Issuu

WP POMPEN JAARGANG 7 – NUMMER 1 – JANUARI 2015

WARMTE

DUURZAME KLIMAATOPLOSSINGEN

Energielabel: wassen neus?

Interview Chris Zijdeveld over passiefbouw EPC-verlaging Wat heeft de warmtepomp er aan? The Edge ‘s Werelds duurzaamste kantoorgebouw

Zet ´m erop

EN WIN MET UW ALLERBESTE VRVPROJECT DE DAIKIN AWARD K IJ K O P W W W .DA IK IN AWA

AANMELDEN D.NL TOT 31 MAAR K AN T 2015

,0op 0 € 25.0 uw ng

tot

Daikin Award

in minderi roject volgende VRV-p

Reis naar Dubai

3 REDENEN OM MEE TE DOEN Op welk Daikin VRV-project bent u echt bijzonder trots? U kunt dat nú aan de markt tonen. Zet uw project en uw bedrijf in de schijnwerpers én win de Daikin Award. De inzenders van de vijf beste VRV-projecten belonen we met een reis naar Dubai. De winnaar ontvangt de Daikin Award én tot € 25.000,- in mindering op zijn volgende VRV-project. Dus: heeft u in de periode van november 2014 t/m maart 2015 een VRV-project gerealiseerd waar u trots op bent? Meld uw project aan op www.daikinaward.nl

Media-aandacht voor uw bedrijf Kans op een reis naar Dubai Kans op € 25.000,voordeel

Daikin maakt het u steeds comfortabeler.

Colofon

Perceptie Samen met mijn vrouw en twee katten woon ik in een prachtig huis. Het heeft een speelse en onorthodoxe indeling met veel schuine daken en een bijzonder hoog plafond, en we hebben zonovergoten buitenruimte met een prachtig uitzicht. Als u dit zo leest, weet u natuurlijk dat er een ‘maar’ aan zit te komen. Inderdaad: een prachtig huis, maar met één flink minpunt. In energetisch opzicht is het, zo dacht ik tot voor kort, een kleine ramp. Zodra de wind een beetje aanwakkert, tocht het door het hele huis. De hoge, schuine daken zorgen bovendien in de zomer voor een sauna- en in de winter voor een iglo-effect. Kortom: dat prachtige huis is tegelijkertijd tochtig, energieslurpend en afhankelijk van het seizoen te koud of te warm. Als kers op de zure slagroomtaart zit er ook nog eens een gasketel in. Ik heb op deze plaats weleens verteld met de gedachte te spelen van een lucht/water-warmtepomp, maar de combinatie ‘matige isolatie + vreemde woningindeling’ is warmtepomponvriendelijk - dus duur en waarschijnlijk ineffectief. Bovendien zou de locatie van de buitenunit tot discussie leiden met de VvE, en gelooft u mij: discussies met VvE’s kun je maar beter mijden. Uiteraard zat ik wel een beetje in mijn maag met deze situatie. Als hoofdredacteur van dit vakblad is het lastig als je het gevoel hebt eigenaar te zijn van een energieslurpende woning. Gelukkig heeft de overheid me van mijn schuldgevoel geholpen. Afgelopen week trof ik een enorme envelop tussen de post aan, met daarin de mededeling dat men ons huis het indicatieve energielabel A heeft toegekend. Grote opluchting: de overheid heeft, blijkbaar toen ik een dag van huis was, uitvoerig onderzoek gedaan en geconcludeerd dat ik enorm duurzaam woon. Ons huis - het staat zwart op wit - is ‘milieuvriendelijker dan wat er gemiddeld in Nederland is gebouwd’. Helaas was die euforie slechts van korte duur. Het indicatieve energielabel blijkt in feite waardeloos, want gebaseerd op een aantal standaardkenmerken. Wie zijn huis verkoopt zal alsnog tegen betaling een ‘echt’ label aan moeten vragen - dat op afstand wordt toegekend, dus zonder dat er ooit een echte meting wordt verricht. We leven in een tijd van labels, toekenningen, aanduidingen en scores: wie duurzaam wil zijn, heeft straks een groen label, een lage epc en een warmtepomp met een hoge COP. Wat het allemaal precies inhoudt is de gemiddelde woningbezitter volkomen onduidelijk, en met het indicatieve label zet de overheid zijn burgers al helemaal op een dwaalspoor. In mijn geval roept dat label de perceptie op dat ik duurzaam woon, terwijl huiseigenaren die hun voormalig lekke krot in een jaren ‘50 buitenwijk het afgelopen jaar omtoverden tot een duurzaam paleis met warmtepomp, pv-panelen en extra isolatie, voor hun inspanningen worden bestrafd met een indicatief label F of G. In het interview in dit blad stelt Chris Zijdeveld dat de ‘epc-waanzin’ moet stoppen. Ik zou daar graag de ‘Energielabelwaanzin’ aan toe willen voegen.

WARMTEPOMPEN IS EEN UITGAVE VAN VAKMEDIANET en is hét vakblad over het duurzaam verwarmen en koelen van commercieel en maatschappelijk vastgoed en woningen Hoofdredacteur Bas Roestenberg, basroestenberg@vakmedianet.nl tel. 088-5840978 / 06-26865263 Eindredacteur Christine Linneweever Redactieraad Willem Hooijkaas (voorzitter Platform warmtepompen/secretaris BodemenergieNL), Onno Kleefkens (Agentschap NL) en Karin van der Maarel-Sonneveld (NVKL) Uitgever Geert van den Bosch Accountdirector Gejo Flierman, gejoflierman@vakmedianet.nl Tel: 06-53227316 Vormgeving & Opmaak colorscan, www.colorscan.nl Druk Ten Brink, Meppel Adres Vakmedianet, Postbus 448 2400 AK Alphen aan den Rijn tel. 088-5840800 www.vakbladwarmtepompen.nl Abonnementenadministratie klantenservice@vakmedianet.nl, tel. 088-5840888 Abonnementen Warmtepompen verschijnt 6 keer per jaar. Jaarabonnement Nederland: € 123,00, buitenland € 129,00; prijzen zijn exclusief btw. Op alle uitgaven van Vakmedianet zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vakmedianet.nl. Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © Vakmedianet 2015 Publicatievoorwaarden Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van Vakmedianet van toepassing. Deze zijn te vinden op www.vakmedianet.nl. Disclaimer Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. Vakmedianet en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie.

Bas Roestenberg Hoofdredacteur Warmtepompen

ISSN 2214-7349

INHOUD Verder in dit nummer:

THE EDGE: DUURZAAMSTE KANTOORGEBOUW The Edge, het nieuwe bedrijfspand van Deloitte en advocatenkantoor AKD, werd onlangs beoordeeld met de Breeam-kwaliﬁcatie Outstanding. Volgens projectonwikkelaar OVG Real Estate is het daarmee het meest duurzame kantoorgebouw ter wereld. Een van de projectonderdelen die ervoor zorgden dat de Outstanding-kwaliﬁcatie is gehaald, is de aanleg van een wko met twee warmtepompen.

Onderwijs

Energielabel-plicht

Warmtepomprenovatie

Najaarsbijeenkomst Bodemenergie

Warmtepomp op een zandzuiger

EPC: VRIEND VAN DE WARMTEPOMP? Het energieprestatiecoëfﬁciënt is sinds 1 januari netjes volgens planning verlaagd van 0,6 naar 0,4. Maar het lijkt er niet op dat de energiekosten voor verwarming veel zullen dalen. Met tien pvpanelen op het dak is de epc-berekening ook sluitend te krijgen. De elektriciteitsrekening voor bewoners daalt signiﬁcant, maar wat als in 2020 als het salderen verdwijnt?

36 Rubrieken: 06 38 40

INTERVIEW: CHRIS ZIJDEVELD

Nieuws Kennis Productnieuws

Chris Zijdeveld verdiende zijn sporen als wethouder, was voorzitter van de Branchevereniging Warmtepompen en noemt zich ‘kritisch’ PvdA-lid. Als voorzitter van stichting Passiefbouwen.nl heeft hij een uitgesproken visie op duurzaam bouwen. Volgens Zijdeveld zou de bouwsector moeten inzetten op goede casco’s en een zuid-oriëntatie van woningen, in plaats van zich blind te staren op een epc-verlaging.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 5

NIEUWS

Gronings wkoproject uniek’ voor Noord-Nederland Een maand geleden werd in Groningen het kantoor/woongebouw Hete Kolen in gebruik genomen. Inmiddels zijn de eerste gebruikers naar het opvallende oranje complex op het Europapark verhuisd. Anders dan de naam doet vermoeden, wordt Hete Kolen verwarmd en gekoeld door middel van een wko. Hete Kolen is ontwikkeld door m2o5 Real Estate, in nauwe samenwerking met corporatie Leﬁer die verhuurder is van 132 wooneenheden voor jongeren. Het pand telt vijf bouwlagen en heeft een totale brutovloeroppervlakte van 7600 m2, waarvan 1150 m2 een kantoorfunctie heeft en ongeveer 6500 m2 is bestemd voor jongerenhuisvesting. Team 4 Architecten is architect van de gerealiseerde nieuwbouw en zelf ook gehuisvest in het gebouw. Met de realisatie van Hete Kolen is volgens de projectontwikkelaar de eerste belangrijke ontwikkeling in het kantorenkwadrant van het Europapark gezet. ‘Hete Kolen’ is met zijn vlammend oranjekleurige gevel een opvallende verschijning op de locatie van de oude energiecentrale op het Europapark. De

karakteristieke oude kolenmuur van de voormalige energiecentrale is integraal opgenomen in constructie van het gebouw. Het pand is als eerste aangesloten op een collectieve wko die het warmtenet van WarmteStad onder het Europapark voedt. De schaalgrootte van dit warmtenet is uniek voor Noord-Nederland. Uiteraard wordt er vaker gebruikgemaakt van wko, maar niet op deze schaal. De gemeente en Waterbedrijf Groningen, verenigd in WarmteStad, kiezen er bewust voor om meerdere gebouwen te verwarmen door middel van één warmtenet. Als ieder bedrijf dat zich vestigt op het Europapark een eigen wkosysteem zou aanleggen, is de onder-

grond al volgebouwd terwijl de ruimte boven de grond nog voor de helft leeg is. Bovendien is een collectief warmtenet goedkoper dan wanneer een gebouw als ‘Hete Kolen’ een eigen wko zou krijgen. Voorlopig is naast ‘Hete Kolen’ alleen het kantoor van de gemeente Groningen op het warmtenet aangesloten. Om ervoor te zorgen dat zowel Hete Kolen als het gemeentekantoor konden worden aangesloten, heeft BAM Techniek een horizontaal gestuurde boring onder het Winschoterdiep uitgevoerd, zodat de wko met beide panden kon worden verbonden. In de toekomst worden ook andere gebouwen aan het gecreëerde warmtenet toegevoegd.

Eteck: energieleverancier passeert 10.000 ‘contracteenheden’ Na een reeks succesvolle overnames is Eteck afgelopen najaar de grens van 10.000 gecontracteerde eenheden gepasseerd. Het bedrijf bouwt, exploiteert, optimaliseert en onderhoudt energie-installaties en richt zich op de markt van lokale, collectieve energiesystemen voor warmte en koude. De laatste jaren is de markt van lokale collectieve energiesystemen behoorlijk in beweging. Een gebrek aan schaalgrootte, onvoldoende gespecialiseerde kennis, suboptimaal renderende installaties of gebrek aan kapitaal maken dat grote energiebedrijven, woningcorporaties en overheden zich steeds meer terugtrekken uit deze markt. Eteck beschikt over de noodzakelijke

kennis en ervaring op het gebied van instandhouding en exploitatie van energiesystemen. Het beheert inmiddels bijna honderd lokale systemen en is nog altijd zeer actief in het overnemen van bestaande projecten en het opzetten van nieuwe warmte-exploitaties. Zo heeft het bedrijf de afgelopen maanden onder andere het exploitatiebedrijf van Itho Daalderop (Vendu), overgenomen (ruim 800 huisaansluitingen) en zijn ruim 700 huisaansluitingen gecontracteerd in het project Leidseschans in Leiden. Om de verdere groei van de onderneming mogelijk te maken, sloot Eteck medio vorig jaar een ﬁnancieringsovereenkomst met TDP, voorheen DG infra. Daarnaast is ook met Triodos overeenstemming bereikt over de (her)ﬁnanciering van een aan-

6 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

‘100 Hoog’ in Rotterdam; een van de projecten waar Eteck de energie-installatie van onderhoudt en exploiteert.

tal nieuw verworven projecten; eerder verzorgde de andere Nederlandse ‘groenbank’ ASN al een aantal projectﬁnancieringen.

Er komen nieuwe Europese normen voor de bepaling van de energieprestatie van verwarming en koeling. In deze energieprestatienorm voor gebouwen (EPG) staat beschreven hoe het energieaandeel van verwarming en koeling kan worden berekend. De grondslag van deze norm wordt gewijzigd. De energieprestatienorm, NEN 7120, is gebaseerd op Europese ‘Energy Performance of Buildings’-normen, en die worden aangepast om beter aan te sluiten op bijna-energieneutrale gebouwen. Op dit moment zijn de verwarmings- en koelingsnormen voor openbare consultatie gepubliceerd. Hierna zullen de normen voor ventilatie, thermische isolatie en gebouwautomatisering volgen voor herziening. De berekening van de energieprestatie start met het vaststellen van de behoefte aan verwarming en koeling. Vervolgens wordt de energiebalans bepaald van emissie, distributie, opslag en de verschillende opwekkers. De nieuwe normontwerpen zijn (kosteloos) in te zien op www.normontwerpen.nen.nl. Commentaar op de ontwerpen kan worden ingediend door een e-mail te sturen naar de secretaris van de normcommissie: annet.vanderhorn@nen.nl.

Samsung Electronics is wereldwijd marktleider op vele gebieden, variërend van monitoren en TV’s tot mobiele telefoons en geheugenchips. Via innovatieve en betrouwbare producten laat Samsung de wereld kennis maken met fantastisch nieuwe mogelijkheden. Zo ook op het gebied van klimaatbeheersing.

De totaaloplossingen van Samsung klimaatbeheersing Warmtepompen

Lucht-lucht Lucht-water Water-lucht Water-water Lucht-lucht/water Water-lucht/water

+ aansluiting op luchtbehandelingskasten

WTW ventilatie

Slechte installatie leidt tot meer energiegebruik

- Enthalpieventilatie, vocht en temperatuur - Zeer schone lucht door unieke F8 ﬁlters - Geen (elektrische) voorverwarming nodig

Airconditioning - Volledig assortiment binnendelen in diverse capaciteiten

Als warmteppompen niet goed worden geïnstalleerd, vallen de voordelen van energie-efﬁciëntielabels weg. Een weinig verrassende gedachte, maar onlangs is hij bevestigd middels onderzoek van het Amerikaanse Nationaal Institute of Standards and Technology (NIST). Het onderzoeksteam publiceerde de gegevens in het rapport ‘Sensitivity analysis of installation faults on heat pump performance’. Hieruit blijkt dat ondermaats leidingwerk en koudemiddeloverbelasting de grootste oorzaken zijn van signiﬁcante prestatieverminderingen waardoor ook het energiegebruik 30 procent hoger uitkomt. Verder noemt het rapport lekkende toevoerleidingen, oversized warmtepompen, te kleine luchtkanalen, te lage inlaatluchtstroom en te weinig koudemiddel als oorzaken van rendementsverlies. Lekkende luchtkanalen komen naar voren als de meest dominante fout. Daarna volgen te kleine koudemiddellading en onjuiste binnenhuisluchtstromingen als belangrijke oorzaken.

Gebouwbeheersystemen - Geïntegreerde bedieningsoplossingen met de DMS2 - Bediening, controle en monitoring op afstand via internet - Gebruiksvriendelijke toepassing

www.samsung-klimaat.nl WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 7

NIEUWS

Hoeveel energie kost verwarming en koeling?

