Be Siargao #9

JANUARY 2019

BESIARGAO

THE SIARGAO LIFESTYLE AND COMMUNITY MAGAZINE FREE COPY

surf / community / environment / tourism

#9

# Editorial

THE STORY BEHIND THE COVER Photographer: Camille Robiou du Pont

NATURE IS NOT OURS Nearly all species of sea turtles are classified as Endangered.

Hunted for their eggs, meat, skin or shells, sea turtles have suffered exploitation for decades. Today plastic pollution is the additional threat for these creatures who naively confuse plastic bags for jellyfish. How come human activities are affecting the remotest places in Earth?

This beautiful cover photography by Camille Robiou du Pont, reflects an intimate, delicate and magical instance: the second when a turtle approaches the surface to breathe out then in again, for up to a few hours of breath hold.

Turtles are part of our ecosystem, and like many other species, they are vital to keep the wheel of life functioning. They belong to the oldest group of reptiles, with its origins 150 millions years ago, and they are in critical danger.

highlight once more that we need to keep our oceans clean from plastic and appreciate the gift of nature. It is critical to respect, protect and restore nature.

We have to remember that nature does not belong to us; we belong to it.

With this January cover we want to

Olga Garcia

In pages 14 to 17, Chie Defino, a divemaster based in Siargao, explains a magical event that occurred last September in Tuason bringing hope for the marine life of Siargao.

This shot by Camille Robiou du Pont was taken on an expedition with Shaka Cafes in Moalboal, where they just opened their 4th shop. The talented photographer captured a unique moment, the colors and its composition bring magic to the picture.

May this new year bring a new hope for all shores around the world.

Instagram: @camillerdp

SPECIAL THANKS Thanks to everyone who help in making this issue a reality: Main Contributor: Olga Garcia

TAWO OF SIARGAO What are you grateful for?

Jolan SAAVEDRA 27 years old Barangay Catangnan Owner of Jolan Fruits and vegetables, Barangay Councilor, Sea Movement Vice-president, Siargao Masaya

The simple fact of waking up everyday is one of the reasons I feel grateful to the Lord. By then, I am able to help and serve my constituents with quality governance. All in all, both living in our teardrop island paradise and surfing the waves are the things I am most grateful for.

W W W. B E S I A R G AO.C O M

BE SIARGAO @BE SIARGAO

2#

Advertisement contacts: +63 916 685 2945 +63 956 967 9055 besiargao@gmail.com

Editorial Assistant: Julla González Translator: Hernan Palang Photographers: Matias Olivieri, Alex Permyakov Camille Robiou du Pont Collaborator: Chie Defino

TO EVERY PERSON WHO PROVIDED US INFORMATION AND DATA AND TO ALL OUR INCREDIBLE SPONSORS WHO MAKE THIS PROJECT REAL!

ONLINE EDITION AVAILABLE AT

CONTACT

Graphic Designer: Vincent Le Compagnon

LEGAL MENTION Publisher: Be Magazine Publishing Certificate N° 05333514

Printer: DMC Busa Printers Director Editor-in-Chief: Christophe BARIOU

# Be salty

Written by: Olga Garcia

ENGLISH

A SUCCESSFUL YEAR

What do you think has been the key of his unstoppable success?

We sat down with Gianni Grifoni, Founder of Kermit Siargao and the major sponsor of John “Marama� Mark Tokong, the most recent champion of the Philippine Surfing Championship Tour (PSCT) and talked about the very successful year for the surfer.

Photographer PSCT

I think Luke Landrigan with the whole PSCT and Philippine Sport Commission (PSA) did an amazing job and helped him a lot this past year. They trained him, made him feel part of a team, along with the other Top Surfers. He also has been mentally super focused, training hard everyday at the gym and in the water. He also attended physiotherapy, massage, psychological training... All together made him become unstoppable and determined.

Will Marama compete in Australia?

He flew to Australia mid December after we managed to get a Sport Visa for him, with the great help of WSL and PSA. With this visa he will be able to join competitions in Australia. During the following six months, he will train and compete there. But the first reason he traveled, is because her girlfriend is pregnant, they will become parents this coming February.

How does 2019 looks for Marama?

Give us a bit of history.

When did you meet Marama?

I met him when he was a 7-year-old kid.

Marama for me is like a son and one of my best friends. I saw him growing and have been supporting him ever since.

Soon he will become a father in Australia, where he is now for the coming six months. I will miss the little monkey.

We have become so close. He knows whatever problem he has he can always come I will be there for him.

How did you support his career?

I sponsored him through Kermit and also personally. But in order to increase his surfing budget, together we decided to make some T-shirts with Gwapitos written on, that is how we call each other. The expenses were getting bigger after he won the Cloud 9 International Competition in 2016.

Now, we are both co-founders of the brand Gwapitos. During his free time, he also teaches surf lessons at Kermit.

I also try to go to every competition he has. Funny thing that the only competition I did not go this year, he lost.

4#

How has 2018 been for Marama?

2018 was an amazing year for Marama, both as a surfer and family-wise. I am very proud of him. He now stands as the PSCT 2018 Champion, winning two out of three competitions. He also did very well during the ISA Surfing Games in Japan last September representing the Philippines and finished 2nd place after an incredible Cloud 9 international Competition. 2017 was still a good year, but in 2018 he definitely killed it and has improved so much.

He learned how to compete, how to use his priority and how to handle stress.

HE LEARNED HOW TO COMPETE, HOW TO USE HIS PRIORITY AND HANDLE STRESS

Promising. After his great results during the past International Competition in Cloud 9, he can now join WSL 6000 points in Australia, where he will be competing against some of the top world surfers. This will help him to gain experience forward the qualification for the 2020 Olympics in Tokyo. He will be back in May 2019, ready to start the PSCT and WSL competitions in the Philippines.

Photographer Tim Hain

# Be salty BISAYA

USA KA TUIG SA KALAMPOSAN

Unsa tan-aw nimo ang yawe sa iyang dili mabangbang nga kalamposan?

Nakiglingkod kami uban si Gianni Grifoni, ang Nagtukod sa Kermit Siargao ug ang major sponsor ni ohn “Marama” Mark Tokong, ang labing bag-o nga kampeyon sa Philippine Surfing Championship Tour (PSCT) ug nakig-istorya mahitungod sa malamposon kaayo nga tuig para sa surfer.

Tan-aw nako si Luke Landrigan ug ang tibuok PSCT ug Philippine Sport Commission (PSA) mihimo og maayo nga trabaho sa patang kaniya og daghan sa miaging tuig. Gibansay nila siya, gipabati siya nga kabahin siya sa team, kuyog sa uban nga mga Top Surfers. Grabe usab ang iyang pokus sa hunahuna, nagbansaybansay siya og taman kada adlaw sa gym ug sa tubig. Nitambong usab siya og physiotheraphy, masahe, sikolohikal nga pagbansay… Kining tanan nakapahimo niya nga dili mabangbang ug determinado.

Tagai kami og gamay nga historya.

Kanus-a nimo na-ila-ila si Marama?

Kumusta ang tuig 2018 para kang Marama?

Na-ila-ila nako siya kaniadtong 7 anyos nga bata pa siya. Si Marama para nako mora og anak ug usa sa akong mga labing maayong amigo. Nakita nako siya nga nagtubo ug nagsuporta na ko niya sukad-sukad. Sa dili madugay mahimo na siyang amahan didto sa Australia, diin hain siya karon sa moabot nga unom ka bulan. Mingawon ko sa gamay nga unggoy. Nagkasuod mi og maayo. Nahibalo siya nga bisan nga problema pwede gayod siya moduol ug anaa ko para niya.

Ang tuig 2018 nindot nga tuig para kang Marama, isip surfer ug sa pamilya usab.

Magarbohon ko sa iya. Karon siya ang nagbarog nga Kampeyon sa PSCT 2018, nga midaog og duha sa tulo ka mga kompetisyon. Maayo usab siya kaayo sa ISA Surfing Games sa Japan sa miaging Septembre nga mirepresentar sa PIlipinas ug nahuman sa ika 2 nga pwesto human ang matuohan nga Cloud 9 international Competition. Ang tuig 2017 maayo gihapon nga tuig, pero sa tuig 2018 malamposon na gayod kaayo siya ug mas mimaayo pa gayod siya. Nakat-on siya unsaon pagtigi, unsaon paggamit sa iyang prayoridad ug unsaon pagdala sa stress.

