Wpt 02 2015

WP POMPEN JAARGANG 7 – NUMMER 2 – MAART 2015

WARMTE

DUURZAME KLIMAATOPLOSSINGEN

Energiebelasting: discussie duurt voort

Ecovat Ondergrondse warmteopslag Gasmotorwarmtepomp ‘Efficiënter met primaire energie’ Passiefbouw Award Voorbeeldproject in woningbouw

Cees van Dongen, heeft een groot gezin én een installatiebedrijf

“Ik hecht veel waarde aan comfort, maar het mag best wat energiezuiniger!”

Minimaal 50% minder CO2-uitstoot door halvering van het gasverbruik met de Daikin Intergas Hybride

Cees van Dongen heeft een groot gezin én hij is directeur van WKZ Installatietechniek. Twee redenen waarom hij bij de vervanging van zijn traditionele cv-ketel koos voor de Daikin Intergas Hybride.

“Ik heb vier jongens thuis, dus wij verbruiken veel gas voor verwarming en warm water. De Hybride is dan ook ideaal voor mijn situatie. De moderne hr-ketel zorgt voor het warme tapwater. En de efficiënte warmtepomp verwarmt de woning met warmte uit de buitenlucht. De hiervoor benodigde elektriciteit komt weer van zonnepanelen. Al met al zijn we dus behoorlijk duurzaam bezig. Het zijn investeringen die helpen de CO2-uitstoot te verminderen, maar uiteindelijk ook financieel voordeel opleveren. Ik doe al jaren zaken met Daikin en zit dus vooraan als er wat nieuws op de markt komt. Daarnaast is zo’n innovatief systeem ook een visitekaartje voor mijn bedrijf. Ik krijg vaak klanten over de vloer die willen weten hoe het werkt. Dat laat ik ze natuurlijk graag zien!”

Kijk voor het hele verhaal op daikin.nl/ervaringen.

Daikin maakt het u steeds comfortabeler.

COLOFON

Tweestrijd Het effect van duurzame technologie gaat deels teniet door luiheid. Zo luidt kort door de bocht de conclusie van het onderzoek ‘Warmte in Huis’. In opdracht van energiegigant Essent ondervroeg TNO Nipo 752 consumenten over de manier waarop ze met hun thermostaat omgaan. Een interessante vraag in het onderzoek ging over comfort versus energiezuinigheid. Met name jonge mannen blijken de thermostaat liever wat hoger te zetten dan een extra trui aan te trekken, ‘s avonds te vergeten diezelfde thermostaat omlaag te schroeven, en dan ook nog het liefst een exemplaar in huis te willen dat de boel een uur voordat ze opstaan lekker opwarmt. Energiezuinigheid delft dus het onderspit tegen de wens tot comfort. Sterker: energiezuinigheid delft bij de gemiddelde consument het onderspit tegen comfort, luiheid en plezier. Uit verschillende andere onderzoeken blijkt bijvoorbeeld dat mensen die hun huis laten isoleren vervolgens relatief meer energie gebruiken, en dat eigenaren van een hybride auto het gaspedaal vaker indrukken. Volgens hoogleraar Gerrit Antonides, gedragseconoom in Wageningen, gaat het hier om beloningsgedrag. Door hybride te rijden, doe je al genoeg voor het milieu. Dat mag je best belonen met het genot van hard rijden.

Als we het toch even bij een comfortabel binnenklimaat houden, gaat het hier natuurlijk om een typisch gasketeldilemma. Iedereen, nouja, in ieder geval het lezersbestand van dit vakblad, weet dat de tegenstelling duurzaamheid-comfort bij een goed geïnstalleerde warmtepomp niet opgaat. Bij laagtemperatuurverwarming moet je de thermostaat lekker met rust laten. ‘s Avonds omlaag draaien is niet nodig, en ‘s morgen is het gewoon behaaglijk als je opstaat. Je zou het meer mensen gunnen, zo’n systeem. Helaas heerst er, al dan niet terecht, het gevoel dat de overheid best wat meer zou mogen doen om de aanschaf van warmtepompen te stimuleren. Een heikel punt daarbij is dat gasgebruik eigenlijk wordt gesubsidieerd - en niet alleen voor industriële grootgebruikers. ‘Wie stout is krijgt lekkers, wie zoet is de roe’ lijkt ook bij consumenten te gelden. De energiebelasing: ooit met duurzame overwegingen in het leven geroepen, inmiddels verworden tot een dankbaar instrument om de staatskas te vullen met het onbedoelde neveneffect dat je meer belasting betaalt voor een duurzame klimaatinstallatie dan voor een vervuilende gasketel. Voorlopig zal dat ook zo blijven: met het verhogen van het tarief voor gasgebruik krijg je als politicus de handen niet op elkaar, en een algemene heffingskorting voor warmtepompbezitters betaalt zich pas na verloop van tijd terug. Toch is er ook goed nieuws: zowel voor als achter de schermen lijkt er in het kader van het Energieakkoord te worden nagedacht over manieren om die goedbedoelende warmtepompbezitters-in-spe alsnog over de streep te trekken. Zodat er straks meer mensen zijn die niet meer hoeven te kiezen tussen een dikkere trui en een hogere thermostaatstand.

WARMTEPOMPEN IS EEN UITGAVE VAN VAKMEDIANET en is hét vakblad over het duurzaam verwarmen en koelen van commercieel en maatschappelijk vastgoed en woningen Hoofdredacteur Bas Roestenberg, basroestenberg@vakmedianet.nl tel. 088-5840978 / 06-26865263 Eindredacteur Christine Linneweever Redactieraad Willem Hooijkaas (voorzitter Platform warmtepompen/secretaris BodemenergieNL), Onno Kleefkens (Agentschap NL) en Karin van der Maarel-Sonneveld (NVKL) Uitgever Geert van den Bosch Accountdirector Gejo Flierman, gejoflierman@vakmedianet.nl Tel: 06-53227316 Vormgeving & Opmaak colorscan, www.colorscan.nl Druk Ten Brink, Meppel Adres Vakmedianet, Postbus 448 2400 AK Alphen aan den Rijn tel. 088-5840800 www.vakbladwarmtepompen.nl Abonnementenadministratie klantenservice@vakmedianet.nl, tel. 088-5840888 Abonnementen Warmtepompen verschijnt 6 keer per jaar.

Jaarabonnement Nederland: € 123,00, buitenland € 129,00; prijzen zijn exclusief btw. Op alle uitgaven van Vakmedianet zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © Vakmedianet 2015 Publicatievoorwaarden Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van Vakmedianet van toepassing. Deze zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

Disclaimer Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld.

De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. Vakmedianet en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie.

Bas Roestenberg Hoofdredacteur Warmtepompen

4 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

ISSN 2214-7349

WP

27

INHOUD Verder in dit nummer:

16 ENERGIEBELASTING Een van de struikelblokken bij een brede uitrol van warmtepompen is de ongelijke fiscale behandeling van elektriciteit en gas als energiedragers. De energiebelasting, die bijna twintig jaar geleden werd ingevoerd, zorgt er voor dat de keuze voor een duurzame warmtepomp in feite fiscaal wordt bestraft.

22

PassiefBouw Award

27

Gasmotorwarmtepompen

34

Project: Hydrotop

36

Opleidingen

24 ENERGIEOPSLAG De stroomvoorziening van warmtepompen zorgt voor uitdagingen. Veel kleine of enkele grote elektrische warmtepompen vragen zoveel vermogen dat ze een zware belasting van het netwerk veroorzaken. De Gorinchemse wijk Hoog Dalem wordt al enkele jaren als proeftuin gebruikt voor onderzoek mogelijke oplossingen.

34 Rubrieken:

30 ECOVAT Het is misschien wel het toppunt van duurzaamheid: ’s zomers warmte oogsten en opslaan om hem ’s winters te benutten. In Noord-Brabant wordt hard gewerkt aan een ingenieus ondergronds buffervat voor seizoensopslag dat wordt gevuld met warmte uit warmtepompen.

04

Voorwoord

07

Nieuws

38

Kennis

40

Productinformatie

42

Gastcolumn

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 5

NIEUW

BUITENLUCHT IS GRATIS De NIBE F2040 is speciaal ontworpen voor strenge Scandinavische winters, waarbij de temperatuur kan dalen tot -20°C. De NIBE F2040 houdt uw huis ook koel, zelfs in hete, droge zomers.

Doordat de NIBE F2040 met vrijwel elk fabricaat cv-ketel kan worden gecombineerd (hybride systeem), kan bijna altijd een comfortabele installatie worden samengesteld.

DĂĄt biedt volop kansen op verduurzaming op de renovatiemarkt, waar maatwerk vereist is.

Kijk voor meer informatie over onze lucht/water warmtepompen op www.nibenl.nl

NIBE™ F2040 | LUCHT/WATER WARMTEPOMP 9 &58& 5*4 %2*& #5*4&/5/*43 ,! ,! &/ ,!

9 /34"--"4*& 80/%&2 &2,&//*/( .0(&-*+,

9 0028*&/ 6"/ */6&24&2 (&34552%& $0.12&3302

9 "3$"%&0134&--*/( 404 345,3 .0(&-*+,

9 ""( (&-5*%3/*6&"5

9 0&1"3#""2 */ .0/06"-&/4& 0134&--*/( 404 &&/ #5*4&/4&.1&2"4552 6"/ :

9 *434&,&/%& 0134&--*/(3.0(&-*+,)&%&/ %"/,8*+ #&3$)&*%&/ "'.&4*/(&/

/&2(*&4&$)/*&, /&2(*&7&( 034&2)054 034#53

034&2)054 &-&'00/

777 /*#&/- /-

Onlangs vond bij Innovatie Centrum Duurzaam Bouwen (ICDuBo) in aanwezigheid van de voltallige Nederlandse bouwkolom de onthulling plaats van een nieuwe, duurzame klimaatvloer: de UniWarm/RIHO Crystal Climate Floor.

Deze vloer wordt gezien als een innovatieve doorbraak in klimaattechniek, die gebaseerd is op fase-overgangsmaterialen (Phase Change Materials - PCM).

De UniWarm/RIHO Crystal Climate Floor is uniek, omdat UniWarm in samenwerking met RIHO Climate Systems en OC Autarkis er als enige in is geslaagd een PCM-klimaatvloer te ontwikkelen die op maat ontworpen wordt, gedimensioneerd en kant-enklaar wordt geleverd.

Fase-overgangsmaterialen (PCM’s) zijn niet-brandbare, anorganische thermi-

DWA neemt Energy Experts International over DWA heeft Energy Experts International BV (EEI) uit Huissen overgenomen. De activiteiten en werknemers van EEI en DWA Industry zijn ondergebracht in een nieuwe onderneming: Industrial Energy Experts - een 100 procent dochter van DWA BV. EEI is een onafhankelijk raadgevend ingenieursbureau, opgericht in 1979, dat een volledig dienstverleningspakket biedt op het gebied van energie. Het bedrijf richt zich onder meer op haalbaarheidsonderzoeken voor energiebesparing in het bedrijfsleven, energieaudits in het kader van de Wet Milieubeheer en Meerjarenafspraken in de industrie.

Met de overname beoogt DWA zijn industriële dienstverlening uit te breiden. “Wij zien veel kansen op het gebied van verduurzaming en verbetering van de energie-efficiency in de industrie. Met Industrial Energy Experts willen we hierop inspelen. Onze doelstelling is de complete markt te bedienen, van procesoptimalisatie in de zware industrie tot energiebesparingsonderzoeken binnen het MKB”, aldus Egbert Klop, managing partner DWA.

Peter Riethorst (links) en Anne de Gelder, beiden van UniWarm, onthullen de PCM kimaatvloer.

sche zouten die onder invloed van temperatuur van vast naar vloeibaar of van vloeibaar naar vast overgaan en zodoende warmte en koude kunnen opslaan en aan de ruimte kunnen afgeven. De PCM’s zijn in dunne cassettes verwerkt die in de vloer worden aangebracht, waardoor de opbouwhoogte beperkt blijft tot maximaal 36 millimeter. De nieuwe klimaatvloer die als een thermische accu fungeert, kan zowel in nieuwbouwwoningen als in renovatiewoningen worden toegepast. Door de keuze van duurzame materialen past de vloer tevens in de Cradle2Cradle-visie. Met de UniWarm/RIHO Crystal Climate Floor, zijn besparingen op het te installeren verwarmingsvermogen van 50 procent mogelijk en op het energieverbruik voor verwarming van 30 procent.

BIM-ambassadeurs installatiebranche benoemd

Op 1 januari 2016 moet de installatiebranche klaar zijn om volwaardig met het BIM (BouwInformatie Model) te werken.

Om deze doelstelling waar te maken, heeft de sector in februari die BIM-ambassadeurs benoemd die de uitbreiding van de ETIM-classificatiestandaard met reken- en tekenmodules gaan promoten.

Met de uitbreiding van ETIM wordt het mogelijk om 3D-productinformatie tussen bouwpartners en tussen diverse softwareplatforms uit te wisselen.

De benoemde BIM-ambassadeurs, die

een officieel certificaat ontvingen, zijn directeuren van grote installatiebedrijven en fabrikanten, en vertegenwoordigers van kennisinstituten zoals ISSO en TVVL. Volgens BIM-programmamanager Jan Al van Uneto-VNI loopt de installatiebranche met de ontwikkeling van BIM voor op de bouw. “Het wordt nu tijd dat ook de bouw vaart gaat maken met het vastleggen van bouwcomponenten.

Om integraal te kunnen bouwen, moeten álle bouwpartners hun verantwoordelijkheid nemen.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 7

NIEUWS

Crystal Climate Floor: ‘Wereldprimeur in klimaattechniek’

NIEUWS

Minister Blok voorspelt mooiere tijden voor de bouw Of het weer zo wordt als voor de crisis durft minister Blok voor Wonen en Rijksdienst niet te voorspellen. Wel constateert hij dat 2014 voor de bouw in zijn geheel een beter jaar was dan de voorgaande jaren. “Er begint weer een beetje kleur op de wangen van de bouwsector te komen”, zo stelde hij tijdens het Gala van de Nederlandse Bouw - onderdeel van de Week van de Bouw. Blok voorspelde hoe de sector er over tien jaar uitziet. “U werkt dan nog steeds in een fantastische sector. Dat weet ik zeker. Ik weet ook zeker dat ik iets compleet anders doe. Ministers houden het geen tien jaar uit.“ Blok ziet mogelijkheden voor beleggers voor huurwoningen.

Met name voor woningen met huren tussen de 700 en 900 euro, want daarvan zijn er veel te weinig. “Huurders daarvan zijn mensen die uit de sociale huurwoning zijn gegroeid, maar nog geen huis kunnen kopen omdat ze geen hypotheek krijgen omdat ze geen vast dienstverband hebben of onvoldoende eigen geld kunnen inbrengen. De sociale huurwoning past hen niet meer en huren van

Op de Bouwbeurs - een ander onderdeel van de Week van de Bouw - waren ook warmtepompleveranciers present. (bron: Bouwbeurs 2015)

boven de 900 euro kunnen ze niet betalen. Daarnaast is er een categorie mensen die helemaal niet wil kopen.“ Bloks tweede voorspelling ging over grote institutionele gebouwen met een mooi verleden. “Denk aan instellingen, zoals oude schoolgebouwen of oude ziekenhuizen. Transformeer deze in een

gebouw met appartementen van honderdduizend euro. Ik ken projecten die hiervoor driemaal zijn overtekend. Zo groot is de belangstelling. Mensen zijn bereid genoegen te nemen met een relatief kleine oppervlakte als hun appartement op een unieke locatie ligt en veel kwaliteit in zich heeft.”