NIEUWS

Western Airconditioning en Stulz winnen Succes Award 2014 De Nationale Business Succes Awards 2014 zijn onder andere uitgereikt aan Western Airconditioning (branchewinnaar thermotechniek) en Stulz (branchewinnaar airconditioning). Volgens de nominatiecommissie verdient Western Airconditioning een award vanwege “zijn onderscheidend vermogen en innovatieve oplossingen”, terwijl Stulz wordt geprezen voor “zijn innovatief karakter en de pioniersrol bij de introductie van airconditioning in Nederland”. Western Airconditioning levert thermotechniek en biedt een breed aanbod op het gebied van airconditioning, koelmachines, warmtepompen en luchtbehandelingsapparatuur. Stulz Groep werd in 1959 opgericht en is gespecialiseerd in klimaatoplossingen. Er werken ongeveer 3500 medewerkers wereldwijd. Precisie airconditioners worden geproduceerd in Duitsland, Verenigde Staten, Italië, India en China. Ieder jaar krijgen Nederlandse bedrijven in speciﬁeke branches de Succes Award uitgereikt. De 2014-editie van de Nationale Business Succes Award was gekoppeld aan het tv-programma De Succesfactor, dat wekelijks kon worden gevolgd via RTL 7.

Open huis Nibe: ‘groot succes’ Nibe Energietechniek kijkt terug op een geslaagd open huis op 9 december. Deze feestelijke open dag werd georganiseerd ter ere van veertig jaar activiteit op de Nederlandse markt, het tienjarig bestaan van Nibe Energietechniek en één jaar Nibe-bedrijfspand in Oosterhout. Een jaar geleden werd dat bedrijfspand geopend. Het is van uitgebreide trainingsfaciliteiten voorzien; cursisten kunnen de Nibe-producten daarbij niet alleen aan de voorzijde, maar ook aan de installatiezijde bekijken. “Erg interessant”, meldden de bezoekers. “Niet alleen voor installateurs en praktisch ingestelde adviseurs, maar ook architecten.” Bij aanvang van de goed bezochte bijeenkomst heette Christian Blanc – sinds vier maanden Managing Director van Nibe Energietechniek – de gasten van harte welkom. Vervolgens gaf hij het woord aan Andreas Hellstrand, Area Manager International Sales van Nibe AB uit Zweden. Hij gaf een presentatie over verleden, heden en toekomst van het moederbedrijf, het merk en de Nibeproducten. Tijdens de rondleiding door de showroom ging de nodige aandacht naar enkele nieuwe producten, waaronder de pv-voorbereide MT-WH 2029-1F/1FS ventilatielucht/water-warmtepompboiler. Deze producten zullen pas dit jaar ofﬁcieel worden geïntroduceerd.

8 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Overzicht afleversets voor warmtelevering in Nederland DHC Holland heeft in opdracht van RVO onderzocht welke afleversets er voor warmtelevering in Nederland worden gebruikt. Afleversets voor warmtelevering worden toegepast om een binneninstallatie die op een warmtedistributienet is aangesloten, te voorzien van warm water, ten behoeve van ruimteverwarming en/of het de bereiding van warm tapwater. Volgens de onderzoekers is een afleverset “de verbinding tussen het warmtedistributienet van een warmteleverancier en de binneninstallatie van een warmtegebruiker. Het is een installatie voor de overdracht van energie aan een warmteverbruiker met behulp van heet water van maximaal 100 graden en een maximale flow van 1,5 m³/h voor het verwarmen van de cv-installatie en/of voor het verwarmen van tapwater. Deze set omvat apparatuur voor druk- en/of temperatuurregeling en de behuizing waarin deze installatie is ondergebracht.” Uit het onderzoek blijkt dat er verschillende ontiwkkelingen gaande zijn: zo is er steeds meer aandacht voor beveiliging tegen lekkages, worden combinaties met warmtepompen toegepast, en retourtemperatuurbegrenzing aangebracht. Ook benoemt DHC de scheiding tussen binneninstallatie en warmtedistributiesysteem, en worden afleversets voor laagtemperatuur (LT)-distributienetten beschreven. Het rapport van DHC kan hier worden gelezen: http://tinyurl.com/kccvxn4

Hotel de Hallen Amsterdam kiest voor LG Rsxip hi Reppir Kqwxivheq

Yr~i imw {ew hex hi opmqeexfiliivwmrk st lix fiwglmofevi {exivrix qsiwx {svhir eerkiwpsxir

LiriŃ xw VQ Wypxm ` aexiv @ aexivkiosiph osipir ir%sj ziv{evqir @ Ppi|mfipi stwxippmrk @ Pmwgeep eerxviooipmno

@ Nyyv~eeq ir fixvsy{feev @ Rssk virhiqirx @ Qiqeo zer girxvepi fihmirmrk

De gehele case is te bekijken op www.lgklimaat.nl/referenties/de-hallen

NIEUWS

UTC neemt airconditioning CIAT over

UTC Building & Industrial Systems neemt het Franse bedrijf CIAT over. De 80-jarige fabriek is nu onderdeel van UTC Building & Industrial Systems Division en een zusterbedrijf van Carrier. De fabriek produceert airconditioning. In juli 2014 bereikte UTC een principeakkoord met de CIATgrootaandeelhouders Somfy en de oprichters Falconnier. Daarop volgde een positief overleg met ruim 2.000 medewerkers van CIAT. Eind vorig jaar verklaarde de Europese Commissie dat zij geen bezwaar voor een overname hadden, zodat de weg naar een overname vrij was. UTC Building & Industrial Systems is ‘s werelds grootste aanbieder van bouwtechnieken. Het bedrijf levert onder andere liften, roltrappen, beveiliging en koelsystemen. Vorig jaar verklaarde UTC dat ze het CIAT-merk wil behouden en laten groeien. Het bedrijf heeft plannen om CIAT’s wereldwijde netwerk van distributiekanalen en dienstenaanbod te versterken en uit te breiden.

Nieuw richtsnoer certiﬁcering koudemiddelen met laag GWP

Air conditioning and Refrigeration European Association (Area) heeft haar nieuwe richtsnoer met minimumvoorschriften voor het werken met koudemiddelen met een laag GWP (Global Warming Potential - een aanduiding van de mate waarin het koudemiddel kan bijdragen aan het broeikaseffect) gepubliceerd. De gepubliceerde richtlijnen zijn bedoeld voor de opleiding en certiﬁcering van installateurs. De herziene Richtsnoer omvat lijsten van opleidingen in Europa. De lijst biedt website-adressen en informatie over een theoretische en of praktische opleiding per type laag-GWP koudemiddel. Area gaf in juni 2011 haar eerste Richtsnoer uit, met twee doelen: het Area-standpunt over het gebruik van laag-GWP koudemiddelen presenteren, en de fundamentele competentie-eisen voor de omgang met deze koudemiddelen door installateurs in de koeling-, airconditioning- en warmtepompensector vast te stellen.

Nederlands energiegebruik stijgt niet meer “Het huishoudelijk elektriciteitsgebruik is met 3495 kWh over zijn hoogtepunt. Ook bij bedrijven neemt het elektriciteitsgebruik niet meer toe, ondanks toenemend dataverkeer en andere toepassingen in de dienstensector”, aldus het rapport Energietrends 2014, een gezamenlijke uitgave van ECN, EnergieNederland en Netbeheer Nederland. Uit het rapport blijkt dat het energiegebruik bij zowel huishoudens als bedrijven is gestabiliseerd. Aardgasgebruik bij huishoudens daalt en voor de industrie geldt een daling van het brandstofverbruik. Deels is de getemperde groei te verklaren door de gestagneerde economie. In Nederland heeft zo’n 85 procent van de huishou-

dens centrale verwarming op aardgas. Het aantal losse kachels neemt steeds verder af. In appartementencomplexen wordt steeds vaker blokverwarming vervangen door individuele CVketels, waarvan 85 procent een hr-ketel is. De laatste tijd worden echter ook steeds vaker warmtepompen toegepast, vooral in nieuwbouwwoningen. In 2010 werden ruim 52 duizend woningen verwarmd met een warmtepomp. Dat is minder dan 1 procent van het totaal aantal woningen in Nederland, maar het aantal geinstalleerde warmtepompen steeg de laatste jaren - althans volgens Energietrends 2014 - met gemiddeld 20 procent per jaar. Een andere trend is de voortdurende uitbreiding van stadsverwarmingsystemen; inmiddels is gemiddeld 16 procent van de

10 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

nieuwbouwwoningen aangesloten op een collectief warmtenet.

NIEUW

BUITENLUCHT IS GRATIS De NIBE F2040 is speciaal ontworpen voor strenge Scandinavische winters, waarbij de temperatuur kan dalen tot -20Â°C. De NIBE F2040 houdt uw huis ook koel, zelfs in hete, droge zomers. Doordat de NIBE F2040 met vrijwel elk fabricaat cv-ketel kan worden gecombineerd (hybride systeem), kan bijna altijd een comfortabele installatie worden samengesteld. DĂĄt biedt volop kansen op verduurzaming op de renovatiemarkt, waar maatwerk vereist is.

Kijk voor meer informatie over onze lucht/water warmtepompen op www.nibenl.nl

NIBEâ„˘ F2040 | LUCHT/WATER WARMTEPOMP 9 &58& 5*4 %2*& #5*4&/5/*43 ,! ,! &/ ,!

9 /34"--"4*& 80/%&2 &2,&//*/( .0(&-*+,

9 0028*&/ 6"/ */6&24&2 (&34552%& $0.12&3302

9 "3$"%&0134&--*/( 404 345,3 .0(&-*+,

9 ""( (&-5*%3/*6&"5

9 0&1"3#""2 */ .0/06"-&/4& 0134&--*/( 404 &&/ #5*4&/4&.1&2"4552 6"/ :

9 *434&,&/%& 0134&--*/(3.0(&-*+,)&%&/ %"/,8*+ #&3$)&*%&/ "'.&4*/(&/

/&2(*&4&$)/*&, /&2(*&7&( 034&2)054 034#53 034&2)054 &-&'00/

777 /*#&/- /-

NIEUWS

Aanpassingen stimulering energieprestatie huursectoren Met de wijziging van de energielabelsystematiek zijn sinds 1 januari jongstleden ook de gestelde verplichtingen voor de Stimuleringsregeling energieprestatie huursector (STEP) en het Fonds energiebesparing huursector (FEH) veranderd. Hoeveel subsidie de verhuurder ontvangt, is afhankelijk van de bereikte Energie-Index. Tot eind 2014 waren STEP en FEH gekoppeld aan een bepaalde minimum-energieklasse en een minimum aantal labelstappen. Op 1 januari 2015 verdween dit systeem, maar beide regelingen zijn nu gekoppeld aan een bepaalde Energie-Index. De subsidiehoogte van STEP is afhankelijk van de startsituatie en de

bereikte Energie-Index. De twee regelingen werden door het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties in 2014 opengesteld voor woningcorporaties en overige verhuurders van woningen. Per 1 januari 2015 wijzigt niet alleen de labelsystematiek maar ook de rekenmethodiek voor het berekenen van de Energie-Index. Voor het aanvragen van STEP of FEH geldt bovendien als voorwaarde dat de opnamedatum van de energieprestatie in de woning niet ouder mag zijn dan zes maanden.

Gewijzigde normbasis energieprestatie stadsverwarming De Europese normen voor de bepaling van energieprestatie van stadsverwarming en - koeling - worden gewijzigd. Deze normen zijn in Nederland vertaald naar de NEN 7120 (Energieprestatie voor Gebouwen) en NVN 7125 Energieprestatie Maatregelen voor Gebieden. De wijzigingen in de Europese norm leiden tot een nieuwe norm voor energiebepaling, EN 15316-4-5, met de klinkende titel ‘Heating systems and wa-

ter based cooling systems in buildings – Method for calculation of system energy requirements and system efﬁciencies – Part 4-5: District heating and cooling’. Deze norm betreft alle soorten van stadsverwarming en -koeling, watergedragen of met andere energiedragers. Met de norm is de primaire energiefactor te berekenen en het aandeel hernieuwbare energie. Volgens het norminstituut NEN is dit belangrijk omdat in

12 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

de toekomst alle gebouwen bijnaenergieneutraal (BENG) moeten zijn. Tot begin maart kan er commentaar op de normwijziging woden ingediend. Tot begin maart kunnen belanghebbenden commentaar op de normwijziging indienen via http:// www.normontwerpen.nen.nl/Home/ Details/381. Wanneer alle commentaren uit Europa zijn verwerkt, gecontroleerd en geakkoordeerd, wordt de norm in 2016 gepubliceerd.

NIEUWS

Poll: Bezoekers Warmtepompen-website eensgezind over Energieakkoord De afgelopen periode konden bezoekers van de website van vakblad Warmtepompen stemmen op een poll met de stelling ‘Het Energieakkoord laat veel kansen liggen’. Een ruime meerderheid van de stemmers (92 procent) geeft aan het met de stelling eens te zijn. 59 procent onderschrijft de mening dat het Energieakkoord ‘een slap compromis is dat kansen laat liggen’, en 33 procent vindt dat de focus in het akkoord te veel bij opwekking en te weinig bij besparing ligt. Inmiddels is een nieuwe poll op de website gestart, met het inmiddels bij verkoop van woningen verplichte energielabel. De stelling waarop kan worden gereageerd luidt: ‘Het energielabel voor woningen draagt niets bij aan energiebesparing’. We zijn benieuwd naar uw opvatting: u vindt de poll op de website www.vakbladwarmtepompen.nl.

Eerste deel EOS langetermijnonderzoek bekend

Laag BTW-tarief deﬁnitief met half jaar verlengd

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) publiceert het eerste deel van de EOS Langetermijnonderzoeken. Het zijn twee studies naar duurzame gebiedsontwikkeling: Transep DGO en SREX. De deelstudies richten op ontwerpen rekentools, voorspellingsmodules voor energiegebruik en quick scans. Het doel van deze onderzoeken is om tot minder energiegebruik en CO2-uitstoot te komen. Naast de studies naar duurzame gebiedsontwikkeling publiceert RVO meerdere deelstudies (bètaversies) zoals energiepotentiestudies, technische conceptstudies, actorenanalyses, brochures en voorlichtingsmateriaal. De EOS Langetermijnonderzoeken ontwikkelde RVO in 2007 in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken. Onderdeel van het onderzoek is de Energie Onderzoeksubsidie (EOS) en de langetermijnonderzoeken naar de gebouwde omgeving (EOS LT GO). Op de lange termijn moeten de resultaten een bijdrage leveren aan een duurzame energiehuishouding en verbeterde kennispositie van het Nederlandse energieonderzoek.

Laag btw-tarief deﬁnitief met een half jaar verlengd Het kabinet en de oppositiepartijen hebben besloten het lage btw-tarief op onderhouds- en renovatiewerkzaamheden deﬁnitief te verlengen. Eind december is het besluit bekrachtigd door Eerste Kamer, zodat het lage btw-tarief op arbeidskosten bij renovatie en onderhoud doorloopt f tot 1 juli van dit jaar. De btw-verlaging naar 6% geldt alleen voor arbeidslkosten bij projecten waarbij de werkzaamheden worden afgerond tussen 1 maart 2013 en 1 juli 2015. Voorbeelden van werkzaamheden die vallen onder het lage btw-tarief zijn badkamerrenovatie, plaatsing van zonnepanelen of vervanging van de cv-ketel (ook door een warmtepomp). WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 13

Expertisecentrum Koudetechniek

TRAINING WARMTEPOMPEN 80%PRA 20%THE KTIJK ORIE

Schrijf je direct in !

