebben studies opgezet naar de “ Artificiële Intelligentie” en de zogenaamde “Robot Killers” of “autonome wapens”. Experten waarschuwen steeds luider voor de gevaren. Een verdere wapenwedloop lijkt inderdaad steeds onredelijker en kan leiden tot meer oorlogsgevaar en onveiligheid. Ook de EU wil op dit terrein wetenschappelijk onderzoek financieren.

De EU zou zich in deze materie terughoudend moeten opstellen in plaats van het voortouw te nemen wil ze het beeld van vredesproject in stand houden.

De EU moet daarom, ook in het kader van de strategische autonomie durven afwijken van de lijn vastgelegd door de Amerikaanse regering die nu steeds meer de nadruk legt op militaire oplossingen en die uitgetekend is met de intentie de Amerikaanse militaire hegemonie te blijven verdedigen.

Zal Europa een eigen stellingname durven verdedigen door vooralsnog de plannen van uitgavenverhogingen te wijzigen? Of zal de EU zich verschuilen - in de coulissen van de NAVO - zoals onlangs gebeurde bij de besprekingen in de VN-Algemene Vergadering over het wereldwijde verbod van de nucleaire wapens? Tot heden huldigt de EU de regel dat men zich eerst moet bewapenen om te kunnen ontwapenen. Het was deze merkwaardige en in wezen absurde redenering die tijdens de Koude Oorlog beide partijen tot de meest irrationele beslissingen heeft geleid. De wapenwedloop kent immers geen bovengrens. Hij kan slechts worden beperkt of afgeremd door, zonder naïef te worden, vertrouwen wekkende projecten en plannen te maken, informatie uit te wisselen, dialoog en overleg te organiseren, win – winsituaties te creëren…De EU moet opnieuw de weg van de gepaste “detentepolitiek” van de jaren 70 durven bewandelen, ondanks de huidige schijnbare hopeloze politieke situatie.

31

Sinds 2014 roept de ”Globale campagne in verband met de militaire uitgaven” alle landen op om 10% per jaar minder te besteden aan militaire uitgaven. Ook dit jaar wordt van 14 april tot 3 mei deze campagne wereldwijd gevoerd. Deze actie stelt voor de militaire uitgaven stapsgewijs te verminderen en vooral te kijken naar positieve sociale investeringen die met de vrijgekomen bedragen kunnen worden verwezenlijkt. Met 10% minder militaire uitgaven wereldwijd kunnen inderdaad belangrijke stappen gezet worden in de realisatie van de 17 Doelstellingen Duurzame Ontwikkeling 2030.5 Deze in 2015 door alle landen plechtig ondertekende VN-campagne wil op 17 domeinen de sociaaleconomische en menselijke ontwikkeling stimuleren.

Een 10 % reductie zou jaarlijks 168 miljard euro vrijmaken, voortgaand op de bovenvermelde cijfers van SIPRI, een hoger bedrag dan de optelsom van alle officiële bedragen voor de ontwikkelingssamenwerking. Zo kan bijvoorbeeld de doelstelling de bestrijding van de “honger en extreme armoede” tegen 2030 effectief worden aangepakt met 13% van het totale bedrag; de doelstelling “opvoeding voor elk kind“ wordt gerealiseerd met 12%. Het onderzoek naar alternatieve bestedingsmogelijkheden voor de militaire uitgaven noemt men de opportuniteitskosten. Dit kan utopisch lijken maar is betekenisvol. Het kan inspirerend en motiverend werken. Durft de EU de opportuniteitskosten van de eigen militaire plannen berekenen? Welke objectieven van de actie Duurzame Ontwikkeling 2030 kunnen gerealiseerd worden met de middelen die de EU jaarlijks supplementair in de wapenrace stort?

N

Als de EU de goedgekeurde militaire plannen verderzet wordt de belofte om meer budgetten voor duurzame ontwikkeling vrij te maken compleet irrealistisch of utopisch. Dit is nu reeds met zekerheid te voorspellen.

Volgens de Mc Kinsey analyse betreft het bedragen van de28 EU lidstaten samen met Noorwegen.

Ook in het kader van de PESCO heeft de EU zichzelf juridisch verbonden de defensiebudgetten te verhogen. Dit gaat verder dan de NATO belofte.

Rusland heeft volgens SIPRI in 2016 69 miljard en China 215 miljard voor de defensie uitgegeven.

Door de defensie industrie te versterken legt de EU bovendien de basis voor de expansie van de Europese wapenhandel die op zijn beurt in sommige regio’s de spanningen opdrijft en dus een regionale wapenwedloop stimuleert.

Bij de ondertekening van het Klimaatakkoord in Parijs hebben de Industrielanden ook al beloofd 100 miljard dollar ter beschikking te stellen voor de bestrijding van de effecten klimaatopwarming in de ontwikkelingslanden.

32

Bedrijven en mensenrechten: België hinkt achterop Huib Huyse Hoofd onderzoeksgroep duurzame ontwikkeling HIVA

E

en nieuwe studie van HIVA-KU Leuven licht het Belgische beleid en regelgeving door op het vlak van bedrijven en mensenrechten. De onderzoekers vragen zich af of de Rana Plaza ramp in Bangladesh, op 24 april exact 5 jaar geleden, ook in België leidde tot tastbare veranderingen in de bedrijfswereld. Daarom kijkt de studie naar acties van de Belgische overheid die er voor moeten zorgen dat Belgische bedrijven mensenrechtenschendingen vermijden in hun toeleveringsketens, en indien nodig, verantwoordelijkheid opnemen om schendingen samen met de leverancier op te lossen. De situatie in Nederland, Duitsland en Frankrijk wordt vergeleken met die in België. In die landen leidde de ramp in Bangladesh tot een breed maatschappelijk debat en nieuwe beleidsinitiatieven. Niet zo in België. België loopt achterop in het vertalen van nieuwe internationale richtlijnen over duurzame toeleveringsketens.

Het rapport vertrekt van de vaststelling dat, naast de bijdrage aan economische ontwikkeling en jobcreatie, de bedrijfswereld blijft worstelen met serieuze sociale- en milieuproblemen in haar toeleveringsketens. Die doen zich voor in quasi alle sectoren, maar in kritische sectoren zoals kleding, natuurlijke grondstoffen, elektronica, en de bankensector zijn heel wat problemen gedocumenteerd. In België waren er de voorbije maanden onder meer kritische dossiers over de diamantsector waar er bezwarende informatie naar boven komt over het Kimberley certificatiesysteem; de bankensector, waar een grootbank investeringen heeft bij een goudmijnbouwbedrijf dat het niet

33

In Nederland, Duitsland en Frankrijk leidde de ramp in Bangladesh tot een breed maatschappelijk debat en nieuwe beleidsinitiatieven. Niet zo in België. België loopt achterop in het vertalen van nieuwe internationale richtlijnen over duurzame toeleveringsketens.

te nauw neemt met mens en milieu; de voedingssector waar vijf inkoopcentrales de hele Europese markt beheersen en zo hun macht misbruiken; en de kledingsector die nog altijd geen zicht heeft op de risico’s in haar toeleveringsketens.

De Rana Plaza ramp in Bangladesh, beschreven in het Eerste Woord in dit nummer, blijft internationaal een keerpunt in dit debat. De ramp illustreerde op pijnlijke wijze dat de ‘eerste generatie’ van acties van bedrijven onder de noemer van maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) niet of nauwelijks leidde tot voelbare verbetering in het Zuiden. Ze waren ad-hoc en vrijblijvend, vooral gericht op het verbeteren van de reputatie van bedrijven door de steun aan bijvoorbeeld NGO-projecten, het opzetten van stichtingen met een goed doel, of het uitwerken van interne gedragscodes. In dezelfde periode ontstond een hele ‘industrie’ van audit bureaus en consultants die worden ingezet om sociale audits te doen bij leveranciers. Na verloop van tijd bleek echter uit onafhankelijk studiewerk dat de kwaliteit van die audits sterk verschilt, en in veel gevallen niet leidde tot tastbare verbeteringen. Ook de rol van de internationale bedrijven zelf, bijvoorbeeld de druk die ze uitoefenen op leveranciers door hun machtspositie in de keten te misbruiken, bleef grotendeels buiten schot.

Rana Plaza zorgde dus letterlijk en figuurlijk voor schokgolven doorheen het internationaal MVO landschap. Het gebouw was zonder problemen door audits geraakt terwijl het eigenlijk op instorten stond, het werd een symbool voor het falende MVO beleid. Op internationaal niveau gaf de ramp een sterke impuls aan de erkenning en toepassing van de VN richtlijnen voor bedrijven en mensenrechten (2011) die twee jaar eerder tot stand kwamen.

De richtlijnen stellen dat bedrijven de expliciete maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben om mensenrechten te respecteren voor hun hele toeleveringsketen. Onafhankelijk van waar schendingen plaatsvinden (in het eigen bedrijf, bij directe leveranciers, of bij verdere onderaannemers).

Daarnaast dienen bedrijven risico’s op eventuele mensenrechtenschendingen in hun keten in kaart te brengen, en het nodige te doen om schendingen

34

zoveel mogelijk te vermijden. Worden er schendingen van de arbeidsrechten vastgesteld in de toeleveringsketen, dan is het een gedeelde verantwoordelijkheid van zowel het inkopende bedrijf als de leverancier om deze problemen op te lossen en in de toekomst te voorkomen. De richtlijn is van toepassing op alle bedrijven, ongeacht hun grootte en de sector waar ze werkzaam zijn. België keurde deze richtlijn mee goed in 2011.

De discussie over deze complexe problematiek kreeg pas echt ‘handen en voeten’ door de introductie van het concept ketenverantwoordelijkheid (human rights due diligence of HRDD afgekort). Ketenverantwoordelijkheid verwijst expliciet naar de tweede pijler van de VN richtlijn van 2011, namelijk de verantwoordelijkheid van bedrijven om mensenrechten te respecteren in hun bedrijfsvoering, en/of productie- en toeleveringsketen. De andere twee pijlers, de plicht van de staat om mensen te beschermen tegen schendingen door bedrijven, en de gedeelde verantwoordelijkheid van bedrijven en overheden om slachtoffers van schendingen toegang tot recht en genoegdoening te geven, kunnen echter niet los gezien worden van de verantwoordelijkheid van bedrijven (pijler 2). De pijlers vullen mekaar aan en dienen samen uitgevoerd te worden. Overheden spelen dus een belangrijke rol in het verhaal,

Grote OESO conferentie over HRDD in de kleding- en textielsector in januari 2018

In een druk bijgewoonde OESO conferentie in Parijs eind januari 2018 konden experten, overheden en bedrijven de laatste ontwikkelingen volgen over de implementatie van de HRDD richtlijnen voor de kleding- en textielsector. Op de conferentie bleek onder meer dat de HRDD richtlijnen steeds vaker opduiken als referentiekader in nieuwe internationale regelgeving, onder meer in de VS en Europa. Ook China en Indië willen hun eigen bedrijven vertrouwd maken met het HRDD kader. Daarnaast verschuift de aandacht meer en meer naar de KMO’s die actief zijn in de sector. De specifieke problemen en uitdagingen bij KMO’s worden in kaart gebracht, en specifieke richtlijnen die beter aansluiten bij hun realiteit worden uitgewerkt. Er lopen ook pilootprojecten.