Greencrowd haalt 458.000 euro voor Eteck Rotterdam Port City, een wko-project waarvan Eteck al eerder de exploitatie op zich nam.

Greencrowd, het crowdfundingplatform dat zich richt op de financiering van duurzame energieprojecten, heeft drie nieuwe persoonlijke records neergezet. Voor de gedeeltelijke herfinanciering van de door Eteck uitgevoerde recovery van de wko ‘Ouverture’ in Goes heeft Greencrowd in nog geen

vijf dagen tijd 458.000,- euro opgehaald. Al op de eerste dag werd er 109.000,- euro opgehaald. Hiermee heeft Greencrowd haar eigen record, 85.000,- euro binnen één dag voor de zonnepanelen op ziekenhuis Rijnstate in Arnhem, ruimschoots verbeterd.

Het crowdfundingproject, dat is uitge-

8 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

voerd voor Eteck uit Waddinxveen, is tevens het grootste project dat Greencrowd succesvol heeft gefinancierd.

Het vorige record (255.000,- euro) stond ook op naam van financiering van wko’s, namelijk de overname van 21 warmte-koude-opslagsystemen door Greenspread (zie elders in deze nieuwsrubriek). De directie van Eteck is enthousiast over deze, voor hen, alternatieve wijze van financiering: “Er is enorme interesse in groen investeren , maar ja, wat wil je met zulke rendementen. Het zal zeker niet ons laatste crowdfund project zijn. We zijn met deze financiering uit en thuis nog geen maand bezig geweest. Bij menig bank is dit ons in drie jaar niet eens gelukt.”

Greencrowd-directeur Jan Willem Zwang verklaart het succes van dit project door de krachtige combinatie van zekerheden voor de crowdfunders, het aantrekkelijke rendement, de redelijk korte looptijd en het feit dat Eteck erin geslaagd is het warmte-koude-opslagsysteem binnen korte tijd weer optimaal te laten functioneren.

Hotel de Hallen Amsterdam kiest voor LG

De gehele case is te bekijken op www.lgklimaat.nl/referenties/de-hallen

NIEUWS

EPEE verwelkomt strategie van de EU Energy Union Het Europees Partnerschap voor Energie en Milieu (EPEE) verwelkomt de Energie EU-strategie als zijnde een holistische beleidsaanpak die alle aspecten van het relevante beleid rondom klimaat en energie omvat. De organisatie verwelkomt deze strategie: “Wij steunen het plan van de Europese Commissie rond een krachtiger beleid voor verwarming, koeling en koeltoe-

passingen in gebouwen. Deze toepassingen beslaan een belangrijk deel van het energiegebruik en het directe stroomgebruik waar nog flink op kan worden bespaard.” Gebouweigenaren zetten inmiddels al een scala aan energie-efficiënte verwarmings- en koelproducten in. Toch blijft er volgens EPEE voldoende ruimte om verder te innoveren: “Wij roepen de lidstaten op om

het markttoezicht te verbeteren om ervoor te zorgen dat de huidige normen worden gerespecteerd en de consument kan profiteren van de verbeteringen. Efficiënte verwarming en koeling kan helpen de milieu-impact van gebouwen te verminderen en rechtstreeks bijdragen tot de realisatie van bijna-energieneutrale gebouwen in de nabije toekomst.”

Belangrijkste verkoopargument verwarmingstoestel is EU-energielabel Veel consumenten vergeten door de recente daling in de olieprijs hun ‘ecologische geweten’. Installateurs die hun klanten willen overtuigen met een echt baanbrekende regeneratief verwarmingssysteem, hebben met het komende EU energielabel voor verwarmingstoestellen echter een steekhoudend argument. Wat de consument al kan weten over koelkasten en wasmachines, wordt vanaf 26 september 2015 ook voor verwarmingstoestellen verplicht: Het EU-energielabel. Dit label maakt voor de leek de verschillen in energie-efficiëntie inzichtelijk. Met zijn rode, gele en groene pijlen laat het de verschillen van energieverbruik zien van boilers, ruimte- en combikachels en samengestelde systemen tot 70 kW en warmwater-buffers tot 500 liter opslagcapaciteit.

Daardoor wordt het efficiëntie-voordeel van de elektrische warmtepomp voor in een oogopslag herkenbaar.

Het nieuwe Europese energielabel voor ltv-warmtepompen.

Daikin neemt koudemiddelbedrijf Solvay over Daikin neemt koudemiddelbedrijf Solvay over. Met deze deal is een bedrag van ongeveer 22 miljoen euro gemoeid, meldt het Japanse bedrijf. Vorig jaar bedroeg de omzet van Daikin ongeveer 90 miljoen euro. Nu het aantal verkoopkanalen groter is, verwacht het bedrijf dat de omzet in 2018 naar 230 miljoen euro stijgt. Solvay is naar verwachting 53 miljoen euro waard. Nu Daikin Solvay overneemt, heeft het bedrijf ook toegang tot het koudemiddelquotum in het ka10 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

der van de Europese F-gasvoorschriften. Daikin biedt nu al wereldwijd een scala aan gefluoreerde materialen via haar dochteronderneming Daikin Chemical France, gevestigd in Lyon, alsook via haar locaties in Japan en China. Daikin levert geavanceerde gefluoreerde materialen voor diverse doeleinden aan Europese autofabrikanten. Met de overname van Solvay stelt Daikin dat het de relatie met de Europese autofabrikanten wil verstevigen.

Om de omgevingsvergunning van een gebouw aan te vragen, is de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) nodig. Dit EPC is vast te stellen aan de hand van de gestelde norm NEN 7120 in het Bouwbesluit. Aan de hand van praktische cases leggen trainers van NEN binnenkort uit wat de energieprestatiecoëfficiënt (EPC) voor een omgevingsvergunning inhoudt, en hoe u de EPC voor een woonfunctie uitrekent. Dit gebeurt middels een training voor architecten, installateurs, raadgevende ingenieurs, ontwerpende aannemers, projectontwikkelaars, woningcorporaties en medewerkers van gemeenten die werken op het gebied van woningbouw. Tijdens de training leert u de belangrijkste ins en outs van de NEN 7120. Ook krijgt u inzicht in de relevante parameters die de uitkomst van de EPC-berekening bepalen en u wordt bijgepraat over de belangrijkste tips en valkuilen. Na de training kent u de inhoud en betekenis van NEN 7120 en de EPC, kunt u de EPC voor een woonfunctie en energieconcepten berekenen en weet u de schematiseringsregels en de bouwkundige en installatietechnische parameters die de uitkomst van de EPC beïnvloeden.

Fancoils Airview Luchtbehandeling is uw totaalleverancier in klimaatoplossingen.

Door middel van ons uitgebreide leveringsprogramma kunnen wij u de oplossing bieden voor iedere situatie.

CARISMA FLY

Hoog aan de Wand

SKYSTAR SK Cassette

CARISMA CRSO

Horizontaal / Verticaal Kanaal

CARISMA CRC/CRT/CRR Console / Plafondonderbouw

COANDA CCN

Cassette met ‘Coanda’ effect

MAESTRO MTO

Verticaal Kanaal voor grote capaciteiten

Het leveringsprogramma fancoils bevat een complete range van koudwater binnendelen waarmee oplossingen verzorgd kunnen worden voor vrijwel iedere situatie.

Belangrijke kenmerken van de units zijn het unieke Italiaanse design en de diversiteit aan uitvoeringen en opties. Vrijwel alle fancoils zijn leverbaar met energiezuinige EC ventilatormotor.

Bij ons kunt u terecht voor méér dan alleen de levering van uw apparatuur.

Ook advisering en ondersteuning in alle fases van uw project vormen voor ons een belangrijk onderdeel van de totaaloplossing.

Data en locaties: t 2 april 2015 van 09.30 u tot 16.30 in Zwolle t 24 juni 2015 van 09.30 u tot 16.30 in Delft Meer informatie: www.nen.nl

Wij laten u graag zelf de toegevoegde waarde van dit concept ervaren en nodigen u uit om contact met ons op te nemen voor het bespreken van de mogelijkheden.

Anders denken in klimaatoplossingen

ADVISERING I ONDERSTEUNING I TOTAALOPLOSSING Airview Luchtbehandeling BV I 078 - 652 18 00 I www.airview.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 11

NIEUWS

Training ‘energieprestatiecoëfficiënt berekenen’

NIEUWS

Strenger beleid nodig voor energiebesparing bestaande gebouwen Er zijn meer dwingende maatregelen nodig om bestaande woningen en gebouwen energiezuinig te krijgen, concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving. Dankzij gericht overheidsbeleid en scherpere energienor-

men is er voortgang geboekt met betrekking tot de energiezuinigheid van nieuwe woningen, kantoren en andere gebouwen. Energiebesparing in bestaande gebouwen blijft echter achter, zo blijkt uit het rapport ‘Energiebespa-

Advertentie

12 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

ring voor bestaande gebouwen’. Energie besparen gaat niet vanzelf, concludeert het PBL. Om de bestaande doelen te behalen moet het tempo van energiebesparing omhoog. Daarom beveelt het PBL aan om dwingendere regels in te voeren, dit in anticipatie op de evaluatie van de resultaten in het Energieakkoord.

Uit deze evaluatie blijkt dat een groot deel van de ondervraagde woningeigenaren, huurders en gebouwbeheerders van utiliteitsgebouwen vindt dat de overheid een stap verder mag gaan.

Utiliteitsgebouwen (kantoren, winkels, scholen, zorginstellingen en ziekenhuizen) voldoen vaak niet aan de wettelijke eis dat alle energiebesparingsmaatregelen worden genomen die een terugverdientijd van minder dan vijf jaar hebben. Bij koopwoningen vordert de energiebesparing gestaag, maar te traag. Voor huurwoningen geldt dat de inspanningen van de woningcorporaties onvoldoende zijn om de doelen van het convenant wat met de huursector is afgesloten te halen.

Tijdelijke koeling Recool is totaalverhuurder in klimaatoplossingen.

Door middel van het brede leveringsprogramma kunnen wij u de oplossing bieden voor vrijwel ieder tijdelijk klimaatprobleem.

Eind 2013 lanceerde LG haar nieuwe Multi V IV systeem in de Benelux. Na uitgebreide tests door onafhankelijke laboratoria zijn de specificaties officieel bevestigd door Eurovent, en daaruit blijkt volgens LG dat de prestaties van de LG Multi V IV VRF-Systemen ‘bij de top van de markt’ behoren.

LG is een van de eerste fabrikanten die het onafhankelijke Eurovent-certificaat voor VRF-airconditioning heeft gekregen. De certificering maakt het voor adviseurs en installateurs gemakkelijker en transparanter om de energieprestaties van de verschillende systemen te vergelijken. Eurovent is de onafhankelijke Europese belangenorganisatie voor de HVAC-branche. De organisatie streeft eerlijke concurrentie binnen de klimaatbranche na en heeft daartoe een certificeringsprogramma ontwikkeld.

Eurovent controleert hiermee de door de producent gepubliceerde specificaties en toetst deze aan de geldende Europese normen.

Chillers

Fancoils

Watergekoelde airco

Lucht/water portables

Rooftops

Lage temperatuur koelers

Nieuw pand Brink Climate Systems krijgt 3,5 ster Het nieuwe kantoorpand en de fabriekshal van Brink Climate Systems hebben beide 3,5 ster gekregen volgens de GPR Gebouw normering, met in alle categorieën goede scores.

Commercieel directeur Wim Hijmissen: “We hebben de speerpunten van onze productontwikkeling in het gebouw toegepast: energiezuinig en gebruiksvriendelijk.” Vanzelfsprekend heeft het gebouw Energielabel A gekregen, maar ook op gebruikskwaliteit scoort het nieuwe pand heel goed: een 9,2. Brinks eigen ventilatietoestellen zijn in vrijwel het hele gebouw toegepast. “Dat zijn nu eenmaal de meest energiezuinige en gebruiksvriendelijke toestellen die we kennen” aldus Hijmissen. Alleen in de fabriekshal was een systeem nodig in een orde van grootte die Brink niet levert. “Omdat we ook daar een optimale ventilatie met zo min mogelijk energiegebruik wilden, was het logisch dat we kozen voor de beste leverancier op dat terrein. Dat adviseren we onze klanten ook.” Bij de realisatie van het gebouw is gelet op de kleinste details: van goed geïsoleerde muren tot kozijnen die naadloos op de wanden aansluiten. Ook is overal drievoudig glas geplaatst. De isolatiewaarde van het gebouw kwam zo ruimschoots boven de vereiste normen uit. Hijmissen: “Dat leidde wel tot fronsende wenkbrauwen bij de bouwers, maar we vinden dit nu eenmaal belangrijk.”

Met de verhuurapparatuur van Recool kunnen totaaloplossingen in klimaatbeheersing geboden worden; de diversiteit aan apparatuur is geschikt voor inzet ten behoeve van koeling, airconditioning én verwarming.

Bij ons kunt u terecht voor méér dan alleen de levering van de huurapparatuur. Ook advies en ondersteuning in alle fases van uw project vormen voor ons een belangrijk onderdeel van de totaaloplossing.

Wij laten u graag zelf de toegevoegde waarde van dit concept ervaren en nodigen u uit om contact met ons op te nemen voor het bespreken van de mogelijkheden.

RECOOL

Verhuur in KoelingAirconditioning Anders denken in klimaatoplossingen

ADVISERING I ONDERSTEUNING I TOTAALOPLOSSING

Recool BV I +31 (0)78 - 6911000 I www.recool.nl WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 13

NIEUWS

Eurovent bevestigt topspecificaties LG Multi V IV Warmtepomp

NIEUWS

Zeewolde is de energiezuinigste gemeente Volgens de website BespaarNu.nl is Zeewolde momenteel de meest energiezuinige, en Rijswijk de minst energiezuinige gemeente van Nederland. Het gemiddeld energielabel in Zeewolde is B, dat in Rijswijk - de gemeente op de 393ste en laatste plaats van de ranglijst - E. Volgens de site betalen alle Nederlanders samen jaarlijks 2,8 miljard aan verspilde energiekosten die ze hadden kunnen besparen. BespaarNu.nl is opgezet in reactie op het voorlopige energielabel dat alle huiseigenaren hebben

gekegen; volgens de makers van de site is dit niet meer dan een papieren maatregel om te voldoen aan EU-regels, maar tot daadwerkelijke energiebesparing leidt hij niet. De nieuwe website helpt gemeenten en woningeigenaren daarom aan specifieke besparingsmaatregelen waarmee de energierekening fors kan worden verlaagd. De ranglijsten op de website worden bepaald aan de hand van de gemiddelde energie-index die ook het energielabel bepaalt. Aan dit ranglijs-

tensysteem en de achterliggende database is door Bespaar.nu drie jaar gewerkt. Huiseigenaren die hun gegevens aanvullen krijgen een persoonlijk besparingsadvies, inzicht in de terugverdientijd van maatregelen en een gratis berekening van hun energielabel. Volgens de makers van de site richt de overheid zich alleen op het voldoen aan Europese verplichtingen, en niet op het stimuleren van bespaarmogelijkheden voor woningeigenaren; daarom richt BespaarNu.nl zich daar wel op.

Cofely verzorgt onderhoud en beheer Erasmus Universiteit Rotterdam De Woudestein-campus van de Erasmus Universiteit (Foto: Erasmus University Rotterdam / Erik Fecken).