Basistraining voor aspirant ontwerpers (4 dagen)

Tarief € 1.267,00

Basistraining voor monteurs (3 dagen)

Tarief € 950,00

LEARNING BY DOING

Bel voor meer informatie 088 0206400 of 06 53 71 61 75 Of schrijf je direct in op www.ptcplus.com PTC+ is een door KBI geaccrediteerd trainingscentrum (www.qbisnl.nl)

PROJECT

The Edge: â€˜Duurzaamste kantoorgebouw ter wereldâ€™ The Edge, het nieuwe bedrijfspand van Deloitte en advocatenkantoor AKD, werd onlangs door Breeam beoordeeld met de kwaliďŹ catie Outstanding. Volgens projectonwikkelaar OVG Real Estate is het daarmee het meest duurzame kantoorgebouw ter wereld. Een van de projectonderdelen die ervoor zorgden dat de Outstanding-kwaliďŹ catie is gehaald terwijl het oorspronkelijke ontwerp â€˜slechtsâ€™ uitging van Excellent, is de aanleg van een wko met twee warmtepompen. TEKST: BAS ROESTENBERG, FOTOâ€™S: RONALD TILLEMAN De ontwikkeling van The Edge gaat terug tot 2006. In dat jaar werden de eerste ontwerpschetsen gepresenteerd voor het nieuwe pand aan de Amsterdamse Zuidas. Deloitte en AKD werkten veel samen en willen graag ĂŠĂŠn huurlocatie delen. Vanaf het begin van het ontwikkelproces werden er stevige duurzaamheidsambities neergezet: uiteindelijk zou het pand moeten voldoen aan de vereisten voor een Breeam Excellent-certiďŹ caat; een ambitie die door de gemeente Amsterdam werd overgenomen voor alle kantoorbouw op de Zuidas. De resultaten van het eerste ontwerpcertiďŹ caat smaakten echter naar meer, en binnen het projectteam werd

onderzocht of ook Outstanding â€“ de hoogst mogelijke Breeam-kwaliďŹ catie â€“ haalbaar was. Dat laatste bleek het geval. Door verschillende ingrepen in het ontwerp kwam men tot een berekende score van 91% - ruim boven de Outstanding-grens van 85. WKO Een van de maatregelen die heeft bijgedragen aan de â€˜hogeâ€™ duurzaamheidscertiďŹ cering, is de aanleg van een wko. Die had - niet alleen letterlijk maar ook ďŹ guurlijk - wat voeten in aarde, omdat in de gemeentelijke bouwverordening van Amsterdam een verplichte aansluiting op het stadswarmtenet is

opgenomen. Om duurzaamheidsredenen wilde ontwikkelaar OVG echter liever een wko-aansluiting. Na uitvoerig overleg tussen de gemeente, Nuon (exploitant van het stadswarmtenet) en

The Edge in cijfers t #SVUP WMPFSPQQFSWMBLUF N2 t 7FSXBDIUF FOFSHJFHFCSVJL kWh/m2 BVO t 7FSXBDIUF PQCSFOHTU QW QBOFMFO 3,1 kWh/m2 BVO t 7FSXBDIU KBBSMJKLT XBUFSHFCSVJL 4,1 m3/per persoon

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 15

PROJECT OVG werd een compromis bereikt: The Edge mocht worden aangesloten op een wko, mits er ook een stadswarmteaansluiting zou komen voor de opvang van pieken in de warmtevraag. Zo geschiedde: het pand heeft als bronsysteem een wko met één doublet (1 warme en 1 koude bron), aangelegd op een diepte van 150 meter en met een doorvoercapaciteit van 160 m3 water per uur. De wko wordt de komende 15 jaar op eigen risico geëxploiteerd door Eneco en is aangesloten op twee warm-

tepompen van Energie Totaal Projecten (ETP). Door deze warmtepompen te voorzien van een extra subcooler en een nieuw type verdamper wordt de COP ervan naar verwachting 15 procent hoger. In een van de volgende edities van vakblad Warmtepompen zal hier verder op worden ingegaan. De warmte dan wel koude vanuit de wko wordt gebruikt in de luchtbehandelingskasten en door het leidingwerk in klimaatplafonds gepompt. De aansluiting op het stadsverwarmingsnet

16 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

biedt een vermogen van 600 kW, de twee warmtepompen zijn goed voor 1.460 kW; het totaalvermogen aan warmte is dus 2.060 kW, ongeveer 200 kW meer dan het maximaal gevraagde warmtevermogen. Het koudevermogen dat vanuit de wko kan worden geleverd is circa 2.500 kW, wat ook als maximale vraag is berekend. BOUWTECHNISCH Bij het ontwerp van The Edge is ‘de loop van de zon’ gevolgd, zodat zoveel mogelijk daglicht en zo min mogelijk zonwarmte het pand binnenvalt. De zuidelijke gevel bestaat desondanks nog steeds voor de helft uit glas; in de resterende, gesloten 700 m2 zijn pv-panelen opgenomen. De andere geveldelen zijn naarmate ze minder op het zuiden zijn gericht steeds transparanter; de noordgevel is 100 procent transparant. Een van de opvallendste architectonische onderdelen van het pand is het atrium; een grote open ruimte waar werkruimten, het bedrijfsrestaurant, ontvangstcentrum en vergaderzalen omheen zijn gebouwd. Dit glazen atrium zorgt voor daglichttoetreding en ventilatie in het vijftien etages tellende gebouw. Daarbij wordt de lucht uit de

EINDSCORE Minder ingrijpende maatregelen zijn bijvoorbeeld de installatie van een grijswa-

tercircuit zodat de toiletten worden doorgespoeld met regenwater, en de aanleg van een ecologische zone rond het pand, waardoor het leefgebied van broedvogels en vleermuizen wordt vergroot. Het totale pakket aan maatregelen heeft er voor gezorgd dat The Edge bij de oplevering onlangs een Breeamscore van boven de 98 procent heeft gekregen. Het gebouw kan daarmee de titel ‘duurzaamste kantoorgebouw ter wereld’ overnemen van One Embankment Place in Londen. Coen van Oostrom, oprichter en CEO van OVG is trots op deze prestatie: “Gebouwde omgevingen zijn op dit moment verantwoordelijk voor 40 procent van alle CO2uitstoot. Het is dus cruciaal om lef te tonen, de grenzen van de mogelijkheden te verleggen en nieuwe technologieën in te zetten. Het is onze verantwoordelijkheid om duurzaam erfgoed achter te laten voor toekomstige generaties. We zijn er trots op dat The Edge een nieuwe benchmark is. We gaan door met het vinden van nieuwe manieren om ervoor te zorgen dat de gebouwen die wij creëren zich blijven ontwikkelen.” WP

Advertentie

kantoorvloeren niet – zoals in standaardkantoren gebruikelijk – naar schachten afgevoerd, maar in het pandhoge atrium geblazen. Op leefniveau wordt het atrium voorzien van verse lucht. De luchtafvoer van de ingeblazen en van kantoorvloeren afkomstige lucht vindt uiteindelijk boven in het atrium plaats, na warmteterugwinning via twee warmtewielen. ANDERE MAATREGELEN Er is nog een heel aantal andere technische maatregelen getroffen om het pand, in ieder geval naar Breeammaatstaven, zo duurzaam mogelijk te maken. Zo is op het dak bijna 1200 m2 aan pv-panelen opgesteld, met een vermogen van 250 kWp per paneel. Alle panelen op het pand samen wekken genoeg energie op om de warmtepomp van de wko jaarrond in bedrijf te houden. Bovendien wordt er samengewerkt met de Universiteit van Amsterdam (UvA) en de Hogeschool van Amsterdam (HvA). Op gebouwen van deze onderwijsinstellingen is ook nog een veld van 4100 m2 aan zonnepanelen geplaatst. De combinatie wko + pv-panelen + stadsverwarming leidt bij The Edge tot een in de woorden van ont-

DIRT-SEP - GROFVUILVANGFILTERS AIR-SEP 1 TOESTEL MET 8 FUNCTIES: så $25+"%(/5$ så %80!.3)% så /.4'!33).' så ")*65,,).' så 7!4%2"%(!.$%,).' så 3530%.3)%65),6!.' så %.%2')%"%30!2).' så #/ 2%$5#4)%

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 17

PROJECT

wikkelaar OVG “min of meer zelfvoorzienend systeem”. De samenwerking met de UvA en HvA valt onder regelgeving die stelt dat duurzame energieopwekkers binnen een straal van 10 kilometer rond een pand mee mogen tellen voor de epc-berekening. Het gaat daarbij om de niet geheel onomstreden ‘Gebiedsmaatregel’ (zie ook Warmtepompen nr, 6 2014, pagina 12). Een technische innovatie die is toegepast om het energiegebruik drastisch te beperken is het Philips Ethernet-powered LED connected lighting systeem. Met dit systeem, waarbij The Edge de wereldwijde primeur heeft, kunnen medewerkers het klimaat en licht van hun individuele werkplek zelf regelen via een app op hun smartphone. Dit is niet alleen energiebesparend, het levert ook informatie op over de manier waarop het kantoor wordt gebruikt, zodat de efﬁciëntie van ruimte- en energiegebruik kan worden verbeterd.

ONDERWIJS

Overzicht opleidingen Voorbereiding op een certiďŹ caat â€˜CertiďŹ ceringâ€™ is een van de belangrijkste onderwerpen die de warmtepompsector de afgelopen jaren heeft beziggehouden. Door een systeem op te zetten dat ervoor zorgt dat alleen installateurs met aantoonbare kennis van zaken aan de onder- en bovengrondse delen van een energie-installatie mogen werken, wordt het kaf van het koren gescheiden en moeten kwaliteits- en rendementsproblemen worden voorkomen. TEKST: BAS ROESTENBERG

Om gecertiďŹ ceerd te kunnen worden, moet een installateur een Cito-examan aďŹ‚eggen om aan te tonen dat hij over afdoende kwaliteit beschikt. Het volgen van een opleiding die tot een voldoende examenresultaat leidt is niet verplicht, maar in veel gevallen wel noodzakelijk om het benodigde kennisniveau binnen te halen. Een greep uit het overzicht van instellingen die onderwijs aanbieden op warmtepompgebied. Let wel: dit is geenszins een volledig overzicht, en dient alleen ter kennismaking met de opleidingsmogelijkheden. PTC+ / GOÂ° t 8BSNUFQPNQFO CBTJTNPOUFVS t (SPOEHFCPOEFO XBSNUFQPNQFO JO EF VUJMJUFJUTCPVX (0ÂĄ 15$+) t 4FSWJDFNPOUFVS XBSNUFQPNQFO warmteboilers Informatie: www.ptcplus.com ROCâ€™s t 8BSNUFQPNQFO #BTJT Informatie: www.rocfriesepoort.nl t 8BSNUFQPNQFO 6 CPVX HSPOE gebonden t *OEJWJEVFMF XBSNUFQPNQFO JO woningen en kleine utiliteit

t $PMMFDUJFWF XBSNUFQPNQFO JO woningen *OGPSNBUJF IUUQ U SPD OM t .POUFVS LPVEFUFDIOJFL ##-

Informatie: www.kw1c.nl Warmtepomp Academy t #BTJTDVSTVT 8BSNUFQPNQFO t 4FSWJDFNPOUFVS 8BSNUFQPNQFO t *OEJWJEVFMF $PMMFDUJFWF warmtepompen

t 8BSNUFQPNQFO VUJMJUFJUTCPVX t 8BSNUFQPNQFO WPPS XPOJOH corporaties t 8BSNUFQPNQFO WPPS HFNFFOUFO Informatie: www.warmtepomp-academy.nl ROVC t 8BSNUFQPNQJOTUBMMBUJFT t 4FSWJDFNPOUFVS XBSNUFQPNQTZTUFNFO Informatie: www.rovc.nl

QBISnl Als hulpmiddel voor eindgebruikers en opdrachtgevers die een installateur zoeken EJF BBO EF DFSUJmDFSJOHTFJTFO WPMEPFU JT IFU 2#*4OM QMBUGPSN PQHF[FU 2#*4OM TUBBU WPPS ,XBMJUFJUTSFHJTUFS #PVX FO *OTUBMMBUJF4FDUPS /FEFSMBOE XBBSbij de K creatief door een Q is vervangen). In dit register kan op toepassingsgebied (bijvoorbeeld bodemenergie of warmtepompen) naar installateurs worden gezocht, of woden gecontroleerd of een speciďŹ eke installateur wel over de juiste papieren beschikt. Het register kan worden geraadpleegd op www.qbisnl.nl.

18 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Opleidingen bij PTC

Ontwerp en afstelling bepalen succes van warmtepompen Warmtepompen zijn een efﬁciënte en duurzame techniek om het binnenklimaat van kantoorgebouwen en woningen te reguleren. De techniek wordt steeds vaker toegepast en kan het gebruik van fossiele brandstoffen spectaculair terugdringen. Warmtepompen vangen de al aanwezige warmte uit de lucht, bodem of het water op en voegen die toe aan het verwarmingssysteem. Het gebruik van een dergelijke installatie heeft veel voordelen, maar dan moet die wel perfect werken, zegt Roelof Robbertsen van het Expertisecentrum Koudetechniek van PTC+ in Ede. TEKST: JOS STEEHOUDER

kelijk achterhalen welke installateur over de vereiste expertise beschikt om warmtepompen op een succesvolle manier te ontwerpen, te plaatsen en in werking te stellen. Voor zogeheten ‘grondgebonden’ warmtepompen – dat zijn installaties die gebruik maken van ondergrondse opslag – is sinds oktober 2014 een wettelijke regeling van kracht: deze installaties mogen alleen nog worden aangelegd en onderhouden door bedrijven en monteurs die daarvoor gecertiﬁceerd zijn.

Het is mogelijk om met een warmtepomp een huis of een kantoorgebouw te verwarmen of te koelen door slechts ‘een beetje’ elektriciteit of gas te gebruiken. Dat optimisme is gerechtvaardigd, maar dan moet de installatie wel perfect werken, zegt Roelof Robbertsen. “Hoe goed de techniek ook is: alles staat met een goed op maat gemaakt ontwerp en een perfecte afstelling”, zegt hij. Te vaak gebeurt het nog dat monteurs en ontwerpers onvoldoende zijn opgeleid. Het gevolg: slecht werkende installaties, teleurstellende prestaties, tegenvallende energierekeningen en daardoor onrendabele investeringen. LANDELIJKE ACCREDITATIE De sector heeft inmiddels een landelijke accreditatie voor warmtepompen ingesteld. Daarmee kan de klant gemak-

Het ontwikkelen van kennis, kunde en competenties is essentieel voor het goed functioneren van geavanceerde installaties. “Dat geldt voor individuele vakmensen, maar ook voor bedrijven als geheel”, vindt Robbertsen. Het Expertisecentrum Koudetechniek biedt daarom een reeks speciﬁeke opleidingen aan op het gebied van warmtepompen. OPLEIDING IS ESSENTIEEL De accreditaties, de wettelijke regeling leiden hopelijk tot het veelvuldig en succesvol plaatsen van energiezuinige installaties. Training en opleiding bij geaccrediteerde trainingscentra, zoals PTC+ in Ede, zijn daarvoor echter essentieel. In het Epertisecentrum Koudetechniek wordt de lesstof volgens normen van ISSO (het kenniscentrum voor de installatietechniek) aangeboden. Daarna volgt een examen van CITO. Na

het behalen van de accreditatie wordt de deelnemer vermeld in QBISnl, het kwaliteitsregister van de bouwen installatiesector in ons land. Particulieren en bedrijven kunnen daar geaccrediteerde bedrijven vinden en benaderen. PTC+ Speciaal voor warmtepompen gaat op 31 maart 2015 weer een opleiding van start. Het is bij PTC+ bovendien altijd mogelijk om opleidingen samen te stellen op maat voor een specifiek bedrijf. Kijk op www.ptcplus.com (koudetechniek) voor het totale trainingsaanbod van PTC+ op het gebied van warmtepompen. Een aantal van deze opleidingen wordt gegeven in samenwerking met het opleidingscentrum voor de koudetechniek GOº. Alle trainingen worden afgesloten met een officieel erkend CITO-examen. Behalve de specifieke opleidingen voor warmtepompen adviseert het Expertisecentrum Koudetechniek ook bedrijven bij het maken van opleidingsplannen voor hun medewerkers. “Daarbij nemen we ook technische assessments af bij de medewerkers. Door opleiding structureel op te nemen in de bedrijfsstrategie, kunnen bedrijven hun medewerkers aan zich binden en werken aan hun korte- en lange termijndoelstellingen.”