Het Better Work programma van IAO organiseert training voor KMO’s op het vlak van HRDD, onder meer bij kleine bedrijfjes in Egypte die onder licentie producten met Walt Disney logo produceren.

35

zowel om het beleidskader uit te werken, sensibilisering te ondersteunen, een forum voor overleg tussen actoren aan te bieden, en bindende maatregelen uit te werken.

Ondertussen is HRDD als concept aan een steile opmars bezig. Er bestaan sectorspecifieke gidsen die haarfijn uitleggen wat HRDD juist betekent voor een bepaalde sector, en hoe die in de praktijk gebracht kunnen worden (zie box).

Bij de vertaling van de VN richtlijnen naar een nationaal beleid leggen overheden verschillende klemtonen in het belang dat ze hechten aan het versterken van het wetgevend- en beleidskader versus meer vrijwillige initiatieven. In Duitsland en Nederland werd er sterk geïnvesteerd in partnerschappen tussen bedrijven en het middenveld, terwijl Frankrijk de wetgevende kaart trok.

Wat weten we al over de effectiviteit van de partnerschappen in Nederland (“convenanten”) en Duitsland (“bündnis”)? In beide landen zijn de initiatieven nog in volle ontwikkeling. De overheid faciliteert overleg tussen bedrijven en middenveldorganisaties op sectorniveau om te komen tot een reeks van afspraken over ketenzorg, en –transparantie van individuele bedrijven.

Door middel van deze initiatieven bundelen deze partijen hun krachten om samen te werken aan concrete verbetering en verduurzaming van de internationale productieketens. In Nederland zijn er al convenanten afgesloten voor zes sectoren, waaronder kleding en textiel. In beide landen liepen de partnerschappen, zeker die in de kleding- en textielsector, stevig in de kijker. Er was veel aandacht vanuit het middenveld, de media en het brede publiek.

Het is nog te vroeg om een finale balans op te maken, toch tekenen zich al bepaalde patronen af. Deze ‘tweede-generatie’ partnerschappen onderscheiden zich van hun vroegere ‘MVO’ voorgangers door aan de vrijwillige deelname van bedrijven een aantal bindende maatregelen te koppelen (bekend maken van hun leveranciers, het verplicht in kaart brengen van risico’s, het opstellen van actieplannen, …). Ze zijn daardoor minder vrijblijvend dan bestaande initiatieven zoals de VN Global Compact. Bij de Global Compact onderschrijven bedrijven een soort van gedragscode, maar is er geen systematische opvolging en zijn er geen consequenties bij niet-nale-

36

ving. De partnerschappen zijn dan weer minder streng dan bijvoorbeeld het veiligheidsakkoord in Bangladesh, dat tot stand kwam na de Rana Plaza ramp. Dit akkoord tussen grote kledingbedrijven, de vakbond IndustriAll en andere middenveldorganisaties is juridisch afdwingbaar en kan bij niet-naleving serieuze gevolgen hebben voor zowel leveranciers als de inkopende bedrijven. Een knelpunt bij de Nederlandse en Duitse partnerschappen is het ontbreken van lange termijn doelstellingen voor de bedrijven die deelnemen aan een partnerschap in hun sector. Het blijft onduidelijk hoever de ketenverantwoordelijkheid juist reikt, hoe het zal opgevolgd worden, en wat de gevolgen zijn van niet-naleving.

Frankrijk is een voortrekker op het vlak van bindende regelgeving voor bedrijven en mensenrechten. De nieuwe wet over ketenverantwoordelijkheid verplicht de 200 grootste Franse bedrijven om de risico’s in hun ketens in kaart te brengen, en de nodige systemen op te zetten zowel voor preventief opzet als voor remediëring. Er staan strenge boetes op het niet naleven van de regelgeving. Er is een eerste testcase tegen Samsung, maar nog geen uitspraak. De uitvoering van de wet zit nog in een opstartfase, dus is het te vroeg om uitspraken te doen over de effectiviteit ervan.

Uit de HIVA-studie blijkt dat België achterop hinkt in vergelijking met de buurlanden door het uitblijven van een beleidskader dat Belgische bedrijven aanzet om hun toeleveringsketens te verduurzamen. België heeft recent wel een Nationaal Actieplan uitgewerkt over bedrijven en mensenrechten, maar dat plan beperkt zich tot het oplijsten van lopende initiatieven en de opsomming van veelal vaag geformuleerde beleidsintenties. De Belgische overheid zet vooral in op sensibilisering van bedrijven en het ondersteunen van vrijwillige initiatieven, zoals bijvoorbeeld het SDG Charter, dat bedrijven en het middenveld aanmoedigt om bij te dragen aan de duurzame ontwikkelingsdoelen van de VN. Er zijn bovendien geen extra middelen voorzien voor de uitvoering van het plan. Internationaal is er nochtans een duidelijke trend naar meer bindende afspraken en regelgeving. Een groeiend aantal landen schaart zich bijvoorbeeld achter het idee van een bindend VN -verdrag dat kan zorgen voor een ‘harde’ onderbouw voor de UNGP richtlijnen, geïnspireerd op de nieuwe Franse wet over ketenverantwoordelijkheid.

37

8 principes voor een beleidsbeïnvloeding agenda voor het middenveld

De studie suggereert een 8-tal principes bij het uitvoeren van toekomstig beleidswerk: 1. Werk met een sectorspecifieke benadering, maar met voldoende aandacht voor een sector-overstijgende logica.

2. Bouw zoveel mogelijk verder op bestaande initiatieven en structuren.

3. Ondersteun initiatieven met een actieve rol voor de overheid en/of internationale organisaties.

4. Vraag aandacht voor de aankooppraktijken van internationale bedrijven (‘price squeeze’ en ‘time squeeze’).

5. Zet niet enkel in op sociale audits om toeleveringsketens te verduurzamen.

6. Benader het middenveld als een ecosysteem dat collectief de nodige rollen opneemt.

7. Werk met een wetenschappelijk onderbouwde beleidsvisie en veranderingstheorie.

8. Bouw verder op de sterktes van de Belgische context

Daarnaast blijkt uit de studie dat, in vergelijking met hun zusterorganisaties in de drie buurlanden, slechts weinig Belgische sectorfederaties concrete engagementen opnemen rond ketenverantwoordelijkheid. In sommige sectoren vraagt men dat leveranciers certificaten van sociale audits voorleggen, maar onderzoek leert dat de kwaliteit van die audits sterk wisselt. De kosten voor het uitvoeren van de audits en de bijhorende verbeteracties kunnen bovendien meestal niet doorgerekend worden in de prijs van het product. Daardoor blijft de werkelijke impact van sociale audits op de werknemers beperkt. Met uitzondering van enkele individuele bedrijven, wordt de verantwoordelijkheid voor de werkomstandigheden bij leveranciers grotendeels van zich afgeschoven.

Het Belgisch debat over duurzame toeleveringsketens lijkt daarmee vast te zitten in een MVO visie, waarbij bedrijven weinig weten over de risico’s in hun toeleveringsketens, de overheid terugdeinst om een ambitieuzer

38

beleidskader uit te werken, en het middenveld voorlopig nog onvoldoende kan wegen Er is een nood om het maatschapom het debat aan te zwengelen. De buurlanpelijk debat te verschuiven van het den tonen dat het mogelijk is ketenverantvrijblijvende, ad-hoc maatschapwoordelijkheid op de beleidsagenda te krijpelijk verantwoord ondernemen gen. Het middenveld speelde daarbij telkens (“wij steunen een goed doel”) naar een belangrijke rol (box 2). Tot slot, doet het ketenverantwoordelijkheid (verantHIVA rapport vier voorstellen om België tewoordelijkheid opnemen voor eigen rug aansluiting te laten vinden bij de kop van productieketen en bedrijfsvoering) het Europees peloton: • De nood om het maatschappelijk debat te verschuiven van het vrijblijvende, adhoc maatschappelijk verantwoord ondernemen (“wij steunen een goed doel”) naar ketenverantwoordelijkheid (verantwoordelijkheid opnemen voor eigen productieketen en bedrijfsvoering). Dat houdt ook in dat de Belgische overheid niet enkel haar sensibiliserende taak opneemt naar bedrijven, maar werkt aan een beleidskader met een mix van vrijwillige en bindende maatregelen.

• Het versterken van een nationale instantie die bevoegdheid krijgt om een Belgisch HRDD beleid uit te werken en te implementeren. In de buurlanden speelde onder meer het nationale mensenrechteninstituut en/of de sociaaleconomische raad een sleutelrol in het voeden en implementeren van het beleid rond duurzame toeleveringsketens. In België ontbreekt er een instantie met dit mandaat. Dit vergt een duidelijk beleidskader en investeringen in structuren.

• Belgische initiatieven laten verder bouwen op bestaande en nieuwe HRDD-gerelateerde initiatieven op VN- en EU-niveau, zoals het voorstel van het Europese parlement om ketenzorg verplicht te maken voor de kledingsector.

• Tot slot, meer gebruik maken van het potentieel van bestaande HRDD instrumenten in België en internationaal, zoals het stimuleren van arbeidsclausules in internationale handelsverdragen en internationale kaderovereenkomsten tussen vakbondskoepels en bedrijven en het koppelen van ketenzorg als voorwaarde voor publieke aankopen en duurzame investeringen.

39

België in de klauwen van de Chinese Draak?

Stijn Sintubin (Diensthoofd Dienst Internationale en Europese Betrekkingen ACV) Ng Sauw Tjhoi (oud-VRT-journalist en China-watcher)

W

elbepaalde journalisten berichtten recent over Chinese investeringen in België alsof de finale aanval van het Gele Gevaar is ingezet, en roepen (al dan niet impliciet) op met man en paard het oosters offensief terug te slaan. Ten oorlog!

Is er reden om het oorlogspad te kiezen? Of is het Koude Oorlog denken terug van nooit weggeweest?