Giunsa nimo pagsuporta sa iyang karera?

Gi-esponsoran nako siya pinaagi sa Kermit ug sa personal. Pero para modako ang iyang badyet sa surfing, nakadesider kami nga maghimo og mga T-shirt nga adunay nakasulat Gwapitos, mao na ang among tinawganay. Ang mga gasto nagkadako human sa iyang pagdaog sa Cloud 9 International Competition sa 2016. Karon, kaming duha ang isig ka tigtukod sa brand nga Gwapitos. Sa iyang libre nga oras, magtudlo usab siya og klase sa surf sa Kermit. Sulayan usab nako nga moadto sa kada kompetisyon niya. Ang kataw-onon kay ang nag-inusara nga kompetisyon nga wala ko niadto, napildi siya.

6#

PNAKAT-ON SIYA UNSAON PAGTIGI, UNSAON PAGGAMIT SA IYANG PRAYORIDAD UG UNSAON PAGDALA SA STRESS

Makatigi ba si Marama didto sa Australia Miadto siya sa Australia tunga-tunga sa Disyembre human kami makakuha og Sport Visa para kaniya, uban sa dakong tabang sa WSL ug PSA. Uban sa iyang visa makaapil siya og mga kompetisyon didto sa Australia. Sa mosunod nga unom ka bulan, magbansay-bansay siya ug magtigi didto. Pero ang unang rason nga mibyahe siya, kay ang iyang uyab mabdos, mamahimo silang mga ginikanan karong umaabot Pebrero.

Kumusta kaha ang tuig 2019 para kang Marama?

Masaaron. Human sa iyang bantogang resulta sa miagi nga International Competition sa Cloud 9, mahimo na siya karon moapil sa WSL 6000 points sa Australia, diin siya makigtigi kontra sa mga labing maayong mga surfer sa kalibotan.

Makatabang kini niya aron makakuha og kasinatian para sa kwalipikasyon sa 2020 Olympics sa Tokyo. Mobalik siya inig ka Mayo 2019, andam nga mosugod sa PSCT ug WSL nga mga kompetisyon sa Pilipinas.

Photographer Oli Bayer

THE REAL

SIARGAO

ALL-INCLUSIVE PRIVATE BOAT CHARTERS

LUPITA ADVENTURES +63 947 951 9485

LUPITASIARGAO.COM

LUPITA ADVENTURES SIARGAO

uilbert y ann G her: Y X2 Mahina grap n Photo Rider: Ja

h

We you ch

tea o r ide ! ow t

WAKEBOARDING SIARGAO BARANGAY CONSUELO Only 5km from General Luna info@siargaowakepark.com +63 (0) 906 048 6186

@siargao wakepark

Siargao Wakepark

W W W . S I A R G A O WA K E P A R K . C O M

Easy to learn & exciting!

Open to everyone groups/families (Possible for private events)

# Be salty

Photographer Matias Olivieri

his success was to stay focused on the game and pray before the start of every heat. He trained hard during the previous months and learned that “everything can be done if you have faith”.

ENGLISH

GABRIEL ANTIPASADO: CHAMPION OF JUNIORS DIVISION

The younger generation is slowly gaining experience, they prove their worth everyday, gradually catching up with the elders. Gabriel “Lerog” Antipasado, from Catangnan, is the new 2018 Champion of PSCT of Juniors Division, a sixteen-year-old Champion.

ENGLISH

He showed his potential by classifying second in Siargao and winning first place in Cabugao, the last leg of the Tour, winning the national title. “I was extremely happy when I won because I did not expect I could be the top 1 in Junior Division. I just had faith in the Lord that I could do it, and somehow I ended up successful”, explains the surfer with a smile.

Slowly, the new generation is having more opportunities through sponsorships and the gift of traveling around the country to compete for the podium. “I have reached my dream. I did not expect this to happen, this only happens a few times”.

Since PSCT was born two years ago, surfers from all over the Philippines are able to join the tour and fulfill their dream. Lerog explains that the key to

Lerog offered the entire amount of his prize to a member of his family, ill and needing treatment. With this, he shows how family is important to him.

I HAVE REACHED MY DREAM “For next year, I will prepare again like I have done before. I would like to thank everyone who supported me, I could not have reached my dreams without them” concludes Antipasado. The young surfer still has to wait one more year before entering into the Men’s Open Shortboard Category, where the level is surely even more challenging.

Photographer PSCT

NILBIE BLANCADA:

THE UNSTOPPABLE

Nilbie is definitely unbeaten.

Competing for over 5 years now, she has won every single competition that she was able to join in the Philippines. In 2016, she finished first in the Asia Surfing Championship, being the first Filipino to win an international league. This year she claimed her national title again and became for the second consecutive year the Philippines Champion of Women’s 8# Shortboard.

Written by: Olga Garcia

At the moment, “Nilbie is the only female surfer in the Philippines capable of doing aerial tricks”, explains Marja Abad, co-owner of Kudo Surf, the major sponsor of Nilbie Blancada. “She surfs with speed, power and flow” she adds.

This year she was trained by Coach Adam Dufner, from Hurley Performance Center. The entire Philippines Team trained under him before going to Japan. “Nilbie was in a heat with Sally Fitzgibbons, a WSL CT Compe-

NILBIE IS THE ONLY FEMALE SURFER IN THE PHILIPPINES CAPABLE OF DOING AERIAL TRICKS titor, and she told her she was an incredible surfer”, concludes Marja.

Will 2019 bring a new challenger in the female competition? It seems, for now, that Nilbie might secure again her title of “the unstoppable”.

Be salty # BISAYA

GABRIEL ANTIPASADO: KAMPEYON SA JUNIORS DIVISION

Ang mas batang henerasyon hinay-hinay nga naka-angkon og kasinatian, kada adlaw nila gipamatud-an ilang balor, anam-anam na silang naka-abot sa mga magulang. Si Gabriel “Lerog” Antipasado, taga Catangnan, mao ang bag-o nga Kampeyon sa tuig 2018 sa PSCT nga Juniors Division, usa ka dyesi-says anyos nga Kampeyon.

Gipakita niya ang iyang potensyal pinaagi sa pag-klasipikar nga ika-duha sa Siargao ug pagdaog sa unang pwesto sa Cabugao, ang kataposan bahin sa Tour, nga midaog usab sa nasodnong titulo.

“Malipayon kaayo ko sa dihang nakadaog ko kay wala ko nagdahom nga mahimo kong top 1 sa Junior Division. Misalig lamang ako sa Ginoo nga mabuhat nako, ug nagmalamposon ra man usab hinuon”, mipasabot ang surfer uban sa pahiyom.

NAKAB-OT NA NAKO ANG AKONG DAMGO Hinay-hinay, ang bag-ong henerasyon mas daghan og oportunidad pinaagi sa sponsorship ug ang gasa sa pagbyahe sa nasod para makig-indigay. “Nakabot na nako ang akong damgo. Wala ko nagdahom mahitabo kini, talagsa lamang kini mahitabo”.

Sukad sa pagsugod sa PSCT duha ka tuig ang milabay, ang mga surfers gikan sa tibuok Pilipinas mahimong mo-apil sa tour ug matuman ang ilang damgo.

Si Lerog mipasabot nga ang yawe sa iyang kalamposan mao ang pagpabilin nga nakatutok sa dula ug pag-ampo sa dili pa magsugod ang kada heat.

Nagbansay siya pag-ayo sa milabay nga mga buwan ug nakat-on siya nga “matuman ang tanan kon may imong pagtuo.”

Si Lerog mihatag sa tibuok kantidad sa iyang nadaog ngadto sa usa ka sakop sa iyang pamilya, masakiton ug nagkinahanglan matambalan. Uban niini, nagpakita siya unsa ka importante sa pamilya para kaniya.

“Sa sunod tuig, mangandam gihapon ako sama sa akong gibuhat karon.