Cofely gaat het duurzaam onderhoud en beheer voor de gebouwen van de Erasmus Universiteit Rotterdam (EUR) verzorgen. Met ingang van 1 maart 2015 is de dienstverlening gestart, op basis van een prestatiecontract dat is verworven via een Europese aanbesteding. De omvang van gebouwen beslaat in totaal ruim 224.000 m2. Eerste contracttermijn bedraagt 5 jaar, met de intentie om nog twee keer te verlengen tot 15 jaar. De overeenkomst vertegenwoordigt een initiële contractwaarde van circa 6 miljoen euro. “Deze overeenkomst stelt Cofely in staat om haar kennis als duurzame en innovatieve technische dienstverlener in te zetten om voor de Erasmus Universiteit Rotterdam de Total Cost of Ownership (TCO) te verlagen. Aan de opbrengstenkant zal functionaliteit worden geborgd en de gebruikerstevredenheid toenemen. Deze gezamenlijke waarde creatie zien wij als belangrijk fundament voor een duurzaam partnership”. Aldus Hans van Happen, COO Cofely Nederland.

De EUR heeft als doelstelling om in 2020 een energiebesparing van 30 procent ten opzichte van 2005 te realiseren. De bijdrage van Cofely hierin wordt geleverd via een energieprestatiecontract (EPC), mogelijk in de vorm van een Energy Service Company (ESCo). De campus in Rotterdam wekt al duurzame energie op door zonne-energie panelen en heeft een warmte- en koudeopslag (wko-installatie) voor het Paviljoen. Binnenkort worden ook nieuwe wko-installaties bijgeplaatst.

G & L Beijer herintroduceert exclusief Carrier-merk DX Airconditioning in Europa Carrier International Corporation (USA) en Beijer Ref AB in Zweden hebben een distributieovereenkomst ondertekend, waarbij Beijer Ref AB het exclusieve recht heeft om Carriermerk directe expansie (“DX”) residentiële en lichte commerciele verwarming, ventilatie en airconditioning (“HVAC “) producten, en alle service-onderdelen voor deze producten in de Europese Unie te distribueren, met uitzondering van landen waar Carrier al een distributeur heeft voor deze producten.

Ondanks de groei van Carrier DX Airconditioning wereldwijd, was er in het grootste deel van Europa geen distributie net14 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

werk voor particuliere en lichte commerciële HVAC-producten. Na bijna een decennium, zullen Carrier-merk DX producten weer via de omvangrijke Beijer Ref AB verkoopnetwerken in Europa worden verkocht.Beijer Ref AB zal de lokale verkoop en distributie, stap voor stap volgen met behulp van een lokale en een centrale voorraadaanpak. Met de herlancering, zal G & L Beijer Ref haar positie als de leidende Koel- & Airconditioning groothandelaar/distributeur in Europa verder versterken en haar activiteiten op de Europese markt vergroten. Coolmark BV zal de Nederlandse distributeur zijn.

NIEUWS

Greenspread Warmte koopt 22 warmteprojecten van Nuon

VOOR ECHTE ENERGIEBESPARINGEN KIES AQUAREA Greenspread Warmte en Nuon hebben een overeenkomst gesloten met betrekking tot de verkoop van 22 warmtepomp projecten. Per 1 april neemt Greenspread Warmte, in samenwerking met Triodos Bank, deze projecten over van Nuon. De projecten en de daaraan verbonden particuliere en zakelijke klanten zijn verdeeld over verschillende plaatsen in Nederland. In totaal gaat het om 2.628 klanten. Greenspread Warmte is een duurzaam warmtebedrijf, dat zich richt op de realisatie en exploitatie van kleinschalige warmteprojecten met lokaal draagvlak. De overname van de warmteprojecten van Nuon betekent voor Greenspread Warmte een goede en waardevolle aanvulling op het portfolio, dat zij verder uit wil bouwen. Nuon draagt de warmteprojecten over, omdat Nuon zich vooral richt op grootschalige warmte- en koudenetwerken in stedelijke gebieden waar een grote warmte- en koudevraag is en mogelijkheden zijn voor groei. Bij de verkoop van de kleinere warmteprojecten is vooral gekeken naar het zeker stellen van de warmtevoorziening en de bijbehorende service aan de betreffende klanten.

WARMTEPOMPEN

Dankzij hun uitzonderlijk rendement zorgen de Panasonic AQUAREA warmtepompen voor zeer grote energie- en milieubesparingen.

AQUAREA maakt deel uit van een nieuwe generatie lucht/water warmtepompsystemen welke gebruik maakt van de energiebron (buitenlucht) voor het verwarmen en koelen van de woning en om sanitair warm water te produceren. De AQUAREA warmtepomp heeft een maximale COP van 5.00, dit houdt in dat 80% van de energie uit de buitenlucht wordt onttrokken. Dit is een grote besparing op het energieverbruik ten opzichte van uw conventionele elektrische verwarming of HR gasketel.

De AQUAREA warmtepomp is de ideale oplossing voor uw all-electric woning.

High

efficiency heating

Environmentally

friendly

Down to

Boiler

Solar

Domestic

refrigerant

-20 ºC in

heating mode

connection

panels connection

hot water

R410A

OUTDOOR TEMPERATURE

RETROFIT

SOLAR KIT

DHW

5

Internet

COP

MAXIMUM EFFICIENCY

Control Ready

CONNTROOL YOUR HEEATT PUMPP FROM M ANYWHERE

OP TTION AL

De locaties van de 22 door GreenSpread overgenomen projecten.

INTERNET CONTROL

Panasonic Benelux Europalaan 30, 5232 BC ‘s-Hertogenbosch

www.aircon.panasonic.eu WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 15

Energiebelasting

Spelbreker bij de uitrol van warmtepompen Een van de struikelblokken bij een brede uitrol van warmtepompen is de ongelijke fiscale behandeling van elektriciteit en gas als energiedragers. De energiebelasting, die bijna twintig jaar geleden werd ingevoerd, zorgt er voor dat de keuze voor een duurzame warmtepomp in feite fiscaal wordt bestraft.

TEKST BAS ROESTENBERG

In de positioning paper ‘Warmtepompen en Economie: Energie-belasting’, opgesteld door Business Development Holland in samenwerking met de Dutch Heat Pump Association, wordt uitleg gegeven over de bedragen die warmtepompeigenaren aan extra belastinggeld moeten betalen, en over de manier waarop deze scheve situatie kan worden rechtgezet. In dit artikel is de tekst uit deze paper in bewerkte vorm overgenomen.

De energiebelasting (EB) die in 1996 werd ingevoerd, was destijds bedoeld voor het fiscaal belasten van het toenemende energiegebruik in de huishoudens. Bij de invoering ervan was de elektrificatie van de energievoorziening in de woningvoorraad - het gevolg van de toepassing van warmtepompen niet voorzien. Bij omschakeling van aardgas naar elektriciteit als energiedrager voor ruimteverwarming en warm water neemt de energiebelasting die de warmtepompgebruiker betaalt aanzienlijk toe. Om tot de gewenste uitrol van warmtepompen te komen, is het daarom noodzakelijk om de verschillen tussen de energiebelasting op gas en die op elektriciteit te compenseren.

In de huidige situatie leidt een verschuiving van gas- naar elektriciteitsgebruik bij een lager primair energiegebruik tot een hogere energiebelasting. Dat voelt voor warmtepompgebruikers als ‘Kiezen voor groene energie, maar je blauw betalen aan belastinggeld’. Warmtepompen hebben een A+ of A++ energielabel. Dat is het groenste label dat er is voor verwarmingsapparaten, maar voor het gebruik ervan moet dus veel meer energiebelasting worden betaald.

Figuur 1. Energiebelasting bij toepassing van een warmtepomp in een 2-onder-1-kap- of hoekwoning (bron: BDH).

Figuur 2. Energiebelasting bij toepassing van een warmtepomp in een vrijstaande woning (bron: BDH).

16 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De positioning paper ‘Warmtepompen en economie’ is samengesteld en geschreven door Business Development Holland b.v. (BDH) te Harderwijk, in nauwe samenwerking met de Dutch Heat Pump Association (DHPA). De DHPA is de brancheorganisatie voor warmtepompen. BDH is een expertorganisatie op het gebied van proces- en strategieontwikkeling in de utiliteit-, woningbouw- en energiesector.

SCHEVE VERHOUDING In figuur 1 en figuur 2 is zichtbaar hoe de energiebelasting in verschillende bestaande woningtypes zich ontwikkelt als men een warmtepomp plaatst. Alle vergelijkingen in dit artikel, dus ook in deze figuren, zijn gemaakt ten opzichte van gasgestookte HR 107 ketel-installaties. Bij gebruik van een warmtepomp loopt het bedrag over een periode van vijftien jaar (de standaard-gebruiksperiode voor verwarmingsapparatuur in Nederland) dat een huishouden extra betaalt aan EB, afhankelijk van het type woning, uiteen van ca. € 550,- tot € 3.250,-. Het opheffen van deze ongelijkheid in de energiebelasting is voor de rijksoverheid een budgetneutrale stimuleringsmaatregel. De opbrengst aan EB kan in principe gelijk blijven; alleen de meeropbrengst vervalt.

HEFFINGSKORTING Opheffing van de ongelijkheid kan op korte termijn al worden gerealiseerd, met een aangepaste heffingskorting voor gebruikers die zich hebben aangemeld bij het al bestaande register van de netbeheerders voor duurzame energietechnieken (www.energieleveren.nl). Informatie over geregistreerde decentrale hernieuwbare energievoorzieningen (vaak PV-panelen) op basis van EAN-codes wordt nu ook al door de netwerkbeheerders gecommuniceerd naar de energiebedrijven. Registratie van warmtepompen maakt een compensatie voor de EB mogelijk en biedt waardevolle informatie aan netbeheerders die direct toepasbaar is in de ontwikkeling van smart grids. De

compensatie voor de hogere EB vereist een minimale administratieve inspanning van betrokkenen. De compensatie, vast te stellen door Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO), kan eventueel worden gekoppeld aan het type warmtepomp, type woning, bouwperiode of energielabel van de woning.

OVERWEGINGEN Aan de wens tot aanpassing van de heffingskorting op de energiebelasting voor eigenaren/gebruikers van warmtepompen in de woningbouw liggen verschillende overwegingen ten grondslag: 1. Aanleiding Particuliere gebruikers van een warmtepomp (d.w.z. toepassing van hernieuwbare energie die netto een lagere CO2-uitstoot geeft dan een HR-ketel) gebruiken meer elektriciteit en minder aardgas dan gebruikers van een gasgestookte cv-installatie. Ze betalen hierdoor jaarlijks meer aan energiebelasting (EB). Een verhoging van de jaarlijkse, éénmalige heffingskorting op de energierekening van de warmtepompgebruiker kan dit probleem oplossen.

2. Eenvoud Het streven is om eenvoud in de regels en uitvoering te verwerken. Aanpassing van de heffingskorting voor maximaal 500.000 huishoudens in de periode tot 2020 (dat is het ‘maximaal scenario’aantal warmtepompen tot 2020 volgens de DHPA) is eenvoudiger - want er zijn minder partijen bij betrokken - dan aanpassing van de EB-tarieven per kWh elektriciteit of per m3 aardgas voor ca.

7,5 miljoen huishoudens.

3. Proces Het proces moet simpel en betrouwbaar zijn voor de (warmtepomp) gebrui-

ker, netbeheerder, energieleverancier en belastingdienst.

4. Budgetneutraal Een hogere heffingskorting voor gebruikers wordt voor de overheid gecompenseerd door hogere totaalinkomsten aan EB uit het kWh-tarief.

5. Flexibel In de toekomst kan deze methodiek eventueel eenvoudig als beleidsinstrument worden toegepast op andere technieken, om deze te bevorderen dan wel te ontmoedigen.

CONTROLE De verhouding gasgebruik/elektriciteitsgebruik van een huishouden wijzigt na vervanging van de gasinstallatie door een warmtepomp, waardoor de netbeheerder in één controleslag ziet of er daadwerkelijk een warmtepomp is aangesloten op het net. Voor de consument en energieleverancier is een enkele melding afdoende. Naar behoefte kan de belastingdienst controles (laten) uitvoeren op basis van energiegebruik: dit gebruik verandert aanwijsbaar, gegarandeerd en voorspelbaar als een warmtepomp wordt geïnstalleerd. Als er geen significante wijziging heeft plaatsgevonden in het verbruiksprofiel, is in het betreffende huishouden geen warmtepomp aanwezig en zal geen wijziging van de heffingskorting plaatsvinden.

De speciale uitgave van de positioning paper ‘Warmtepompen en economie’ is samengesteld en geschreven door Business Development Holland b.v.

(BDH) te Harderwijk, in nauwe samenwerking met de Dutch Heat Pump Association (DHPA). De DHPA is de brancheorganisatie voor warmtepompen.

BDH is een expertorganisatie op het gebied van proces- en strategieontwikkeling in de utiliteit-, woningbouw- en energiesector. WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 17

BELEID

Paper

Fiscaal schaakspel:

discussie over energiebelasting duurt voort De scheve verhouding in de energiebelastingtarieven is al langer onderwerp van discussie. In 2012 concludeerde Arie ten Cate, onderzoeker bij het Centraal Planbureau, in een rapport over de energietransitie: “de huidige energiebelasting bevoordeelt zonder duidelijke reden de HRe-ketel ten koste van de alternatieven”.

TEKST: BAS ROESTENBERG Huishoudens met een HRe-ketel kregen in 2012 energiebelasting terug over zelf geproduceerde elektriciteit, waardoor een huishouden met een bestaande woning met HRe-ketel 45 euro per jaar energiebelasting betaalde, terwijl datzelfde huishouden met een HR-ketel 340, en met een warmtepomp met gasbijstook 455 euro kwijt was. De tijdelijke hype rond de HRe-ketel is verdwenen, maar de scheve fiscale verhouding tussen gas en elektra is nog altijd een feit. Ten Cate stelde in 2012 voor om dit probleem op te lossen door een herziening van de energiebelasting op basis van de CO2uitstoot bij energiegebruik. Het fiscaal tarief voor elektriciteit zou met 3,2 cent per kWh moeten dalen, het tarief op gas met 7,0 cent per m3 moeten stijgen. Voor de verhoudingen: in 2015 bedraagt de energiebelasting voor particulieren € 0,12/ kWh respectievelijk € 0,19/m3, ex. BTW - met de kanttekening dat voor duurzaam opgewekte stroom door coöperaties of

VvE’s een verlaagd tarief geldt. Met de door Ten Cate voorgestelde kortingen zou het huishouden met de HR-ketel 490 euro energiebelasting betalen, met de HRe-ketel 330 euro en met de warmtepomp met gasbijstook 420 euro.

KAMERVRAGEN In 2013 erkende minister Kamp van Economische Zaken naar aanleiding van kamervragen dat elektriciteit zwaarder wordt belast dan aardgas. Hij zag daar geen probleem in, omdat elektriciteitsverbruik volgens hem welvaartsafhankelijker is dan aardgasverbruik: “Ik vind het wenselijk om deze inkomenseffecten voor huishoudens met lagere inkomens mee te wegen.” Hij gaf overigens toe dat een zwaardere belasting van aardgas van invloed zou kunnen zijn op de penetratie van warmtepompen, en stelde dat daar in het kader van het energieakkoord verder onderzoek naar zal worden gedaan.