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 19

OPLEIDING

Epc: vriend van de warmtepomp? Gelijkwaardigheidsverklaringen houden warmtepomp buiten de deur De energieprestatiecoëfficiënt is sinds 1 januari netjes volgens planning verlaagd van 0,6 naar 0,4. Maar het lijkt er niet op dat de energiekosten voor verwarming veel zullen dalen. Met tien pv-panelen op het dak is de epc-berekening ook sluitend te krijgen. De elektriciteitsrekening voor bewoners daalt significant, maar wat als in 2020 als het salderen verdwijnt? TEKST: RICHARD MOOI Bij iedere epc-aanscherping zijn leveranciers van de energie-efficiënte warmtepomp in jubelstemming. Want een aanscherping zou wel eens de doorbraak van de grondgebonden warmtepomp in de woningbouw kunnen zijn. Of het nu de aanscherping van 1,2 naar 1,0 was in 2000, of de latere dalingen naar 0,8 en 0,6 tot 1 januari 2015, de verwachting van warmtepompimporteurs, producenten en duurzame instal-

lateurs zijn hooggespannen. Maar steeds weer bleken gelijkwaardigheidsverklaringen op cv-ketels, douchewaterWTW’s of stevige isolatie en drielaagsglas de bottleneck. Met een oerwoud aan gelijkwaardigheidsverklaringen lukt het veel woningontwerpers om bij elke epc-aanscherping de warmtepomp buiten de deur te houden. De warmtepomp met bodembron moet het nu vooral hebben van het gemeentelijk

20 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

beleid om een woonwijk all-electric in te richten, dus zonder aardgasleidingen in de grond. ZONNEPANELEN Met een epc van 0,4 lijkt wel erg lastig om met een cv-ketel de epc sluitend te krijgen. Toch? Opnieuw blijkt dat niet het geval. Het toverwoord is ditmaal zonnepanelen. Door de prijsdalingen van de afgelopen drie jaar is een dak

vol pv-panelen voor minder dan 4000 euro te realiseren. En ook de elektriciteitsrekening daalt significant. Want twaalf of veertien panelen wekken op jaarbasis zomaar 3000 kWh op, terwijl het gemiddeld elektraverbruik op 3500 kWh ligt. Uit recente publicaties en internetberichten blijkt dat grote woningbouwers al helemaal op deze toer zitten, maar ook kleinere woningbouwers en adviseurs focussen hierop. Het financiële rekensommetje klopt ook wel, omdat bewoners profiteren van het salderen. Wat ze vooral zomers teveel opwekken verdwijnt in het openbare elektriciteitsnet en in de winter mogen ze het er gratis uithalen. Maar er dreigt een kink in de salderingskabel te komen. De overheid loopt namelijk veel energiebelasting mis, en netwerkbeheerders vinden het onterecht dat consumenten hun elektriciteitsnet als gratis accu gebruiken. Bovendien moeten ze bij een concentratie van woningen met zonnepanelen het net ververwaren. Kabels en trafo in de woonwijk zijn berekend op een gelijktijdige afname van 1100 Watt per huis. Een dal vol zonnepanelen dumpt in de zomer wel 2500 tot 3000 W in het net. Als iedereen dat in een straat doet, geeft dat ongewenste spanningsopdrijving, waardoor omvormers zelfs kunnen afslaan.

TRIAS ENERGETICA Warmtepompen lijken bij de recente epc-aanscherping het niet gemakkelijker te krijgen, terwijl de randvoorwaarden een warmtepomp meer rechtvaardigt dan ooit. Tenminste: voor wie het goed doet en de nadruk legt op de warmtebehoefte van de woning volgens de Trias Energetica. Dat betekent in de eerste plaats de woning voorzien van stevige isolatie met een zorgvuldige aanpak van koudebruggen en de plaatsing van gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning. Wie zo’n woning ontwerpt, en een warmteverliesberekening op het casco loslaat, ontdekt dat de woning nauwelijks meer een warmtevraag heeft. Het piekvermogen bij -10°C, het ijkpunt voor de warmteverliesberekening, komt uit op 2 kW voor een appartement of tussenwoning. Dat is net zoveel als een elektrisch straalkacheltje, en die hoeft alleen bij zeer strenge vorst continue te branden. Een hoekwoning heeft iets meer warmte nodig, namelijk zo’n 3 kW. Bij zo’n warmtevraag is een dure warmtepomp van 6 of 8 kW overbodig en volstaat een kleinere bodemgebonden warmtepomp met ondiepere verticale bron of horizontale warmtewisselaar. Juist het speelveld van kleine warmtepompen is afgelopen tijd toegenomen. Ochsner

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 21

THEMA

heeft een kleine ronde warmtepomp van 2,7 kW ontwikkeld met horizontale koperen warmtewisselaar. Het is nog primair een warmtepompboiler, die warm tapwater van 60°C bereidt. Maar via een mengcircuit kan de woning worden verwarmd. Het is een kwestie van tijd totdat deze mini-warmtepomp direct laagtemperatuur cv-water maakt. Het prijskaartje van de Ochsner gaat in de richting van een hr-ketel. Op de Energiebeurs in Den Bosch drukte importeur DHS zelfs de introductieprijs van 1995 euro af in de brochure. GeoHolland importeert de Shoebox-warmtepomp van 3 kW. De naam verraadt al dat de warmtepomp nauwelijks groter is dan een forse schoenendoos. Dan zijn er ook nog keukenkast-warmtepompen, onder meer van Itho Daalderop en Alpha Innotec, Inventum heeft zijn ventilatiewarmtepomp Ecolution die eigenlijk is gemaakt om de cv-ketel te ondersteunen en ondersteunt daarmee woningconcepten waarbij de ventilatiewarmtepomp de volledige laagtemperatuurverwarming voedt. Alleen in koude dagen springt daarbij een elektrisch verwarmingselement bij. Itho Daalderop heeft nog de HP Cube; een hybride toestel met modulair aangebouwde cv-ketel, maar het toestel kan voor laag-energiewoningen ook zonder cv-ketel worden gelegd, dus alleen met warmtepomp die gebruik maakt van een mix van ventilatielucht en buitenlucht. En ook het aanbod van lucht/water-warmtepompen met een buitenunit

THEMA

van 2-4 kW is enorm. Bovendien hoef je bij zo’n goedgeïsoleerd woning niet echt zorgen te maken over het rendement in vorstperiodes. Hoewel de meningen verdeeld zijn, is een luchtwaterwarmtepomp in vrieskou niet echt een topscoorder qua rendement. Maar goed, bij zo’n laag afgiftevermogen is het helemaal niet erg dat de COP tot 2 daalt. Bij 3 kW aan warmte die uit een warmtepomp komt, komt er nog maar zo’n 1,5 kW uit het stopcontact. INVESTERING Een goedgeïsoleerd huis met kleine warmtepomp en zonneboiler is op termijn een betere investering dan een zogenaamde nul-op-de-meter-woning, waarbij de energierekening wordt weggesaneerd door het dak vol zonnepanelen te leggen. Elk zichzelf respecterende aannemer of adviesbureau haakt in op het fenomeen nul-op-de-meter en ook vakbladen doen kritiekloos verslag van de vele initiatieven van de energienotaloze woning. Soms wordt ook het elektraverbruik van de warmtepomp gecompenseerd. Sommige woningbouwers zien door afspraken met energiebedrijven ook nog kans om het gasverbruik helemaal weg te salderen. Niemand lijkt te beseffen dat in 2020 het salderen verdwijnt en dat het overschot aan zonnestroom tegen een vergoeding van zeven cent in het net verdwijnt. Nu is dat door de salderingregeling eigenlijk 23 cent. Maar met zeven cent voor het over-

schot aan stroom is het businessmodel van de nul-op-de-meter-woning niet meer kloppend en krijgen bewoners gewoon een gepeperde energierekening. Het lijkt erop dat gedupeerde huiseigenaren van 2020 verhaal gaan halen waarmee een nieuwe woekerpolisaffaire is geboren. Adviseur Chiel Boonstra is voorstander van het extreem geïsoleerde passiefhuis, maar hij verwacht niet massaal een doorbraak voor dit woningtype waarbij de verwarmingskosten nauwelijks meer dan een tien per maand bedragen. “Je ziet dat er zoveel andere wegen zijn om de epc van 0,4 te halen, bijvoorbeeld met zonnepanelen, wat passief bouwen niet automatisch dichterbij gaat brengen.” Hij verwacht dat bewoners van dezelfde woningtype –zeker als het salderen verdwijnt- en allemaal met de wettelijke epc van 0,4 toch verschillende energierekeningen ontvangen. Zijn advies: “Maak een goede woning, en doe een goede installatie in de woning en gebruik daarna duurzaam opgewekte energie, maar ga geen duurzame energie opwekken om de woning slechter te maken.” In

22 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

de epc-methodiek, de zogenaamde EPG, wordt het optrekken van de Rcwaardes van de isolatiematerialen van de wettelijk 5,0 naar 10 (volgens passief bouwen) niet meer beloond. Terwijl een muur van tien m2 bij een Rc-waarde van 5 (bij -10°C ) zo’n 60 Watt aan warmte aanstraalt naar buiten, terwijl bij een Rc van 10 dit is gehalveerd tot 30 W. Dat lijkt niet zo veel, want het aantal uren met strenge vorst is gering (drie uur), maar het aantal uren dat het buiten +5°C is veel groter, namelijk 137 uur. De verschillen worden dan wel kleiner, maar uitgesmeerd over het aantal uren op jaarbasis voor de verschillende buitentemperaturen, is duidelijk dat een hoge Rc-waarde op stookkosten bespaard, terwijl er geen waardering is in de epc. Boonstra: ”Omdat er in de epc met hogere interne warmtebronnen wordt gewerkt en niet naar praktijkervaring wordt teruggekeken. De invloed van mensen en apparaten wordt overgewaardeerd. Bij een Rc van 5 wordt er van uitgegaan dat de woning al door interne bronnen wordt opgewarmd, zodat er nauwelijks warmtebehoefte is en dan lijkt er niet meer zoveel te besparen, terwijl dat in de praktijk wel zo is.” Met een epc van 0 in het verschiet in het jaar 2020 verwacht Boonstra wel een aanpassing van de EPG, waarop de epc is gebaseerd. “We gaan nu de eerste stap van de Trias Energetica vermengen met de laatste stap. Je ziet dat de geesten rijp worden om dingen uit elkaar te houden en niet op één hoop te gooien.” WP

Bodem, ventilatie of lucht? â€œRensa Techniek ontwerpt graag uw warmtepompsysteem.â€?

0,4 WA

TE R P O

Als groothandel gespecialiseerd in verwarming en ventilatie gaat Rensa verder dan alleen een perfecte levering. Neem bijvoorbeeld onze warmtepomp-oplossingen! Rensa biedt u naast een uitgebreid assortiment warmtepompen ook diverse engineersdiensten aan. Want, een solide warmteQPNQTZTUFFN CFHJOU NFU FFO POBČ BOLFMJKL BEWJFT FFO HPFEF warmteverliesberekening en een gedetailleerd ontwerp. ,JKL PQ www.rensa.nl/warmtepompen voor meer informatie. 8JK IFMQFO V HSBBH WFSEFS

Uitgekleed energielabel levert weinig milieuwinst Energieadviseur wordt controleur op afstand

Het energielabel is, weliswaar uitgekleed, voortaan daadwerkelijk verplicht bij de verkoop of verhuur van een woning. Bewoners kunnen via een website het doehet-zelf label aanvragen. Enige stimulans of tips om de woning energiezuiniger te maken ontbreken, maar de brancheorganisaties van energieadviseurs hebben nu wel direct contact met een potentiële opdrachtgever. TEKST: RICHARD MOOI Na jaren van bakkeleien wordt het energielabel echt verplicht in Nederland. Het was door Europese wetgeving eigenlijk al sinds 2008 noodzakelijk om bij zogenaamde transactiemomenten het energielabel te overhandigen aan de nieuwe verkoper of huurder. Woningcorporaties voldeden aan hun plicht en lieten massaal huurwoningen labelen. Bij particuliere woningeigenaren wilde het niet vlotten. Er stond geen sanctie op het ontbreken van het energielabel bij verkoop. De toevoeging ‘partijen zien af van het energielabel’ voldeed om de transactie door de papiermolen te loodsen. Europa dreigde wel met boetes voor de Nederlandse overheid, maar de soep werd nooit zo heet opgediend.

Om het Nederlandse beleid in de pas te laten lopen met Brusselse regelgeving is de Nederlandse situatie per 1 januari 2015 aangepast. Of beter gezegd: versimpeld. Wat is er veranderd? Sinds eind vorig jaar kunnen huiseigenaren hun energielabel bekijken opvragen via de website energielabel-checker.rvo.nl. Via de website energielabelatlas.nl kun je zelfs op de landkaart van Nederland het energielabel van alle Nederlandse woningen bekijken. WARMTEPOMPEN Op basis van het bouwjaar, of laatste bekende energielabel, is een schatting gemaakt. Heeft een huiseigenaar nooit iets veranderd aan de woning, dan

24 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

klopt het indicatieve energielabel behoorlijk. Maar wie destijds een beter huis heeft gebouwd, of later maatregelen heeft genomen, ziet die niet terug in het voorlopige label. Dat is schrikken voor bezitters van lucht/water-warmtepompen, zonneboilers of pv-panelen. Jan Workum schrijft in een gastenboek: “Om te huilen. Mijn energiezuinige woning krijgt een G-label, en mijn tweeonder-een-kap-buurman die onder gelijke omstandigheden meer gas en elektra verstookt een A-label. Gepruts van de eerste orde.” Ook woedend reageert duurzaamheidsblogger Floris Wouterlood wiens woning in Leiden het rode F-label krijgt. “Is me dat even schrikken. Heb je je jarenlang bezig ge-

THEMA Via de website energielabelatlas.nl kan het energielabel van alle Nederlandse woningen worden bekeken.

houden met energiebesparing, al in 2000 peperdure zonnepaneeltje op het dak gelegd, en dan krijg je dit. Dat stimuleert mensen niet om extra hun best te doen.” De eerste twee maanden van dit jaar stuurt de rijksoverheid dit indicatieve energielabel ongevraagd naar alle particuliere huisadressen, ook wie helemaal geen verkoopplannen heeft. De gedachte is dat een slecht energielabel huiseigenaren aanzet tot het nemen van maatregelen. ‘VOORINGEVULD’ Dit voorlopige label is niet rechtsgeldig. Wie zijn huis wil verkopen, moet ‘m eerst omzetten via een speciale met digid-beveiligde website. Het is een soort ‘vooringevulde aangifte van de Belastingdienst’, weet Vereniging Eigen Huis in het december-nummer van haar magazine al te melden. Huiseigenaren kunnen de optie pv-panelen aanvinken, of melden dat ze een hybride-verwarmingsinstallatie hebben laten plaatsen. Meestal wordt dan via een pop-up om bewijs gevraagd, zoals een factuur of foto. Een ‘erkend deskundige’ gaat nu de aanvraag ‘valideren’, schrijft het overheidsloket RVO, voorheen Agentschap NL. Als de aanvraag wordt goedgekeurd, staat het label automatisch in een online-database en is tien jaar geldig. Volgens Eigen Huis gaat “naar verwachting de aanvraag enkele tientjes kosten.” Zo’n goedgekeurd label is voldoende om de transactie legaal te laten verlopen. Wie geen label aanvraagt, krijgt de woning bij de notaris wel verkocht, maar riskeert een boete: maximaal 405 euro. RVO waarschuwt met de weinig concrete woorden: Inspectie Leefomgeving en

Energielabelvoorwoningen.nl werkt niet correct De webapplicatie Energielabelvoorwoningen.nl werkt nog niet vlekkeloos. Per 1 januari stelde de RVO de applicatie open, maar veel woningeigenaren ondervinden hinder bij het aanvragen van een energielabel. Via Energielabelvoorwoningen.nl kunnen woningeigenaren een deﬁnitief energielabel aanvragen. Ondanks uitvoerige testen vooraf constateerden aanvragers en deskundigen hinder en vertraging bij de webapplicatie. De applicatiebeheerders vragen begrip voor deze situatie rondom de introductie van dit complexe systeem, meldt RVO.