Chinese investeringen in België Volvo Gent was jarenlang het eenzame symbool van Chinese investeringen in ons land. Dat lijkt intussen verleden tijd. 65 Belgische bedrijven zijn vandaag (min of meer) in Chinese handen. Deze draaien samen een omzet van 16,8 miljard euro en hebben 18.000 mensen in dienst. Ongeveer een derde werkt bij verzekeraar Ageas, dat de Chinese bank Ping An als hoofdaandeelhouder heeft. Maar er zijn ook kleinere investeringen, zoals de brouwerij Martens, de trailers van LAG (Bree), het biotechbedrijf Celyad, de rubber- en palmolieplantagegroep SIAT. Er zijn verder Chinese investeringen in de haven: Yang Ming en China Shipping Agency zijn administratieve agentschappen van Chinese rederijen. De containerterminal Antwerp Gateway is dan weer een joint venture waarin de Chinese staatsrederij Cosco 20 procent heeft. De APM

40

Terminal van Zeebrugge is voor 49 procent in handen van China Shipping en Shanghai International Port, beide zijn staatsbedrijven.

In de bankensector zijn zowel Delta Lloyd Bank als verzekeraar Fidea in handen van de Chinese financiële groep Anbang. In het vastgoed: de casino’s van Middelkerke en Blankenberge, de Waaslandse en Wijnegemse Shopping Centers werden al in 2014 voor respectievelijk 65 en 50 procent overgenomen door de China Investment Corporation.

En een opmerkelijk feit, de duurste overname: het Limburgse Punch Powertrain, producent van versnellingsbakken, is voor 1 miljard euro overgenomen door de Chinese industriële groep YinYi. Ook retailer Kruidvat is sinds 2002 in handen van de Hongkongse multimiljonair Li-Ka Sing. En luxe handtassendesigner en -producent Delvaux werd in de zomer van 2011 overgenomen door Fung Brands. Ook het Belgische tassenmerk Hedgren, dat het grootste deel van zijn producten laat maken in China, is sindsdien in Chinese handen. Er zit zelfs Chinees kapitaal in voetbalclub KSV Roeselare, en in 2018 probeert het China Belgium Technology Center minimum 700 Chinese arbeiders naar Louvain-la-Neuve te lokken.

Chinees geld ruikt naar politiek?

Deze oplijsting kan uiteraard verschillend worden geïnterpreteerd. Een wijdverspreide opvatting vertolkt de angst dat China in de aanval is, dat wij onze bedrijven moeten beschermen. Het blauwtje dat het Chinese State Grid opliep in 2016 bij het investeren in netbeheerder Eandis, spreekt boekdelen. De deal om 14% van de Vlaamse netbeheerder in Chinese handen te geven, was bijna rond toen plots de politiek op zijn achterste poten ging staan. De Staatsveiligheid had zich namelijk ongerust getoond en wees op het gevaar dat strategische infra65 Belgische bedrijven zijn vandaag structuur en knowhow van onze energiebe(min of meer) in Chinese handen. drijven in Chinese handen zouden komen.

Deze draaien samen een omzet van State Grid is niet alleen een Chinese staats16,8 miljard euro en hebben 18.000 onderneming, meer nog, er is een rechtmensen in dienst. streekse lijn naar de Chinese Communistische Partij. Bovendien staat China in de Top 5 van de landen die aan intensieve economi-

41

sche spionage doen, dus is het klaar pompwater dat we hier met een georkestreerde aanval hebben te maken, gedirigeerd vanuit de heiligste cenakels van die mysterieuze CCP. Alle elementen voor een kaskraker van een politieke thriller lagen op tafel. Alleen, was dit wel de essentie van de zaak?

Uit een studie van de Universiteit Gent1 blijkt dat het niet steeds zo’n vaart hoeft te lopen. “Drie landen en hun diensten, Rusland, China en Amerika maar ook andere landen hebben veel agenten in België …-gezien de Europese instellingen in Brussel lijkt ons dat niet vreemd - maar van spionage of inmenging hoeft er niet direct sprake te zijn. De aanwezigheid en doelstellingen van deze diensten tonen niets meer aan dan dat het belang van spionage en inmenging niet minder is dan dat van terrorisme of subversie binnen België.”

Het - veel meer hout rakende - debat over democratiseren van openbare bedrijven (Chinese investering of niet, volledig 100% openbaar maken en houden), van bijvoorbeeld Eandis, geraakte helemaal ondergesneeuwd door deze interventie van de Staatsveiligheid. Het hek was van de dam, China stond in de hoek, alle investeringen uit die uithoek van de wereld kregen alle zonden over zich heen. Wellicht ligt de waarheid ergens in het midden. Economische spionage is niet het waarmerk van China alleen, maar evenmin is de Chinese overheid een onschuldig schaap. Vier op tien van de Chinese aandeelhouders in de sino-Belgische bedrijven blijken volgens De Tijd rechtstreekse banden te hebben met de Chinese overheid.

Adoratie noch aversie De Chinese samenleving wordt geleid door de Communistische Partij. De economie op de eerste plaats. De marges van de sociale, culturele en democratische vrijheden schuiven mee met de economische ontwikkelingen. De Chinese aanpak heeft sinds 1980 meer dan 600 miljoen Chinezen uit de extreme armoede getild2, heeft van het land opnieuw een politiek-economische wereldspeler gemaakt en –opmerkelijk- China is ook een leidinggevende partner in de mondiale ecologische strijd. Bruce Dickson, professor aan de George Washington University, gespecialiseerd in Chinese politiek, legt in Mo Magazine uit hoe het gesteld is met de sociale omstandigheden in het land: “Er is heel wat verbeterd op sociaal en

42

menselijk vlak. Hoewel de economische ongelijkheid blijft groeien, kan de meerderheid van de bevolking wel rekenen op een hogere levensstandaard.”3 Over democratische vrijheden in China is nog veel te zeggen, wel is duidelijk dat de spectaculaire economische groei (gemiddeld 9,5%) van de voorbije twintig jaar meer ten goede is gekomen aan de gemiddelde Chinees dan enkel aan een kleine elite. Het imago van China is dubieus en eenzijdig. Vooral de verhalen over de excessen van de superrijke Chinezen, en langs de andere kant de reportages over de mensonwaardige arbeidsomstandigheden in Chinese massa-bedrijven domineren wereldwijd de media. Grondiger onderzoek leert, wars van adoratie of aversie, dat er redenen te over zijn om de experimentele aanpak van de Chinese overheid te bestuderen.

In de cockpit van de economie Alle economisch-strategische plannen (vijfjarenplan, Go Global, Go West, OBOR of BRI, …) vertrekken vanuit de politieke cockpit. Alle economische actoren, grote en kleine bedrijven, nationale sectoren, … zijn volledig in staatshanden of op de ene of de andere manier verbonden met die cockpit. Dat mag niet al te mechanistisch of te letterlijk gelezen worden.

Ook in dit proces gebeuren fouten, vergissingen, en sluipt corruptie binnen. De cockpit wordt bovendien niet uitsluitend door de CCP ingenomen. De Chinese consultatieve democratie speelt hierbij een doorslaggevende rol. De CCP consulteert alle lagen van de bevolking en belangrijke maatschappelijke groepen (volksorganisaties, vrouwen, jeugd, academische wereld, …). Het proces van besluitvorming in China is veel diepgaander dan men in het westen denkt. Hier heerst nog vaak een Koude Oorlog denken dat in de weg staat van echte kennis over China en zijn maatschappelijk systeem.

Hybride maatschappij

De Chinese overheid en de overgrote meerderheid van de bevolking willen absoluut niet terug naar de vroegere “collectieve economie van schaarste” (periode Mao Zedong). Sinds 1978 is het land onder leiding van Deng Xiaoping de weg opgegaan van experimenteren met de inbreng van kapitalistische investeringen, productiewijze en markteconomie. Het ge-

43

halte van een hybride maatschappij is geleidelijk aan groter geworden. En ook de socialistische controle strenger. De metafoor van Over democratische vrijheden in “de kapitalistische vogel in de socialistische China is nog veel te zeggen, wel gouden kooi” is ook de dag vandaag in China is duidelijk dat de spectaculaire sterk aan de orde. Of men nu voorstander of economische groei (gemiddeld criticaster is, de Chinese Communistische 9,5%) van de voorbije twintig Partij leidt dit maatschappelijk experiment jaar meer ten goede is gekomen sinds het begin in banen en herbevestigt aan de gemiddelde Chinees dan keer op keer, op zowat elk partij- en volksenkel aan een kleine elite. congres dat China op dit hybride pad blijft.

Ook de opheffing van het twee-termijnenprincipe voor de president (Xi Jinping), aangenomen op het recente Volkscongres4, past in de metafoor. Een verstrengde controle vanuit de socialistische cockpit op de “steeds meer dynamische kapitalistische vogel”. Een ingrijpende correctie drong zich de laatste tientallen jaren op: een halsstarrige corruptie had zich door de jaren heen genesteld in politiek China én in het economisch- en zakenleven. Vrijwel onmiddellijk na zijn aantreden startte Xi Jinping een verbeten anti-corruptie campagne en een réveil van communistische ethiek: politici staan in dienst van de bevolking, ze moeten financieel correct en zuiver zijn, hun woorden en daden op elkaar afgestemd …. Het immense slagschip China moet weer wat naar links geduwd.

One Belt, one Road (BRI) China wil een rol van betekenis spelen op het wereldtoneel, maar kan ook niet zonder de wereld. Het economisch-strategisch initiatief “One Belt One Road”(OBOR)5, intussen gestroomlijnd tot “Belt & Road Initiative” (BRI) wil China connecteren met het Westen, meer bepaald met Europa.

Xi Jinping lanceerde het megaplan in oktober 2013, niet lang na zijn aantreden als president. Het is een dubbele handelsroute langs 68 landen, van China tot in het hart van Europa en naar Afrika. Het plan zou in 2049 moeten landen en zou aan 65% van de wereldbevolking meer welvaart moeten brengen en 40% van het wereldinkomen omvatten. Een Investeringsbank en een Nieuwe Zijderoute Fonds zijn opgericht. BRI zal

44

(regionale) handelsakkoorden en samenwerkingsverbanden moeten genereren, die de infrastructuur moet opleveren: havens, spoorlijnen, luchthavens, krachtcentrales, wegen, olie- en gaspijplijnen, vrijhandelszones, telecommunicatie, financiële infrastructuur …. Projecten voor een totaal kapitaal van 250 miljard USD zouden moeten worden gerealiseerd. Van 2013 investeerden 50 Chinese staatsbedrijven in meer dan 1700 infrastructuur projecten binnen dit BRI-plan. Een drietal jaar geleden is het startschot gegeven en verschillende onderdelen zijn nu klaar, maar er is nog extra engagement en kapitaal nodig. Ook Europese overheden sloten zich bij deze Chinese infrastructuur bank aan, zoals het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en zelfs België klopt sinds 2015 aan de Chinese deur om er bij te geraken.