18 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Afgelopen jaar werden er opnieuw kamervragen over de kwestie gesteld. In zijn antwoord stelde de toenmalige staatssecretaris van Financiën, Weekers. dat het gebruik van warmtepompen gestimuleerd zou kunnen worden door een wijziging in de tarieven, maar dat andere energiebesparende opties zoals WKK juist gebaat zijn bij de huidige verhouding. Bijkbaar wist de staatssecretaris niet dat WKK’s zijn vrijgesteld van energiebelasting, zodat een hoger gas- en lager elektriciteitstarief er geen gevolgen voor heeft. Overigens was Weekers wel opvallend helder over de hoofdreden voor het heffen van Energiebelasting. Terwijl de overheid in al haar uitingen aangeeft dat het een instrument is voor terugdringing van energiegebruik, gaf Weekers aan dat dit slechts een bijkomend doel is: “Het hoofddoel van de energiebelasting is het verwerven van algemene middelen ter financiering van overheidsuitgaven.” WP

Groot installatiegemak Exceptionele besparingen Compact formaat Lunchroom, hotel, klein kantoor of warenhuis; TOSHIBA systemen bieden een oplossing voor elke denkbare toepassing.Onze invertersystemen leveren exceptionele besparingen met zeer compacte units. besturingsmogelijkheden en eenvoud in installatie brengen niet alleen comfort, maar ook het gemak van elke installatie. Met een complete range binnendelen en koelvermogen tot wel 27 kW kunnen we vrijwel elke denkbare toepassing aan. De airconditioners van TOSHIBA kunnen met een minimum aan energieverbruik een maximale prestatie leveren.

t oshiba- aircondit ioner.nl

- advertorial -

Een goede bodem voor de toekomst Ongeacht of je nu gas of elektriciteit verbruikt: er staat ons een verhoging van de energielasten te wachten.

De druk op de overheid neemt toe om voor de transitie naar een duurzame energievoorziening de heffingskorting te verhogen of de energiebelasting te verlagen. Het is een voorwaarde voor het op grote schaal toepassen van energiezuinige oplossingen zoals een water/water warmtepomp.

Voor Itho Daalderop is deze warmtepomp een van de producten van de toekomst, die wat de ontwikkelaar en producent van innovatieve, comfortabele en energiebesparende binnenklimaatoplossingen betreft vandaag al begonnen is. Het bedrijf heeft meerdere soorten warmtepompen in haar gamma. Naast de water/water warmtepomp heeft Itho Daalderop ook de beschikking over een lucht/water hybride warmtepomp en een Booster warmtepomp voor de bereiding van warm tapwater. Deze laatste past zelfs in 2

een keukenkastje. Voordeel van deze installaties is dat ze ten opzichte van traditionele installaties nagenoeg onderhoudsvrij zijn.

Op weg naar ’nul-op-de-meter’, wonen zonder energierekening, zijn de pijlen van Itho Daalderop duidelijk gericht op – alweer de vierde generatie – water/water warmtepompen met bodemlus. De warmtepomp is ook onderdeel van verschillende nul-op-de-meter-concepten en onderscheidt zich met nieuwe ontwikkelingen, zoals de opname van pompen met een gelijkstroommotor en de standaard integratie van een monitoringsfunctionaliteit.

- advertorial -

Toepassingen

al in 2001. Snel daarna ontstond ook de eerste Itho

De toepassingen van de water/water warmtepomp

Energiewoning, waar de warmtepomp onderdeel van

zijn eindeloos, inclusief oplossingen voor renovatie,

uitmaakte. Het project won in 2006 zelfs de VSK Award.

nieuw- en hoogbouw en collectieve systemen.

De toestellen combineren te allen tijde een laag

Nul-op-de-meter

energieverbruik met hoge energieprestaties en een

De energiewoning, die verschillende componenten

hoog tapwatercomfort, in alle tapklassen en ook in

samenbrengt om een zo laag mogelijk energieverbruik

combinatie met een lage aanvoertemperatuur.

te realiseren, is een voorloper van de energieneutrale EPC 0-woning van morgen. Eigenlijk moeten we

Toegankelijk

zeggen ‘vandaag’, want het realiseren van een

Door vernieuwde en verfijnde technieken is het

nul-op-meter-woning is vandaag al mogelijk. Het

gebruik en de installatie van deze pomp toegankelijker

nul-op-de-meter-concept met de water/water

geworden. Grondboringen zijn eenvoudiger geworden,

warmtepomp wordt gecombineerd met gebalanceerde

er is een kleiner oppervlakte benodigd en realisatie is

ventilatie met zoneregeling en zonnepanelen. Ook

al mogelijk voor 2000 euro. Ook voor de installateur

dat bewijzen de genoemde woningprojecten, want de

kan dit interessant zijn, om als ketenpartner aan te

warmtepomp is daar vaak ‘slechts’ onderdeel van een

haken op de verduurzaming. In de nieuwbouw kunnen

succes dat door meerdere producten gevormd wordt.

er flinke stappen gemaakt worden richting EPC 0 of

Het is het totaalsysteem, met de juiste componenten,

zelfs energieleverend (NOM). In de bestaande bouw zijn

wat energieneutraal wonen mogelijk maakt.

labelstappen zo gemaakt en is ook het realiseren van nul-op-de-meter mogelijk.

Itho Daalderop heeft een speciale nul-op-de-metertrailer, die ook voor u inzetbaar is en door heel het land

Projecten

rijdt om uw ambitie naar nul-op-de-meter te vertalen

Met een installed base van 6000 warmtepompen die

naar een concreet concept met prestatiegarantie.

real time gemonitord worden is Itho Daalderop in staat

Bent u ook onderweg naar energieneutraal wonen mét

om prestatiegaranties af te geven. In projecten als

maximaal wooncomfort en heeft u interesse? Laat het

RijswijkBuiten en niaNesto wordt dit reeds gedaan.

ons weten, dan rijden wij graag onze NOM-trailer bij u

Itho Daalderop ontwikkelde haar eerste warmtepomp

voor!

www.ithodaalderop.nl

Project Molenplein. De tien woningen waarvan er zes het Gebouwd volgens Passiefbouw-certificaat hebben, zijn herkenbaar aan de PV-panelen.

PassiefBouwen Award 2014

‘Molenplein vervult voorbeeldfunctie’ Het project Molenplein in Middelharnis is onlangs uitgeroepen tot winnaar van de PassiefBouwen Award 2014 in de categorie ‘woningen nieuwbouw’. Chris Zijdeveld, voorzitter van Stichting PassiefBouwen, reikte de award tijdens de Week van de Bouw uit aan woningbouwvereniging Woongoed GO. TEKST: BAS ROESTENBERG Bij het project Molenplein zijn zes zeer energiezuinige passiefbouw-huurwoningen gerealiseerd. Volgens het juryrapport “heeft dit project een ambitie met een omvang waarvan voorbeeldwerking is te verwachten, mede door de inspirerende vormgeving .” Terechte lovende woorden, al was bij aanvang van de ontwerpfase van Molenplein passiefbouw nog niet in beeld, aldus Peter Steenhoven, die als duurzaamheidsadviseur vanuit adviesbureau DWA betrokken was bij het project. “In de vroegste ontwerpfase werd uitgegaan van een traditionele insteek. Gaandeweg stuurde woningbouwvereniging Woongoed GO als opdrachtgever aan op duurzame maatregelen waarmee de woningen beter zouden scoren dan wat de standaard epc-norm voorschrijft;

dan kun je bijvoorbeeld denken aan de installatie van extra pv-panelen. Die ambitie is vervolgens opgeschaald naar passiefbouwniveau. Dat zorgde voor een kanteling, want bij passiefbouw werk je vanuit een heel andere benadering, waarbij de Trias Energetica centraal staat. Duurzame energieopwekkers komen dan pas in het laatste stadium aan de orde; de thermische en luchtdichte schil staat centraal, daarmee moet het energiegebruik zo ver mogelijk worden beperkt.”

CERTIFICAAT Doordat pas gaandeweg het project werd besloten tot passiefbouw, kon niet meer worden getornd aan de Noord-Zuid-oriëntatie van de woningen, en konden sommige bouwkundige

22 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

onderdelen ervan, zoals erkers, niet meer worden aangepast. “Hierdoor kregen uiteindelijk ‘slechts’ zes van de tien woningen een passiefhuiscertificaat”, legt Steenhoven uit. “Het energiegebruik van de andere woningen kwam te hoog uit voor een certificaat. Toch zijn alle woningen zeer duurzaam uitgevoerd, met dezelfde hoogwaardige thermische en luchtdichte schil, vraaggestuurde ventilatie met wtw, vloerverwarming en -koeling en een hybride luchtwarmtepomp.”

Met betrekking tot de thermische schil heeft de traditionele bouw volgens Steenhoven een beperkte kwaliteit: “Met betrekking tot energieverliezen zijn glas en kozijnen zwakke onderdelen. Een thermisch pakket toevoegen met een rc-waarde van 10 m2 K/W kan

PassiefBouwen Award De PassiefBouwen Award is een jaarprijs die wordt toegekend aan een afgebouwd passief project uit het voorafgaande jaar en daarvoor het certificaat Gebouwd Volgens van het keurmerk PassiefBouwen Keur heeft ontvangen. De jury van de PassiefBouwen Award bestaat uit een delegatie van het bestuur van de Stichting Passief Bouwen en een delegatie vanuit de Adviesraad PassiefBouwen.

‘Accute warmte’ Een bijkomende reden waarom in dit project voor de hybride warmtepomp van Itho Daalderop is gekozen, is dat hij over twee temperatuurgroepen beschikt.

Een daarvan is aangesloten op de vloerverwarming , de andere op een radiator die in de woningen is aangebracht. “Sommige mensen willen, als ze thuis komen, even ‘accute’ warmte voelen. We hebben daarom een radiator aan het afgiftesysteem toegevoegd, daarmee kan de traagheid van de vloerverwarming ‘tijdelijk’ worden gecompenseerd”, aldus Peter Steenhoven.

wel, maar iedere aansluiting zorgt voor een vraagstuk; denk bijvoorbeeld aan kiervorming en koudebruggen. Bij passiefbouw worden bij dit soort bouwtechnische details andere keuzes gemaakt. Kennis daarover wordt vooral geïmporteerd uit landen als Duitsland en Oostenrijk, waar men al veel verder is. Vanuit onze ervaring bij DWA weet ik dat er op het gebied van passiefbouw nog aardig wat moet worden door ontwikkeld in Nederland.”

ENERGIEGEBRUIK Voor het ontwerpadvies maakte DWA gebruik van het Passief Huis Projectreken Pakket (PHPP). In lijn met de eisen voor erkenning is het ontwerp vervolgens getoetst door een derde partij, in dit geval Trecodome. Steenhoven: “Daarna is het plan de realisatiefase ingegaan, er zijn kleine optimalisaties doorgevoerd en uiteindelijk zijn er zes woningen gerealiseerd die niet alleen het ‘Ontworpen volgens’, maar ook het ‘Gebouwd volgens’ Passiefbouw-certificaat verkregen. Het PHPP blijkt zo goed te werken dat het door dit pakket voorspelde energiegebruik de uiteindelijk

gerealiseerde prestaties heel goed blijkt te benaderen. Het gasgebruik ligt nu rond de 400 m3 per woning, het elektragebruik rond de 3200 kWh; dat is uiteraard inclusief de elektrische energie voor de warmtepomp en alle apparaten van de bewoners.”

Volgens de adviseur kan overigens ook zonder warmtepomp wel aan de eisen voor een passiefbouw-certificaat worden voldaan. “Een warmtepomp scoort beter op duurzaamheid, maar met een kleine hr-ketel zou je ook aan de energetische eisen kunnen voldoen. In dit geval hebben we voor de HP Cool Cube van Itho Daalderop gekozen. Dit vanwege de robuustheid van een hybride systeem dat bij een lage buitentemperatuur overschakelt op gas en omdat we koeling wilden integreren, en anderzijds omdat de opdrachtgever in het verleden minder goede ervaringen had met all-electric warmtepompen.”

VOORLICHTING Om het energiegebruik van bewoner te minimaliseren werd na oplevering een voorlichtingsbijeenkomst georganiseerd. Steenhoven: “Dit was eigenlijk

een soort instructie-avond met uitleg over passiefbouw, en over de combinatie van thermische en luchtdichte schil en installaties. Het was erg leuk om bewoners juist vanuit de passiefhuisgedachte mee te geven hoe ze het beste met hun huis om kunnen gaan. Welke stappen volg je als je wilt ventileren, koeling of warmte nodig hebt? Je kunt ook eerst een raam open zetten of de zonwering gebruiken voordat je extra mechanisch ventileert of de koelmodus van je warmtepomp inschakelt. Die toelichting had toegevoegde waarde voor de bewoners; zowel om hun energiegebruik te beperken als om comfort te borgen.”

KOSTEN Dankzij de vasthoudendheid van zowel Woongoed GO als DWA bleek het mogelijk om binnen de budgettaire kaders te blijven, vervolgt Steenhoven. “Het gaat hier om sociale huurwoningen die met een beperkt budget moeten worden gerealiseerd. Gezien de kostprijs denk ik dat passiefbouw in de sociale woningbouw voorlopig niet kan worden gerealiseerd op wijkniveau. Deze opdrachtgever wil echter verder met het concept. Wellicht kan er worden gekeken naar mogelijkheden om ‘zo passief mogelijk’ te bouwen en kunnen de kosten omlaag door te kiezen voor seriematige, prefab bouw. We hebben in ieder geval een sleutel in handen om inhoud te geven aan de duurzaamheids- en comforteisen die in de toekomst aan woningen zullen worden gesteld.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 23

PROJECT

Peter Steenhoven: “We hebben een sleutel in handen om inhoud te geven aan de duurzaamheids- en comforteisen van de toekomst.”

Energiebeheer

Hoog Dalem: proeftuin voor stroomopslag en beheer De stroomvoorziening van warmtepompen zorgt voor uitdagingen. Veel kleine of enkele grote elektrische warmtepompen vragen zoveel vermogen dat ze een zware belasting van het netwerk veroorzaken. Wie zijn warmtepomp buiten dat netwerk om wil voeden vanuit eigen pv-panelen, loopt tegen technische problemen aan en krijgt te maken met de ongelijktijdigheid tussen opwekking en gebruik van energie. De Gorinchemse wijk Hoog Dalem wordt al enkele jaren als proeftuin gebruikt voor onderzoek naar mogelijke oplossingen.

TEKST: BAS ROESTENBERG Door een nieuwbouwwijk ‘all electric’ te realiseren en de woningen te voorzien van warmtepompen, hoeft er geen infrastructuur voor aardgas te worden aangelegd, maar het vergt wel veel extra distributiestations en ondergrondse bekabeling voor elektriciteit.

Een projectontwikkelaar bracht in 2008 energiebedrijf Stedin aan het schrikken met een bouwplan. Het ging om 1400 vrijstaande woningen die geen gasaan-

sluiting zouden krijgen, enkel een elektriciteitsvoorziening voor een warmtepomp met elektrische bijverwarming, gezamenlijk goed voor 10 kW per woning. Voor deze wijk, Hoog Dalem bij Gorinchem, betekende dit dat Stedin geen vier maar 22 distributiestations moest bouwen, plus de kosten van een extra tracé en zwaardere kabels in de grond. Stedin vroeg ECN (Energiecentrum Nederland) destijds of er een

24 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

technische mogelijkheid is deze lasten te beperken.

KOSTEN Een warmtepomp plus weerstandsverwarming vergt veel extra trafo’s, kabels en tracé’s. Energiebedrijven hebben een leveringsplicht. Dat betekent dat ze altijd genoeg stroom moeten kunnen leveren aan hun klanten. Dus ook in geval van een zogeheten blackstart

ONDERZOEK Een schematische voorstelling van een smart grid (Bron: ECN).

na een fikse stroomstoring. Olaf van Pruissen, destijds werkzaam voor ECN Efficiency & Infrastructure (tegenwoordig in dienst van TNO, dat deze onderzoekstak heeft overgenomen): “Een blackstart na zo’n langdurige storing is de nachtmerrie van elk stroombedrijf. Bij alle bewoners in een wijk als Hoog Dalem slaat de warmtepomp (2,2 kW) aan en schakelt de elektrische verwarming in (6 kW) om het afgekoelde huis weer op te warmen. Een normaal uitgevoerd distributiestation plus bekabeling zou dit niet trekken; de transformator zou smelten en/of de grondkabels gaan kapot. Natuurlijk, de beveiliging grijpt in en voorkomt schade, maar wel ten koste van het comfort van de afnemers. Want alle woningen zijn dan (wederom) donker en koud.”