Transport zien toe op de naleving van de energielabelplicht.” Of en hoe vaak de onderbezette inspectie boetes uitdeelt, is nog afwachten. Vereniging Eigen Huis klopt zich in het eigen magazine op de borst dat de overheid afziet van de ‘extreme’ sanctie dat een woning zonder label niet verkocht mag worden. Volgens eigen zeggen heeft de Tweede Kamer daarmee niet ingestemd dankzij de bemoeienis van Eigen Huis. Overigens

hangt de Nederlandse overheid ook nog een boete boven het hoofd, want ‘Europa’ heeft in december laten weten niets te zien in het doe-het-zelf label. Volgens uitlatingen van ambtenaren in Brussel voldoet het energielabel-lite niet aan de Europese regelgeving, bericht het ANP. CONTROLEUR OP AFSTAND Het meest opvallend is misschien wel dat voor het deﬁnitieve label, geldig

Aan de toekenning van het indicatieve energielabel komt feitelijk geen enkele berekening te pas.

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 25

Energiezuinig Betrouwbaar <]ÔZ` ek

?ff^ ^\bnXc`ÔZ\\i[\ _pYi`[\ vermogensregeling met Als uitvinder van de inverter geregelde compressor ^\c`abjkiffdk\Z_e`\b \e q\\i voor de airconditioner heeft TOSHIBA zijn inspirerende \]ÔZ` ek\ bfl[\d`[[\cZfdgi\jj`\ voorsprong altijd weten te behouden. De combinatie

ZER IIR LSSK KIO[EPM½GIIVHI L]FVMHI ZIVQSKIRWVIKIPMRK QIX KIPMNOWXVSSQXIGLRMIO IR HI ^IIV IJ½GMtRXI OSYHIQMHHIPGSQTVIWWMI HSSV QMHHIP ZER HI X[MR VSXEV] XIGLRMIO QEEOX HI 837,-&% GSQTVIWWSV EPW OPSTTIRH LEVX ZER LIX OSYHIQMHHIPGMVGYMX XSX IIR SRKItZIREEVHI IR LSSKWX FIXVSY[FEVI ZSSVPSTIV ST LIX KIFMIH ZER IRIVgiebesparing en de daarmee samenhangende CO2 reductie.

toshiba-airconditioner.nl

Een aanvraag voor het definitieve rechtsgeldige energielabel dat bij een verkooptransactie nodig is, wordt op afstand gecontroleerd door een ‘erkend deskundig’. De al gecertificeerde energie-adviseurs, vroeger ook wel epa-adviseurs genoemd, worden erkend als ze een uitleg hebben gehad over de web-applicatie waarin ze de aanvragen beoordelen. Maar ook niet gecertificeerde adviseurs, iedereen dus, mag zich aanmelden. Daartoe moeten ze wel het examen ‘Erkende Deskundige Energielabel Woningbouw’ afleggen of een bewijs van vakbekwaamheid overhandigen. De eerste examens hebben vanaf eind november plaats gehad. Daarna moeten ze instructie volgen om de web-applicatie te leren kennen. Die instructie duurt zo’n 2,5 uur, meldt RVO. De eerste drie instructies in december waren allemaal volgeboekt. Daarnaast moet de erkend deskundige over een zogenaamd eHerkenningsmiddel beschikken. Dat is een soort elektronische identificatie zodat de overheid weet dat het bedrijf dat inlogt op haar computers goedgekeurd en integer is. Alle communicatie met de particuliere woningbezitter gaat in eerste instantie via de webapplicatie, maar ook telefoon en e-mail mag er bij worden gebruikt. In de webapplicatie kunnen huizenbezitters na het invoeren van de gegevens de keuze maken uit een lijstje met erkende adviseurs, onder meer op basis van de postcode, laagste prijs, en aantal recensies.

voor een rechtsgeldige woningverkoop, niemand bij je huis komt kijken. De functie van energieadviseur is een controleur op afstand geworden. De energie-index, tot nu toe onderdeel van het label, verdwijnt. De energie-index is overigens wel nodig voor het woningwaarderingsstelsel. Voor particulieren is het een vrijwillig instrument om ‘een exactere bepaling van de energieprestatie van een woning te berekenen’, schrijft de overheid. De beroepsverenging FedEC reageerde een jaar geleden teleurgesteld in het minimale energielabel. Secretaris Richard Zwiers luidde destijds de noodklok. “Het voor-

Het voorlopig label van een woning wordt ingeschat aan de hand van het bouwjaar of het laatste bekende energielabel.

stel van Blok (minister, red.) om bewoners zelf de zeven tot twaalf kenmerken te laten invullen creëert een perverse en - ons inziens - ongewenste prikkel om de energieprestatie van een woning beter weer te geven dan hij werkelijk is omdat dit marktprijsverhogend werkt.”. FedEc-voorzitter Isabelle Sternheim liet zich aanvankelijk kritisch uit over de rol van de ‘de controleur op afstand’. Maar nu het nieuwe energielabel een feit is, ziet FedEC volop kansen. Sternheim: “De overheid gaat in januari alle woningeigenaren een brief sturen en dat is een manier van acquisitie die wij ons niet kunnen permitteren. We kunnen daar als energieadviseurs ongelofelijk proﬁjt van hebben. Je krijgt er een klant bij met wie je veel zou kunnen.” Sternheim is net als de overheid van mening dat het energielabel een stimulans kan zijn om een woning energiezuiniger kan maken en een verplicht energielabel, zoals voorheen, bleek niet het goede instrument. “Het verduurzamen van een woning moet beginnen bij de consument en moet niet afgedwongen worden, maar uit vrij wil gebeuren. Wij denken dat een groot percentage van woningeigenaren, die nu niet met energiezuinigheid bezig zijn, straks naar zijn computer gaat en allerlei dingen invoert om te kijken hoe die een ander label kan krijgen. Dan is het belangrijk dat er een onafhankelijk energie-advies ligt want dat is bijna een voorwaarde voor een goede energiebesparing.”

RUBRIEK

Energielabel-controleur

Wie zijn woning de afgelopen jaren heeft voorzien van duurzame installaties zoals pvpanelen of een warmtepomp, loopt de kans toch een indicatief G-label te ontvangen.

VERKOOP AvEPA, de branche-organisatie van energie-adviseurs, is minder enthousiast over het nieuwe label. Voorzitter Guus Gijsbers. “Mensen krijgen het eenvoudige label op het verkeerde moment en ongevraagd toegestuurd. In negen van de tien gevallen wordt het gewoon met de reclamefolders weggegooid.” Toch ziet Gijsbers wel mogelijkheden bij woningverkopers, want die moeten echt aan de slag om het deﬁnitieve label via de website te bemachtigen. “We gaan dan ons best doen om er wat meer van te maken en mensen erop te attenderen dat het een goede gelegenheid is om naar de energiehuishouding van een woning te kijken.” Nu de verkoper een label moet overleggen, verwacht Gijsbers dat dit de onderhandelingspositie van een koper versterkt. “Als de éne woning een rood label heeft en de andere een groen, dan denkt de eigenaar van een woning met een rood label wel: potverdorie, we moeten iets aan de woning doen, energetisch gezien.” Wel voorziet Gijsbers de nodige problemen bij het invoeren van de gegevens. “Dat wordt voor veel mensen lastig. Hoe is de spouw geïsoleerd? Of wat is een hr-ketel of is het dubbel glas of HR++-glas.” De meeste leden van Avepa hebben zich al aangemeld als erkend deskundige. “Wij gaan onze leden adviseren dat ze de mensen naast het energielabel een stukje voorlichting geven.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 27

Renovatie van luchtbehandelingsysteem leidt tot besparing Als een luchtbehandelingskast bijna vijftien jaar oud is, is de ingebouwde klimaattechniek doorgaans dringend aan modernisering toe. Vaak wordt dan gekozen voor volledige vervanging, maar dat is lang niet altijd nodig. In een kantoorpand van de gemeente Maastricht koos Horos, leverancier van producten voor luchtbehandeling, koeling en ontvochtiging, voor een upgrade waarbij het grootste deel van de bestaande installatie gewoon intact kon blijven. TEKST EN FOTO’S: BAS ROESTENBERG

De oude situatie, met drie ‘aan/uit’-compressoren op een rij.

In een van de panden op het kantorenpark Randwijck in Maastricht zijn verschillende gemeentelijke diensten gehuisvest, zoals Sociale Zaken, het UWV, Jeugdzorg en de Kredietbank. Het pand is voorzien van vier inpandige luchtbehandelingskasten, ieder met een ingebouwde warmtepomp die voor klimaatkoeling en -verwarming van een van de vier gebouwcompartimenten

De nieuwe situatie: een modulerend warmtepompsysteem.

zorgt. De vier luchtbehandelingskasten hebben weliswaar een verschillend debiet, maar hetzelfde ontwerp en tot voor kort ook dezelfde warmtepompuitvoering: iedere kast was voorzien van drie ‘aan/uit’-compressoren met verschillende vermogens, één verdamper en twee condensors. “Dat was redelijk ‘state of the art’ toen deze systemen in 2001 werden geïnstalleerd”, aldus Wil-

28 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

lem van Dijk, technisch adviseur bij Horos Klimaattechniek. ”Maar het is wel een erg onnauwkeurig systeem waarbij in grote intervallen aan de warmtevraag moet worden voldaan, en waarbij één stap - de overschakeling naar de volgende compressor dus - meteen 27 procent aan vermogen scheelt.” Toen in een van de luchtbehandelingskasten een compressor kapot ging en

PROJECT De inpandig gesitueerde kasten en het bijbehorende kanaalwerk kunnen nog heel wat jaren mee.

gebruikers van het pand massaal over het binnenklimaat begonnen te klagen, nam de gemeente Maastricht, eigenaar van het pand, contact op met Horos – dat in 2001 overigens niet betrokken was bij de initiële installatie van het systeem. KLANTVRAAG De klantvraag beperkte zich niet tot het vervangen van de defecte compressor; de gemeente vroeg Horos ook om de toekomstbestendigheid van het systeem te analyseren: voldoet het nog om ook de komende tien jaar in de klimaatbehoeften van bezoekers en gebruikers van het pand te voorzien? Van Dijk: “Die vraag hebben we uiteraard opgepakt. Daarbij bleek al snel dat met de kasten en het kanaalwerk op zich niets mis was; het gaat om vier inpandige systemen die niet onder omstandigheden in het buitenklimaat hebben te lijden. We hebben de gemeente echter wel geadviseerd om de warmtepompsystemen in de kasten te vervangen; zowel qua energiegebruik als comfort kon daar veel winst mee worden geboekt. Die opdracht kregen we gegund en het resultaat is, heel kort samengevat, een systeem dat meer vermogen biedt tegen een lager energiegebruik.” MODULEREND De belangrijkste ingreep die Horos doorvoerde bestond uit de vervanging

van de oude compressoren door digitale scrollcompressoren met stuursignaal en het extra bij plaatsen van een verdamper. Dit leverde een modulerend systeem op dat veel nauwkeuriger en dus ook energiezuiniger functioneert. Waar in de oude situatie een vermogenstap tussen twee compressoren 27 procent vermogen scheelde, meet een stap nu slechts 3 procent. Door van het systeem met één verdamper en twee condensors over te gaan op twee sets van een verdamper en condensor hebben de verwarming- en koelingfunctie allebei hun eigen set. “Dat leidt tot een veel beter afgestemd, efﬁciënter en met een hoger rendement werkend systeem”, aldus Van Dijk, “en het zorgt ook voor meer betrouwbaarheid. Als een installatie stilstaat, trekt het koudemiddel naar het koelste punt, wat een risico op vloeistofslag geeft. Door een extra condensor/verdamper-set in te bouwen, wordt dit voorkomen.” Om de systemen modulerend te laten werken, heeft Horos de sturing, die eerst op drie ‘aan/uit’-compressoren was ingericht, aangepast naar een 0 tot 10 voltsignaal. Volgens Van Dijk was dit een eenvoudige ingreep; er hoefde alleen een extra hardwarekit in het stuursysteem te worden geplaatst en geprogrammeerd. Inmiddels zijn alle vier de in het kantoorpand aanwezige systemen van de upgrade voorzien. “Door ze op deze manier te renoveren, is er

Willem van Dijk, technisch adviseur bij Horos Klimaattechniek.

een installatie gerealiseerd die technisch volledig gelijkwaardig is aan wat er op dit moment bij nieuwbouw wordt geleverd”, vertelt Van Dijk. TERUGVERDIENTIJD Op verzoek maakt hij een eenvoudige rekensom met betrekking tot de terugverdientijd van twee van de gerenoveerde kasten. Met de upgrade van deze twee kasten samen wordt een energetische besparing gerealiseerd van naar schatting 6,25 kWh, wat op jaarbasis een besparing voor de gebouweigenaar zou betekenen van rond de 6500 euro - en daarbij gaat het nog maar om de helft van het hele gebouwsysteem. De terugverdientijd schat Van Dijk op rond de zes á zeven jaar. “De terugverdientijd was echter nooit het uitgangspunt voor deze aanpassingen”, zo benadrukt Van Dijk. “Zowel voor de opdrachtgever als voor ons stonden betrouwbaarheid en het realiseren van duurzaam comfort centraal. Bovendien kunnen we met dit project mooi aantonen dat het prima mogelijk is om de prestaties en efﬁcientie van een bestaande installatie sterk te verbeteren. Gebouweigenaren kunnen daarmee veel geld besparen: ze krijgen een lagere Total Cost of Ownership (energie en onderhoudskosten – red.) en vermijden de forse investeringen van een volledig nieuw systeem.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 29

Chris Zijdeveld:

‘De epc is een waanzininstrument’ Chris Zijdeveld verdiende ooit zijn sporen als wethouder in Schiedam, is voorzitter geweest van de Branchevereniging Warmtepompen en noemt zich tegenwoordig ‘kritisch’ PvdA-lid. Als voorzitter van stichting Passiefbouwen.nl heeft hij een uitgesproken visie op duurzaam bouwen. Volgens Zijdeveld zou de bouwsector moeten inzetten op goede casco’s en een zuid-oriëntatie van woningen, in plaats van zich blind te staren op een verlaging van de epc. TEKST: BAS ROESTENBERG

Wanneer is jouw passie voor ‘passief bouwen’ ontstaan? “Toen begin jaren ‘70 het rapport van de Club van Rome uitkwam, heb ik op

de TU Delft met een aantal medestudenten de studiegroep Wereldenergiehuishouding opgestart, om inzicht te krijgen in het belang van zonne-ener-

30 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

gie. Toen ik een paar jaar later wethouder in Schiedam werd, bezocht ik het jubileumcongres van de Internationale Vereniging voor zonne-energie. Ik dacht

Hoe ontwikkelt passief bouwen zich nu in Nederland? “Passief bouwen is de laatste jaren in opmars, het aantal Passief Bouwen-certiﬁcaten is aardig gegroeid. Door de terugslag in de bouw is er in 2014 wat stilstand opgetreden, maar de belangstelling is groot en door de jaren heen zit er een stijgende lijn in. De voordelen zijn onmiskenbaar: je bouwt woningen die door hun optimale ventilatie een gezonder binnenklimaat bieden. Ze blijven in de zomer bijna vanzelf koel en in de winter bijna vanzelf warm, en dat alles tegen geen of zeer beperkte meerkosten en in alle gevallen met lagere woonlasten. De argumenten zijn steekhoudend, maar we lopen tegen een muur van vooroordelen aan.” Welke vooroordelen bedoel je? “Er wordt bijvoorbeeld gezegd dat passiefhuizen hun warmte niet kwijt kunnen in de zomer en dus een airco nodig hebben. Dat is volstrekte onzin; een passiefhuis biedt passieve zomernachtventilatie. De ramen worden zo gesitueerd dat je doortrek door de woning krijgt en het ’s ochtends aangenaam koel is. Vervolgens zorgt de goe-

INTERVIEW

daar alles te gaan leren over manieren om zonne-energie actief in te zetten voor verwarming, maar tot mijn verrassing ging het vooral over passieve toepassingen: je kunt een gebouw zó neerzetten dat je de winterzon binnenlaat om te verwarmen en de zomerzon buiten houdt om alles koel te houden. Op zich niks nieuws; onze verre voorouders maakten al gebruik van die kennis, maar er kwam nu ineens een beweging op om passief bouwen op de agenda te krijgen. Toen ik terugkwam schreef ik er een nota over en kreeg ik toestemming van de gemeenteraad om elementen uit de passieve bouw toe te passen. In 1982 was ik medeverantwoordelijk voor een project voor tweehonderd - feitelijke passieve - huurwoningen, die in plaats van de in die tijd gebruikelijke 3000 m3 slechts 300 m3 gas voor verwarming gebruikten. Dat was een mooi succesverhaal, waarna we het concept verder hebben doorontwikkeld en een eigen energieprestatienormering hebben ingevoerd in Schiedam. Toen ik in 1994 afscheid nam als wethouder, bouwde die stad woningen die zonder meerkosten al uitkwamen op een epc van 0,6.”