De Chinese regering hoopt ook dat de Nieuwe Zijderoute meer economische ontwikkeling en welvaart zal brengen in westelijke provincies zoals Yunnan, Sichuan en de autonome regio Xinjiang. In deze regio heerst veel onrust onder de Oeigoerse bevolking, een islamitische minderheid in China die zich achtergesteld en onderdrukt voelt. Meer welvaart brengt meer rust, redeneert Beijing. Het Chinese Westen ontwikkelen zou wel eens de verborgen agenda van de Chinese overheid kunnen zijn in het BRI. Bovendien wordt ook duidelijk dat China met het megaplan vooral veel wil bereiken in Centraal-Azië, Midden-Oosten, Oost-Europa en Afrika. Ook daar lijkt het erop dat wereldspeler China de onrust en instabiliteit in deze regio’s wil temperen via meer economische ontwikkeling en in de hoop zo welvaart te brengen.

België niet de beste leerling van de Europese klas

In het “Belt & Road Initiative” verhaal wordt duidelijk dat de connectie met Europa niet als doel heeft het rijke continent in te palmen. Dat soort imperialisme heeft China nooit in haar geschiedenis bedreven. Handel drijven met een win-win daarentegen wel, bijvoorbeeld op de Oude Zijderoutes.

Een Europees vakbondsonderzoek uit 2017 geeft meer inzicht in de aard van de Chinese investeringen in Europa6. De geografie van deze maakt een en ander duidelijk. Ze hangen samen met de aard van de handelsactiviteiten. Zo zijn gemiddelde commerciële activiteiten (bijvoorbeeld. retail) gelijkmatig verspreid over de Europese landen. Chinese investeringen

45

zijn vooral opgemerkt in economische activiteit met een hoge toegevoegde waarde Het proces van besluitvorming (“Headquarters and Innovation”) in de ‘kern’ in China is veel diepgaander van Europa: Frankrijk, Duitsland, Italië, Nedan men in het westen denkt.. derland en Groot-Brittannië. Greenfield inDe CCP consulteert alle lagen vesteringen (van scratch opgebouwde ecovan de bevolking en belangnomische activiteiten) komen samen met rijke maatschappelijke groepen innovatieve projecten ook het meest voor in (volksorganisaties, vrouwen, de kernlanden. Maar manufacturing-investejeugd, academische wereld). ringen (productie van goederen) gebeuren duidelijk meer in lageloonlanden zoals Polen en Roemenië.

Opmerkelijk ook, België is een land waarin relatief weinig wordt geïnvesteerd door China. Waarom?, dat maakt Pascal Coppens duidelijk in een opiniestuk op de website van Apache. “China is op zoek naar geavanceerde technologieën, harde technologieën zoals micro-elektronica, energietechnologie en nieuwe materialen7”, weet Pascal Coppens. In België zijn IMEC en Umicore interessante investeringsopportuniteiten, maar onder zware Amerikaanse druk om geen intellectuele eigendom te verpatsen aan China, blijven ze grotendeels in Belgisch-Europese handen. De Chinese globale overnames dienen “om leidersposities in China uit te bouwen of te beware8, of het nu om Volvo, Punch Powertrain of Caliopa gaat.

Chinese grootkapitaalinvesteerders –zo beweert Coppens- zeggen dat meer dan 90% van de hightech projecten uit Europa gewoon niet interessant zijn voor China9”.

Sinoloog en ondernemer Coppens adviseert bovendien dat Belgische bedrijven dringend naar China moeten om hun expertise aan te prijzen. We moeten van de geelkoorts af, zo zegt-ie, net zoals de grote Belgen Bekaert, Solvay en Barco reeds jaren vrij zijn van dat syndroom.

Wat zijn de Chinezen zonder het werkvolk?

Hoe zijn Chinese investeerders voor hun werknemers? Tot nu toe hebben we daar weinig gedetailleerd onderzoek over. Op basis van enkele ervaringen blijkt dat de tevredenheid groter is dan bij Amerikaanse overnames, die sneller nieuw(e) management(stijlen) invoeren, die noch de capaciteit van het bedrijf noch de werkkracht vergroten, die makkelijker sluiten als

46

het ergens anders goedkoper produceren is (recent bijvoorbeeld Ford Genk, Caterpillar, …).

Andermaal Pascal Coppens: “Chinese bazen snappen dat als je de Europese kip slacht, die ook geen eieren meer legt voor China.”

1. Uit: “Spionage en activiteiten van inmenging door buitenlandse inlichtingendiensten. De reactie van de Belgische inlichtingen- en veiligheidsdiensten onderzocht.”, ANTUNOVIC Kresimir, Universiteit Gent, Fac. Rechtsgeleerdheid, 2014

N

2. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Poverty_in_China en https://www.mo.be/analyse/china-s-razendsnelle-opmars-ophet-economische-wereldtoneel: 3. https://www.mo.be/analyse/china-s-razendsnelle-opmars-op-het-economische-wereldtoneel: 4. http://www.globaltimes.cn//special-coverage/Two-Sessions-2018.html 5. https://en.wikipedia.org/wiki/One_Belt_One_Road_Initiative : 6. Chinese investment in Europe: corporate strategies and labour relations—Edited by Jan Drahokoupil (2017) ETUI 7. Uit: “Het Gele gevaar komt niet uit China, maar uit België”, Pascal Coppens (sinoloog en enterpreneur met 20 jaar ervaring in Chinese technologiesector), Apache.be (18 januari 2018), website Pascal Coppens: https://www. chinaevangelist.com/ 8. Ibidem.

9. Ibidem.

47

De lezenaar Jos Geysels

HOuT VAsTHOuDEn ‘Zelfs de landschappen die naar ons idee volkomen onaangetast zijn door onze cultuur, blijken bij nadere inspectie daar vaak een product van te zijn’ (Simon Schama : ‘Landschap en herinnering’) ‘De natuur is zo rechts als de colère’. Daar heerst het recht van de sterkste.

Iedereen en alles staat elkaar naar het leven. Dat schreef bioloog Midas Dekkers ooit. Voor hem spat in ieder bos het bloed langs alle kanten tegen de bomen op.

Is dat de reden waarom sommige extreemrechtse mensen hun politieke inspiratie vonden in wat zij de ‘onontgonnen natuur’ noemden? De wetten van de natuur vormden voor hen de grondslag van een natuurstaat waar de sterkste overwint. Zo liep de hunkering naar het oerbos in de geschiedenis nogal eens samen met een strikt hiërarchische ordening van de menselijke cultuur. In het interessante ‘Landschap en herinnering’ legt de bekende historicus Simon Schama uit dat de arcadische idylle ‘een lieflijke leugen is, verteld door bezittende aristocratieën (van slavenhoudend Athene tot de slavenhouders van Virginia) om de ecologische consequenties van hun eigen hebzucht te verhullen.’

Zo was de nazi Herman Göring één van de grootste beschermers van één van de oudste bossen van Europa, het ook bij natuurliefhebbers gekende Bialowieza in Polen. Geen blad mocht beschadigd worden. Vacht en veren moesten zorgvuldig worden beschermd. Terwijl de daar wonende joden werden geëlimineerd kreeg het oerbos als ‘Heiliger Hain’, een heilige status.

Wil Schama met deze verhalen alle natuurbeschermers in het rechtse kamp sturen? Uiteraard niet. Trouwens, dat we niet zomaar simpele conclusies kunnen trekken, ondervonden ook de nazi’s.

Want ‘de bossen hadden ook de neiging de wegen van de politiestaat te overmeesteren met hun kreupelhout waardoor ze botanische schuilplaatsen werden voor het verzet.’ Partizanen gebruikten het nazi-bos voor hun activiteiten en joden die gevlucht waren uit de Poolse getto’s vonden er een schuilplaats. Meer zelfs, een aantal van hen werden woudstrijders. Niet tegen oprukkende houthakkers maar tegen aanstormende nazi’s.

48

Het is dus moeilijk een natuurlijk systeem te bedenken dat niet, ten goede of ten kwade, ingrijpend is veranderd door de menselijke cultuur. Ook niet-ingrijpen, en daar zijn hoe langer hoe meer redenen voor te bedenken, denk maar aan het Amazonewoud of de schaarse bossen in Vlaanderen, is een product van menselijk handelen. De natuur is geen onbeschreven blad. Het is een tekst waarop vele generaties hun vaardigheden en hun obsessies hebben geschreven.

Dat merkte ik ongeveer vijftien jaar geleden bij een bezoek aan La Grand’ Combe, een klein en troosteloos stadje in de Franse Cévennes. Enkele tientallen jaren geleden werden hier en in de omgeving de mijnen gesloten waardoor duizenden mensen werkloos werden. De omgeving was echter prachtig en rustgevend. Veel bomen en weinig toeristen. Opvallend was dat de meeste bomen er krom bijstonden. Dat had weinig te maken met het klimaat of de wind, maar des te meer met de mijnbouw. Alle rechte bomen kwamen in de mijnen terecht waar ze gebruikt werden om de mijnschachten te onderstutten. De mijnen sloten en het landschap herstelde zich. Het mijnstadje nauwelijks. Ook vele oude mensen liepen er krom. De natuur en de cultuur vloeiden in elkaar over.

Wat door sommige toeristen ( en door mij) eerst als een onontgonnen natuurlandschap werd bewonderd bleek later het product te zijn van menselijk ingrijpen.

Het landschap zit dus vol met herinneringen. Het bos is een houten bibliotheek. Met duizenden titels en trefwoorden: schaduw en beschutting, rust en esthetische vervoering, mythes en mystiek. De eik van Guernica is één van de belangrijkste symbolen voor de Basken. Onlangs plantten de leiders van Noorden Zuid-Korea samen een vredesboom. Op de hellingen van de Ettersberg in Duitsland kwamen in de 18de en 19de eeuw schrijvers en filosofen samen en discussieerden over de Europese beschaving. In 1937 werd daar het concentratiekamp Ettersberg geopend. Een jaar later werd de naam veranderd in Buchenwald (!). De nazi’s vonden het ongepast een concentratiekamp in verband te brengen met de culturele erfenis van het Duitse volk.