Dat scenario is onbestaanbaar. Daarom legt het energiebedrijf extra kabels en transformatorhuisjes aan om aan de uitzonderlijke piekvraag te kunnen voldoen. Dat kost veel geld, te betalen door alle stroomafnemers van het netbedrijf.

POWERMATCHER Om problemen zoals zojuist geschetst te voorkomen, heeft ECN PowerMatcher ontwikkeld; een systeem waarmee de invulling van de energievraag slim wordt afgestemd op de beschikbare capaciteit, zodat bij piekvragen de infrastructuur minder wordt belast. “Voor dit specifieke project in Gorinchem ging het om een bedrag van circa anderhalf miljoen euro”, aldus Van Pruissen. “Wij konden Stedin in een simulatie met 100 woningen laten zien dat met PowerMat-

cher-technologie de bewoners in Gorinchem nauwelijks comfortverlies lijden, terwijl de impact op de standaard elektrische infrastructuur flink beperkt blijft.”

In het kader van het Smart Proofs-project, mede gefinancierd door Agentschap NL (het huidige RVO), kon ECN het gebouwmodel van de woningen in Hoog Dalem verwerken in een simulatie. PowerMatcher zorgt in dit geval voor een intelligente afstemming van de stroomvraag op de beschikbare netwerkcapaciteit. “Daarmee is veel meer te bereiken dan je zou verwachten”, aldus Van Pruissen. “Als je toestaat dat de woningen niet in bijvoorbeeld één uur maar in anderhalf uur mogen opwarmen na een stroomstoring, kun je zestig procent van de capaciteit van je distributienet probleemloos schrappen. En als je accepteert dat de kamertemperatuur in eerste instantie negentien in plaats van twintig graden is, mag je zelfs zeventig procent schrappen.”

COUPERUS De uitvoering van het plan in Gorinchem had dus in 2010 moeten beginnen, maar is in de koelkast verdwenen vanwege de financiële crisis. Toch was de Smart Proofs-simulatie voor Stedin niet voor niets. Nog in datzelfde jaar benaderde Stedin ECN om PowerMatcher-technologie toe te passen bij Couperus in de Haagse wijk Ypenburg, een smart grid-project waar ook Eneco, Itho Daalderop en woningcorporatie Vestia in participeerden. Die pilot is daadwerkelijk opgestart en begin 2013 werden 300 woningen met warmtepomp opgeleverd, aangesloten op de grid. In een van de komende edities van vakblad Warmtepompen wijden we hier verder over uit in een artikel.

‘PEAK SHAVING’ Dat PowerMatcher voor Hoog Dalem in de koelkast terecht is gekomen, betekent ondertussen niet dat het hier nu

Batterijontwikkeling bij Tesla Tesla – tot nu toe vooral bekend als fabrikant val full-electric auto’s – maakte onlangs bekend aan de ontwikkeling te werken van een batterijsysteem voor de opslag van energie in woningen en bedrijven. Volgens Elon Musk, oprichter en CEO van Tesla, is het ontwerp van dit opslagsysteem zelfs al afgerond en kan het definitieve product binnen enkele weken worden gepresenteerd. “De mogelijkheid bestaat dat de batterij al binnen een half jaar beschikbaar is”, stelde hij tijdens een gesprek met investeerders. De Amerikaanse zakenbank Morgan Stanley gelooft in ieder geval in het marktpotentieel: “Als meer consumenten voor zonne-energie kiezen, zal de energieprijs voor andere huishoudens daardoor uiteindelijk gaan stijgen. Dit draagt bij aan acceptatie van de insteek van Tesla om energievoorziening buiten het netwerk om mogelijk te maken”, aldus een woordvoerder.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 25

ONDERZOEK

In de wijk Hoog Dalem wordt nog volop gebouwd.

Airconditioning In zuidelijker en dus warmere streken liggen ook uitdagingen: bij airconditioners. Olaf van Pruissen (ECN/TNO): “Braziliaanse onderzoekers melden dat het in Sao Paulo in de zomer vaak voorkomt dat ’s middags de stroom uitvalt. De vele airconditioners daar trekken dan meer stroom dan het net kan leveren, en de beveiliging schakelt alles uit. Hun plan was om een koeltebuffer te maken zodat de elektrische belasting gelijkmatiger is. Als ’s nachts de units in de kantoren en winkelcentra uit zijn, werken de koelaggregaten toch door. Dan koelen ze geïsoleerde bakken ijs, voorraden water of bepaalde zouten. In de middag zorgt deze buffer voor de extra benodigde koeling voor de afnemers, zodat het net niet wordt overbelast. Juist hier zou PowerMatcher-technologie een uitstekend alternatief zijn.”

om een ‘standaard’ milieuvriendelijke wijk gaat. Hoog Dalem is nog altijd een proeftuin waarin wordt onderzocht hoe met innovatieve mogelijkheden netwerkproblemen kunnen worden voorkomen. ECN - of TNO, dat het smart city-onderzoek van ECN heeft overgenomen – is weliswaar niet meer bij de Gorinchemse woonwijk betrokken, maar afgelopen jaar is er toch gestart met de ontwikkeling van een slim energiesysteem. Stedin, technologiebedrijf ABB, KPN en Heijmans zijn in juni 2014 gestart met de voorbereiding van het door de rijksoverheid gesubsidieerde Energieproject Hoog Dalem. Heijmans heeft de nieuwbouwwijk gebouwd, KPN ontwikkelt de app die klanten gebruiken voor inzicht en plannen van het energieverbruik, ABB heeft energieopslagsystemen en moni-

torinstrumenten geleverd en Netbeheerder Stedin onderzoekt de kosten en baten van energieopslag en wil piekbelastingen terugbrengen door het optimaal afstemmen van vraag en aanbod.

ENERGIEOPSLAG Als onderdeel van het proefproject, dat enkele tientallen woningen telt, zijn op wijk- en woningniveau voorzieningen aangebracht om de werking van nieuwe energietoepassingen in een slim energiesysteem te onderzoeken, zoals ‘Peak Shaving’. Dat is het opvangen van verschillen tussen (pieken in de) vraag en aanbod in energie. In een aantal woningen is een accusysteem geplaatst om energie te sturen en maximaal te benutten. Daarnaast worden in-homesystemen en domotica in woningen aange-

26 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

bracht om analyses te kunnen maken over de herkomst en het verloop van het energiegebruik. Ook wordt de software-interface USEF voor smart grids uitgerold. Het project vormt daarmee een belangrijke stap vooruit in het streven naar een ‘all electric district’ - een volledig elektrische woonwijk met een volledig elektrische energievraag en sturing. Zo vragen bijvoorbeeld het opladen van elektrische voertuigen en ruimteverwarming via elektrische warmtepompen flexibiliteit, om daarmee piekbelasting op het energienetwerk te verlagen. Peak Shaving en het USEFprotocol spelen een grote rol in het faciliteren van deze flexibiliteit.

Marko Kruithof, manager Duurzaamheid en Vernieuwing Stedin: “Nederland staat aan de vooravond van een energierevolutie waarbij een innovatief en betrouwbaar netwerk onmisbaar is.

Als duurzame netbeheerder hebben we de ambitie om het veranderende energielandschap mede vorm te geven en onze elektriciteitsnetten ook geschikt te maken voor transport in de toekomst.

Energieopslag is één van de innovaties die ons helpt bij deze uitdaging.’’

Enkele weken geleden vond de officiële aftrap van Energieproject Hoog Dalem plaats. WP

Bronvermelding: t www.ecn.nl/nl/nieuws/newsletter-nl t Persbericht Stedin

SYSTEMEN De vier gasmotorwarmtepompen in cascade, op het dak van de Bieslandhof.

Warmtepomp met een gasmotor

‘Efficiënter gebruik van primaire energie’ Op de lange termijn is fossiele brandstof geen standaardkeuze meer voor ruimteverwarming. Dat neemt niet weg dat de overschakeling van gas naar elektra in specifieke situaties lastig is, en dat aardgas voorlopig nog een belangrijke rol als energiedrager houdt. Een gasmotorwarmtepomp, zo stelt Edwin van Alphen, manager bij Gas Engineering, zet primaire energie veel efficiënter om in warmte dan een elektrisch apparaat.

TEKST: BAS ROESTENBERG “De inzet van een gascentrale om in elektriciteit te voorzien, levert veel energetisch verlies op, zowel direct bij de verbranding als indirect tijdens het transport naar de eindgebruiker”, aldus Van Alphen. “Door datzelfde aardgas direct bij de eindgebruiker te verbranden en de restwarmte als bron voor een warmtepomp te gebruiken, ga je dus veel effectiever met fossiele brandstof om. Dat is in een notendop het principe achter

onze gasmotorwarmtepomp.” Gas Engineering levert gasmotorwarmtepompen van Aisin, dat onderdeel is van de Toyota-groep. Het gaat daarbij om machines waarin een lucht/water-warmtepomp wordt gecombineerd met een gasmotor die feitelijk een doorontwikkelde versie is van een automotor. De gasmotorwarmtepompen van Gas Engineering zijn beschikbaar in een verwarmingsvermogen van 23 tot 75 kilowatt, of een

veelvoud ervan in cascade. Van Alphen: “Het gaat om vermogens die snel te groot zijn voor toepassing in individuele woningen. We richten ons dan ook vooral op wooncomplexen en de utiliteit; denk aan kantoren waarvan de eigenaar een energielabelsprong wil maken, maar bijvoorbeeld ook aan verzorgingstehuizen of zwembaden. Als je een gasmotorwarmtepomp inzet voor koeling, houd je nog altijd de restwarmte over van de

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 27

SYSTEMEN Project Bieslandhof: rechts de hydromodules, links de buffers voor gekoeld water en cvwater.

motor; dat maakt dit systeem bij uitstek interessant in situaties waarin gelijktijdig een koel- en verwarmingsvraag is - al hebben we ook weleens een project gerealiseerd waarbij het louter voor koeldoeleinden wordt ingezet.”

RENDEMENT Het is lastig om de efficiëntie van een gasmotorwarmtepomp direct te vergelijken met die van een elektrische warmtepomp. Een gasmotorwarmtepomp maakt direct gebruik van primaire energie, terwijl die energie bij een elektrische warmtepomp moet worden omgezet in stroom die in veel gevallen vanuit de centrale moet worden getransporteerd. Van Alphen: “Om de systemen te vergelijken, moet de COP van een elektrische warmtepomp worden teruggerekend naar het rendement van de energiecentrale die elektriciteit opwekt; het gaat in beide gevallen om de hoeveelheid primaire energie die je gebruikt. Dan blijkt een gasmotorwarmtepomp bij een buitentemperatuur van 7 graden een rendement van rond de 165 procent te hebben. Dat haalt een elektrische warmtepomp doorgaans bij lange na niet.”

VOORDELEN Er zitten ook comfortgerelateerde voordelen aan de toepassing van een gasmotorwarmtepomp. Bij een lage buitentemperatuur onttrekt een elektrische warmtepomp eens in de zoveel tijd

warmte via de binnenunit(s) om te voorkomen dat de buitenunit bevriest. Daardoor wordt het verwarmen van de binnenruimte kortstondig stilgezet, wat tot comfortklachten kan leiden. Bij een gasmotorwarmtepomp wordt de restwarmte van de gasmotor over de verdamper geleid, zodat het systeem geen ontdooicyclus nodig heeft. Van Alphen: “Maar ook in de zomer biedt ons systeem een voordeel: als het pand waar de gasmotorwarmtepomp in is geïnstalleerd moet worden gekoeld, kan de restwarmte van de motor worden ingezet voor de voorbereiding van warmtapwater, wat uiteraard weer bijdraagt aan energetische efficiëntie.” Daarbij, zo benadrukt Van Alphen, is de doorontwikkelde gasmotor bijzonder onderhoudsvriendelijk. Doordat hij met een constant, laag toerental werkt, heeft het systeem een onderhoudsinterval van 10.000 draaiuren: “Vergelijk het met een auto die gemiddeld 60 kilometer per uur rijdt. Dan zou je pas bij 600.000 kilometer de bougies hoeven te verwisselen. Toyota had ooit de Previa als automodel, daarover werd vol trots verteld dat je pas na 100.000 kilometer de bougies hoefde te vervangen. De motor die in ons warmtepompsysteem zit, zou bij die afstand net zijn ingereden.”

Een ander bezwaar waar de gasmotorwarmtepomp in bepaalde situaties aan tegemoet kan komen, ia gerelateerd aan het elektriciteitsnet. Doordat het systeem veel minder stroom gebruikt

28 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

De waterzijdige aansluitingen achter hydromodules.

dan een elektrische warmtepomp met een vergelijkbaar vermogen, voldoet een kleinere voeding (of kan, als er al een zwaardere voeding is, de elektra daaruit voor een andere toepassing worden gebruikt). Van Alphen: “De stekker van een gasmotorwarmtepomp zou je gewoon in een bestaand stopcontact kunnen steken. 230 volt, 1 fase en 20 ampère is genoeg om het systeem te laten werken. Als ik een elektrische warmtepomp met hetzelfde vermogen - bijvoorbeeld 75 kilowatt - wil plaatsen, heb ik minstens 440 volt, 3 fasen en 215 ampère nodig. In sommige gebieden, bijvoorbeeld in Amsterdam, is het zelfs erg lastig om een zwaardere voeding aan te vragen; netwerkbeheerders zijn kritisch me betrekking tot de verzwaring van het netwerkgebruik.”

VOORBEELDPROJECT Verzorgingshuis Bieslandhof in Delft is een van de locaties waar recent een gaswarmtepompinstallatie is geïnstalleerd. Het complex meet ruim 10.000 vierkante meter en bestaat hoofdzakelijk uit appartementen waarvan de bewoners lijden aan dementie of kampen met een lichamelijke beperking. In een

SYSTEMEN De Yoshi-hydromodules die de warmteoverdracht van het koelmiddel naar het cv-water verzorgen. B

van de vleugels van het verzorgingshuis werden al sinds de oplevering van het oude klimaatsysteem in 2005 klimaatklachten genoteerd; in de winter werkte de verwarming niet goed en in de zomer werd het pand niet goed gekoeld.

Om tot een oplossing te komen, zocht de gebouweigenaar, Pieter van Foreest Zorginstellingen contact met technisch adviesbureau EDP uit Rijswijk. Eugene Diets, directeur/eigenaar van EDP: “Ons werd gevraagd de problemen te analyseren, de oorzaak te achterhalen en een oplossing voor te stellen. De oorspronkelijke installatie bestond uit een verwarmingsinstallatie in een centraal ketelhuis, met op het dak een niet al te best functionerende koelmachine.

Het geheel presteerde matig en was energetisch niet erg efficiënt, met comfortklachten en een hoge energierekening als gevolg. Na alles te hebben doorberekend, kwamen we uiteindelijk uit op het voorstel tot plaatsing van gasmotorwarmtepompen.”

CONVECTOREN Vlak voor de zomer van 2014 is die nieuwe installatie - vier gasmotorwarmtepompen met een totaalvermogen van 300 kilowatt - in gebruik genomen.

Diets: “De bestaande convectoren zijn gewoon blijven staan. Daar kiezen we bij vrijwel alle renovatieprojecten voor, tot tevredenheid van bewoners of gebruikers; convectoren worden als meest comfortabele afgiftesysteem ervaren.