“Stedebouwkundigen begrijpen het belang van de zuidoriëntatie van woningen helaas niet”.

de isolatie ervoor dat de woning niet opwarmt. Een ander vooroordeel is dat passief bouwen relatief duur is. Ook dat is onzin, mits je als architect gebruik kunt maken van een zuidoriëntatie die de hoogstaande zomerzon zoveel mogelijk buiten houdt. De ware ﬁjnproever gaat voor een oriëntatie die licht op het oosten is gericht, zodat je ook optimaal proﬁjt hebt van de winterzon, die je uiteraard wel binnen wilt laten. Stedebouwkundigen begrijpen het belang van die oriëntatie helaas niet.” Is dat geen papieren kostenplaatje? In de praktijk lijkt passiefbouw vaak duurder uit te pakken. “Als je zo goedkoop mogelijk passiefbouw wilt plegen, kies je voor houtskeletbouw of massieve wanden die je van buiten van isolatie voorziet en afwerkt met bijvoorbeeld steenstrips. Dat is veel goedkoper dan de klassieke methode waarbij je een spouwmuur hebt met een hoop isolatie ertussen. In Nederland kampen we echter niet alleen met onwetende stedenbouwkundigen, maar ook met rare esthetische eisen. Er moeten woonwijken worden gebouwd met een jaren ’30-uitstraling, en het gebruik van kunststof kozijnen is vaak verboden. Als je zulke eisen stelt, die ten koste gaan van de kwaliteit en kostprijs van het casco, moet je, zoals we dat in Rotterdam zeggen, met je plasje naar de dokter.”

Volgens sommige bouwbedrijven is het goedkoper om op ‘installatie’ in te zetten dan op ‘isolatie’. “Dat is een dwaling. Ooit introduceerde het toenmalige Bouwfonds Nederlandse Gemeenten de term ‘Rendabele Isolatiedikte’, waarbij isolatiekosten werden afgezet tegen de besparing die isolatie zou opleveren. Dat leidde tot waanzin zoals blokverwarming met ongeïsoleerde terreinleidingen, omdat het goedkoper was om warmteverlies te accepteren dan om fatsoenlijk te isoleren. Al die installaties zijn inmiddels buiten gebruik. Het is een visieloze manier van denken, omdat je een model baseert op het huidige kostenmodel en de huidige rentestand. Een woning bouw je voor tientallen jaren, misschien wel voor meer dan honderd jaar. Je moet de componenten die tijdens de bouw kunnen worden aangepast maar daarna lastig zijn te wijzigen dus zo goed mogelijk maken, want dan bouw je toekomstwaarde. Er is maar één goede weg, en dat is ervoor zorgen dat de energievraag van het casco zo laag mogelijk is, en vervolgens met een zo efﬁciënt mogelijke installatie in de resterende energievraag voorzien.” Hoe komt een PassiefHuis-certiﬁcaat tot stand? “Dankzij het vakgebied Bouwfysica kan de energievraag van een gebouw redelijk nauwkeurig worden voorspeld. We berekenen de energievraag van een

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 31

INTERVIEW “Bewoners rekenen zich vaak rijk aan de energie die pv-panelen leveren, terwijl hun huis in de winter wordt verwamd met behulp van kolencentrales.”

woning met een in Duitsland ontwikkeld programma waar we zelf een op bouwfysica gebaseerde correctie voor kleine woningen aan hebben toegevoegd. Om een PassiefHuis-certiﬁcaat te krijgen moet bij nieuwbouw sprake zijn van een maximale ruimteverwarmingbehoefte van 15 kWh/m2 en bij renovatiebouw van 25 kWh/m2. Voor een gemiddelde rijtjeswoning komt dat neer op 150 m3 gas in een nieuwbouwen 250 m3 gas in een renovatiewoning. Als een woningontwerp daar aan voldoet, geven we een ‘Ontworpon volgens’-certiﬁcaat af. Na het ontwerp wordt op de bouwplaats gecontroleerd of er gebouwd wordt zoals de tekeningen voorschrijven, dat is in Nederland helaas geen overbodige luxe. Na oplevering wordt een blowerdoortest uitgevoerd om ongewenste tocht uit te sluiten, de balansventilatie met wtw wordt gecontroleerd, en er worden infrarood-

“De overheid wordt steeds meer afhankelijk van externe bureaus met schreeuwlelijke beroepsadviseurs.”

foto’s gemaakt om te zien of de isolatie goed is. Als alles klopt, krijgt de woning het ‘Gebouwd volgens’-certificaat. We zijn erg tevreden over de methode; het label blijkt de werkelijkheid prima te reflecteren.” Je bent erg kritisch over de combinatie van een warmtepomp met pv-panelen. Vanwaar die weerstand? “Ik ben een enorme voorstander van het gebruik van pv-panelen. Waar ik echter bezwaar tegen maak, is dat ze als een aflaatbrief worden gebruikt. Als je ervoor kiest om matige isolatie te compenseren met een warmtepomp en pv-panelen, installeer je ten eerste een veel te grote warmtepomp. Ten tweede reken je jezelf rijk aan de energie die die pv-panelen leveren, terwijl er in de winter kolencentrales nodig zijn om je woning warm te houden. Als de overheid rondtoetert dat je netto-nulwoningen kunt maken door een slecht huis te behangen met pv-panelen, toont dat wel aan dat men de weg volledig kwijt is. Ik kom in gemeenten waarin zogenaamd netto-nulwoningen worden gebouwd door daken vol pv-panelen te gooien. Als ik dan vraag of ze ook aan zonnecollectoren hebben gedacht, krijg ik regelmatig het antwoord ‘dat doen we nu toch?’. Ze hebben geen benul van de technologie. Dat is erg jammer; aan 3 m2 zonnecollectoren heb je genoeg om 250 m3 gas te besparen, wat gelijk staat aan een energetisch vermo-

32 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

gen van 2500 kWh. Je moet 20 m2 panelen installeren om dat via pv voor elkaar te krijgen. We geven mensen een terugdraaiende meter, laten netbedrijven ploeteren met netproblemen, laten goedkope zomerstroom leveren en dure winterstroom afnemen, en de verrekening mogen de energiebedrijven omslaan over de andere gebruikers. Deze waanzin moet stoppen.” Eerder stelde je dat de tijd nog niet rijp is voor all-electric bouwen. Waarom vind je dat? “Dat ligt genuanceerder. Toen ik voorzitter was van de Branchevereniging Warmtepompen heb ik een roadmap geschreven waarin staat hoe we zo efﬁciënt mogelijk met energie om kunnen gaan. Bij woningverwarming moet je, zo luidde de conclusie, inzetten op de combinatie van kleine, decentrale gascentrales en goede warmtepompen. Op wijkniveau zou je inderdaad voor all-electric kunnen kiezen, maar dat werkt alleen als de casco’s optimaal zijn en je voor een heel goed warmtepompsysteem en eventueel zonnecollectoren kiest. Ik kom projecten tegen waarbij woningen een elektrische weerstandsverwarming hebben en bewoners zich rijk rekenen aan hun pv-panelen. Als je doorrekent hoeveel steenkool er dan in de winter moet worden gebruikt om die verwarming van energie te voorzien, is dat schrikbarend. Op de combinatie allelectric met elektrische weerstandsver-

Bij een passief gebouw ligt de nadruk in eerste instantie op extreem goede isolatie en een oriëntatie op het zuiden. Een passief gebouw heeft grote ramen aan de zuidkant en veel kleinere ramen aan de noordkant. Doordat de zon in de winter laag en in de zomer hoog staat, wordt zo gratis zonnewarmte benut in het stookseizoen en oververhitting in de zomer voorkomen. Door een bijzondere (balans)ventilatie-installatie wordt bij passief gebouwde huizen steeds even veel verse lucht ingebracht als vuile lucht wordt afgezogen. Daardoor kan de warmte van de verwarmde binnenlucht in het stookseizoen worden overgedragen aan de binnengebrachte frisse buitenlucht. Een passief gebouw heeft interne zonering: ruimten waar warmte gewenst is (zoals de woonkamer of kinderkamers), liggen aan de zuidkant, terwijl ruimten die warmte produceren of geen warmte nodig hebben (trappenhuizen, bergplaatsen, garages) aan de noordkant zijn gesitueerd. (bron: Passiefbouwen.nl)

“Ik ben een enorme voorstander van pv-panelen. Waar ik bezwaar tegen maak, is dat ze als aﬂaatbrief worden gebruikt”.

warming moeten sancties staan; in ieder geval uitsluiting van de gemeenschap van verstandige mensen.” Wat vind je van het argument dat je met een warmtepomp ook kunt koelen? “Je ziet regelmatig bronsystemen die zo krap zijn bemeten dat ze in de zomer moet worden geregenereerd door de warmtepomp. Dat geeft projectontwikkelaars kans om de smoes op te hangen

dat bewoners comfortabele koeling cadeau krijgen. De warmtepompsector heeft zich blind gestaard op de mogelijkheid van zomerkoeling. Op zich begrijpelijk, warmtepompen zijn duur en door er koeling mee te beloven, biedt je de eindgebruiker meer waar voor zijn geld. Het gevolg is echter dat je nodeloos ingewikkelde installaties met een uitgeklede bron krijgt. Bij een goed woningontwerp heb je in Nederland helemaal geen actieve zomerkoeling nodig.”

Je noemde de epc net. Waarom houdt de overheid vast aan deze norm, terwijl er zoveel kritiek op is? “De epc is een waanzin-instrument waarmee je slechte isolatie bijvoorbeeld kunt compenseren met pv-panelen. Maar eigenlijk zorgen alle methoden - zoals ook Breeam - waarbij cijfertjes aan een pand worden gekoppeld, ervoor dat het echte nadenken gewoon stopt. Het is dan ook bizar dat minister Blok die hele epc niet gewoon afschaft. De oorzaak van het feit dat de overheid er aan vasthoudt is ‘job rotation’. Ooit verstonden mensen op de ministeries hun vak, maar door baanroulatie komen ze in functies terecht waarvoor ze de expertise missen. Het gevolg is dat de overheid afhankelijk wordt van externe adviesbureaus met schreeuwlelijke beroepsadviseurs die alleen de bouwpraktijk kennen van het grachtenpand waarin ze hun dure adviesnota’s in elkaar zetten. Dat zorgt ervoor dat de overheid soms dwaze opvattingen huldigt.” WP

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 33

INTERVIEW

Passiefbouw

Welke toekomst zie jij voor de warmtepomp? “In de basis zijn een warmtepomp en een koelkast elkaars gelijke. Als je ziet hoe de koelkastindustrie enorm betrouwbare apparaten produceert die voor een habbekrats te koop zijn, is er ook een enorm marktpotentieel voor de warmtepomp, mits hij goed wordt doorontwikkeld en de magie er een beetje wordt afgehaald. Een warmtepomp is een heel eenvoudig product. De branche concentreert zich enerzijds te veel op de mogelijkheid om met een warmtepomp te koelen, en anderzijds op rekenmethodes die niets over de werkelijke prestaties zeggen. Het is een spookbeeld dat mensen je product kopen omdat het de epc (energie prestatie coëfﬁciënt -red.) verlaagt zonder dat je er energie mee bespaart. Van dat type kortetermijndenken moeten we af zien te raken. Overigens zal een echte warmtepompdoorbraak pas op de langere termijn plaatsvinden. Als we nu woningen gaan bouwen met hele goede casco’s en een klein gasketeltje en ondertussen de warmtepomp doorontwikkelen tot een betaalbaar alternatief, dan kan de warmtepompsector over een jaar of tien a vijftien mooi inspringen op de eerste vervangingsvraag van die ketels.”

‘Investeren in inzicht’

Najaarsbijeenkomst BodemenergieNL Het beheer en onderhoud van bodemenergiesystemen moet beter. Daarover waren alle aanwezigen het eens, tijdens de drukbezochte najaarsbijeenkomst van BodemenergieNL op 4 december in Houten. Als mogelijke oplossingen werden aangedragen: prestatiegericht onderhoud, meer regelgeving, monitoren, en zorgen voor samenhang tussen boven - en ondergrond. “We zijn toe aan innovatie.” TEKST: JAAP VAN EKERIS

Vijf sprekers, vijf verschillende onderwerpen. Maar de rode draad was duidelijk: er is nog veel te winnen bij het beheren en onderhouden van wko-systemen. Scheidend BodemenergieNLvoorzitter Guido Bakema zei het in zijn slotwoord zo: “Zijn we het braafste jongetje van de klas en schieten we onszelf in de voet? Of kunnen we de situatie uitnutten? Als we niets doen, ontstaat er misschien een vlucht richting andere duurzame technieken. Laten we proberen het slimste jongetje te zijn en een zinvolle bijdrage leveren aan de energietransitie.” KLOOF Ed Rooijakkers van Halmos Adviseurs

liet in een graﬁek het energiegebruik door de jaren heen zien, en het gebruik per sector. “We verspillen net zoveel duurzame energie als we opwekken in de gebouwde omgeving”, concludeerde hij. “Ik vind dat vreemd.” De adviseur vroeg zich af waarom warmte- en koudeopslag zo negatief in het nieuws is. Zelf ziet hij genoeg uitdagingen: “Zelfs een matig functionerende wko met warmtepomp presteert 3,5 keer beter dan een gewone cv-ketel.” Hij opteert voor het anders ontwerpen, onderhouden en beheren van bodemenergiesystemen. Wat het eerste betreft stelde hij dat je behalve op capaciteit ook op energievraag moet ontwerpen. Dat vereist kennis, ervaring en

34 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

inzicht. Een optimaal ontwerp is niet statisch maar dynamisch, en het is maatwerk. Volgens Rooijakkers gaapt er bij het product wko een kloof (chasm) tussen de early adopters, oftewel de visionairs, en de early majority (pragmatici). Standaardisatie en certiﬁcering lossen dat gat niet op: ‘Certiﬁcering regelt slechts de ondergrens, aan de bovengrens is nog veel werk te doen’. SIGARENKISTJE Edwin Normann, bedrijfsleider duurzame energieprojecten bij Wolter & Dros, gebruikte woorden van gelijke strekking. “We zitten in een dalletje”, zei hij. En dus wordt het tijd voor een andere aanpak. Vernieuwing en innovatie is no-

MONITOREN Bij wko/kwo-specialist Hydreco spreken ze liever niet over wko maar over kwo. “De K voorop, want die biedt het hoogste rendement”, zei Teamleider Exploitatie Nard Hoefnagels, waarna hij een betoog hield over het belang van monitoren bij beheer en onderhoud. “Monitoren - ‘realtime’ of ‘trend’ - is het bewaken van meetwaarden ten opzichte van de norm om uitzonderingen te signaleren. Zo controleer je of het systeem wel juist werkt, je bespaart er geld mee en je voorkomt boetes door het overschrijden van grenswaarden. Monitoren kan met GBS, Excel, een energiemanagement-pakket of een BI tool.” Hij sloot af met een stelling: Investeren in inzicht verdient zich meer dan terug. FORMULE Rik Molenaar van ingenieursbureau Techniplan Adviseurs begon en eindigde met een formule die iedere installateur bekend in de oren zal klinken: Q = m *C *ΔT. Bij bodemenergiesystemen gaat het om het totaalplaatje, betoogde hij. Of, met andere woorden: zorg tijdens de exploitatie voor samenhang

doceerde Molenaar. “Het grondwater heeft een temperatuur van vijftien graden Celsius. Het is één grote warmtebron, de hele winter door. De koude-invang in drie maanden bedraagt 1.500 MWh (80 m3/h Maaswater, 750 kW).”