Met een boom kan je dus vele kanten op. Rutger Kopland en Hans Andreus schreven er prachtige gedichten over en vele Vlamingen verwensen zijn vallende bladeren in de herfst. Je kan hem ook omhakken. Met miljoenen tegelijk.

Dan wordt de boom alleen maar hout en het bos louter brandstof. Het woud wordt omgezet in energie, akkerbouw, lucifers en meubels. De mystiek van het

49

bos maakt plaats voor de dwang van de vooruitgang. “Het geld groeit niet aan de bomen”, zei Vincent Van Quickenborne ooit toen hij staatssecretaris was in de federale regering. ‘En’, voegde hij er aan toe, ‘enkel bedrijven creëren meerwaarde’. Dat bomen voedsel en zuurstof produceren was hij vergeten, dat ze zweten zodat wij het koel hebben was hem toen ontgaan.

Het bos is een publiek goed, een gratis bibliotheek. Maar het kan niet kosteloos geplunderd worden. Dat zegt de wetenschap, niet de mystiek. Maar er zijn nog vele Van Quickenborne’s. Eerst het hout en dan de boom, denken ze. Als je een weg trekt door een bos, dan hebben we twee bossen, zeggen anderen. ‘Trouwens, een mooi onderhouden gazon is veel properder’, hoor ik soms van streekgenoten.

Ondertussen loopt de voorraadschuur leeg. Van sommige bossen en wouden zullen nog alleen beschrijvingen en gedichten overblijven.

En wij zullen zweten in onze broeikas. ( Simon Schama: ‘ Landschap en herinnering’. Olympus, 2012)

Omgehakt staat netjes ‘Bomen worden gerooid, struikgewas verschroeid zodat transmigranten traceerbaar zijn in een hel van asfalt. Hoe drastisch wil je zijn in xenofobie? ‘ (Hugo Camps in De Morgen van 26 april 2018) Het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV) laat de bomen kappen langs de parkings van onze autosnelwegen, zoals in Groot-Bijgaarden. Merkwaardig is dat er ook duchtig gekapt werd in Ranst, toch niet zo dicht bij Calais of Zeebrugge.

Volgens een Belga-bericht heeft AWV ‘ algemene afspraken met Binnenlandse Zaken, politie en gouverneurs om stukken groen langs snelwegen zo snel mogelijk te laten kappen wanneer er vastgesteld wordt dat ze worden gebruikt door transmigranten die zich willen verschansen.’

Deze schoonmaakactie zorgde voor discussie omdat deze kap in het broedseizoen was gebeurd. De AWV-woordvoerder verontschuldigde zich hiervoor: ‘“Normaal gezien proberen we het kappen van groen zoveel mogelijk te vermijden in het broedseizoen, maar in dit geval is het jammer genoeg wel nu op de planning geraakt”. En hij beloofde beterschap: ‘We gaan er alles aan doen om

50

dit in de toekomst alleen nog in het hakseizoen te laten gebeuren.’

Zijn woorden deden me denken aan het boek ‘Joden op drift’ van de gevluchte schrijver Joseph Roth die in 1937 het volgende schreef: ‘ Een vogel heeft geen paspoort nodig, geen biljet, geen visum- en een mens vliegt de bak in als hij iets van die dingen niet heeft? Voelen de mensen zich al meer verbonden met (trek)vogels dan met mensen’?

Ik deel de verontwaardiging van Hugo Camps over deze operatie. Het is inderdaad belangrijk om de veiligheid van vrachtwagenchauffeurs te verzekeren en dus de nodige bewaking te voorzien. Maar bomen hakken om ‘transmigratie’ tegen te gaan. Waar zijn we mee bezig? En wat met hoge maïsvelden? En kerken? Wat zullen ze nog uitbroeden?

Ondertussen lazen we in de krant dat er 600 minderjarige vluchtelingen in ons land zouden verdwenen zijn en dat een ander Agentschap, dat van Natuur en Bos, ‘natuurcoaches’ opleidt. Deze mensen helpen je, met twee wandelsessies van telkens twee uur, bij moeilijke keuzes op het werk of bij stress. Dat alles kost 550 euro. Via het systeem van loopbaancheques betaalt de overheid daar 510 euro van.

Het concept van dit gesubsidieerd wandelen, komt overgewaaid uit Japan.

‘Daar spreekt men van “Shinrin-yoku”, of ‘bosbad’. Wie zo’n bosbad neemt, gaat met alle zintuigen wandelen in de natuur om er nadien sterker en als herboren uit te komen.’ (Knack-site, 26 april 2018). Het kan dus in Vlaanderen, met de steun van de overheid het bos induiken om je (professionele) carrière een switch te geven en ‘je dromen waar te maken’.

Wat zouden die ‘ transmigranten’ hiervan denken?

(Joseph Roth : ’Joden op drift’. Lubberhuizen Bas, 2016)

51

Water, en de rest komt later ‘Steeds meer landgenoten schaffen zich een eigen zwembad aan’ ( Bouwkroniek, 26 juli 2017) Meer dan 10 jaar geleden publiceerde Fedis, de federatie van distributiemaatschappijen, een onderzoek waaruit bleek dat de verkoop van particuliere zwembaden verdrievoudigd was. In 2017 las ik in de Bouwkroniek dat ‘steeds meer landgenoten zich een eigen zwembad aanschaffen: van januari tot mei werden al 30% meer zwembaden verkocht vergeleken met dezelfde periode in 2016.

De Belg zoekt duidelijk naar ontspanning, wellness en plezier in de eigen tuin.’

Waar komt deze trend vandaan?

Is het, zoals een reclamefolder opmerkt, ‘omdat door de klimaatverandering onze zomers warmer worden’ en wij naast de airco binnen ook de nodige afkoeling buiten nodig hebben? Verfrissing binnen het eigen domein geeft velen blijkbaar een hoog veiligheidsgevoel en veel privacy, en zonder die vervelende types die rond de openbare zwembaden zwerven.

Naast de 4x4 wagen een 10x6 zwembad! Een mens mag nog dromen.

Het aanbod is gigantisch en de omschrijvingen lyrisch. ‘Zwemmen in je eigen tuin is geen droom meer, maar een onderdeel van een dynamische levensstijl’.

Om deze ‘democratisering van het zwemgebeuren’ te stimuleren bieden veel firma’s interessante kredietvoorwaarden aan. Zwem nu en betaal later. Ook al verzuip je in de schuldaflossingen.

Water is een schaars goed. Het behoort tot het algemeen erfgoed van de mensheid. Toch beschikken 1,8 tot 2 miljard mensen niet over zuiver water, terwijl er in de staat Californië alleen al 600.000 zwembaden zijn. Met water wordt er gemorst. Klimaatexperts voorspellen dat in 2050 meer dan 5 miljard mensen een tekort aan water zullen hebben. ‘Als die schaarste ook Europa raakt, is Vlaanderen één van de eerste regio’s die worden getroffen.’(De Morgen,26 maart 2018).

In juni 2017 was het zo ver. De watermaatschappijen werden met een zo groot waterverbruik geconfronteerd dat Vlaams minister van Leefmilieu, Joke Schauvliege, een verbod moest uitvaardigen op het wassen van auto’s, het sproeien van tuinen en ‘het (bij)vullen van particuliere zwem- en plonsbaden, vijvers of fonteinen’.

In België verbruiken we (veel) meer dan onze natuurlijke reserves aankunnen.

‘Elke druppel telt’ was de naam van een campagne van de Vlaamse overheid

52

waarin ze de burger jaren geleden stimuleerde het zuiniger aan te doen. Minder in het bad en meer onder de douche, liefst met een spaarkop. En een spaartoets in het toilet levert ook heel wat besparing op. Het is inderdaad dom om grote hoeveelheden drinkwater te gebruiken om een kleine boodschap weg te spoelen. Alle beetjes helpen.

Zwemmen is gezond. En zuiver drinkwater is een recht. Maar het eigen zwembad laten vollopen met drinkwater lijkt mij niet de beste combinatie. Zwemmen met de kraan open is geen deel van de oplossing. Toch bleef de brandweer, tot enige jaren geleden, in een aantal Vlaamse gemeenten particuliere zwembaden gratis met drinkwater vullen.

Uiteraard zijn er mensen met groene zwemvijvers en zetten slechts weinigen een zwembad van Olympische afmetingen in hun tuin. Het grootste deel van de verkochte zwembaden zijn van het (kleine) opblaasbare soort. Ze bezorgen peuters, kleuters en hun ouders veel pret en verbruiken relatief weinig water. Mensen met een plonsbad een schuldgevoel aanpraten is dus niet aan de orde. De grootverbruikers daarentegen een serieuze financiële bijdrage vragen lijkt wel opportuun. Zoals werk maken van een gescheiden watercircuit.

Maar er is nog een andere trend. Terwijl de aankoop van particuliere zwembaden in de lift zit is het aantal openbare zwembaden drastisch gedaald. Op een parlementaire vraag (15 febr. 2017) antwoordde Vlaams minister Philip Muyters dat er in Vlaanderen 297 openbare zwembaden (overdekt en in openlucht) overblijven. In 2006 waren dat er nog 371.

Deze daling heeft uiteraard te maken met ‘ de toenemende individualisering’ maar ook met de problemen die steden en gemeenten hebben ‘ om hun verouderde zwembaden te onderhouden.’ Dat schreef Katja Verbeke op de site van Apache (22 mei 2017). En ze voegt er aan toe: ‘ Daarom kiezen ze steeds vaker voor een samenwerking met een private partner. De moderne infrastructuur is uitstekend, maar daar hangt ook een veel hoger prijskaartje voor zwemmers aan vast. Ook het schoolzwemmen komt daardoor (nog meer) onder druk.’ En ze besluit: ‘ Zwemmen dreigt sport voor de elite te worden’.

Zover is het misschien nog niet. Schoolzwemmen staat nog in de eindtermen en de Vlaamse regering heeft extra-investeringen beloofd. Maar toch.

De enen beschikken over een eigen zwembad en/of kunnen naar subtropische zwembaden gaan terwijl anderen op zoek moeten gaan waar ze tegen betaalbare prijzen kunnen (leren) zwemmen. Een deel van de wereld blijft zwemmen met de kraan open terwijl anderen het met schaarse druppels moeten stellen.

53

weesberichten Gilbert De Swert

#Winzicht: pronetariërs, vernet u!

STARKPHONE Sociaal is er geen grotere gruwel dan verkeren in gezelschap van mensen die allemaal op hun smartphone zitten te turen. Er bestaat zelfs een woord voor deze vorm van negeren: phubben. Maar economisch is het alvast de grootste verworvenheid van deze eeuw.