Gusto ko magpasalamat sa tanan nga mingsuporta nako, dili nako maabot ang akong mga damgo kon wala sila.”, mihuman si Antipasado. Ang batan-on nga surfer maghulat gihapon og usab ka tuig sa dili pa makasulod sa en’s Open Shortboard Category, diin ang lebel mas lisod pa gayod.

BISAYA

SI NILBIE BLANCADA: ANG DILI MAHUNONG

Si Nilbie wala gayod mapildi.

Nakig-indigay na siya og lapas 5 ka tuig karon, nadaog niya ang kada kompetesyon nga iyang naapilan sa Pilipinas.

Sa tuig 2016, nahuman niya nga una sa Asia Surfing Championship, isip mao ang unang Pilipino nga nakadaog og internasyonal nga liga.

Niining tuiga gi-angkon niya ang nasodnong titulo pag-usab ug nahimo sa ikaduhang sagonson nga tuig ang Kempeyon sa Pilipinas sa Women’s Shortboard.

Sa pagka-karon, “si Nilbie mao ang nag-inusarang babaye nga surfer sa Pilipinas nga makahimo og aerial tricks”, mipasabot si Marja Abad, isip ka tag-iya sa Kudo Surf, ang labing dako nga sponsor ni Nilbie Blancada. “Mag-surf siya nga paspas, kusgan ug swabe”, mipuno siya.

Niining tuiga siya gibansay-bansay ni Coach Adam Dufner, gikan sa Hurley Performance Center. Ang tibuok bando sa Pilipinas mibansaybansay ilalom niya sa wala pa sila moadto sa Japan. Si “Nilbie anaa sa heat uban ni Sally Fitzgibbons, usa ka kaindig sa WSL CT, ug miingon siya nga maayo siyang surfer”, mitapos si Marja.

Magdala kaha ang tuig 2019 og bag-o nga mohagit sa kompetensya sa pambabaye? Morag sa pagkakaron, si Nilbie basin makadaog na usab sa iyang titulo nga “ang dili mahunong”.

SI NILBIE MAO ANG NAG-INUSARANG BABAYE NGA SURFER SA PILIPINAS NGA MAKAHIMO OG AERIAL TRICKS

9#

# Be community ENGLISH

2019 COMMUNITY WISHES 2018 brought in a lot of changes for the island. Like we said on our last edition, this year could be one of the most critical years the community will have to face. We’re seeing countless businesses being built, with most of them using local resources and preserving the landscapes. Initially, most of these investors came in search of a new lifestyle, driven by the love for the ocean and its waves.

However, at present, it looks like the game has changed. The newcomers may only see Siargao as a big business opportunity.

With the past year marred with Boracay’s closing, locals fear for the future of Siargao as more and more investors who have never set foot on the island paradise are now opening massive fast food franchises.

We asked some members of the community, both local and foreign residents, on what their concerns and wishes are for 2019.

10#

John Carby A long-time resident from Australia Founder of Nissi Academy, a non-profit elementary school.

“I know there is no stopping the development in Siargao. But I would love to see it slow down and be done in a respectful way, to the environment and to the locals. I don’t want to see the true local people pushed out of their hometown because the prices of fish, vegetables and rice are too high due to the overinflated economy and the amount of greed taking over.

And obviously, I want amazing surf all year” “Nasayod ako nga dili mapugngan ang paglambo as Siargao. Apan ganahan ko makakita nga mohinay kini ug himoon sa matinahoron nga pamaagi, sa kinaiyahan ug sa mga lokal. Dili ako gusto nga makakita sa mga tinuod nga lokal nga mapahawa sa ilang lungsod tungod kay ang presyo sa isda, utanon ug kan-on mahal na kaayo tungod sa nasboraan og paburot nga ekonomiya ug ang kantidad sa kahakog nga mi-ilog. Ug klaro nga gusto ko og nindot nga surf tibuok tuig.”

Caye Kay Long time resident from Sibonga, Cebu Owner of Good Karma & Marajaw Surf “My wish for Siargao and its community is to stay grounded and humble so we maintain the quality of life here in the island” “Akong pangandoy sa Siargao ug sa komunidad niya kay nga magpabilin kini nga nakatugkad ug mapaubsanon aron mapadayon nato ang kalidad sa kinabuhi dinhi sa isla”

Sanne Sevig Long time resident from Sweden Co-Owner of Paglaom Hostel Founder of Nature Kids of Siargao “I wish for more responsible tourism operators that are sharing their profits with the local staff. And for all of us to embrace the slow motion pace the previous generation of Siargao residences are experts in”

Jae Erol Lee Secretary of Siargao Environmental Awareness (SEA Movement) “Siargao has been very generous in providing us happiness, beautiful environment and good people. My wish for Siargao is to be the most eco-friendly destination around the world. The culture should also be preserved as well as the beautiful geographical setting of it. I also wish more awareness for the environmental condition today, not only in Siargao, but in the whole world. Lastly the vibes must also be consistent, it’s not just about the place but it’s the people that makes the place!”

“Ang Siargao manggihatagon kaayo sa paghatag kanato og kalipay, maanindot nga kinaiyahan ug maayong mga tawo. Ang pangandoy nako para sa Siargao mao nga mahimo kining destinasyon nga labing eco-friendly sa tibuok kalibotan. Ang kultura usab angay nga mapreserbar ug ang maanindot nga pagkahimutang sa heyograpiya niini. Nangandoy usab ako og dugang nga kaamgohan alang sa kondisyon sa kinaiyahan karon, dili lamang sa Siargao, kondili sa tibuok kalibotan. Ug kataposan ang vibes kinahanglan mapadayonon, dili lamang ang lugar kondili sa mga tawo niini ang nakapanindot sa usa ka lugar!”

“Nangandoy ako ug mas responsable pa nga tigpadagan sa turismo nga mag-ambit sa ilang ginansya sa lokal nga staff. Ug para kanatong tanan nga modawat sa paghinay-hinay nga pagpuyo nga eksperto ang ming-aging henerasyon sa residente sa Siargao”

Marja Abad President of SEA Movement Co-Owner of Kudo Surf “For 2019, since elections are coming, my wish for Siargao is to have more strong and smart leaders that truly care about the people and environment who can lead the community to a more beautiful and bountiful Siargao” “Para sa tuig 2019, sanglit padung na ang eleksyon, ang akong pangandoy sa Siargao kay magka-aduna kiniy mas lig-on ug maalamon nga mga pamuno nga tinuod nga nagpakabana sa katawhan ug kinaiyahan, kinsa makapangulo sa komunindad alang sa mas nindot ug mabulahan nga Siargao”

Be community # Rodolfo Alcala Local from Siargao Professional surfer

Tim Paddon Long time resident from Canada Owner of Fat Lips Surf Shop

Ian Sermonia Long time filipino resident Owner of Harana Surf Resort

“Healthy environment and peace for each local and foreign who lives in Siargao, and more respect for the locals”

“My wish is that there are no more chain restaurants or stores opening that ruin the unique vibe that people love about Siargao”

“Himsog nga kinaiyahan ug kalinaw sa matag lokal ug langyaw nga nagpuyo sa Siargao, ug dugang nga respeto para sa mga lokal”

“Ang akong pangandoy kay wala nay mga chain restaurants o tindahan nga moabli nga makaguba sa talagsaon nga vibe nga gihigugma sa mga taw mahitungod sa Siargao”

“For 2019 my wish for the Siargao business community is to continue working together as a community and doing their part to keep Siargao’s development to be one that can continue for generations to come. My wish for General Luna is for it to finally able to have a regulated dumpsite that will be able to handle the amount of trash the increase number of tourists and residents create. And that whoever the newly elected leaders are in 2019, they do their best to steer Siargao island to be a model sustainable eco tourist destination in the Philippines”

James O’Donnell Long time resident from Australia Co-Owner of Kudo Surf

Dominkia Dolly Long time resident from Slovakia Owner of Pleasure Point Cafe

“Siargao for me is a special place that I continue to love. It’s no surprise that the island will grow with tourism. I hope to see the community grow by working together to make it stay a great place, through community projects and working together to keep Siargao plastic free and clean!“

“I wish Siargao remains authentic. I wish that people who come or stay will rather give and share than take. I wish the community will get stronger working together to fight challenges of development towards saving our natural paradise and its vibe”

“Ang Siargao para nako usa ka espesyal nga lugar nga padayon nakong gimahal. Dili sorpresa nga ang isla molambo uban sa turismo. Nanghinaot ako nga makita ang komunidad nga motubo pinaagi sa pagtinabangay para mahimo kining nindot nga lugar, pinaagi sa mga proyekto sa komunidad ug pagtinabangay nga ang Siargao walay plastik ug limpyo!”