Edwin Normann van Wolter & Dros pleit voor prestatiegericht onderhoud van wko’s.

tussen boven- en ondergrond. “Q = warmtehoeveelheid, m = massa, C = soortgelijke warmte, deltaT = temperatuursverandering. De C kun je niet veranderen. Die andere drie wel.” Doel van deugdelijk beheer en onderhoud is het systeem langdurig binnen de ontwerpspeciﬁcaties te laten functioneren. Onder beheer valt onder meer goede monitoring en registratie. Preventief en correctief onderhoud zijn gewenst. Molenaar, specialist bodemenergie, noemde een paar problemen bij onderhoud waar je mee te maken kunt krijgen: een uitgeputte warme bron (te lage temperatuur naar gebouw: comfortklachten), teveel waterverplaatsing, setpointverstelling van de aanvoertemperatuur voor de cv (leidt tot comfortklachten). Hij vertelde over het project Maastoren Rotterdam. De ruim 160 meter hoge Maastoren, op de Kop van Zuid, gebruikt oppervlaktewater voor verwarming en koeling. Oppervlaktewater kan het rendement van wko’s verbeteren,

MASTERPLAN Peter Centen pleitte voor ‘nog wat meer regelgeving en vernuft’. De technisch directeur van de Nathan Group, leverancier van duurzame producten op het gebied van verwarmen en koelen, hield een interessant verhaal over warmtepompsystemen met verticale bodemwisselaartechnieken. “We zijn op weg naar een energie-nulsituatie, dat kan niet anders. Afgelopen jaar hadden we in dit land een afname van 65 procent in systemen met verticale technieken. Daar word je niet vrolijk van. Ik voorzie een massale vlucht richting lucht/watertechnieken in de woningbouw. Maar dat is geen oplossing voor het energievraagstuk. Mijn advies voor grote projecten op dit vlak: maak een Masterplan voor de gehele bodem van en rondom het project.” Hij vroeg zich af of we er wel goed aan doen een SPF in te stellen. “De Seasonal Performance Factor, die het rendement meet van een warmtepomp, is voor de individuele warmtepomp in de woningbouwsector erg kostbaar vanwege externe meet- en registratieapparatuur. Verder liggen de meetnauwkeurigheden absoluut niet vast en is de SPF erg afhankelijk van gebruikersgedrag.” Tot slot wees Centen op de goede toekomstperspectieven van elektrische warmtepompsystemen met bodemenergie. Hij somde op: hoog rendement, toekomstbestendig, onderhoudsvriendelijk, geluidsarm, comfortverhogend en EPG-/E-labelvriendelijk. WP

Branchevereniging BodemenergieNL is de branchevereniging voor bedrijven en organisaties die bodemenergiesystemen (zowel open als gesloten) ontwerpen, realiseren en exploiteren. Tweemaal per jaar houdt de vereniging een themamiddag, waarbij een actueel thema onder de loep wordt genomen. Experts en/of ervaringsdeskundigen verzorgen een inleiding over het onderwerp. De bijeenkomsten zijn toegankelijk voor leden en externe partijen. www.bodemenergienl.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 35

BODEMENERGIE

dig. Maar hoe doe je dat? Normann gelooft in prestatiegericht onderhoud van wko’s. “Prestatiecontracten kunnen een belangrijke rol spelen in de problematiek waar het hier over hebben.” Hij kwam met een mooie anekdote over Sony. Op een dag, ergens in de jaren vijftig van de vorige eeuw, vergaderde de directie van het elektronicabedrijf over de toekomst van de transistor, op dat moment de nieuwste technologie. De directeur haalde een sigarenkistje tevoorschijn en zei: “Zo groot wordt onze volgende radio.” Ambitie in combinatie met technologie brengt innovatie, verduidelijkte Normann. “De ambitie om energie te besparen, in combinatie met de technologie voor het winnen van drinkwater heeft ons warmte- en koudeopslag in de bodem gebracht. Nu zijn we opnieuw toe aan innovatie: voor adequaat beheer en onderhoud van de wko.” De afgelopen vijftien jaar bleven de prestaties vaak ver onder de verwachting, stelde Normann. De optimale prestatie van een installatie wordt bepaald door meer factoren. Doorslaggevend blijkt de afstemming van het systeem op omgevingsfactoren; die moet je in balans brengen en houden.

Warmtepomp beteugelt energiegebruik van zandzuiger Het is geen alledaagse combinatie: een stoere zandzuiger met aan boord een duurzame lucht/water-warmtepomp. De Ecodan-warmtepomp vervangt aan boord van de Rotterdam-58 de weinig duurzame elektrische radiatoren die voorheen voor verwarming zorgden. De vermogensmeter op de brug slaat daardoor veel minder ver uit. TEKST: RICHARD MOOI

Rotterdam-58 De Rotterdam-58 is een elektrische, geluidsarme zandzuiger die via een drijvende leiding is gekoppeld aan de zandklasseerinstallatie Rotterdam 55. De Rotterdam-58 voedt deze drijvende zandscheidingsfabriek met zand uit de zandwinplas Over de Maas. De zandzuiger heeft twee centrifugaal-zandpompen aan boord en ook nog een zuigpomp om het zand vanaf de bodem omhoog te krijgen. Een perspomp transporteert het zand door een rubberen leiding naar de klasseerinstallatie. De Rotterdam-58 heeft geen dieselmotoren of dieselgeneratoren aan boord, maar krijgt zijn spanning via een hoogspanningskabel vanaf de verwerkingsfabriek.

Sinds kort is het behaaglijk warm aan boord van de zandzuiger Rotterdam-58, eigendom van Dekker Grondstoffen. Met reusachtige zandzuigers en drijvende verwerkingsfabrieken onttrekt het bedrijf bouwstoffen als zand en grind uit grote zandwinplassen. Dekker vroeg Duurzaam Opgewekt om eens te kijken naar de efﬁciëntie van de elektriciteitsopwekking op de zandwinlocatie Over de Maas bij Dreumel, de thuislocatie van de Rotterdam-58. Duurzaam Opgewekt adviseert, ontwerpt, installeert en onderhoudt duurzame installaties. Zo viel het oog op de twaalf weinig efﬁciënte elektrische radiatoren aan boord van deze zandzuiger, aldus projectleider Joris Oosterveer. “Eén kilowatt aan elektriciteit is één ki-

lowatt aan warmte met een COP van 1.” Omdat aan boord alleen elektriciteit beschikbaar is die via een kabel vanaf de nabijgelegen verwerkingsfabriek wordt aangevoerd, zag Duurzaam Opgewekt mogelijkheden om met een warmtepompsysteem de efﬁciëntie ﬂink te verhogen. SPLIT-AIRCO Duurzaam Opgewekt besloot het warmtepompsysteem Ecodan van Mitsubishi Electric voor te stellen bij de opdrachtgever, die akkoord ging met de begroting. Oosterveer vergelijkt de werking van Ecodan met een groot uitgevallen split-aircosysteem. Vanuit de buitenunit gaat het oververhitte gasvormige koudemiddel naar de condensor.

36 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

“Dat is een TegenStroomApparaatwarmtewisselaar waarmee we warm water maken.” De gekozen warmtepomp heeft een vermogen van 22,4 kW. Dat is voldoende om niet alleen de stuurhut te verwarmen, maar ook de technische ruimtes. Dat laatste is overigens niet altijd nodig. De transformatoren en elektromotoren geven veel warmte af, zodat verwarming tijdens bedrijfsuren vaak overbodig is. Sterker nog: er zijn zelfs grote ventilatoren aanwezig om de warmte het grootste deel van de tijd af te kunnen voeren. “Door de week hoef je dus alleen de stuurhut en het toilet te verwarmen”, vertelt Oosterveer. Alleen in het weekeinde en buiten bedrijfstijden hoeven alle radiatoren warmte af te geven, zo verwacht hij.

BESPARING De buitenunit kreeg een plek vlakbij de stuurhut. Het bordes is een stukje verlengd, vertelt Oosterveer. De leidingen met koudemiddel komen in de ondergelegen technische ruimte binnen, waar de warmtewisselaar en het buffervat zijn geplaatst. Monteurs van Duurzaam Opgewekt hebben dat gedaan. Zij geven aan geen problemen te hebben ondervonden bij het leggen van de cv-leidingen. Hoe groot de besparing precies uitvalt is lastig aan te geven. Van de elektrische radiatoren werd het jaarlijkse energiegebruik niet apart gemeten. Van de machinist kreeg Oosterveer echter bemoedigende reacties nu de wijzers van de vermogensmeter veel minder ver uitzwaaien. “Ik begrijp dat er nu tussen de 3 en 6 kW aan piekvermogen wordt afgenomen, voorheen was dat minstens het dubbele. Het brandstofverbruik voor de stroomopwekking wordt hierdoor sterk gereduceerd.” WP

KIES AQUAREA WARMTEPOMPEN

Dankzij hun uitzonderlijk rendement zorgen de Panasonic AQUAREA warmtepompen voor zeer grote energie- en milieubesparingen. AQUAREA maakt deel uit van een nieuwe generatie lucht/water warmtepompsystemen welke gebruik maakt van de energiebron (buitenlucht) voor het verwarmen en koelen van de woning en om sanitair warm water te produceren. De AQUAREA warmtepomp heeft een maximale COP van 5.00, dit houdt in dat 80% van de energie uit de buitenlucht wordt onttrokken. Dit is een grote besparing op het energieverbruik ten opzichte van uw conventionele elektrische verwarming of HR gasketel. De AQUAREA warmtepomp is de ideale oplossing voor uw all-electric woning.

High

Environmentally

efficiency heating

friendly

Down to

Boiler

Solar

Domestic

refrigerant

-20 ºC in

connection

hot water

heating mode

panels connection

R410A

OUTDOOR TEMPERATURE

RETROFIT

SOLAR KIT

DHW

Internet

Control

COP MAXIMUM EFFICIENCY

Ready

CONNTROLL YOUUR HEEATT PUMPP FROM M ANYYWHERE

TIIOON NAL

Om te voorkomen dat de radiatoren in de technische ruimtes openstaan terwijl ook de ventilatoren draaien, maakte Duurzaam Opgewekt een koppeling. Zodra de ruimtethermostaat de ventilatoren aanstuurt, gaat er ook een signaaltje naar een motorgestuurd ventiel dat de watertoevoer naar een aantal radiatoren blokkeert. Zo zijn er drie verwarmingzones gecreëerd, legt Oosterveer uit. “Radiatoren voor het linkerdeel, het rechterdeel en de stuurhut.” In totaal zijn er dertien radiatoren aan de warmtepomp gekoppeld. De maximale aanvoertemperatuur is ingesteld op 55°C op basis van een weersafhankelijke regeling. De Ecodan kan maximaal 60°C afgeven en is daardoor ook geschikt voor tapwaterbereiding, wat overigens op de Rotterdam-58 niet nodig is. “Het is een LTV-systeem. We hebben overgedimensioneerde radiatoren geïnstalleerd. Hetzelfde vermogen is teruggeplaatst, wat betekent dat de radiatoren wel wat groter zijn dan de elektrische radiatoren die er hingen.”

VOOR ECHTE ENERGIEBESPARINGEN

De Ecodan is het lucht/water-warmtepompsysteem van Mitsubishi Electric voor woningen en kleine utiliteit. Het systeem werkt met een buitenunit (verdamper/compressor) en een binnenunit met de verdamper. In de binnenunit geeft het koudemiddel zijn warmte af aan het cv-water. Een driewegklep kan het cv-water ook naar een boiler sturen. Door de zogenoemde Zubadan-techniek is de warmtepomp in staat om ook bij lage buitentemperaturen te verwarmen tot 60°C. Zubadan is gebaseerd op zogeheten ﬂash-injectie, de techniek waarbij koudemiddel rechtstreeks in de compressor wordt gespoten waardoor een hogere temperatuursprong mogelijk is, zonder elektrische naverwarming. Het verwarmingsvermogen van de gebruikte buitenunit aan boord van de Rotterdam-58 bedraagt 22,4 kW. Het koelvermogen, dat bij dit project overigens niet wordt benut, bedraagt 18 kW. De Ecodan kan ook in een hybride opstelling met een cv-ketel functioneren.