Het behoud van de convectoren zorgde

in het Bieslandhof-project overigens voor een kleine uitdaging: de verwarmingsinstallatie draaide voorheen op 75 of 80°C, terwijl de warmtepomp water van 45°C levert. We hebben daarom de verwarmingsbatterij van de luchtbehandelingsinstallatie vergroot, zodat de verwarming van het pand wordt aangevuld met warme lucht.”

Inmiddels is het nieuwe systeem ruim een half jaar in gebruik en zijn de comfortklachten verdwenen. “De reacties zijn zeer positief”, vertelt Diets. “Het energiegebruik is met ongeveer 35 procent gedaald, het binnenklimaat is sterk verbeterd, en zelfs over het geluidsniveau krijgen we complimenten. De nieuwste serie gasmotorwarmtepompen is erg stil, en het frequentiebereik van het geluid wordt als minder irritant ervaren dan het bereik van een elektrische koelmachine.”

INSTALLATEURS Voor veel installateurs zijn warmtepompen relatief nieuwe technologie. Volgens Edwin van Alphen geldt dat in nog sterkere mate voor gasmotorwarmtepompen; reden waarom er veel aandacht wordt geschonken aan voorlichting. “Het marktaandeel van de gasmotorwarmtepomp is heel beperkt ten opzicht van dat van de elektrische warmtepomp, laat staan ten opzicht van gasketels. In de installatiewereld is er dus minder ervaring mee. We zorgen er altijd voor dat installateurs vooraf goed geïnformeerd zijn en dat

de principeschema’s van de installatie duidelijk zijn. Gedurende de installatie loop ik als een soort projectleider op de locatie, om te controleren of alles precies wordt aangelegd zoals het op de tekeningen staat. Zeker in de bestaande bouw bedenkt een monteur weleens dat een aansluiting bijvoorbeeld kan worden ingekort, zonder erbij stil te staan dat dat effect kan hebben op het eindresultaat. Als er na afloop rendements- of comfortproblemen ontstaan, wijzen eindgebruikers naar de machine, niet naar de installatie; dat willen we dus voorkomen. Erg leuk aan het project in Delft waar we net over spraken, is dat de monteurs van de installatie erg geïnteresseerd bleken in de techniek achter het systeem. Ze gingen ’s avonds op internet naar informatie zoeken en kwamen de volgende dag terug met hele gerichte vragen.” Diets van EDP vult aan: “Als een project door de opdrachtgever wordt gegund aan een installateur, heeft die in negen van de tien keer nog nooit een dergelijk systeem geïnstalleerd. Ik geef vooraf altijd een lezing aan het monteursteam over het te installeren systeem. Ik leg daarbij uit hoe de technologie in elkaar steekt, en geef een toelichting op het principeschema. Monteurs vinden dat heel interessant, maar we vinden het ook van belang dat een project van A tot Z wordt begeleid. Daarmee onderscheiden we ons, van de meeste andere adviseurs.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 29

TECHNIEK

Warmteopslag in een ondergronds vat

Tweetraps-opstelling van warmtepompen Het is misschien wel het toppunt van duurzaamheid: ’s zomers warmte oogsten en opslaan om haar ’s winters te benutten. In Noord-Brabant wordt hard gewerkt aan een ingenieus ondergronds buffervat voor seizoensopslag, dat wordt gevuld met warmte uit warmtepompen.

TEKST: RICHARD MOOI

Het is nu nog een bouwput in het Brabantse Uden, maar nog deze zomer verwacht Aris de Groot zijn ingenieuze energiesysteem in gebruik te nemen.

De basis wordt gevormd door een ondergronds opslagvat, dat 21 meter diep in de bodem steekt. Het goed geïsoleerde vat wordt verwarmd met duurzame energie, vergelijkbaar met een zonneboiler, maar dan sterk vergroot en daardoor efficiënter, verzekert duurzaamheidsondernemer De Groot. “Een groter volume heeft een kleiner omsloten oppervlakte, waardoor je minder verliezen hebt. Bij ons beginnen de systemen bij 1.500 tot 60.000 m3.” Sei-

zoensopslag van warmte is een ultieme vorm van duurzaamheid, maar het is in Nederland niet goed gelukt om zomerwarmte zonder enorme verliezen in de winter te gebruiken. Opslag in diepe acquifers is een technisch hoogstandje en het handjevol werkende installaties kent vele tientallen procenten verlies.

Het ecovat is zo efficiënt dat volgens De Groot in zes maanden tijd de temperatuur slechts 10 procent daalt, van 90°C naar 81°C. VAT-IN-VAT In Uden is vorig jaar begonnen met de bouw van een demonstratiemodel ‘living

lab’ van het Ecovat om het zogenaamde energienulkantoor te verwarmen. Het gaat om de ‘proof of the pudding’ om geïnteresseerden kennis te laten maken met het fenomeen. “Met de demo kunnen we natuurwetten zichtbaar maken en kijken hoe ze in de praktijk werken.”

De Groot is niet bang dat de proef technisch gezien mislukt, want alles is goed doorgerekend. De bouw op zich is al een technisch hoogstandje doordat het buffervat compleet onzichtbaar is weggewerkt in de bodem. De bedenker maakt geen geheim van de opbouw van de complete opslaginstallatie. Op de website is in zeventien tekeningen de bouw gevisualiseerd, omdat onlangs octrooien op zijn geesteskind zijn verstrekt.

Het ecovat is een vat-in-vat, vertelt hij.

“Eerst is er een constructief buitenvat dat we leeg graven, en vervolgens assembleren we daarin een binnenvat.”

Het betonnen buitenvat is via cementinjecties in de bodem opgebouwd. De onderkant, op 21 meter diepte, blijft open. Na het uitgraven van het zand stroomt het vol met grondwater. Vervolgens worden prefab-binnenwanden van beton in de enorme waterput geplaatst.

Voor de realisatie van demonstratiemodel ‘living lab’ in Uden worden freeswielen in de grond gebracht. Na het bereiken van de gewenste diepte werden de frezen opgetrokken. Door het aaneensluiten van de in de grond gevormde panelen ontstaat vervolgens een vatwand.

30 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Water wordt van buiten het Ecovat naar binnen gepompt, omdat door het graven te veel water onttrokken wordt.

De wand die de grond- en waterkering voor het Ecovat vormt, is klaar.

“De wanddelen worden in het werk onder water in elkaar gezet.” Doordat ook het binnenvat geen bodem krijgt, staat het water van de warmteopslag direct in contact met grondwater. Warmteverliezen aan de zijkant en bovenkant worden sterk beperkt doordat de elementen aan de buitenkant zijn voorzien van dikke isolatielagen. Om welke materialen het gaat, wil De Groot niet bekendmaken. “Het deksel heeft een isolatielaag van 60 centimeter EPS.” WANDVERWARMING Het grondwater in het ecovat wordt niet verpompt, zoals bij zonneboilers of kleinere buffervaten. De energie-uitwisseling vindt plaats via warmtewisse-

Risicovol business-model Ecovat Storage Systeem zinspeelt op negatieve stroomprijzen. Het is een extra inkomstenbron om de forse investering rendabel te maken. Nu komt op de groothandelsmarkt APX sporadisch een negatieve elektraprijs voor, maar door de komst van grote windmolenparken zou er vaker een onbalans kunnen zijn, voornamelijk in nachtelijke uren met veel wind. In Duitsland worden door de vele zonnecollectoren op handelsbeurzen al vaker negatieve prijzen genoteerd. Secretaris Hans van der Spek van het kersverse platform Energy Storage NL, waar ook De Groot lid van is, vindt het riskant om geld te verdienen met het afnemen van elektra tijdens een periode met overaanbod. “Ze duiden op systeemimperfectie en dat betekent dat je je systeem niet goed in de hand hebt. Het is raar dat je geld moet geven om elektra kwijt te kunnen. Je zult ook zien dat de interconnectiecapaciteit (stroomkabels met het buitenland, red.) dit gaat afvlakken. Ik zou heel voorzichtig zijn met het bouwen van een business case rondom negatieve energieprijzen. Ik denk niet dat het een duurzaam verdienmodel zal zijn.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 31

TECHNIEK

laars in de wanden. In het betonnen skelet zijn leidingen ingestort, een soort wandverwarming dus. “Dat is hét grote verschil ten opzichte van de bestaande opslagsystemen. Door vrije convectie krijg je in het vat natuurlijke stratificatie van warmte. Doordat we temperatuurmeters in het vat hebben hangen, weten we in welke laag we via de wanden warmte kunnen toevoegen.” Bovenin wordt het reusachtige buffer gevuld met heet water van 90°C dat afkomstig is uit twee warmtepompen in serie. “Een lucht/water-warmtepomp voor de temperatuurstap van 25 – 55°C en een water/water-warmtepomp voor het ophogen van de energiekwaliteit van 55 – 90°C.” De elektriciteit wordt duurzaam opgewekt met PV--panelen en de warmtepomp draait alleen als de zon schijnt. De Groot heeft bewust gekozen voor deze indirecte warmwaterbereiding. “Wij werken niet met zonnecollectoren alleen, omdat de efficiency te laag is. Je krijgt maar heel af en toe water van 90°C. Heel vaak is het water uit zonnecollectoren maar 15 of 20°C. Wij willen altijd die hoge temperatuur hebben en daarom werken we met warmtepompen.

PV-panelen wekken de stroom op voor de warmtepompen.” De PV-panelen zijn overigens wel voorzien van watervoerende collectoren, zogenaamde PVtwin-panelen. Het PVT-paneel produceert niet alleen warmte, maar levert ook warm water op. Door koeling van de panelen stijgt het elektrisch rendement en de laagwaardige warmte is nuttig te gebruiken.

TECHNIEK

NEGATIEVE ELEKTRAPRIJS De warmte van de PTV-panelen kan in de onderste helft van het vat worden gestopt, maar kan ook aan de water/ water-warmtepomp worden toegevoerd. “We kunnen ook water uit een lagere laag van het Ecovat als bron voor de water/water-warmtepomp gebruiken om de hoge temperatuur te maken. Of je beide warmtepompen in cascade kunt zetten, is afhankelijk van de hoeveelheid stroom die je hebt.”

Warmtepompen met CO2 als koudemiddel zijn overigens wel in staat om bij een aanvoertemperatuur direct heet (tap)water van 90° te maken. De Groot: “Dat klopt maar die hebben geen COP die voor ons interessant is.”

Tenslotte hoort nog een opmerkelijk verwarmingstoestel bij de installatie: een elektrische waterverwarmer. “Als de energieprijs negatief is, zetten we een grote waterkoker aan die altijd 90°C geeft. Er komt dan geld binnen, maar het is dan niet interessant om de warmtepompen aan te zetten.” De

Een schematische voorstelling van een ‘traditionele’ bodembron (links) en een ecovat (rechts). Volgens de bedenkers van het ecovat, werkt hun systeem tot 40 procent efficiënter.

Groot verwacht dat de kans op een negatieve elektraprijs toeneemt, omdat duurzame energie met voorrang het net wordt ingevoerd.

Zonneboilerwoningen De gedachte achter het Ecovat doet denken aan de zonneboilerwoning van architect Bart Jan van den Brink in Almere, dat later navolging kreeg in de duurzaamheidswijk Lanxmeer in Culemborg. In de noordgevel van de woning van Van den Brink is een reusachtig rechtopstaand watervat verwerkt met een inhoud van 40 m3. In het huis in Culemborg is de zonneboiler in de westgevel verwerkt. In beide woningen steekt het buffervat voor de helft in de woning. Door de goede isolatie was de verwachting dat warmte van de zonnecollectoren op het dak maandenlang zou kunnen worden vastgehouden. Pionier Jan Tempelman blogde in de zomer enthousiast over oplopende temperaturen in het boilervat, maar in het najaar zakte de watertemperatuur al snel. De praktijk leek weerbarstiger, al na enkele weken stoken was het vat flink afgekoeld en ging in de woning in Culemborg al snel de Atag-ketel aan. Seizoensopslag bleek een utopie. Bart Jan van den Brink had plannen om de laagtemperatuurwarmte in het boilervat op te vijzelen met een warmtepomp, maar door het dichtslibben van warmtewisselaars kwam ook in die kabel een kink.

32 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

NULENERGIEKANTOOR Het eerste ecovat-opslagsysteem wordt gerealiseerd bij het nulenergiekantoor in Uden, ook een idee van de voormalig bouwkundig projectontwikkelaar De Groot. Maar de doelgroep is breder en ook de belangstelling is divers. “Warmtenetten, glastuinbouw, universiteitscomplexen”, somt hij op. “We zitten ook bij een woningbouwcorporatie. Ze hebben een project dat verduurzaamd moet worden en ze willen zo min mogelijk investeren in de schil, maar de balans zoeken tussen opwekking, opslag en afgifte.” Vanwege de minimale grootte van het buffervat, 1500 m3, is er wel een bepaalde schaalgrootte nodig.

“Je moet minstens 50 woningen hebben.” Eindgebruikers hoeven niet bang te zijn dat ze zelf de elektraprijs op de APX in de gaten moeten houden om de gratis elektriciteit te kunnen inkopen.

“Wij bieden een servicecontract aan zodat de energie er zo goedkoop mogelijk in komt.” Ondanks de complexiteit van het innovatieve opslagsysteem met warmtepompen, PVT-panelen, warmtewisselaar en uitgebreide besturingsinstallatie, ziet De Groot wel degelijk een markt voor zijn vinding. “Het is een integraal systeem over vakgebieden heen. Het creëert kansen omdat in de bouwketen de leveranciers componentgedreven zijn. Er is niemand die een integraal systeem op gebiedsniveau aanbiedt. Er zijn meerdere wegen en meerdere systemen die een compleet antwoord kunnen geven op duurzame energie.” WP

Fusio W Warmtepomp voor open en gesloten bronnen

ÕÃ Ê7

‘Stiller dan de bron!’

Uʼ ià jj ½ÊÜ>À Ìi Ê « « UÊ >«>V Ìi ÌÊx £nÊ 7 UÊ ÝÌÀii Ê >>}Ê}i Õ ` Ê ­Û> >vÊÓ{Ê` ­ ®® UÊ* Õ}ÊEÊ* >Þ UÊ }iÊ °"°*° Voor meer informatie:

De Tr ipl e

033 - 247 78 00

AAA

www.western.nl

info@western.nl

en er g iez u in ig e Gas war mt epo mp

G F

en er g iel ab el A

A k wal it eit

s er v ic e van A t o t z

E D C B A

Tel . 0 3 4 8 4 1 3 4 8 5 | e-mail : in f o @g as en g in eer in g .n l | www.g as en g in eer in g .n l

De Hydrotop wordt op het dak getakeld.

Hydrotop + zonnepanelen: praktisch energieneutraal De woning van de familie Von Lumich in Maasbracht heeft geen gasaansluiting meer en is praktisch energieneutraal. De monovalente Hydrotop-warmtepomp verving vorig jaar de gasketel. Gevoed door elektriciteit van zonnepanelen verwarmt de Hydrotop de woning vrijwel gratis. Een jaar later zijn de bewoners meer dan tevreden over de prestaties en het comfort. Zelfs bij -10°C en een dikke laag sneeuw heeft de warmtepomp een prima rendement en blijft het behaaglijk in huis.

TEKST: ASTRID ZOUMPOULIS-VERBRAEKEN

In 2008 had de familie Von Lumich al zonnepanelen op het dak laten leggen en een zonneboiler aangeschaft voor warm tapwater. Om het duurzame plaatje compleet te maken, besloot men de gasketel te vervangen door een

warmtepomp. Roel von Lumich: “Grondboren was geen optie vanwege de hoge investering. Een traditionele lucht/water-warmtepomp met een compressor buiten en leidingen door de tuin vond ik praktisch gezien geen

De buiten-unit steekt een klein stukje boven de pv-panelen uit.