“Ang pangandoy nako sa Siargao kay magpabilin nga matinud-anon. Nangandoy ako nga ang mga tawo nga moanhi o mopuyo kay mohatag ug moambit inay nga mokuha. Nangandoy ako nga ang komunidad mas molig-on sa pagtinabangay nga atubangon ang kalisdanan sa paglambo aron maluwas ang atong natural nga paraiso ug ang iyang vibe”

“Alang sa 2019 ang akong pangandoy sa komunidad sa negosyo sa Siargao kay magpadayon nga magtinabangay isip komunidad ug pagbuhat sa ilang bahin sa pagpabilin nga ang kalamboan sa Siargao magpadayon sa mga henerasyon nga umaabot. Ang akong pangandoy sa General Luna kay unta magka-aduna kiniy regulado nga dumpsite nga makasalo sa kantidad sa basura nga hinimo sa pagdugang sa mga turista ug mga residente. Ug unta kon kinsa man gani ang bag-ong pamuno nga mapili sa tuig 2019, ilang buhaton ang ilang kinamaayohan aron magiyahan ang isla sa Siargao nga mahimong modelo sa malahutayong destinasyon sa eco-turismo sa Pilipinas.”

# Be community BISAYA

MGA PANGANDOY SA KOMUNIDAD SA 2019 Ang tuig 2018 nagdala og daghang kausaban sa isla.

Sama sa giingon sa among niagi nga edisyon, kining tuiga pwede nga usa sa labing kritikal nga tuig nga atubangon sa komunidad.

Nakakita kita og dili maihap nga mga negosyong gitukod, kasagaran kanila migamit og lokal nga lughason ug nagpreserbar sa talan-awon.

Sa sinugdan, daghan niini nga mga negosyante miabot aron mangita og bag-ong estilo sa kinabuhi, nga pinasikad sa ilang pagmahal sa kadagatan ug mga balud niini.

Apan, sa pagka-karon, morag nausab na ang panghitabo.

Ang mga bag-ong abot makakita lamang sa Siargao isip dakong oportunidad sa negosyo. Uban sa miaging tuig nga nasayang tungod sa pagsira sa Boracay, ang mga lokal nangahadlok sa kaugmaon sa Siargao sa pagabot pa sa dugang nga mga mamumuhonan nga wala pa nakatungtong sa islang paraiso kinsa nangabli og dagkong mga prangkisa sa fast food.

Nangutana kami og pipila ka mga sakop sa komunidad, lokal man o langyaw nga residente, kon unsa ilang mga kabalaka ug pangandoy para sa tuig 2019.

12#

Pia Lopez Long time resident - Model - Writer NGO advocate

Niño Barbers Local from Siargao Owner of Bayud Resort

“I wish the love for place is stronger than of money and status, and we treat each other justly, never to exploit, nor use one another. I hope this place is not the next Boracay, and not a surfing destination like Bali. I hope that we start acknowledging the community problems, not to complain, blame, or be righteous, but to find a solution and seek to understand, point the finger, only at ourselves, and ask, where did I fall short, what are my misgivings, what can I do? Look, we’re the crowd we talk about... all residents,foreigners, tourists, locals... we are the problem and solution”

“For the community to unite and protect the island. This is the only legacy we can leave for the future generations. 2019 gives us a fresh start and a clean slate to start things right.

Also, more livelihood projects for the locals…”

Nangandoy ako ang paghigugma sa lugar mas lig-on pa kaysa kwarta ug estado, ug tratohon nato ang usa’g usa og matarong, dili gayod magpahimulos, ni mag-ginamitay, naghandom ako nga kining lugara dili mahimong ang sunod Boracay, ug dili lamang destinasyon sa surfing sama sa Bali. Naghandom ako nga sugdan nato pag-ila ang mga problema sa katilingban, dili para moreklamo, mangbasol o magpaka-matarong, kondili mangita og kasulbaran ug maningkamot nga mosabot, gamita ang tudlo, sa atong lamang gkaugalingon, ug pangutana, diin ako nagkulang, unsa akong mga pagduha-duha, unsa akong mabuhat?

“Para sa komunindad nga magkahiusa ug protektahan ang isla. Kini lamang ang atong kabilin nga mahatag sa umaabot nga henerasyon. Ang tuig 2019 maghatag kanato og presko nga sugod ug limpyo nga sulatanan para magsugod og tarong. Ug usab dugang nga proyekto sa kinabuhian para mga lokal…”

Ana Mae Alipayo Local from Siargao Professional surfer “I wish the government prioritize more on environment to be nurture, more programs like seminar of variety of education, for teenage pregnancy, environment awareness, scholarship, opportunities, engaging kids which is the future to be advance”

Leela Dasi Long time filipina resident Owner of Lotus Shores “My wish for our community in 2019 is to realize that just as each of us has an individual path, we, as a community, also have a collective destiny. This collective-dharma (path), will become clear to us when we reconnect with the island again, the source of our unity, in a way that is reverent and grateful. May this reverence translate into our Daily actions and into policy. I want to see more giving back, more meditation, more Community gatherings and initiatives.”

“Ang akong pangandoy sa atong komunindad inig 2019 kay makaamgo nga sama sa matag usa kanato adunay kaugalingon nga dalan, kita, isip komunidad, aduna usab kitay kolektibo nga kapalaran. Kini nga kolektibo-dharma (dalan), mamahimong klaro sa ato kon makigrekonektar kita sa isla pag-usab, ang kagikan sa atong pagkahiusa, sa pamaagi nga matahoron ug mapasalamaton. Hinaot kini nga pagka-matahoron mahimong atong Adlaw-adlaw nga aksyon ug palisiya. Gusto ko makakita og dugang pag-uliay, dugang meditasyon, dugang pundok-pundok sa Komunidad ug mga inisyatibo.”

“Nangandoy ako nga ang gobyerno unahon pa ang kinaiyahan nga ampingan, dugang programa sama sa seminar sa lain-lain nga edukasyon, para sa pagkabuntis sa kabatan-onan, kaamgohan sa kinaiyahan, scholarship, oportunidad, pagpangilabot sa kabataan nga mao ang kaugmaon sa kalamboan”

Abe Navarro Local - President of Siargao Tourism Operators Association (STOA) “My wish is that we can grow stronger as a community of responsible individuals, that believe that the environmental protection of our island is our priority for 2019” “Akong pangandoy sa Siargao ug sa komunidad niya kay nga magpabilin kini nga nakatugkad ug mapaubsanon aron mapadayon nato ang kalidad sa kinabuhi dinhi sa isla”

Written by: Chie Defino

# Be conscious

Chie Defino, is a committed ocean lover. Moved by the love for marine life this young girl wrote these words to sensibilize the readers about a beautiful happening in Tuason last September and to be conscious about the threats our waters are facing.

ENGLISH

TURTLES OF SIARGAO It was an ordinary Sunday afternoon at Tuason Point on Sept.

2, 2018 at 5pm when the turtles hatched in front of Harana Resort. About 100+ hatchlings cracked and crawled leading to their home, the immense ocean.

Once the hatchlings have crawled to the shore, it is the beginning of their battle to survive. Although they are facing numerous dangers, it is important that they do it on their own as the marking they leave behind will be an imprint to follow for the female turtles.