PROJECT

Ecodan

INTERNET CONTROL

Panasonic Benelux Europalaan 30, 5232 BC ‘s-Hertogenbosch

www.aircon.panasonic.eu WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 37

KENNIS

"HFOEB U N KBOVBSJ Klimaatvak Locatie: Gorinchem Informatie: www.evenementenhal.nl GFCSVBSJ Cursus: â€˜EPC 0,4, energieneutraal of nul-op-de-meter?â€™ Locatie Bodegraven Informatie: www.dwa.nl U N GFCSVBSJ Bouwbeurs Locatie: Utrecht Informatie: www.bouwbeurs.nl U N GFCSVBSJ Heating and cooling in the European energy transition Locatie: Brussel. Informatie: http://heating-and-cooling-in-europe.eu U N GFCSVBSJ European Nearly Zero Energy Buildings Conference Locatie: Linz (Oostenrijk) Informatie: www.wsed.at U N NBBSU Batibouw Locatie: Brussel Informatie: http://batibouw.be U N NBBSU ISH Locatie: Frankfurt. Informatie: http://ish.messefrankfurt. com U N NBBSU ATMOsphere Europe Locatie: Brussel Informatie: www.shecco.com NBBSU U N BQSJM Building Holland Locatie: Amsterdam Informatie: www.buildingholland.nl NFJ EHPA Forum Locatie: Brussel Informatie: http://forum.ehpa.org

ISH: â€˜Comfort ontmoet technologieâ€™ Van 10 tot en met 14 maart 2015 vindt in Frankfurt am Main de ISH plaats; een vakbeurs voor de sanitair-, energie-, koelen klimaatindustrie. Behalve een beursvloer met talloze stands (de vorige editie telde bijna 25.000 exposanten - waaronder overigens ook veel warmtepompleveranciers) biedt de ISH een interessant inhoudelijk programma. Dit programma is binnenkort in te zien op de website van de beurs, http://ish.messefrankfurt.com. De belangrijkste onderwerpen de tijdens het programma aan bod komen, zijn gebundeld in â€˜foraâ€™: t 5FDIOPMPHZ BOE &OFSHZ GPSVN -PDBUJF (BMMFSJB )

Bij de presentaties in dit cluster wordt ingegaan op ontwikkelingen rond hoogefďŹ ciente verwarmingstechnologie. Via informatieborden, lezingen en documentaires wordt bijvoorbeeld aandacht geschonken aan condensingtechnologie en de toepassing van brandstofcellen. Alle belangrijke energiedragers die in de verwarmingsmarkt worden toegepast, passeren de revu: gas, olie en elektriciteit, en daarbij wordt eveneens aandacht besteed aan hernieuwbare energie. In dat kader zal ook informatie worden gedeeld over hybride systemen waarbij fossiel en hernieuwbaar samen worden ingezet. t "JS $POEJUJPOJOH 'PSVN -PDBUJF )BMM ':/

Het centrale thema tijdens het Air-Conditioning Forum tijdens de ISH 2015 luidt: â€˜De Ecodesign-richtlijn in relatie tot airconditioning en klimaatbeheersing in de bebouwde omgevingâ€™. Onder deze noemer worden drie hoofdontwerpen besproken, waarbij met name de aangescherpte Ecodesign-richtlijnen centraal staan: 1. Ventilatoren en blowers 2. Ventilatie in woongebouwen: 3. Centrale ventilatie in woongebouwen t %FNPHSBQIZ BOE &OFSHZ -PDBUJF )BMM $

Tijdens het evenement â€˜Demography and Energyâ€™ wordt ingegaan op het belang van aanpassingen in sanitair, verwarming en airconditioning voor levensloopbestendigheid en energie-efďŹ ciĂŤntie van woningen. Hierbij wordt onder andere aangetoond hoe woningen aan de hand van installatietechnische oplossingen kunnen voldoen aan het speciďŹ eke wensenpakket van ouderen. Alle presentaties worden simultaan vertaald in het Engels of Duits. Het exacte programma inclusief sprekerstijden was ten tijde van schrijven helaas nog niet beschikbaar. Op korte termijn is dit overzicht echter wel te raadplegen, op de website van de ISH: http://ish.messefrankfurt.com

38 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Op 28 mei 2015 vindt voor de achtste keer het European Heat Pump Forum van de EHPA plaats. De locatie van deze editie van dit warmtepompcongres is het congresgebouw The EGG in hartje Brussel. Over het programma van het Forum is nog heel veel bekend; zo staan er ook nog geen sprekersnamen vast. Wel heeft de EHPA een aantal onderwerpen bekendgemaakt die tijdens het event zullen worden besproken. Het gaat daarbij onder andere om energie-efﬁciëntie als aanjager van economische groei, de energiezekerheid van duurzame verwarming en koeling, de terugdringing van broeikasgassen, de combinatie van smart grids en warmtepompen, en de manier waarop duurzame technologie lokale werkgelegenheid kan creëren. Verder zal er in het bijzonder worden ingegaan op industriële warmtepompen; een toepassingsgebied waar de afgelopen jaren veel ontwikkeling in heeft plaatsgevonden. Informatie over toegangsprijzen en de wijze van aanmelden is te vinden op de website http://forum.ehpa.org. Wie zich vóór 31 maart als bezoeker registreert, krijgt een aanzienlijke korting op de toegangsprijs.

Atmosphere Europe Op 16 en 17 maart 2015 vindt in het Crowne Plaza Le Palace Hotel in Brussel Atmosphere Europe plaats. Bij dit congres staat de toepassing van natuurlijke koudemiddelen - zowel in koeltechnische installaties als warmtepompen - centraal. De belangrijkste thema’s op het programma zijn: t F-Gassenverordening: status en update t Reactie op de F-gassenverordening, van de belangrijkste spelers op de markt t Ecodesign- en ISO-normen-update t Nationale maatregelen en prikkels voor natuurlijke koudemiddelen t Markt / data collection / trends sessie t Retailer en eindgebruikers panels (incl. nieuwe retailers en eindgebruikers uit de hele wereld) t Technologie Case Studies Meer informatie vindt u op de website van Atmosphere: www.atmo.org

RCC K&L THEMADAG:

COMPRESSOREN 18 maart 2015 | NBC Nieuwegein

Tijdens de themadag ‘Compressoren’ laten experts hun licht schijnen over de kenmerken van verschillende compressortypen. Welke rendementsproblemen doen zich voor bij zuiger-, scroll- en schroeftechnologie, hoe wordt de efficiënte werking van een compressor gewaarborgd en welke innovaties zijn er ten aanzien van bestaande ontwerpen? Vier sprekers gaan hier dieper op in aan de hand van een technische benadering en klantervaringen uit de praktijk.

PROGRAMMA 15.30 - 15.45 Opening door dagvoorzitter 15.45 - 16.10 Rendementen/problemen verschillende typen (zuig, schroef, scroll) 16.10 - 16.35 Ontwikkeling van een volledig nieuw compressortype: hoe vermijd je de problemen zoals besproken in sessie 1? 16.35 - 17.00 Als eenmaal de juiste keuze is gemaakt: hoe borg je het rendement van de bestaande compressor? (onderhoud, revisie) 17.00 - 18.00 Broodmaaltijd en warme snacks 18.00 - 18.25 Praktijklessen i.c.m. klantvragen 18.25 - 19.00 Afrondende discussie onder leiding van de dagvoorzitter 19.00 Borrel

€50IN,-G T

KOR Regulier tarief: €149. Leden van KNVvK en abonnees van RCC K&L ontvangen € 50 korting en betalen slechts € 99,-

SCHRIJF JE NU IN OP:

WWW.KOUDEENLUCHTBEHANDELING.NL

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 39

KENNIS

28 mei 2015: Achtste EHPA Forum

PRODUCT NIEUWS

Masker voor veilig werken bij R290 een concentratie van 10 procent LEL (Lower Explosion Limit) en geeft onderhoudstechnici daardoor voldoende tijd om passende maatregelen te treffen. Het masker is klein en lichtgewicht, heeft een unieke ergonomische vormgeving, kan bediend worden met één hand (ook met werkhandschoenen) en heeft een akoestisch, visueel en trilalarm. Het beschermmasker is verkrijgbaar in diverse conﬁguraties waaronder een LEL/O2 uitvoering. www.scottsafety.com

R290: Een milieuvriendelijk koudemiddel met 100 procent propaangas. Dat is een kleurloos en reukloos gas, dat bij lekkages branden explosiegevaarlijk is. Omdat propaan geurloos, kleurloos en zwaarder dan lucht is, kan een mens op eigen waarneming onmogelijk constateren of er sprake is van een onveilige werkplek. En koudemiddel R290 bestaat uit 100 procent propaangas. Bij lekkage is er dus kans op brand en explosie. Het masker Scott Protégé, uitgevoerd met LEL-sensor, waarschuwt bij

Officiële Eurovent certificatie voor Samsungs DVM S Het Samsung’s DVM S assortiment kenmerkt zich ook bij lage temperaturen door hoge COP’s, zo blijkt uit onderzoek van Eurovent. De organisatie certificeerde deze lucht en water-warmtepompsystemen en warmteterugwinningssystemen. DVM S maakt gebruik van de door Samsung ontwikkelde inverter-tweetrapstussengasinjectiecompressor. Deze technologie zorgt voor een boost op het rendement van het systeem. Samsungs DVM S bevat alleen variabele invertercompressoren. Hierdoor wordt een minimale hoeveelheid energie gebruikt: beide compressoren opereren namelijk in hun eigen werkingsgebied,

met een gelijk aantal werkingsuren. Door deze werking presteert het systeem op zijn meest efficiënte wijze. Eurovent is de onafhankelijke Europese belangenorganisatie voor de HVAC branche. Om eerlijke concurrentie binnen de klimaatbranche te beogen, heeft zij een certificeringsprogramma ontwikkeld, waarin zij de door de producent gepubliceerde specificaties controleert en toetst aan de geldende Europese normen. Het Eurovent certificatie is voor adviseurs, architecten en installateurs een garantie voor betrouwbare apparatuur. www.samsung-airco.nl

Thermostaat in design van glas

Voor haar serie vloerverwarmingssystemen Teceﬂoor, introduceert Tece een nieuwe serie wandthermostaten. Het ontwerp is gemaakt door NOA

Intelligent Design te Aken. Het glazen design is afgestemd op andere producten van Tece, zoals de bedieningsplaten Teceloop, de spoeltechniek

40 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Tecelux en de douchegoten Tecedrainline. De nieuwe thermostaat heeft een diameter van 105 mm en een diepte van 27 mm. Hij kan direct op een wand of op een inbouwdoos aangesloten worden. De 3 mm dikke voorplaat van glas is in het oranje, wit en zwart te leveren. Talrijke functies zijn geïntegreerd, zoals onder andere de change-over functie voor omschakeling tussen verwarmen en koelen. Naast de thermische regeling is een pulsbreedte modulatie geïntegreerd. Het basislichaam van de thermostaat is leverbaar in drie uitvoeringen. Voor 1 x 230 V verwarmen, voor 1 x 230 V verwarmen/koelen en draadloos voor verwarmen/koelen. www.tece-consumenten.nl

Trane breidt het assortiment koelmachines voor de Nederlandse markt uit met een uitgebreide lijn multipijps ofwel vierpijps koelmachines die gelijktijdig kunnen voorzien in warm en gekoeld water.

De vierpijps koelmachines– de CMAA (met scrollcompressor) en de RTMA (met schroefcompressor) – zorgen voor balans tussen vraag en aanbod van systemen voor verwarming en koeling. De vierpijps koelmachine is bijzonder geschikt voor landen met zachte winters en prima inpasbaar in gebouwen met een verwarmingssysteem dat is ontworpen voor gebruik van laagtemperatuur-radiatoren of vloerverwarming waarbij gebruik wordt gemaakt van warmwater met een temperatuur tussen 35 en 50 graden Celsius.

BEWIJST: LOW-H2O RADIATOR OP LAGE EN HOGE

In plaats van een traditionele koelmachine plus een boiler hoeft nu alleen dit multi-pijps systeem te worden geïnstalleerd. Het jaarlijkse energieverbruik van multi-pijps systemen is lager dan dat van vergelijkbare conventionele systemen. Dat is mede te danken aan het gebruik van hernieuwbare energie in de warmtepompmodus. Dynamic Logic Control-technologie is geïntegreerd – een elektronische regelaar verzekert een stabiele werking door het differentiaal van de temperatuur van het intredende water te beheersen op basis van het toerental. Er zijn zeventien nieuwe multi-pijps koelmachines voorzien van scrollcompressoren en negen hebben een schroefcompressor, variërend van 50 tot 810 kW. Samen vormen zij één van de meest uitgebreide productlijnen op de markt. www.trane.com

DE WARM TEPOM P RADIA TOR!

WATERTEMPERATUUR

hoogste

EPC reductie

De zuinigste radiator van Nederland!

www.

.nl

WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL JANUARI 2015 WP 41

PRODUCT NIEUWS

Nieuwe multipijpssystemen van Trane

GASTCOLUMN

Eisen bodemenergie: opmaat naar echte besparing Al weer een aantal jaren geef ik les in de techniek van bodemenergiesystemen voor de opleiding Hogere Installatie Techniek. Ik begin de lessen vaak met de vraag: Wat is ongeveer het energiegebruik van een goed kantoorgebouw? Het is verrassend dat maar weinig cursisten daar dan een goed antwoord op weten te geven. Het voorgaande is een demonstratie van het feit dat men meer bezig is met het maken van systemen, dan met het beheersen van de energiekosten. In de huidige ontwerppraktijk wordt vaak ontworpen op de maximale (energie)vraag. Daarbij hoort bij duurzame maatregelen dan ook een hoge energiebesparing. Als de energievraag dan ‘meevalt’ en lager is, wordt minder energie gebruikt en is ook de besparing uiteraard lager. De klant kan dan teleurgesteld zijn. De teleurstelling is echter niet terecht. De feitelijke energiekosten zijn lager bij lagere energievraag. Een bodemenergiesysteem kan weliswaar verwarming en koeling duurzaam opwekken, maar het kan niet de energievraag bepalen. De energievraag wordt grotendeels bepaald door de eigenschappen van het gebouw, het gebruik ervan en de invloed van de seizoenen. Vanaf 1 oktober 2014 dienen marktpartijen die met Bodemenergie bezig zijn daarvoor gecertiﬁceerd te zijn conform de BRL 11000 en 6000-21. Daarbij dienen er ook afspraken gemaakt te worden over de energieprestatie van het systeem. Deze ontwikkeling kost extra geld en inspanning. Voor het vastleggen van prestaties dienen namelijk meters geplaatst en rapportages gemaakt te worden. We kunnen dat als negatief kwaliﬁceren. Het kan echter goed helpen om de techniek beter te verbinden met de wensen en verwachtingen van gebruikers en beter het energiegebruik te beheersen. De BRL-systematiek wordt gebruikt om op basis van een met de gebruiker overeengekomen energiebehoefte de energieprestatie van het Bodemenergiesysteem te bepalen. Het is daarbij zinvol om meerdere energiescenario’s te beschouwen. Het moet duidelijk zijn dat de besparing en de energieprestatie per scenario verschillen. Het systeemontwerp zal onder de verschillende scenario’s goed moeten presteren en kunnen voldoen aan de weten regelgeving. Het resultaat is dat verwachtingen van de energieprestaties van een bodemenergiesysteem beter worden gecommuniceerd en vastgelegd. De BRL-methodiek wordt bij conventionele systemen (nog) niet wettelijk geëist. De werkwijze biedt echter de mogelijkheid beter af te stemmen op de wensen van de klant. Het is ook duidelijker waar de verantwoordelijkheden liggen. De klant kan de energievraag beperken, het energiesysteem kan duurzaam opwekken. In feite zou deze werkwijze ook prima kunnen worden gebruikt voor conventionele systemen. Immers: waarom zou een duurzaam systeem prestaties moeten aantonen en een conventioneel systeem niet? Zo kunnen de eisen die gesteld worden aan bodemenergiesystemen een opmaat zijn voor een substantiële reductie van de energiebehoefte voor ons comfort in de gebouwde omgeving.

Henk Broekhuizen Installect Advies

42 WP JANUARI 2015 WWW.VAKBLADWARMTEPOMPEN.NL

Henrad Softline Eco

BEHAAGLIJKE WARMTE MET LAGE

TEMPERATUREN

Softline Eco, dé ideale radiator bij laagtemperatuurverwarming De Softline Eco radiator is dé ideale radiator in combinatie met een modern lage temperatuurverwarmingssysteem. Zeker wanneer vloerwarming niet mogelijk of wenselijk is. De voeding kan op lage temperatuur gebeuren en dat is precies waar deze radiator z’n waarde bewijst. Dankzij de snelle opwarming reageert de Softline Eco onmiddellijk, zelfs bij lage temperaturen. Bewezen zuiniger, een behaaglijke stralingswarmte én bovendien EPC reducerend.

Kijk voor meer informatie op www.henradsoftline.nl/eco

%F 3BEJBUPS

Authorized dealer

Energieneutraal wonen met onze Ecodan warmtepomp-concepten Mitsubishi Electric creëert meerwaarde door samenwerking met alle partijen in de bouwkolom. Zo realiseren we met onze partners energieneutrale woningen.

In het kader van ‘De Stroomversnelling’ heeft BAM in opdracht van woningcorporatie Woonwaard in Heerhugowaard een eerste pilot afgerond waarbij bestaande woningen zijn opgewaardeerd tot nul-op-de-meter-woningen. In deze woningen is gekozen voor onze modulerende Ecodan lucht-water-warmtepomp voor de voorziening van verwarming en warm tapwater.

T 078 - 615 00 00

E INFO@MITSUBISHI-CLIMATECARE.NL

I WWW.MITSUBISHI-CLIMATECARE.NL