34 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

goed idee. De Hydrotop met een geïntegreerde binnen- en buitenunit in het dak zag ik als een ideale oplossing.

Daarnaast stond het bedrijf Dutch Heatpump Solutions me aan; je hebt te maken met mensen die niet binnen de lijntjes denken, die geen inhoudsloze verkooppraatjes houden, maar constructief met je meedenken.” De keuze viel op de Hydrotop met een vermogen van 8 kW. ENERGIEGEBRUIK De bouwkundige ingreep viel de eigenaar alles mee. “Om acht uur ’s ochtends belden ze aan en om elf uur diezelfde ochtend zat de Hydrotop in het dak. Vrijwel alles was af-fabriek voorbereid en het proces verliep gesmeerd.

We hebben alleen een paar zonnepanelen moeten verschuiven om de warmtepomp in het dak te kunnen zet-

De installatie aan de binnenzijde van het zolderdak.

ten”, beschrijft Von Lumich. De Hydrotop verwarmt nu bijna een jaar de vloerverwarming in de 375 m3 grote woning. Daarvoor gebruikte de warmtepomp ongeveer 2500 kWh elektriciteit. Met een jaaropbrengst van 6200 kWh van de zonnepanelen blijft er ruim voldoende over om de overige elektrische apparaten in de woning te voeden. In deze situatie is een besparingsberekening moeilijk te maken. Omdat de Hydrotop autonoom werkt, en dus niet in combinatie met de oude gasketel, is een vergelijking met het gasgebruik in de vorige situatie moeilijk te maken. Daar waar het gasverbruik nu 0 is, is het stroomverbruik uiteraard toegenomen. Maar die elektriciteit komt grotendeels van het eigen dak. Het Energielabel van de woning was al A, vanwege de zelf opgewekte zonnestroom en goede isolatie. Meer plusjes zijn er in de bestaande bouw niet uit te halen.

Ook toen het in de wintermaanden flink sneeuwde bleef de installatie prima werken.

VENTILATIELUCHT Zelfs toen het in de wintermaanden flink sneeuwde en de buitenunit van de Hydrotop bedekt werd met een dikke laag, bleef de installatie prima werken.

Met de hulp van de afgezogen ventilatielucht uit de woning verloopt de ontdooicyclus namelijk 20 procent sneller en efficiënter dan gebruikelijk. De warme, afgezogen lucht uit de woning gaat via de warmtepomp naar buiten en ontdooit zo het toestel, zonder extra elektriciteit in te hoeven zetten. De gemiddelde brontemperatuur van de warmtepomp is door de afzuiging van warme lucht altijd twee graden hoger dan wanneer het systeem zonder de afgezogen ventilatielucht werkt. Daardoor blijft het toestel langer op een hoog rendement werken. Ook wanneer het buiten -10°C was – en de brontemperatuur dus laag - verwarmde de Hy-

COMFORT Von Lumich: “Het comfort is absoluut verbeterd door de Hydrotop. De warmtepomp zorgt voor een continue en gelijkmatige verwarming op lage temperatuur, terwijl een gasketel dat doorgaans niet kan en slechts voor een aan/uit-effect zorgt. De vloer werd in de oude situatie vaak onaangenaam koud.

Sinds we met de warmtepomp verwarmen, is het comfort altijd optimaal. Ook voor warm water is alles goed geregeld. We geven overdag de zonnecollectoren de kans om het water te warmen. Daarvoor hebben we een boiler met 300 liter inhoud, voor een gezin met vijf personen geen overbodige luxe. De warmtepomp zetten we elke avond slechts één keer in voor warm tapwater, op een vast tijdstip.”

SLIMME STURINGEN Temperatuursensors, kWh-meters en software van DHS monitoren het systeem op de achtergrond. De analyse van die gegevens zorgt ervoor dat het systeem steeds efficiënter en optimaler kan worden ingesteld. “Zo kunnen we de warmtepomp wat harder laten werken bij hoge aanzuigtemperaturen en wat zachter bij lage temperaturen, om het totaalrendement te vergroten. Hoe hoger de aanzuigtemperatuur, hoe hoger het rendement. We gaan straks ook sturingen op weersvoorspelling toevoegen. Zo kun je – als je weet dat er zon aan komt – de warmtepomp en de zonnepanelen bijvoorbeeld slimmer laten samenwerken.” WP

Hydrotop De Hydrotop-warmtepomp werd eind 2012 geïntroduceerd door Dutch Heatpump Solutions (DHS) uit Rijssen. Het systeem bestaat uit een lucht/waterwarmtepomp waarvan de binnen- en buitenunit in één toestel zijn samengebracht. De Hydrotop wordt op de zolderverdieping van een huis met een schuin dak geplaatst, waarbij de buitenunit 20 centimeter door het dak steekt.

Aan de binnenzijde bevindt zich de binnenunit van de warmtepomp, die de energie uit de buitenlucht aan de cv-installatie en eventueel een tapwaterboiler afgeeft. Voordelen van deze constructie zijn dat er geen losse buitenunit hoeft te worden geplaatst en dat er geen losse aansluitleidingen tussen de buiten- en binnenunit nodig zijn.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 35

PROJECT

drotop de woning prima en met een goed rendement.

Opleiden voor de nieuwe standaard Warmtepompcursussen: nut en noodzaak Sinds 1 oktober 2014 is de certificering van kracht voor het installeren van grondgebonden warmtepompen. Dit vloeit voort uit de AMvB Bodemenergie die per 1 juli 2013 van toepassing is verklaard. Om de betreffende technische kennis van installateurs op niveau te krijgen, gaan binnenkort verschillende warmtepompcursussen van start.

TEKST: WILLEM HOOIJKAAS

Toen op 1 juli 2013 de AMvB bodemenergie (officieel Wijzigingsbesluit bodemenergiesystemen) in werking is getreden, is daarbij ook een verplichte certificering van kracht geworden. Deze certificering geldt voor alle bedrijven die bodemenergiesystemen ontwerpen, installeren, beheren en/of onderhouden. Dit betekent in de praktijk dat elk bedrijf dat deze activiteiten wil blijven

uitvoeren vanaf 1 oktober 2014 dient te beschikken over een erkenning van de overheidsinstantie Bodem+. Voor het verkrijgen van die erkenning heeft het bedrijf ĂŠĂŠn of meerdere certificaten nodig. Dit is afhankelijk van het soort werkzaamheden die worden uitgevoerd. Deze verplichte certificering geldt niet alleen voor het adviesbureau dat het systeem ontwerpt of het boor-

36 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

bedrijf dat het ondergrondse deel realiseert. Ook het installatiebedrijf dat voor de uitvoering verantwoordelijk is, zal vanaf 1 oktober 2014 hiervoor moeten zijn gecertificeerd.

GRONDGEBONDEN In de verplichte certificering wordt er voor wat betreft het bovengronds deel inclusief de warmtepomp in de BRL

Om warmtepomptechnologie succesvol tot de nieuwe standaard te maken, is voldoende kennis onontbeerlijk.

OPLEIDINGEN EN DIPLOMA’S Voor het bovengrondse deel van het bodemenergiesysteem geldt voor de vakbekwaamheid op het niveau van de BRL 6000-21 deel 1A het diploma Ontwerpen van individuele warmtepompsystemen voor woningen. De cursus Individuele en Kleine Warmtepompsystemen voor Woningen, gegeven door de Warmtepomp Academy (www.warmtepomp-academy.nl) is hiervoor het startpunt. Deze cursus staat gepland voor 21 en 28 april 2015. Voor het aantonen van de vakbekwaamheid voor zowel de kleine als ook grote warmtepompsystemen (bovengrondse installaties) geldt de vakbekwaamheid op het niveau van de BRL 6000-21 (deel 1B; woningbouw en utiliteit). Hierbij dient men minimaal te beschikken over het diploma Basiscursus Vakmanschap Bodemenergie (cursus B) én het diploma van onderdeel C (Specialisatie Bovengrondse systemen). De opleidingen voor deze examens als ook voor de specialisaties voor het ondergrondse deel van het bodemenergiesysteem, worden gegeven door BodemenergieNL (zie: www.bodemenergieNL.nl).

De examens die dienen als ondergrond voor de certificering van zowel kleine als grote systemen worden allen door het Cito afgenomen. Voor nadere informatie zie: www.cito.nl/bedrijven/examens.

Overigens heeft Warmtepomp Academy ook een cursus in haar programma die specifiek gaat over het ontwerpen van warmtepompsystemen in woningen met lucht/water-warmtepompen. Ook deze cursus is van groot belang om met de juiste kennis van zaken tot de gewenste resultaten te kunnen komen. WP

Advertentie

HET MULTI VOORDEEL VAN DÉ ALLES-IN-1-PARTNER...

Multi Import staat bekend om zijn kwaliteitsproducten, snelle levering door voldoende voorraad, uitstekende service en scherpe prijzen. In Nederland is Multi Import sinds 2011 officieel distributeur van Panasonic Airconditioning. MAAK KENNIS MET DE VOORDELEN VAN MULTI IMPORT. 1. LEVERING EN VOORRAAD

2. UITGEBREIDE WEBSHOP

3. EXTRA DIENSTEN

4. SERVICE EN GARANTIE

HONGKONGSTRAAT 10-14 3047 BS ROTTERDAM T +31 (0)10 437 62 55 E INFO@MULTI-IMPORT.NL WWW.MULTI-IMPORT.NL

VRAAG DE NIEUWE PRIJSLIJST AAN MET ONS COMPLETE LEVERINGSPROGRAMMA INCL. PANASONIC!

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 37

KENNIS / OPLEIDING

6000-21, onderscheid gemaakt tussen kleine (deel 1A) en grote warmtepompsystemen (deel 1B). Beide met de bodem als bron. De kleine systemen zijn individuele warmtepompsystemen voor woningen. Installatiebedrijven die alleen kleine warmtepompen aanleggen, kunnen zich beperken tot de eisen zoals die zijn vastgelegd in BRL 6000-21 Individuele Woninginstallaties (deel 1A).

Het bijbehorende diploma kan worden gehaald door het Cito-examen Warmtepompen voor Individuele woningen af te leggen.

Voor bedrijven die alle systemen, woningbouw en utiliteit, moeten kunnen realiseren, gelden voor het bovengrondse deel van de bodemenergiesystemen de algemene kwaliteitseisen zoals vastgelegd in de BRL 6000-21 (deel 1B). Voor wat betreft het ondergrondse deel dat voor bodemenergiesystemen van toepassing is, zijn de algemene kwaliteitseisen vastgelegd in de BRL SIKB 11000. Kortom, de installatiebedrijven die alleen kleine systemen realiseren, moeten weliswaar worden gecertificeerd, maar hoeven niet de uitgebreide certificering te hebben. Bedrijven die grote systemen realiseren moeten wel die uitgebreide certificering hebben. Onderdeel van de certificering is dat bedrijven moeten kunnen aantonen dat de medewerkers die voor de betreffende werkzaamheden verantwoordelijk zijn, ook alle hiervoor noodzakelijke kennis in huis hebben. Dit kan in de praktijk gemakkelijk worden aangetoond ingeval men beschikt over het betreffende diploma. In de betreffende BRL staat aangegeven welke diploma’s daarbij aan de orde zijn.

KENNIS

Agenda 31 maart 2015 Training: Energierendement bodemenergiesystemen (spf) Locatie: 31 maart 2015 Nationaal ESCo Congres 2015 Locatie: Amsterdam. Informatie: www.escocongres.nl 31 maart t/m 2 april 2015 Building Holland Locatie: Amsterdam. Informatie: www.buildingholland.nl 7 april 2015 Homelab2050: optimale benutting van energiebronnen Locatie: Utrecht. Informatie: https://www.kivi.nl

Nationaal ESCo Congres Om de Nederlandse ESCo-markt verder te stimuleren, organiseren het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, ESCoNetwerk.nl en Duurzaam Gebouwd op 31 maart in de Amsterdamse RAI het Nationale ESCo Congres 2015. Tijdens dit congres staat samenwerking tussen opdrachtgevers en uitvoerende partijen centraal.

Bedrijven die gegarandeerde energiebesparing willen afnemen, kunnen dit vastleggen in een energieprestatiecontract. Energy Performance Contracting vereist een andere manier van werken, zowel van de uitvoerder als van de opdrachtgever. Om een Energy Service Company (ESCo) te worden, moet de uitvoerende partij zijn businessmodel wijzigen. De opdrachtgever moet zijn manier van opdrachtverlening aanpassen. Beide partijen zullen hun houding en gedrag moeten veranderen en de samenwerking aangaan, gericht op het verduurzamen van gebouwen en gebieden.

Het wijzigen in het opdrachtgeverschap naar prestatiecontracten en opdrachtnemerschap naar prestatie-indicatoren vraagt inzet van beide partijen. Hoe opdrachtgevers en uitvoerende partijen kunnen samenwerken, staat centraal tijdens het Nationaal ESCo Congres 2015. t Datum/tijd: 31 maart 2015, 09.45 - 18.00 uur t Locatie: Amsterdam RAI t Kosten: € 95,- ex BTW t Aanmelden: www.escocongres.nl/aanmelden

23 april 2015 Voorjaarscongres KNW: ‘Kansen in de ondergrond’ Locatie: Utrecht. Informatie: www.waternetwerk.nl 2 t/m 4 juni 2015 Provada 2015 Locatie: Amsterdam. Informatie: www.provada.nl 11 juni 2015 Nationale Milieudag 2015 Locatie: Utrecht. Informatie: www.vvm.info 8 september 2015 Installatievakbeurs Hardenberg Locatie: Hardenberg. Informatie: www.evenementenhal.nl

Van 31 maart tot en met 2 april vindt Building Holland plaats.

Homelab2050: benutting van beschikbare energiebronnen KIVI (Koninklijk Instituut Van Ingenieurs) heeft de afgelopen maanden een reeks ‘Homelab2050’-bijeenkomsten geordaniseerd waarin de vraag centraal staat of de huizen die nu en in de nabije toekomst worden gebouwd ook in 2050 nog voldoen aan de eisen en wensen. De vierde Homelab-bijeenkomst vindt plaats op 7 april, en zal gaan over de optimale benutting van beschikbare energiebronnen. Rondom woningen zijn er meerdere energiebronnen die men kan aanwenden; sommige zijn al goed bruikbaar, andere zijn veel moeilijker om te zetten in bruikbare energie of warmte. Een van de moeilijk benutbare energiebronnen is bijvoorbeeld de warmte in de zomer (om te verwarmen in de winter) en de koelte in de winter (om te koelen in de zomer), aldus de organisatoren.

Seminar-voorzitter: Dr. Carolien van Hemel, Utrecht Sustainability Institute Sprekers: t Dr. ir. S. Jansen, universitair docent TU Delft: “Exergie - voor beter inzicht in de prestatie van energiesystemen”. t Dr. ing. Ben Bronsema, Technische Universiteit Delft: “Mens-en milieuvriendelijke natuurlijke airconditioning” t Ir. O. Kleefkens, Senior Adviseur, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland: “De toekomst van de warmtevoorziening” Datum: dinsdag 7 April Locatie: Booth zaal, Bibliotheek, Universiteit Utrecht, De Uithof, Utrecht Kosten: Studenten gratis, KIVI-leden € 16,00, niet-leden € 30,00.