Het apparaat dat een nieuwe verslaving heeft gecreëerd, de sociale etiquette heeft omver gekegeld en privacy aan Mark Zuckerberg en Google heeft uitgeleverd, heeft ook bijna in zijn eentje het economisch herstel na de crisis van 2007/2008 bewerkstelligd. Zonder smartphone zouden veel landen nog altijd in een enorme dip zitten.

In de laatste World Economic Outlook van het IMF is uitgemeten wat de slimme telefoon de economie opgeleverd heeft sinds Steve Jobs die in crisisjaar 2007 lanceerde. Vorig jaar werden er alleen al 1,5 miljard stuks van verkocht. Ofte één op vijf wereldburgers schafte zich in 2017 een nieuwe slimmerd aan. De opbrengst

54

van mobiele telefonie en diensten was goed voor 3.600 miljard dollar – bijna 5% van het mondiaal bbp. Momenteel hangt 20% van de wereldgroei af van de smartphoneproductie.

In veel Aziatische landen is dat nog veel hoger. Van de economische groei in Zuid-Korea was 33,3% te danken aan smartphones, in Taiwan zelfs 40%. Smartphones en onderdelen zijn voor landen in Zuidoost-Azië, de nieuwe motor van de wereldeconomie, de belangrijkste exportproducten: goed voor 17,4% van de export in Maleisië, 17,1% in Taiwan en 5,7% in China.

Het economisch herstel van Ierland – waar Apple om fiscale redenen zijn intellectuele eigendom heeft ondergebracht – is voor een kwart te danken aan smartphone-gerelateerde activiteiten. Zonder smartphone zat de Keltische tijger nog altijd in dezelfde revalidatieruimte als de Griekse ezel.

De smartphone is voor de wereldeconomie even belangrijk geweest als het wiel, het staal en de benzinemotor.

Niet doortastende politici en centrale bankiers, maar de vinding van Jobs heeft na de kredietcrisis de gevreesde Grote Depressie voorkomen. Nieuwe giganten zijn gekomen – Apple, Google, Facebook, Amazon, Samsung – met een marktwaarde ter grootte van anderhalve keer het bbp van België.

Alleen dreigt er nu een kink in de kabel te komen. De smartphonemarkt raakt verzadigd, nieuwe mobiele wearables (slimme horloges en brillen) slaan niet echt aan en de maatschappelijke weerstand tegen Big Tech neemt snel toe.

Het IMF neemt de smartphone-indicator al zo serieus dat het in zijn toekomstige economische prognoses ermee rekening houdt dat een haperende smartphonemarkt tot economische terugslag kan leiden. Economisch is het dus wenselijk asociaal te blijven phubben.

Horlogegedag. Er zijn heel veel verloren generaties. Een daarvan is de generatie die zo’n 40 jaar geleden de arbeidsmarkt betrad en daar onderaan de pikorde belandde. Op onbereikbare afstand stonden de senioren die op aanvaardbare tijdstippen aangename dingen deden, en die als waarmerk van een langdurig dienstverband een fraai horloge van de firma droegen. De jongeren voor wie dat vergezicht destijds heel aanlokkelijk was, komen nu bedrogen uit. Alleen de Nationale Bank geeft jubilarissen nog een uurwerk. Veel erger: wie 40 jaar bij dezelfde werkgever in dienst is, roept eerder meewarigheid op dan respect.

Zowel bij zijn bazen als zijn jongere collega’s. De jubilaris van nu lijkt op de eeuwige student van vroeger. Men luistert beleefd naar zijn belegen verhalen en vraagt zich af: wanneer krast hij nu eens op? En nu kan hij ook nog eens naar zijn jubileumgeschenk fluiten!

MARX 200 Karl Marx heeft veel geschreven, maar bij leven slechts twee werken over economische kwesties gepubliceerd: Kritiek van de politieke economie (1859) en het eerste boek van Het Kapitaal (1867). Boeken twee en drie zijn postuum gepubliceerd door Friedrich En-

gels, terwijl Karl Kautsky later (1904) Theorie van de meerwaarde uitgaf. Beiden putten daartoe uit Marx’ enorme stapel aan nota’s, schetsen, hand- en kladgeschriften. In geen enkel van die werken figureert echter de term die zijn kritische analyse van het kapitalisme

55

het kernachtigst samenvat: zijn onbegrensdheid oftewel ‘teveel is nooit genoeg’.

Marxologen zullen zich nu ergeren. De enen schuiven de arbeidswaarde naar voren, geleend van David Ricardo. In het kort: de marktwaarde die een werknemer voortbrengt is functie van het aantal gewerkte uren, terwijl de kost van zijn ‘arbeidskracht’ zich beperkt tot wat ‘sociaal noodzakelijk’ is om die arbeidskracht te verversen (voeding, kleding, huisvesting, verwarming…). Het verschil (de meerwaarde) wordt ingepalmd door de eigenaar van de productiemiddelen. Achter de voorgevel van een ruil heerst dus de uitbuiting.

Andere marxologen leggen de nadruk op die uitbuiting en zien in de klassenstrijd – werknemers tegen patroons, proletariërs tegen heersende klasse – het knobbelpunt van Marx’ analyse, een soort strijd tussen reuzen (de enen door hun aantal, de anderen door hun geld) waarvan het lot van de maatschappij afhangt.

Beide benaderingen bevatten een deel van de waarheid. Je moet wel naïef, blind of liberaal zijn om het kapitalisme te presenteren als het instrument van vooruitgang en geluk voor allen, als het systeem waarin iedereen uitgerekend krijgt wat beantwoordt aan zijn inspanningen en talenten. Het probleem zit ‘m elders.

56

Marx was ervan overtuigd dat het kapitalisme uiteindelijk zou sneven. Hij heeft daarover twee stellingen geponeerd. De eerste steunt op de klassenstrijd: tegenover patroons die minder en minder talrijk worden – de dikken verorberen de dunnen – maar meer en meer vraatzuchtig, moet de groeiende massa van proletariërs uiteindelijk de bovenhand halen op de overheersers.

Dat was zijn overtuiging, helder en briljant uiteengezet in het Communistisch Manifest (1848, geschreven tijdens zijn Brusselse jaren): ‘Wanneer de klassenstrijd zijn beslissend uur nadert, zal het uiteenvallen van de dominante klasse (…) toenemen (…) Wat de bourgeoisie voor alles produceert, dat is zijn eigen doodgravers.’ Uit dit antagonisme tussen twee krachten, de ene in uitbreiding, de andere in verval, zal een nieuwe maatschappij geboren worden op het puin van de vorige.

Mettertijd echter groeide bij Marx de thesis van een toenemende fragilisering van het kapitalisme, niet in kracht, wel in winst. Meerwaarde komt immers niet van machines, wel van arbeidskracht. Maar om aan productiviteit te winnen zijn meer en meer machines en minder en minder werkenden nodig. De bron van meerwaarde droogt op terwijl ze meer en meer nodig is om de stijgende kost van machines te rentabiliseren. De winstvoet gaat dus geleidelijk

krimpen en het systeem, ondermijnd door zijn economische contradicties, zal ineenstuiken onder begunstiging van een crisis.

Tja, vandaag zijn ze in de VS bezig een economie herop te bouwen gebaseerd op monopolierentes en verscherpte loonflexibiliteit zonder tegenprestatie.

Maar voor Marx fabriceerde de economie ook dalende rendementen: hoe meer de economie verdikte, hoe meer de rendabiliteit verdunde. Het kapitalisme bevocht die ‘tendentiële daling van de winstvoet’ met loonvermindering tot een overlevingsloon en, als dat niet meer mogelijk was, met speculatie. Het grote verschil tussen de wereld van Marx en de wereld vandaag is: de rendementen zijn stijgend. Zie de GAFA (Google, Apple, Facebook, Amazon): the winner takes all. De druk op de lonen komt dus niet van dalende rendementen, maar van de eis tot stijgende winst in het hedendaags kapitalisme.

Tja. Marx was sterk onder de indruk van de crisis van 1857, die in het bijzonder Engeland en Duitsland trof. Hij heeft de vergissing begaan om een veralgemening te maken van de crisissen in de historische fase van het kapitalisme waarin hij leefde. Ook Ernest Mandel, Belgische marxist van mijn studentenjaren, zegde in 1967 het kapitalisme zijn finale crisis aan, terwijl het een be-

scheiden recessie bleek. Het is het probleem van sociale wetenschappen: iedereen theoretiseert het kapitalisme van z’n eigen tijd, je behoort nu eenmaal tot een tijdperk dat je indépassable acht. Er zijn nu nog altijd evenveel (tegen)stellingen in de interpretatie van de crisis van 1929 als toendertijd.

Vaststelling: ondanks alle crisissen heeft het kapitalisme goed stand gehouden. Het heeft zijn terrein bij voortduring uitgebreid, zowel over de aardbol (globalisering) als over onze levenswijze (vermarkting van sociale verbanden). Het zijn de landen van het ‘reëel bestaande socialisme’ die zijn geïmplodeerd.

Toch zou het te makkelijk zijn om hieruit te besluiten dat Marx zich over alles vergist heeft, dat zijn analyse gedateerd is en dat hij, zegezeker van de finale triomf van het communisme, niet de capaciteit tot verandering en vernieuwing gezien heeft van het systeem dat hij buiten adem waande. Velen huldigen deze thesis, maar zij zijn het die zich vergissen.

Aan het slot van Boek I van Het Kapitaal alerteert Marx ons: ‘Accumuleren om te accumuleren, produceren om te produceren, dat is het ordewoord van de economische politiek in de historische missie van de burgerlijke periode.’

Altijd meer, onlesbare groeidorst, ont-

57

stentenis van een limiet, dat karakteriseert het kapitalisme, zegt Marx. Welke onderneming wil niet haar zakencijfer verhogen? Welke miljardair wil niet nog een nul bijschrijven bij zijn vermogen?

Het kapitalisme heeft groei nodig als levende wezens water. Dat is zijn onbegrensdheid.

Het gaat daarbij natuurlijk om de belang van de kapitaalbezitters, dus van de sociaal dominante klasse. Maar die is niet alleen betrokken partij. Marx heeft dat goed gezien. Wanneer hij de oorsprong van meerwaarde (het verschil tussen de waarde gecreëerd door arbeid en de kost van die arbeid) analyseerde, vermeed hij Ricardo te blijven volgen. Die stelde dat loon alleen maar tijdelijk kon ontstijgen aan het bestaansminimum. Marx had echter al uit de sociale realiteit geleerd dat, naarmate de economische activiteit toenam, dat bestaansminimum ook evolueerde en nieuwe elementen integreerde.