Indeed they will return after few years to nest on the same area, following

Photographer Alex Pemyakov

THE BIGGEST THREATS ON TURTLES ARE THE RESULT OF HUMAN ACTIONS INCLUDING PLASTIC LITTERING, MARINE DEBRIS, OCEAN POLLUTION, ENTANGLEMENT AND BEACH EROSION

VERY FEW PEOPLE KNOW THAT THERE ARE TURTLES IN SIARGAO BUT THE MOST SURPRISING IS THAT THEY ALSO NEST IN OUR BEACHES

Kudos to the responsible citizens present at that time with their effort to put a fence around the nest to protect it from predators such as crabs, dogs, birds and the most dangerous of all‌ us! All of the little turtles made it to the water before the sun went down.

Very few people know that there are turtles in Siargao but the most surprising is that they also nest in our beaches. For the locals who were able to witness the precious event, it’s a very special occasion as they only nest after 15-20 years of their maturity stage. The most common turtle in the Philippines is the green turtle, considered endangered, and the hawksbill, critically 14# endangered for the IUCN

(International Union for Conservation of Nature). Turtles are important on our ecosystem because they help to maintain productive coral reefs and they eat jellyfishes. The biggest threats on turtles are the result of human actions including plastic littering, marine debris, ocean pollution, entanglement and beach erosion.

Turtle hatching normally occurs at night and the littles ones follow the light of the moon that leads them to the ocean. This time, it happened during the afternoon when the weather was cool enough for them to survive the temperature. They dug out the sand in a group effort that normally takes 3-7 days and all together, they made their way to the ocean.

THE MARKING THEY LEAVE BEHIND WILL BE AN IMPRINT TO FOLLOW FOR THE FEMALE TURTLES

the same path as their ancestors. As for male turtles they will never return to the land once they leave the sand.

Unfortunately, the population of turtle that survives to adulthood is estimated to be 1 out of 1,000 eggs only.

The temperature also plays a role on determining the sex of the turtle; a cooler sand will create more males and a warmer sand will have more females.

The incubation takes about 60 days without any help from the mother turtle.

Photographer Alex Pemyakov

Be conscious # My personal experience

Swimming with magic creatures

I have encountered Hawksbill Turtle during my dives in Siargao and noticed that they are very shy. Compared to the turtles in Bohol, Romblon or Palawan, here are not comfortable around humans as they are still not used to encounter swimmers or divers and still feel threatened by fishermen. I have met a few around Pansukyan Reef, Blue Cathedral, and Mam-on Island when I was leading dives with Palaka Dive Center. It was a very brief encounter as they all swam away when they saw us.

One of my favorite experiences is when I encountered a resident turtle in the island of Romblon, an adult male with a tag attached on its flippers. Upon checking the tag I found out that it was from Malaysia and has been residing in Romblon for more than 5 years. The locals know well the turtle and considers him as part of their community.

Naturally, turtles are ocean travellers, they migrate around the world from seas to seas. After stopping a while in Siargao, these turtles will be leaving our waters seeking for more abundant food, shelter and a mating partner.

Only if we could work to create a turtle sanctuary with the help of DENR, it will be a big step to protect them and maybe the hatchings could be safe on other beaches than Tuason.

Another personal favourite experiences, was in Balicasag Island in Panglao, Bohol. Home to one of the most successful conservation projects in the country. Few years back, fishermen were hunting them but due to tourism purposes they decided to protect the animals. If you snorkel on Turtle Point or Divers Heaven, it is guaranteed to see lots of them. There is probably around 50 resident turtles and around 300 to 500 that come and go.

Photographer Manuel Melindo

TURTLES ARE OCEAN TRAVELLERS

However, the most turtles I have seen was in Tubbattaha Reef on the dive site called Triggerfish City. I was expecting many triggerfishes but to my surprise, it was actually the dive where I saw more turtles. During an hour dive, I counted around 50 from juvenile to adult turtles.

As a divemaster, it is natural for me to care about these creatures. When I heard the story of the hatching in Tuason, I felt an immense joy and excitement to see that people were caring about the ocean. I am sharing my story to inspire everyone on the fact that small actions matters to protect the ocean in Siargao. I have hope that we can influence people to start giving attention on the beauty beneath the waves.

I AM SHARING MY STORY TO INSPIRE EVERYONE ON THE FACT THAT SMALL ACTIONS MATTERS TO PROTECT THE OCEAN IN SIARGAO

If you know any information about turtles or any marine creatures, send a message to chie.defino@gmail.com

ONLY IF WE COULD WORK TO CREATE A TURTLE SANCTUARY WITH THE HELP OF D.E.N.R., IT WILL BE A BIG STEP TO PROTECT THEM AND MAYBE THE HATCHINGS COULD BE SAFE ON OTHER BEACHES THAN TUASON

Photographer Manuel Melindo

15#

Si Chie Defino usa ka dedikado nga nagmahal sa kadagatan. Pinasikad sa iyang gugma sa mga dagatnong linalang, kining batan-on nga babaye nagsulat niini nga mga pulong aron mapabati ang mga tigbasa sa maanindot nga panghitabo sa Tuason niadtong miaging Septembre ug para masayod mahitungod sa mga hulga nga giatubang sa atong katubigan.

# Be conscious BISAYA

PAWIKAN SA SIARGAO

sa kadagatan, pagkalambod pagkabanlas sa kabaybayonan.

Ordinaryo kadto nga hapon sa Domingo sa Tuason Point niadtong Septembre 2, 2018 sa alas 5 sa hapon kanus-a ang mga pawikan nangapusa sa atubangan sa Harana Resort. Mga 100+ kabuok nga mga bag-ong pusa ang mingbuak ug mingkamang padulong sa ilang puloy-anan, ang dako nga kadagatan.

Ang pagpusa sa mga pawikan magsugod inig ka gabii ug gagmay mosunod sa hayag sa bulan nga magdala kanila sa kadagatan. Niining higayona, nahitabo kini pagkahapon kanus-a ang panahon igo ka bugnaw para makalingkawas sila sa temperatura.

Gikalot nila ang balas sa pinundok nga

Photographer Alex Pemyakov

GAMAY RA KAAYO NGA MGA TAWO ANG NAHIBALO NGA ADUNAY MGA PAWIKAN SA SIARGAO PERO ANG LABING MAKAKURAT KAY MANGITLOG USAB SILA SA ATONG KABAYBAYONAN

Daygon ang tanang responsable nga mga lungsoranon nga anaa niadtong higayona uban sa ilang kakugi nga makahimo og kural palibot sa salag para protektahan kini sa mga manunukob sama sa mga kasag, iro, langgam ug ang labing delikado sa tanan‌ kita! Ang tanang gagmayng pawikan nakaabot sa tubig sa wala pa mosalop ang adlaw.

16#

Gamay ra kaayo nga mga tawo ang nahibalo nga adunay mga pawikan sa Siargao pero ang labing

makakurat kay mangitlog usab sila sa atong kabaybayonan. Para sa mga lokal nga nakasaksi sa maanindot panghitabo, espesyal kaayo kadto nga okasyon kay mangitlog lamang sila human sa 15-20 ka tuig human sa ilang pagka-gulang.

Ang labing kumon nga pawikan sa Pilipinas mao ang green turtle, giisip kini nga nameligro, ug ang hawksbill, kritikal nga nameligro para sa IUCN (International Union for Conservation of Nature). Ang mga pawikan importante sa atong kalikopan kay sila nagtabang sa pagpabilin og produktibo nga kagasangan ug mokaon sila og mga bukya. Ang labing dako nga hulga sa mga pawikan resulta sa binuhatan sa tawo lakip na ang pagpanglabay og plastik, mga inanod sa dagat, polusyon

ANG MARKA NGA ILANG MABILIN MAO ANG TIMAILHAN NGA SUNDON SA MGA BABAYE NGA PAWIKAN

ug

ANG LABING DAKO NGA HULGA SA MGA PAWIKAN RESULTA SA BINUHATAN SA TAWO LAKIP NA ANG PAGPANGLABAY OG PLASTIK, MGA INANOD SA DAGAT, POLUSYON SA KADAGATAN, PAGKALAMBOD UG PAGKABANLAS SA KABAYBAYONAN

pagkugi nga sagad molungtad og 3 ngadto sa 7 ka mga adlaw ug tanan sila nakaabot sa kadagatan.