Aanmelden: https://www.kivi.nl

38 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Wie een Nul-op-de-meter (NOM) woning koopt of een NOM-renovatie uit laat voeren bij zijn betaande woning, kan daar sinds 1 januari 25.000 euro extra voor lenen. Bottleneck bij de realisatie van NOM is echter dat deze ambitie alleen haalbaar blijkt als alle partijen in het bouwproces goed met elkaar weten samen te werken. Om dat laatste te stimuleren, organiseert Bouwlokalen - een initiatief van SBRCurnet en Bouwend Nederland - een serie praktische, gratis toegankelijke voorlichtingsbijeenkomsten in verschillende regio’s, onder de noemer ‘Samen Nul op de Meter realiseren’. Hierbij delen opdrachtgevers en opdrachtnemers hun praktijkervaringen rond de realisatie van NOM-projecten en krijgen bezoekers een aantal handreikingen.

Tijdens de bijeenkomsten komen de volgende onderwerpen aan bod: t Hoe zorgt u in een Nul-op-de-Meter project voor een passend klantgericht aanbod? t Biedt u dit concept aan als zelfstandige organisatie of als samenwerkingsverband? t Hoe werkt u aan het juiste samenwerkingsverband binnen uw organisatie, of juist met samenwerkingspartners? t Hoe zorgt u voor de juiste sociale en technische vaardigheden?

Data & locaties t 25 maart 2015, 16.00-18.30 uur, Den Haag t 26 maart 2015, 16.00-18.30 uur, Veldhoven t 31 maart 2015, 16.00-18.30 uur, Amersfoort t 1 april 2015, 16.00-18.30 uur, Beren op Zoom t 2 april 2015, 16.00-18.30 uur, Heerhugowaard t 7 april 2015, 16.00-18.30 uur, Nieuwegein

Week van de Bouw ‘valt in de smaak’ De eerste editie van de Week van de Bouw is in de smaak gevallen bij de bezoekers en exposanten, zo stelt organisator Jaarbeurs. “Onze doelstelling was om elke beurs in de Week zijn eigen profiel te geven en daarmee een betere match tussen bezoekers en exposanten tot stand te brengen. Die doelstelling hebben we ruimschoots gehaald, zo blijkt uit reacties van bezoekers en exposanten”, aldus marktmanager Martijn Carlier van Jaarbeurs.

De Week van de Bouw, die plaatsvond van 9 tot en met 13 februari, trok 72.844 bezoekers en ademende optimisme over vooruitzichten in de bouwsector. Minister Blok voorspelde op het Gala van de Nederlandse Bouw, waarmee de Week werd ‘geopend’, betere tijden voor de bouw. Deze voorspelling gonsde over de beursvloer, waar het gesprek ging over de uitdagingen van de komende jaren. De Week is een combinatie van vier beurstitels (BouwBeurs, Renovatie & Transformatie, GEVEL en Material Xperience) en een groot aantal activiteiten voor uiteenlopende doelgroepen, variërend van het Gala voor de Nederlandse Bouw en het Nationaal Bouwdebat tot de Renovatie Arena, Greenbuild en het ZZP-Plein. Het overgrote deel van de bezoekers van de Week heeft meerdere beurzen bezocht en gaf de beurs een ruim voldoende. De waardering is nagenoeg gelijk aan die van de BouwBeurs twee jaar geleden.

Week van de Bouw 2017 vindt van maandag 6 tot en met vrijdag 10 februari 2017 plaats in de Jaarbeurs in Utrecht.

t t t t t

8 april 2015, 16.00-18.30 uur, Doetinchem 9 april 2015, 16.00-18.30 uur, Ruinen 14 april 2015, 16.00-18.30 uur, Drachten 15 april 2015, 16.00-18.30 uur, Nuth 16 april 2015, 16.00-18.30 uur, Hardinxveld-Giessendam

Meer informatie en aanmelding: www.bouwlokalen.nl

Advertentie

DIRT-SEP - GROFVUILVANGFILTERS AIR-SEP 1 TOESTEL MET 8 FUNCTIES: så $25+"%(/5$ så %80!.3)% så /.4'!33).' så ")*65,,).' så 7!4%2"%(!.$%,).' så 3530%.3)%65),6!.' så %.%2')%"%30!2).' så #/ 2%$5#4)%

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 39

KENNIS

Voorlichtingsbijeenkomsten ‘Nul op de meter’

PRODUCT NIEUWS

ecoGEO Solar maakt woningen ‘compleet energieneutraal’ Ecoforest is er naar eigen zeggen als eerste in geslaagd ‘een warmtepomp te ontwikkelen die woningen compleet energieneutraal maakt’. De nieuwe geothermische warmtepomp ecoGeo Solar draait volledig op de stroom van zonnepanelen, waardoor de woning geen aardgas- of elektriciteit uit het net meer nodig heeft. De nieuwe vinding werd gepresenteerd op de BouwBeurs. Ecoforest zelf spreekt van een ‘energierevolutie’. De ecoGeo Solar gaat volgens Ecoforest een stap verder dan andere warmtepompen. Doordat de warmtepomp direct op de zonne-energie van het eigen dak draait is het systeem volledig selfsupporting. Omdat de zonnepanelen meer energie leveren dan de pomp nodig heeft wordt het restant opgeslagen in accu’s of teruggeleverd aan het net.

Ook kan de elektrische auto ermee opgeladen worden. Hierdoor wordt de woning volledig zelfvoorzienend en is er geen levering van stroom of gas door een energieleverancier meer nodig. De warmtepomp wordt geleverd als compleet apparaat - net zoals een cv-ketel - dat volautomatisch energie levert. Als de ontwikkeling van slimme elektriciteitsnetwerken doorzet, denkt Ecoforest aan het opzetten van energiecommunity’s. Daarbij worden mensen uit heel Europa - net als op

Facebook - vrienden van elkaar en helpen ze elkaar via het net bij tekorten of overschotten aan energie. Die uitwisseling van energie kan echter alleen als overheden en netbeheerders de grenzen daarvoor opengooien. www.ecoforest.nl

Nieuwe warmtepomp van Western Airconditioning

CompactLine wtwunit van Ned Air

Western Airconditioning heeft de Fusio W warmtepomp in het leveringsprogramma opgenomen. De Fusio W is ontworpen om te werken op een gesloten (brine/water) of een open bron (water/water). Het is mogelijk met deze warmtepomp water te produceren tot 65ºC. De Fusio W is leverbaar in tien uitvoeringen tussen 5 en 33 kW verwarmingsvermogen. De Fusio W kenmerkt zich door een hoog rendement (COP tot 4,7), een laag geluidsniveau (vanaf 24 dB(A) op 1 meter) en de compacte ‘alles in één-’ bouw. De Fusio W wordt standaard geleverd met twee geïntegreerde pompen met Ecodesign-label, expansievaten, verwarmingselement, stromingssensor en buitentemperatuursensor, elektronisch expansieventiel en elektronische softstarter (uitgezonderd de kleinste twee modellen). www.western.nl

Ned Air introduceert de CompactLine, de nieuwste generatie zeer compacte en energiezuinige warmteterugwinunits. Vanwege het geringe formaat is de CompactLine ideaal als binnenopstelling voor plaatsing in kleine ruimtes.

Met de CompactLine kunnen ruimtes gebalanceerd geventileerd worden in een bereik van 500 m3/h tot 8.500 m3/h.

De CompactLine is voorzien van een unieke gepatenteerde Lucht Scheiding Module (LSM) die twee tegenstroom platenwisselaars parallel met een geïntegreerde bypass combineert. Dit maakt de zeer compacte bouwwijze van deze wtw-units mogelijk.

Door de toepassing van de energiezuinige EC-ventilatoren, de gepatenteerde bypass en de hoog rendement platenwisselaar verbruiken de CompactLine units tot 50 procent minder energie.

Dankzij de modulaire opbouw is er maximale keuzevrijheid qua uitvoering, uitbreidingsmogelijkheden, regeltechniek en accessoires. www.nedair.nl

40 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Vaillant heeft onlangs een nieuw warmtepompconcept voor zowel lucht- als grondgebonden toepassingen gepresenteerd: de flexoTherm/flexoCompact exclusive. De warmtepomp is geschikt voor zowel lucht- als grondgebonden toepassingen en haalt in theorie een COP van 4,7 (lucht), 5,1 (brine) en 5,6 (water). De flexoTherm is beschikbaar in een vermogen van 5, 8, 11, 15 en 19 kW. De FlexoCompact, een variant waarin een boilervat van 175 liter is opgenomen, is beschikbaar in een vermogen van 5, 8 en 11 kW. Deze combiwarmtepomp kan zowel op de begane grond als op de verdieping geplaatst worden doordat de boiler en warmtepomp gescheiden kunnen worden getransporteerd. Volgens Vaillant gaat het om een ‘zeer stil’ systeem; de warmtepomp produceert maximaal 42 dBA, de buiten-unit maximaal 47 dBA. www.vaillant.nl

Samsung Electronics is wereldwijd marktleider op vele gebieden, variërend van monitoren en TV’s tot mobiele telefoons en geheugenchips. Via innovatieve en betrouwbare producten laat Samsung de wereld kennis maken met fantastisch nieuwe mogelijkheden. Zo ook op het gebied van klimaatbeheersing.

De totaaloplossingen van Samsung klimaatbeheersing Warmtepompen

- Lucht-lucht - Lucht-water - Water-lucht - Water-water - Lucht-lucht/water - Water-lucht/water + aansluiting op luchtbehandelingskasten

WTW ventilatie - Enthalpieventilatie, vocht en temperatuur - Zeer schone lucht door unieke F8 filters - Geen (elektrische) voorverwarming nodig

Mastercool A/C System Analyzer De A/C System Analyzer van Mastercool berekent alle relevante informatie over een airconditioningsysteem en stelt tevens een diagnose bij problemen in het basissysteem. De informatie op het verlichte LCD-display leidt de technicus door de diverse tests, waardoor een onderhoudsbeurt sneller en efficiënter kan worden gedaan. Het gebruik van tabellen en het maken van berekeningen hoort hiermee tot het verleden.

De testresultaten kunnen op eenvoudige wijze worden opgeslagen met toevoeging van de naam van de klant en de technicus. De gegevens kunnen via USB naar een PC worden gedownload voor opslag in Microsoft Excel format. Er zijn diverse optionele meetsondes verkrijgbaar voor dit toestel, voor meting van luchtsnelheid en luchthoeveelheid, temperatuur, druk, luchtvochtigheid, etc. Uiteraard kan de Mastercool A/C System Analyzer en de diverse meetsondes worden voorzien van een KWS® kalibratiecertificaat, waarmee u de nauwkeurigheid van uw metingen kan aantonen. www.euro-index.nl

Airconditioning - Volledig assortiment binnendelen in diverse capaciteiten

Gebouwbeheersystemen - Geïntegreerde bedieningsoplossingen met de DMS2 - Bediening, controle en monitoring op afstand via internet - Gebruiksvriendelijke toepassing

www.samsung-klimaat.nl WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL MAART 2015 WP 41

PRODUCT NIEUWS

Vaillant introduceert flexoTherm/flexoCompact

GASTCOLUMN

Energielabel: stimulans?

Stimuleert het indicatieve energielabel om energie te besparen? Veel is er inmiddels geschreven over dat indicatieve energielabel. Op meerdere sites is het indicatief label van woningen terug te vinden: www.energielabelvoorwoningen.nl, www.zoekuwenergielabel.nl, www.energielabel.nl, www.energielabelatlas.nl. Stuk voor stuk handige sites, maar draagt het ook bij aan het beoogde doel? De overheid stuurt iedereen het energielabel toe. Op het label staan de woningkenmerken, maar ook besparingsmogelijkheden.

Veel woningen gebouwd in de afgelopen vijftien jaar krijgen een label B. Ook woningen voorzien van een warmtepompinstallatie. Of moeten we stellen: juist woningen voorzien van een warmtepompinstallatie? Is het niet zo dat er in het verleden alleen werd gekeken naar het op papier behalen van de geldende EPC-norm door plaatsing van een warmtepomp en toepassing van een wko-systeem? Waren er daarom niet talloze vragen van bewoners, gemeenten en woningcoöperaties over hoog energiegebruik? En werden daarom niet de toegepaste wko-projecten als matig of slecht functionerend bestempeld? En dan hadden we ook nog de jaarkostentoets van dergelijke woningen met het NMDA-principe.

Afijn, na constatering van een B-label of lager gaat de bewoner aan de slag met zijn voorlopig label. Via allerlei aanvinklijsten zal hij onderzoeken hoe een beter label (voorlopig voor de komende tien jaar) kan worden behaald. Is daarmee het energiegebruik significant gedaald? Zijn daarmee de (integrale) energie-jaarlasten significant omlaag gebracht? Geen van beide!

Weliswaar is de kaart bij www.energielabelatlas.nl groener geworden, maar ook niet meer dan dat.

En A-labelwoningen? Hele woonwijken van circa vijftien jaar oud behoeven geen labelaanpassing. Valt daar dan niets te besparen? Op papier niet, mogelijk wel in de praktijk. Wordt dit gestimuleerd? Nee: ook nu is er geen stimulans! Het antwoord op de hoofdvraag luidt dan ook: Nee, het indicatieve energielabel stimuleert niet om energie te besparen.

Maar wat moeten we dan? Als we constateren dat het indicatieve energielabel niet zal werken zullen we iets anders moeten bedenken. Immers, de totale energiebehoefte moet omlaag wil het Energieakkoord, waarbij we (onder andere) gezamenlijk hebben afgesproken om 14% van onze energiebehoefte uit hernieuwbare bron te halen, nog enige kans van slagen hebben.

Eteck denkt aan nieuwe concepten. Nul-op-de-meter (NOM) woningen of energieneutraal wonen. Uitgangspunt daarbij is niet ‘de minimaal te behalen EPC’, maar een minimalisatie van de energievraag. Wanneer de exploitant of installateur dan ook nog eens de (minimale) energievraag garandeert, behaalt de bewoner wel zijn voordeel aan een A-label woning.

Natuurlijk begrijpen wij dat niet alle (bestaande) woningen ineens NOM-woningen kunnen worden. Maar elkaar wijs maken dat een indicatief energielabel een grote stap voorwaarts is in de bewustwording, is ook overdreven.

Gertjan de Joode Manager Ontwikkeling Eteck Energie Bedrijven

42 WP MAART 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Verwarmen zonder gas of andere fossiele brandstoffen? Meer dan de helft minder CO2 uitstoten? Jaarlijks tot 40% op uw energienota besparen? En toch elke dag genieten van een aangenaam binnenklimaat, zomer en winter?

In het Green Igloo concept denken we niet meer vanuit de producten ventilatie, verwarming, koeling en warm tapwater maar wel vanuit oplossingsgericht duurzaam. Onze aanpak is gebaseerd op de “all-electric” basis voor de toekomst en verenigt de beste technieken en know how. Wij bieden u één energiebesparende klimaatoplossing met een unieke comfortbeleving.

Op de website www.greenigloo.nl willen wij bewijzen hoe snel u energieneutraal bent met GreenIgloo!

ORCON BV | THERCON BV Landjuweel 25 | 3905 PE Veenendaal | tel. 0318 54 47 00

Authorized dealer

Energieneutraal wonen met onze Ecodan warmtepomp-concepten Mitsubishi Electric creëert meerwaarde door samenwerking met alle partijen in de bouwkolom.

Zo realiseren we met onze partners energieneutrale woningen.

In het kader van ‘De Stroomversnelling’ heeft BAM in opdracht van woningcorporatie Woonwaard in Heerhugowaard een eerste pilot afgerond waarbij bestaande woningen zijn opgewaardeerd tot nul-op-de-meter-woningen. In deze woningen is gekozen voor onze modulerende Ecodan lucht-water-warmtepomp voor de voorziening van verwarming en warm tapwater.

T 078 - 615 00 00

E INFO@MITSUBISHI-CLIMATECARE.NL

I WWW.MITSUBISHI-CLIMATECARE.NL