Niet zover om de uitbuiting op te heffen, wel genoeg om de proletarische druk en woede in te perken. De belofte van een betere toekomst is ook voor het kapitaal het beste cement om van

arbeid, zoal niet zijn bondgenoot, dan toch minstens zijn attaché te maken.

Maar omwille van de concurrentie is een onderneming voor haar toekomst en haar groei in de eerste plaats afhankelijk van haar capaciteit om productiekosten te verlagen en/of nieuwe producten te verkopen. Dat is de dynamiek van het kapitalisme. Zoals een fietser blijft het maar overeind als het vooruitgaat. Dat is zijn kracht, maar ook zijn zwakte.

Ons economisch systeem weet intussen wel om te gaan met sociale druk, maar moet nu een andere druk trotseren: die van het leefmilieu, die economische groei meer en meer problematisch maakt. Is de geschiedenis bezig ons een lange neus te trekken? Staat het systeem dat elk ander systeem geëlimineerd heeft en nu onverdeeld regeert, op het punt om de wapens neer te leggen, niet onder druk van proletariërs of crisissen, maar van de natuur?

Zo ja, dan zou Marx toch gewonnen hebben (het kapitalisme is niet leefbaar), maar ook verloren (geen lendemains qui chantent).

Bevermensen. Blijkt nu dat de onderwatermensen van de Suluzee vrolijk doorevolueren en onder meer een grotere milt krijgen om hen onder water van voldoende zuurstof te voorzien. Dan mogen wij, noeste bureauwerkers, ook hoop gaan koesteren. Welke evolutie zullen wij de komende eeuwen nog door-

58

maken? Om te beginnen zouden onze vingerkussentjes wel wat kleiner mogen, zodat we die minuscule toetsenbordjes op onze iPhone fatsoenlijk kunnen bedienen. Ons hoofd kan ook best wat kleiner, nu we ons geheugen kunnen uitbesteden aan Google. Ons achterwerk mag juist wel wat groter en zachter, nu we het grootste deel van ons leven zittend doorbrengen. En die stembanden zijn eigenlijk niet meer nodig, nu we elkaar steeds minder bellen of in levende lijve zien en steeds vaker via sociale media communiceren. Kleinere vingers, kleiner hoofd, groter achterwerk en geen spraakorgaan. We eindigen als mensen in bevergedaante.

MAANDSTONDEN Mei 68? Maar dat is toch een eeuw geleden…! Zo goed als zeker zal het ambitieuze en ambivalente 2018 niks te stellen willen hebben met de dolle en heftige, bevrijdende en vrije schermutselingen van toen. 2018 wordt vriendelijk en geek, vegaan en netverwerkt, stichtend en ontgroeiend.

Toch probeer ik na te gaan hoe de sabeltweets van deze jaren-bijna-20 de straatslogans van le joli Mai echoën. Of hoe de Facebookmuren vol likes kunnen afgebrokkeld worden met de plaveien van de opruiers van eergisteren.

Je ne veux pas perdre ma vie à la gagner 1968 was roemruchtig en nijver. De plattelandsuittocht ging voort en vastgoed kende voorspoed. Fabrieken dampten zwart en auto’s waren een

open graf. Vooral: werkloosheid was ongekend onder de troepen. En een opsteker voor looneisen en sociale veroveringen.

2018 blijkt tot nu toe een zeldzaam blauw gat in een hemel verdonkerd sinds decennia door delokaliserende globalisering en digitale revolutie. Michel blijft de vingers kruisen dat de patroons die hij streelt en tindert blijven aanwerven in plaats van robotiseren.

En de veertiger die hij is blijft angstvallig staren naar de economische cijfers, daar waar mei 68 vond dat je niet kon verliefd worden op een groeivoet.

Het vervelende is dat anno nu het sociale meer defensief dan offensief is.

De angst voor overmorgen doet de ruggengraat krommen. De meerderheid vreest voor zijn job en de leegte in het leven door het verlies van die lonende

59

verstrooiing. Alleen de randen blijven de productiewijze in vraag stellen. Gisteren zelfbeheer, vandaag start-yuppen, hyperkapitalistische en ecologische platforms, energie- en bio-boeren.

Faites l’amour, pas la guerre Mei 68 was de tijdgenoot van de hippie Summer of Love en het orgasmechanson Je t’aime moi non plus. Lijven werden ontbloot, rechten veroverd (contraceptie, abortus), frustraties veronschuld-igd. De klassieke moraal verwaaide. Echtscheidingen wederherstelden families. En de alleners werden avonturier(st)ers.

2018 lijkt veeleer een seksuele contrarevolutie. De in 68 gedroomde gelijkheid blijft uit, vrouwen hebben genoeg van aanhoudend mannelijk machtsmisbruik. Mannen, onaangenaam verrast, hebben de klap niet zien komen, geheel in de waan dat ze grotelijks geëvolueerd zijn sinds 50 jaar. Facebook swipet elke (ook schilderkunstige) tepel, prostitutie wordt her en der verboden, feministische censuur ingesteld: de tijd snoeit in vrijheden die beleefd worden als aanrandingen. Men raakt slaags op #MeToo, terwijl men elkaar matcht op Tinder.

Liefde wordt een oorlog van (bijna) allen tegen velen, terwijl gewapende con-

60

flicten welig tieren, kanonnenmarchands de duimen achter de bretellen steken, eertijdse koude oorlogsvijanden herbewapenen, nieuwe militaire vliegtuigen moeten ingekocht worden en pacifisme meewarig wordt bekeken, ook door intellectuelen uit de 100. Tussen twee aanslagen door durf je nog nauwelijks verwijzen naar Le déserteur van Boris Vian of Welterusten, mijnheer de President van Boudewijn de Groot.

Mei 68, dat was de permanente contestatie, het opzeggen van de burgerlijke autoriteit en het fatsoenlijke conservatisme. En vooral: oneerbiedigheid – met uitgestoken tong. Waar de generatie 68 een explosie van vrolijkheid en creativiteit schiep, zijn de burgerrevoltes van nu boos en miezerig. 2018, dat is het respect, dat per brultweet opgeëist wordt door godsdiensten, minderheden, diverse misdeelden en verworpenen. En zelfs door 100-jarige eiken, fallische symbolen die verdienen omhelsd in plaats van omgehakt te worden.

Mei 68 groeide in verzet tegen het Amerikaans Imperium, vooraleer het dat gaandeweg ging omarmen. 2018 gaat zich moeten behelpen met ‘politieke correctheid’, de safe space waar studenten niet geconfronteerd hoeven te worden met afwijkende opvattingen.

Dat is de oceaan overgestoken en raadt

af te lachen om alles met eender wie.

Het is niet meer verboden te verbieden.

Het wordt zelfs aanbevolen. 2018 is al te vaak te stom om te bewenen.

Hoge moed. Zijn beide wassen vleugels hadden de schitterende vorm van de letter F, ver beneden zag hij de oceaan, alsof hij uitgezoomd had op Google Earth. Nu hij zo dicht bij de zon vloog, had Mark Zuckerberg het zelfs in zijn T-shirt warm gekregen. Hij zweefde nu hoog genoeg om de zon te vragen een Facebookvriend te worden. Zou de zon eenmaal ook op Facebook zitten, dan controleerde de god van Facebook niet alleen het leven op aarde maar in het hele zonnestelsel. De uitnodiging was nog niet verstuurd of de zon wees die af.

‘Facebookvrienden zijn geen echte vrienden en ik ga mijn tijd niet verdoen met pianospelende katten!’ Zuckerberg gnuifde. Zo makkelijk liet de god van Facebook zich niet afschepen. ‘Wil je dan geen speciaal nieuws over dingen die jou het meest interesseren, zon? Wil je geen informatie die precies bij jou past?’

De zon stuurde hem nu een heel boze smiley – of was het een selfie van een heel boze zon? ‘Jij bent een ijdele hoogmoedige nerd, Zuckerberg! Als ik me door jou laat informeren, stem ik straks ook Trump. Jij ziet jezelf als de god der data die de wereld bestiert. Voorlopig heb je bereikt dat het woord ‘vriend’ niets meer betekent, dat echt nieuws het aflegt tegen nepnieuws en pingpongende duiven, dat de Britten de EU verlaten en Trump in het Witte Huis zit.

Die Facebookutopie van jou verkeert helemaal in haar tegendeel. Maar mijn data verkoop je niet aan Cambridge Analytica!’

Zuckerberg veegde het zweet van zijn voorhoofd. De zon mocht branden, hij had de gegevens van twee miljard Facebookgebruikers – dus wie was hier de baas? Zijn wassen vleugels begonnen te smelten. Even vreesde hij als de mythologische Icarus in zee te zullen storten. Hij stelde zichzelf gerust met de woorden die hij ook sprak toen ze hem Trumps overwinning in de schoenen schoven: ‘A pretty crazy idea.’ De zon was intussen gaan twitteren: een boze selfie vergezelde de hashtag DeleteFacebook.

Onze peiling van de maand: over internetgedrag. Hebt u de gegevensbeschermingsverklaring gelezen? Ja: 5%; nee: 95%. Hebt u ingestemd met de gegevensbeschermingsverklaring? Nee: 5%; ja: 95%.

61

laatste woord Sociale woningen zijn een troef Michel Debruyne Adviseur Wonen studiedienst beweging.net

D

a een mediadebat rond het wel of niet investeren in sociale woningen, is het nodig enkele lijnen uit te tekenen. We weten dat sociale woningen gezinnen boven de armoedegrens brengen. Door een lagere woonlast hebben ze meer over om menswaardig te leven. Dit staat buiten kijf. We weten ook dat er te weinig geïnvesteerd wordt in (sociaal) huren en dat Vlaanderen en Brussel onevenredig teveel besteedt aan eigendomsverwerving. Deze weetjes zijn niet voldoende. Een nuchtere kijk op de huurmarkt is nodig, maar bovenal een positief verhaal voor sociaal wonen. Sociale huisvesting is immers een troef voor het nieuwe wonen.

Een nuchtere kijk op de private huurmarkt.

In het debat over sociaal wonen, komt de private huurmarkt maar beperkt aan bod. Vreemd, want de private huursector is vandaag de eerste en belangrijkste plaats waar minder begoeden een antwoord vinden op hun woonnood. Vandaag komen meer dan 250.000 Vlaamse gezinnen immers in aanmerking voor een sociale woning. Zij wonen vandaag ook, op de private huurmarkt, waar ze in verhouding te veel betalen voor een minderwaardige woning.