Usa sa mga bag-ong napusa mikamang padulong sa baybayon, sinugdan kato sa ilang pakigbisog aron mabuhi. Bisan daghan ang hulga nilang giatubang, importante nga mabuhat nila tanan sa ilang kaugalingon kay ang marka nga ilang mabilin mao ang timailhan nga sundon sa mga babaye nga pawikan.

Mobalik gayod sila human sa pila ka tuig para mangitlog sa sama nga lugar, nga nagsunod sa agi sa ilang mga katigulangan. Ang mga lalake nga pawikan dili na mobalik sa yuta inig biya nila sa balas. Sa ka alaot, ang gidaghanon sa pawikan nga mabuhi hangtod sa kahamtong gibana-bana nga 1 sa matag 1,000 ka itlog lamang.

Ang temperatura adunay bahin usab sa pagdeterminar sa henero sa pawikan; ang mas bugnaw nga balas maghimog mas daghan nga lalake ug ang mas init-init nga balas mas daghan og babaye. Ang paglumlom modagay og 60 ka adlaw nga walay tabang sa inahan nga pawikan.

Be conscious # Akong personal nga kasinatian Nakasugat na ko og Hawksbill Turtle sa akong mga dives sa Siargao ug nakabantay ko nga manggi-ulawon sila.

Kompara sa mga pawikan sa Bohol, Romblom o Palawan, dinhi dili sila komportable sa mga tawo kay wala pa sila maanad nga makasugat og mga manglangoyay o mga mangsalomay ug mahulga pa sila sa mga mananagat.

Nakakita ko og pipila dapit sa Pansukyan Reef, Blue Cathedral, ug Mam-on Island kaniadtong akoy mangulo sa mga dives sa Palaka Dive Center. Kadiyot kaayo kadto nga engkwentro kay minglangoy sila palayo pagkakita nila sa amo.

Sa natural, ang mga pawikan byahero sa kadagatan, manglangyaw sila sa tibuok kalibotan sa lain-lain nga mga dagat. Human sa kadali nga paghunong sa Siargao, kini nga mga pawikan mobiya sa atong tubig sa pagpangita og mas daghan nga pagkaon, kapuyoan ug kapares sa pag-upa. Kon pwede lamang nga makahimo kita og santuwaryo sa pawikan uban sa tabang sa DENR, dako kini nga lakang para ma protektahan sila ug basin ang mga bag-ong pusa luwasnon sa uban nga mga baybayon dili lamang Tuason.

ANG MGA PAWIKAN BYAHERO SA KADAGATAN Photographer Alex Pemyakov

KON PWEDE LAMANG NGA MAKAHIMO KITA OG SANTUWARYO SA PAWIKAN UBAN SA TABANG SA DENR, DAKO KINI NGA LAKANG PARA MA PROTEKTAHAN SILA UG BASIN ANG MGA BAGONG PUSA LUWASNON SA UBAN NGA MGA BAYBAYON DILI LAMANG TUASON Paglangoy uban sa mga linalang Usa sa akong paborito nga kasinatian kay ang akong engkwentro sa residente pawikan sa isla sa Romblon, usa ka lalake nga may tag nakataod sa iyang kapay.

Pagtan-aw nako sa tag nahibal-an nako nga gikan kadto sa Malaysia ug nagpuyo kadto sa Romblon labaw na sa 5 ka tuig.

Ang mga lokal nakaila sa pawikan ug giisip nila nga bahin siya sa komunidad.

Ang lain pa nako nga paborito nga kasinatian, kay sa Balicasag Island sa Panglao, Bohol. Panimalay sa labing malamposon nga proyekto sa konserbasyon sa nasod. Pila ka tuig ang milabay, ang mga mananagat nanakop sa ila apan tungod sa turismo nakahukom sila panalipdan ang mga mananap. Kon mag snorkel ka sa Turtle Point o Divers Heaven, daghan

gayod imong makita. Adunay mga 50 ka residente nga pawikan ug mga 300 ngadto sa 500 nga mag-agi-agi.

Apan, ang kinadaghanan nga pawikan nako nga nakit-an didto sa Tubbattaha Reef sa dive site nga gitawag Triggerfish City. Nagdahom ko nga daghan og mga pakol apan sa akong kakurat, niadto nga dive ako nakakita og kinadaghanan nga mga pawikan.

Human sa usa ka oras, nakaihap ko og mga 50 kabuok gikan sa bata ngadto sa tigulang nga pawikan.

Isip divemaster, natural nako nga moatiman niini nga mga linalang.

Pagkadungog nako sa istorya sa pagpangitlog didto sa Tuason, nakabati ko og dako nga kalipay ug kahinam nga nakakita sa mga tawo nga nag-atiman sa kadagatan. Gipaambit nako ang akong istorya aron makadasig sa tanan nga sa katinuoran nga mga gagmay nga buhat importante para ma protektahan ang kadagatan sa Siargao. Naglaom ako nga makaimpluwensya kita sa mga tawo nga mohatag og atensyon sa kaanyag ilalom sa mga balud.

GIPAAMBIT NAKO ANG AKONG ISTORYA ARON MAKADASIG SA TANAN NGA SA KATINUORAN NGA MGA GAGMAY NGA BUHAT IMPORTANTE PARA MA PROTEKTAHAN ANG KADAGATAN SA SIARGAO

Kon aduna kay impormasyon mahitungod sa pawikan o bisan unsa nga linalang sa dagat, padala og mensahe sa chie.defino@gmail.com

17#

Photographer: Olga Garcia

Be local #

Written by: Olga Garcia

ENGLISH

SIARGAO TO HOLD NATURAL FARMING SEMINAR On February 22nd to 24th, Siargao will hold its first seminarworkshop on Natural Farming at General Luna.

tile again making it capable of growing crops, fruits, and vegetables productively.

You might wonder how you would make use of indigenous materials and make them useful fertilizers and food to your livestock or manage your farm using natural methods and inputs profitably.

Come and join the seminar-workshop this coming February 22 – 24 at Siargao Island Tourism Center in General Luna. The goal is to keep the attendance free for selected Junior and Senior High School students and 4P’s beneficiaries. They are looking for more qualified participants to register themselves early for a total fee of P7,500.00 for the three-day seminar-workshop.

FOR MORE INFORMATION AND INQUIRIES, YOU MAY CONTACT: Kawdal Argiculture Basecamp Tourism Road, Brgy. III Pob.,General Luna, Surigao del Norte Mobile: 0920 338 5440

Natural Farming is a great bet for the future. Due to a high demand, almost everything, aside for some local farms who produce at a small scale, all the fruits and vegetables found on the island are imported from Bukidnon and Cagayan de Oro, 235 kilometers away.

With the shipping, the price is of course strongly increased. For example, a kilo of tomatoes sold for 24 pesos/kg in CDO, in Siargao we buy it for 80 pesos/kg.

“While popularity of Siargao as one of the finest tourism destination is increasing, this however, brings contrasting effect in various aspect, one of those is the increasing gap between food supply and demand. Needless to say, when there is scarcity of supply, such, has a direct effect to price,” Kawdal Agriculture Basecamp director Jaypee Degamon, said.

The seminar aims to bring awareness among participants’ practical applications and other farming techniques using indigenous materials and low cost inputs. These techniques are applicable in doing both backyard and large scale farming systems. Such applications could result to high productivity making any fresh produce physically available and accessible to every household.

Such productivity could also solve demands that come from both local and foreign folks flocking in the island.

These vicissitudes are becoming fundamental problems to any tourist destination that greatly affect local communities.

Such and other setbacks are reasons why Kawdal Agriculture Basecamp brings this seminar-workshop to the island to convey among us the importance of community and school based farming.

To make this seminar more profound and productive, they have invited two reliable mentors. Andry K. Limand Josephine C. Gamboa, authors of the book, ‘Natural Farming in the Philippine Context’, will conduct the seminar and share practically their expertise in this field.

Lim has spearheaded more than 100 Natural Farming Seminar-Workshops to thousands of participants nationwide.

Gamboa, a dedicated mentor of Natural Farming Institute of the Philippines, has also helped thousands of Filipinos improved their natural farming skills and living standards.

You might wonder how you would make use of your contaminated soil fer-

19#

# Be mystic

Written by: Christophe Bariou

ENGLISH

TALES FROM THE PHILIPPINES EPISODE 1

While we set foot this year of 2019, we would like to share with you a new saga of articles: Tales from the Philippines. The Philippines are the only Christian country in Asia and one of the most devoted in the world. This unique devotion is impressive even to historic Christian countries like Italy, France or Spain, especially when some Filipino crucifies themselves during Holy Week. Surprisingly though, Filipinos are also very superstitious and many ancient, or pagan some would say, beliefs are still strong in our culture. Every month, we will tell you all about some of the scariest, strange yet popular Filipino monsters or creatures.

NOT SPOOKED YET? Stay tuned next month to discover everything about other Filipino creatures…

20#

ASWANG

KAPRE

Aswang is a generic term to designate an evil shape shifting creature, it can correspond to a vampire, a ghoul, witch, werewolf or even all of it mixed. It is the most common and famous family of mythical creature in the Philippines. The Spanish in the 16th century were already describing the Aswang (or wak-wak) as the most feared spirits of the country. Usually, Aswang are regular people during the day, living among other villagers, at night, they will transform into bats, crows, black cats or more often into a black dog. They eat unborn fetuses and small children; they also consider livers and hearts a delicacy. As awful as they can sounds, people believe you can also be friends with them and it is said that they will never attacks friends.

The Kapre is one of the most iconic Filipino monster. It is a giant demon mix human, mix ape known for being black and very hairy. He lives in the biggest trees near jungle pathways, sitting down on a branch while smoking a huge cigar.

They are often compared to the North American Bigfoot or Yeti. Unlike most Filipino monsters, the Kapre is not evil nor violent; they are more seen as malicious prankster. They enjoy attracting travelers, confusing them and scaring them away while their laughter resonates through the jungle. It is not obvious when you are under the influence of it because the Kapre wears an invisibility belt. Leaves falling down when there is no wind and their typical laugh are two sign that you are being tricked. Nevertheless, they can also be friendly to humans and this is the only way to actually see a Kapre, as they are only visible to their friends and/or lovers. Next time you pass a big tree in the jungle, do not forget to check above and ask permission to pass, or you might never find your way out…

KUMAKATOK Kumakatok means “the door knockers”; they are unique and interesting spirits.

Within these three caped and hooded figures, you can barely distinguish two old men with white hair surrounding a young and beautiful pale woman. They are not harmful or evil; they will knock 3 times on houses at night waiting for the door to open. When you open the door to them, they will not say a word, simply turn back slowly and disappear in the night’s darkness. Unfortunately for the visited, they are an omen of death for someone in the house, usually the oldest person or someone already ill. They cannot be avoided; their only purpose is to inform the family to already start saying goodbye and to prepare the funerals.

# Be mystic BISAYA

MGA SUGILANON GIKAN SA PILIPINAS UNANG BAHIN

Sa atong pag-abot sa tuig 2019, gusto namong ipaambit sa inyo ang bag-ong serye sa mga artikulo: Mga Sugilanon gikan sa Pilipinas. Ang Pilipinas mao ang nag-inusarang Kristiyanong nasod sa Asya ug usa sa labing deboto sa kalibotan. Makapahingangha kining linahi nga debosyon bisan sa mga karaan nga Kristiyanong nasod sama sa Italya, Pransiya o Espanya, labi na nga adunay ubang mga Pilipino nga magpalansang inig Semana Santa. Pero makatingala hinuon nga ang mga Pilipino matuotuohan usab ug daghang mga kinaraan, o pagano pa matod sa uban, nga mga pagtuo ang kusog gihapon sa atong kultura. Matag bulan, magsugilon kami ninyo og pipila sa labing makahadlok, kahibulongan apan sikat nga mga Pilipinong ungo o linalang.

WALA PA KA MAHADLOK? Pagpabilin para sa sunod bulan aron mahibal-an pa tanan mahitungod sa uban nga Pilipinong linalang...

ASWANG

KAPRE

Ang aswang usa ka nga termino nga nagpasabot daotang linalang nga mag-usab-usab og itsura, pwede kining magpasabot og bampira, daotang espiritu, abat, tawong lobo o bisan sagol-sagol niining tanan. Kini ang labing komun ug inila nga pamilya sa mga mugna-mugna nga linalang sa Pilipinas. Ang mga Katsila niadtong siglo 16 naghulagway na sa Aswang (o wak-wak) isip usa sa labing gikahadlokan nga mga espiritu sa nasod. Sagad, ang mga Aswang normal nga tawo inig adlawan, nagpuyo uban sa lain nga mga taga baryo, inig ka gabii, sila mahimong kwaknit, uwak, iring itom o kasagaran iro nga itom. Mokaon sila og mamsuso nga wala pa matawo ug gagmay nga mga bata; lamian usab sila og atay ug kasingkasing. Bisan sa kalain niini pamation, ang mga tawo nagtuo nga pwede ka makig-higala kanila ug giingon usab nga dili sila mo-unay og amigo.

Ang Kapre usa sa labing sikat nga Pilipinong ungo. Usa kini ka higanteng demonyo nga sagol tawo, sagol unggoy nga nailhan sa pagka-itom ug pagka-balhiboon niini. Nagpuyo kini sa mga dagkong kahoy duol sa agianan sa lasang, naglingkod sa sanga samtang nanabako ug dako nga sigarilyo. Sagad sila gikompara sa Bigfoot o Yeti sa Amihanang Amerika. Dili sama sa kasagarang Pilipinong ungo, ang Kapre dili daotan o bayolente; giisip sila nga malisyoso nga tigbinoang. Malingaw sila sa pagdani og mga biyahero, libogon nila unya hadlokon dayon samtang ang ilang katawa molanog sa kalasangan.

Dili klaro kon ilawom ka sa impluwensya niini kay ang Kapre magsul-ob og bakos nga makapatago nila. Ang mga dahon nga mangahulog bisan walay hangin ug ang ilang katawa duha sa mga senyales nga gilipat na ka nila. Bisan pa man niana, pwede sila nga makig-higala sa mga tawo ug kini lang ang pamaagi nga makakita og Kapre, kay sila magpakita lamang sa ilang mga higala o uyab. Sa sunod higayon moagi ka og dakong kahoy sa kalasangan, ayaw kalimot sa pagtan-aw sa ibabaw ug pananghid para moagi, kay basin dili na unya ka makagawas...

KUMAKATOK Ang Kumakatok nagpasabot “manuktokay sa pultahan�; linahi ug interesante sila nga mga espiritu. Sulod niining tulo ka mga naka-kapa ug naka-takob nga mga pigura, lugos nimo mailhan ang duha ka tigulang nga lalake nga ubanon sa palibot sa usa ka batan-on ug gwapa nga puting babaye. Dili sila manghilabot o daotan; motuktok sila katulo sa balay inig ka gabii, maghulat nga ablihan ang pultahan. Kon ablihan nimo sila, dili sila motingog, motalikod lamang sila ug mawala sa kangitngit sa kagabhion. Sa ka alaot sa gibisita, tilimad-on sila sa kamatayon sa usa sa nagpuyo sa balay, sagad ang labing tigulang o ang masakiton na daan. Dili ni sila malikayan; ang ila lamang tumong mao ang pagpahibalo sa pamilya nga magsugod na og panamilit ug mag-andam sa paglubong.

21#

Be tuned #

BE A VOLUNTEER Grom Nation: Empowering kids Saturady and Sunday: Join the groms on their weekly beach clean up and afterwards give them tips on how to surf. Meeting point: Burgos and General Luna. Contact them for the exact location.

USEFUL INFO WHILE IN SIARGAO

Contact: +63 909 641 2994 (Josh) Instagram: @gromnationsiargao Gwapitos, Kermit and The Sun Crew takes you to Island hopping while beach cleaning-up Sunday: Join Gwapitos crew and Kermit’s on a beach clean-up, every once a month, while Island hopping in Daku and Naked Island. Get free BBQ, boat ride and lots of fun.

Contact The Sun Crew: +63 912 059 8781 Instagram: @TheSunCrew Facebook: TheSunCrew SEA Movement: Environmental awaerness Saturday: Join their Beach Clean-Up and have fun with the SEA patrol crew. Starting 3:40pm at Greenhouse.