De private huurmarkt is ‘willens nillens’ de markt waar mensen een (soms slecht) dak boven het hoofd vinden. Niet investeren in sociale woningen maakt deze markt daarom nog belangrijker voor deze groep huurders.

Dit heeft nog een ander pervers gevolg. Hoe belangrijker de private huurmarkt wordt voor de minder begoede huurders, hoe minder er in ge-

62

ïnvesteerd wordt, hoe meer discriminatie er is. De druk op de private huurmarkt is vandaag heel hoog. Dit zorgt voor hoge huurprijzen, zelfs voor minderwaardige woningen. De verhuurder kan huurders tegen elkaar uitspelen. Hij heeft maar te kiezen. Hij hoeft zelfs niet te investeren in zijn huurwoning, er is immers toch voldoende vraag naar. Veldwerkers brengen elke dag nieuwe verhalen van slechte huurwoningen waar schimmel, vochtigheid, gevaar op brand of intoxicatie schering en inslag zijn.

Niet investeren in sociale woningen zorgt dus voor meer selectie en discriminatie, en voor meer slechte woningen. Dit is de armoede paradox: wie niet investeert in sociale woningen, krijgt pas een arme gemeente.

Een voortrekker van een nieuw woonverhaal

En toch willen veel gemeenten geen of geen bijkomende sociale huisvesting. Sociale huisvesting heeft een slecht imago. Het trekt armen aan, het vermindert de waarde van de omliggende huizen en wijken, het creëert getto’s waar criminaliteit troef is, … Over de private huurmarkt wordt zo nooit gepraat, terwijl de meeste minder begoede gezinnen daar wonen.

We hebben dus nood aan een positief verhaal. Een verhaal dat niet vertrekt vanuit beelden van de banlieus rond Parijs, de blokken rond Napels, de Grenfell-torens te Londen of de Rabottorens of de Silvertop in Vlaanderen. Het zijn telkens grote complexen met soms minderwaardige architectuur. Stedenbouwkundig slecht ingeplant.

Maar dit zij niet de juiste beelden van sociaal wonen. De Prijs Inspirerend Sociaal Wonen van VVH toont de andere beelden. Dit zijn beelden van een nieuw woonverhaal.

Vlaanderen wil met de bouwstop niet enkel ruimte sparen maar dat gezinnen anders gaan wonen. de Vlaamse bouwmeesters zijn hiervan ook de grote pleitbezorgers. En hierin kan sociale huisvesting, zoals de projecten van de Prijs Inspirerend Sociaal Wonen tonen, voortrekker zijn.

63

Een nuchtere kijk op de huurmarkt is nodig, maar bovenal een positief verhaal voor sociaal wonen. Sociale huisvesting is immers een troef voor het nieuwe wonen.

Hoe belangrijker de private huurmarkt wordt voor de minder begoede huurders, hoe minder er in geïnvesteerd wordt, hoe meer discriminatie er is. De druk op de private huurmarkt is vandaag heel hoog.

Sociale huisvesting kan een voortrekker worden in de kernversterking dat Vlaanderen nodig heeft. Niet door grootschalige blokken, maar door geïntegreerde projecten. Sociale huisvesting moet de wijk opnieuw verleiden door het voorzien van lokalen voor de buurt, groen voor de wijk, aanleg van straten en pleinen, oplossingen voor parkeren, deelauto’s en deelfietsen, … Sociale huisvesting heeft de juiste schaal om het nieuwe wonen ingang te doen vinden. Dit heeft een prijs, maar uit het debat leerden we ook dat (sociaal) huren meer mag krijgen.

Een positief beeld van sociaal wonen Goede voorbeelden trekken, maar zijn niet voldoende. Vlaanderen moet ook investeren in een positief beeldverhaal. Helaas is dit vandaag niet zo. Wie vandaag iets leest over sociale huisvesting leest over frauderende sociale huurders, sociale huurders die geen Nederlands kennen, sociale huisvestingsmaatschappijen die het moeilijk hebben of die slecht bouwen, … Dit is juist, maar tegelijkertijd zeer eenzijdig en vooral beperkt. Sociale huisvesting is zoveel meer. We horen weinig of niets over de 150.000 gezinnen die vandaag sociaal wonen. Hun verhaal hoe sociaal wonen hen heeft geholpen, hen zekerheid heeft gegeven, komt niet aan bod. We horen niets of weinig van de 100 sociale huisvestingsmaatschappijen die hard werken om het wonen in Vlaanderen gestalte te geven.

Een positief verhaal is nodig, en daarvoor hebben de sociale huurders en sociale verhuurders Vlaanderen ook nodig.

Sociaal wonen is een troef voor Vlaanderen en Brussel. Het vermindert armoede, het brengt de nodige zuurstof binnen de private huurmarkt, en het is een voortrekker zijn in het nieuwe wonen. Dit vraagt een nuchtere kijk, meer middelen voor sociaal wonen en een positief verhaal.

64

colofon Abonnementen

Redactie

Abonnementenadministratie Garant-Uitgevers nv Somersstraat 13-15 2018 Antwerpen tel. 03 / 231 29 00 fax 03 / 233 26 59 E-post: uitgeverij@garant.be

Redactieadres Postbus 20, 1031 Brussel tel. 02 / 246 31 11 fax 02 / 246 37 00 E-post: degids@beweging.net www.beweging.net

De gids op maatschappelijk gebied is een uitgave van het vormingscentrum Ter Munk vzw i.s.m. Sociaal Engagement Verantwoordelijke uitgever: Linde Decorte, Postbus 20, 1031 Brussel

Redactiecomité Emmanuel Gerard, hoofdredacteur Sofie Put, eindredacteur Frieda Bex, Bea Cantillon, Linde De Corte, Ignace Leus, Jozef Mampuys, Sandra Rosvelds, Chris Serroyen, Guy Van Gyes, Rebekka Verniest, Kristel Wijshof, Peter Wouters Redactieraad Alle leden van het redactiecomité, plus: Danielle Colsoul, Dirk Dalle, Ann Demeulemeester, Jan Dereymaeker, Patrick Develtere, Gio De Weerd, Marc Hooghe, Jo Laenen, Herman Nys, Mieke Peeters, Rudi Reynaert, Erik Vanwoensel, Paul Windey

© Vormingscentrum Ter Munk vzw & Garant-Uitgevers nv Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welke wijze ook, zonder de uitdrukkelijke, voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever.

De gids op maatschappelijk gebied is ondertekenaar van de Milieubeleidsovereenkomst Papier Vlaanderen en steunt de inspanningen van de Vlaamse regering i.v.m. Papierrrecuperatie.

Abonnementsprijzen Voor een jaargang (10 nummers niet in juli en augustus) • In België: particulieren: 31 euro studenten: 27,60 euro groepen: 28,90 euro (min. 5 abonn. bij zelfde bestemmeling) instellingen: 46,60 euro steunabonnement: 80 euro een abonnement aanvragen kan via een mailtje naar uitgeverij@ garant.be met vermelding van je naam, adres en mailadres • Andere landen: 31 euro + verzendkosten • Abonnementen worden automatisch verlengd, tenzij opgezegd wordt ten minste één maand voor het einde van de jaargang.

• Abonnementen kunnen op elk tijdstip ingaan en gelden dan voor de lopende jaargang (m.i.v. de reeds verschenen nummers van die jaargang).

Getekende artikels verbinden alleen de betreffende auteur(s).

uitgave van beweging.net, netwerk van christelijke en sociale organisaties

i.s.m. werkt structureel samen met financiële partners die duurzame ontwikkeling en maatschappelijk engagement hoog in het vaandel dragen.

Los nummer 5,90 euro

Twee weken nadat de stad Mosul in handen viel van islamitische jihadisten door IS, werd de nabijgelegen christelijke stad Baghdeda (Qaraqosh) hetzelfde lot toebedeeld. Verlaten door al haar inwoners, werd de stad een basis voor IS. Binnen de christelijke gemeenschap werd een strijd georganiseerd om de stad, op dat moment grotendeels verwoest en geplunderd, opnieuw te veroveren.

De Belgische fotograaf Quentin Bruno verbleef enkele maanden in de stad om verslag te doen van deze fase van het conflict.

Quentin Bruno en Laurent Van der Stockt - TO BAGHDEDA - Geopolis- Ateliers des Tanneurs- Brussel

Wablief?

De gids wil een kritische kijk hebben op maatschappelijk gebied. Wij zijn niet voor niets een blad met mening. Maar wat geldt voor ons, geldt ook voor u. Ook u mag kritisch zijn – uiteraard – en úw mening geven. Over wat wij schrijven én wat we níet schrijven. Over het formaat, de vormgeving, of artikels al dan niet óók op het internet dienen geplaatst… Dat alles interesseert ons. Laat het ons weten.

Schrijf of – liever nog – mail het ons. De gids op maatschappelijk gebied, Postbus 20, 1031 Brussel – degids@beweging.net

N°5 2018 WooRd VooRaf overbelicht

48 de LezenaaR Jos Geysels

Emmanuel Gerard 54 WeesbeRicHten 3

eeRste WooRd

Gilbert De Swert

#cleane kleren Jessie Van Couwenberghe

Laatste WooRd 62 sociale woningen zijn een troef

HoofdaRtiKeLs 9

Michel Debruyne

de hervorming van het pensioensysteem: terug naar de principes

DEGIDS OP MAATSCHAPPELIJK GEBIED | N°5 | MEI 2018

1

pensioenen teRuG naaR de pRincipes

Bea Cantillon Erik Schokkaert 25 moet de eu een militaire grootmacht worden?

Jos Bosmans 33 bedrijven en mensenrechten: belgië hinkt achterop Huib Huyse 40 belgië in de klauwen van de chinese draak?

Stijn Sintubin Ng Sauw Tjhoi

VoRmGeVinG en opmaaK Gevaert Graphics info@gevaertgraphics.be

maandelijks, behalve juli & augustus gesticht in 1901 - jaargang 109 - nr. 5 - mei 2018 Afgiftekantoor Antwerpen X - Erkenning P 206923

DEGIDS OP MAATSCHAPPELIJK GEBIED 25 de EU: een militaire grootmacht?

uitGaVe Van beWeGinG.net, netWeRK Van cHRisteLijKe en sociaLe oRGanisaties

N°5

dRuK Gevaert Printing info@gevaertprinting.be

2018

RedactieadRes De gids op maatschappelijk gebied, Haachtsesteenweg 579, 1030 Brussel, degids@beweging.net

33 Bedrijven en mensenrechten: België hinkt achterop 40 België in de klauwen van de Chinese draak?