Cleaning begins at 4pm.

Contact: +63 995 877 2389 seamovementph@gmail.com Facebook: SEAmovement.

Siargao Masaya: Access to Education Saturday: Go around the island with their mobile library and have a charming time story-reading to the kids. You can also donate to the organization or sponsor a child school year. Meet the crew at 8am at the market.

Contact: +63 939 431 8886 Facebook: SiargaoMasaya The Sun Crew: Surf and sustanibility programs They clean the beach in Pacifico every saturday, followed by surf lessons with the local children. Meeting point: Wemar’s Surf Shop at 9am.

Contact: +63 912 059 8781

BOATS From Dapa to Surigao City • Hasta la Visa- 5.30am • Fortune Angel 1 – 5.30am (Fast Ferry) • Evaristo and Sons – 6.30am • Fortune Angel 2 - 11am • MV Yohan Cruiser – 11.30am • LQP Express - 12pm • Evaristo and Sons – 1.30pm From Surigao City to Dapa • Fortune Angel 1 - 5am • LQP Express - 5:30am • MV Yohan Cruiser - 6am • Evaristo and Sons - 10am • Hasta la Vista - 11am • Fortune Angel 2 - 11am • Evaristo and Sons - 3.3opm From Cebu to Surigao City • Medallion Transport (Monday, Wednesday and Friday) - 8pm From Surigao City to Cebu • Medallion Transport (Tuesday, Thursday and Sunday) - 8pm Note: due to weather conditions, national festivities and other events the time schedules may change. You can now buy tickets of Yohan in front of Deli Street.

VISA SERVICES Surigao City, (086) 310-0800 Open from Monday to Friday 8.30am to 18.30 pm

HOSPITAL •G eneral Luna Emergency Clinic 24/7, located in Purok 4 close to Palawan Shop +63 918-926-3112 • Dapa District Hospital +63 917 597 2050 (Not visiting on Saturday and Sunday) • P ilar District Hospital

PHARMACY •G eneral Luna, Purok 1, 100 m away from the municipal hall • I n Dapa, near the terminal

EMERGENCY NUMBER • Police Chief Inspector +63 998-967-4823 • Municipal Police (GL) +63 998-549-4147 • Ambulance (GL) +63 912-187-1239 • Coast Guard +63 917-821-4072 • Fire Protection +63 998-590-4303

ATM • D BP in GL across the Roman Catholic church • D BP in Dapa town • Western Union Service, National Highway in GL • E ast West Bank, in Dapa town

POST OFFICE

MONEY EXCHANGE

Every municipality on the island has one

• Palawan shop

23#

# Be low & high JANUARY

Be a player # Tides for Port Pilar

LT▼

HT▲

LT▼

HT▲

COEFF.

1

8:12

14:31

21:20

2:30

62

2

9:14

15:24

22:11

3:41

67

3

10:07

16:10

22:54

4:35

71

4

10:53

16:51

23:33

5:20

75

5

11:33

17:29

-

5:58

77

6

12:10

18:05

0:08

6:33

78

7

12:45

18:40

0:42

7:07

76

8

13:19

19:14

1:15

7:40

73

9

13:55

19:48

1:48

8:13

69

10

14:31

20:23

2:21

8:47

64

11

15:10

21:02

2:54

9:21

58

12

15:55

21:45

3:29

9:58

52

13

16:49

22:40

4:08

10:39

48

14

17:55

23:53

4:53

11:27

46 48

15

19:10

-

5:51

12:24

16

20:23

1:23

7:03

13:28

54

17

21:25

2:49

8:19

14:31

64

18

22:19

3:56

9:26

15:28

75

19

23:07

4:50

10:23

16:21

87

20

23:53

5:37

11:13

17:10

96

21

-

6:21

12:00

17:58

102

22

0:37

7:03

12:46

18:45

104

23

1:20

7:45

13:32

19:31

100

24

2:02

8:26

14:19

20:19

93 82

25

2:45

9:08

15:08

21:09

26

3:29

9:52

16:02

22:03

69

27

4:14

10:40

17:02

23:05

58

28

5:05

11:33

18:13

-

49

29

6:07

12:35

19:34

0:24

46

30

7:25

13:46

20:51

1:59

49

31

8:46

14:54

21:53

3:25

55

COEFF.

SUDOKU

Don't give up, you can solve it!

7

9

2

3 5

7

6

8

2

9

3

7

1

6

4

4

8

5

3

5

1 8

2

9

FEBRUARY LT▼

HT▲

LT▼

HT▲

1

9:52

15:51

22:41

4:27

62

2

10:43

16:39

23:21

5:12

68

3

11:24

17:19

23:56

5:48

74

4

12:00

17:56

-

6:20

78

5

12:34

18:30

0:29

6:50

80

6

13:06

19:03

0:59

7:20

80 79

7

13:38

19:35

1:29

7:48

8

14:11

20:08

1:58

8:16

75

9

14:44

20:43

2:27

8:45

69

10

15:21

21:21

2:57

9:15

63

11

16:04

22:07

3:30

9:48

55

12

16:58

23:07

4:07

10:27

48

13

18:09

-

4:54

11:17

45

14

19:35

0:32

6:03

12:25

48 57

15

20:56

2:16

7:36

13:48

16

22:00

3:38

9:04

15:04

71

17

22:53

4:37

10:10

16:08

86

18

23:40

5:23

11:04

17:02

99

19

-

6:04

11:51

17:52

108

20

0:23

6:44

12:36

18:38

112

21

1:04

7:21

13:19

19:24

109

22

1:43

7:59

14:03

20:08

100

23

2:22

8:36

14:47

20:53

87

24

3:01

9:15

15:33

21:41

71

25

3:40

9:55

16:24

22:35

56

26

4:23

10:40

17:24

23:43

43

27

5:16

11:37

18:42

-

37

28

6:36

12:55

20:14

1:20

39

LT▼: low tide HT▲: high tide COEFF.: coefficient full moon new moon

WORDS SEARCH Talk like a surfer A F R A M E W X D K B B

V P Q B S T A N C E O S

M P I T T E D U F K M T

J B P C M U R A I L B A

Y Y S I L V B A O K O L

S L R I T O E E N C R L

W Q O O B G S X S Q A J

B D F H C P U E H J R L

Z L F S S K Q E O H F E

F I S A A M E J R U I U

S H H Q L E X R E M T T

K O O D O N P I M W N K

E R R X H T R R E L S M

G J E O A A P E A K H Y

Z L B Y O L U H L I A T

W G O O F Y K B P V K S

P U N T Q E R R I P A E

M T W W I P E O U T A V

A-FRAME ALOHA BOMBORA CLOSEOUT MENTAL SHAKA GOOFY STANCE TUBE WIPEOUT STALL SKEG ROCKER RIP RAIL PUNT PITTED ONSHORE OFFSHORE PEAK

25#

Italian coffee and pastries

Open from 7:30 am to 5:30 pm

09157248801 Lunares cafe siargao

MATI OLIVIERI PHOTOGRAPHY

@mati.olivieri.surfph @mati.olivieri

SURF LIFESTYLE & TRAVEL PHOTOGRAPHY SERVICE

@lunarescafe

“CAPTURING AND LEAVING MEMORIES FOR ALL THOSE WHO CROSS IN FRONT OF MY CAMERA ”

* SIARGAO BASED *

Feel free to write or call me: +63 (0)928 728 1319

MAP

(don't)

SIARGAO ISLAND

Be lost #

ALEGRIA BEACH

TAKTAK FALLS

SANTA MONICA BURGOS

SAN BENITO SAN ISIDRO PACIFICO TAYANGBAN CAVE POOL

SUGBA LAGOON PILAR

MAGPUPUNGKO

ROCKPOOLS ROCKPOOLS

CLOUD 9 TOWER

DEL CARMEN Sayak Airport

GENERAL LUNA

DAPA

GUAM ISLAND DAKU ISLAND NAKED ISLAND

SOHOTON SOHOTON CAVE

s i t s e r the

a secre&t

explore urself ! o y t i d fin

27#