RCC | K&L Editie 7, 2021 by VMN Media

114e JAARGANG NR 7 NOVEMBER 2021

INNOVATIES IN

INDUSTRIËLE WARMTEPOMPEN

OOK IN DIT NUMMER: • HOE WORDT JE BEDRIJF F-GASSENGECERTIFICEERD? • DATACENTER LEVERT RESTWARMTE AAN BUREN • BRAND INDAMMEN BIJ (KOEL)LEIDINGEN EN KANALEN

ALLES VOOR JOUW WARMTEPOMP-PROJECT!

... EN

NOG 10.000+ ARTIKELEN VOOR DE KLIMAATPROFESSIONAL!

VOLG ONS: +31 (0)180 612500

VERKOOP@CLIMADIRECT.NL

CLIMADIRECT.COM

NIKKELSTRAAT 39, 2984 AM RIDDERKERK

inhoud

DRYFICIENCY: FOSSIELVRIJ INDUSTRIEEL DROGEN ! )

' ) # ) (

18 DATACENTER AALSMEER LEVERT RESTWARMTE AF

( ) ' (

22 WKO-RINGLEIDING MAAKT CAMPUS NOG GROENER $ + ! ,( )

(

27 KOUDEMIDDELEN IN KLEINE WARMTEPOMPEN

VERDER IN DIT NUMMER: 05

REDACTIONEEL

NIEUWS

VERENIGINGSNIEUWS

POST HBO KOUDETECHNIEK

FLOATING OFFICE ROTTERDAM

OPINIE WARMTEPOMPEN

ZO WERKT HET!

WARMTEPOMPEN IN CASCADE

KENNISDAG BRL 100

BRANDGEVAAR EN LEIDINGEN

INTERNATIONAAL ONDERZOEK

INTERNATIONAAL NIEUWS

COLUMN JOSÉ KOMIN

PRODUCTNIEUWS

COLOFON

ADVERTEERDERSINDEX ALKLIMA AMBRAVA

! ) (

36 ϐ Ǧ

( *

November 2021

09, 44

ARTIDOR

BITZER

CELSIS

CENTERCON

CLIMA DIRECT

EASYCOOL

ENERGIE CONSULT HOLLAND

FRITERM

HOE WORDT JE BEDRIJF F-GASGECERTIFICEERD?

KALIBRATIEBUS

21 07, 43

KELVION

OPLEIDINGSCENTRUM GO

SMITSAIR

STEK

WASCO

WOLF ENERGIESYSTEMEN

WIJBENGA

ZIEHL-ABEGG

" " " " " ! !!!

redactioneel

Restwarmte datacenters

et de restwarmte die de Noord-Hollandse industrie loost, kunnen in potentie bijna 2 miljoen woningen worden verwarmd. Dit meldde de provincie Noord-Holland onlangs op haar website en het blijkt uit onderzoek onder 65 bedrijven in de energiesector, de chemische- en voedselindustrie en de afvalverwerking. Ze zijn verantwoordelijk voor meer dan 95 procent van de potentiële restwarmte. Of de restwarmte daadwerkelijk gebruikt kan worden, is afhankelijk van onder meer de temperatuur en de afstand tot een warmtenet, zo valt te lezen.

Er moet nog veel water door den Rijn stroomen om restwarmte optimaal te benutten

Uko Reinderrs Hoofdredacte eur

De datacenters in Noord Holland zorgen ook voor veel restwarmte, zoals het Microsoft-datacenter in het tuinbouwgebied Agriport in Middenmeer. Onderzoeksbureau Berenschot schat de hoeveelheid restwarmte van circa 25 °C op circa 3,1 PJ. Met de beoogde uitbereiding loopt dat op tot 12 PJ. Ter vergelijking: de 20.500 huishoudens (en de utiliteitsbouw) in de gemeente Hollands Kroon, waarin het datacenter ligt, gebruiken gezamenlijk minder dan 1,0 PJ per jaar. Met de locatie van het datacenter op Agriport was het de bedoeling de omliggende tuinbouwkassen, met een oppervlakte van 430 ha en een warmtevraag van 5,0 PJ, te verwarmen. Van dat plan is echter niets terechtgekomen. De reden is dat de temperatuur van de restwarmte van 25 ˚C te laag is om de kassen te verwarmen, zo laat ECW Energy, het energiebedrijf van de glastuinders, desgevraagd weten. En een warmtepomp toevoegen om de temperatuur te verhogen? Dat heeft geen zin, zo luidde het antwoord. In de winter worden de servers met buitenlucht gekoeld, zodat de restwarmte niet kan worden opgevangen. Dat het opvangen van restwarmte in de winter wel kan, is te lezen in het artikel op pagina 22 over een datacenter in Aalsmeer. Ook dit wordt in de winter met de buitenlucht gekoeld, maar de uitgaande lucht stroomt hier langs een warmtewisselaar, waarbij water wordt opgewarmd dat via een leiding van 1,4 km lengte naar drie afnemers gaat. Daar is het de bron van warmtepompen, die hierdoor met een laag energiegebruik ruimtes en een zwembad kunnen verwarmen. De restwarmte van het datacenter bedraagt 4 MW, waarvan nu 0,75 MW wordt benut. Het benutten van de overige 3,75 MW is lastig. Bij Aalsmeer denk je aan tuinbouwkassen, maar die liggen te ver weg, wat de leiding te duur maakt. En woonhuizen verwarmen, dat wil het datacenter niet omdat het dan een offi f ciële energieleverancier wordt met leveringsplicht en dus risico's. De twee cases laten zien dat er nog veel water door den Rijn moet stroomen om restwarmte van datacenters en de industrie optimaal te benutten. Maar dat de knelpunten zo snel mogelijk weggenomen moeten worden, is boven elke twijfel verheven. Vanwege de urgentie om de klimaatdoelen te behalen, maar dat lijkt me wel duidelijk.

" ! ! ! " ! # !

! !

ACTIEWEEK TEGEN ILLEGALE HANDEL IN KOUDEMIDDELEN Eind september heeft Nederland een ‘Joint Inspection Week’ (JIW) gecoördineerd. Deze Europese actieweek was gericht op het in kaart brengen en bestrijden van de illegale handel in koudemiddelen. Aan de JIW namen het Europees Bureau voor fraudebestrijding (OLAF), Europol en in totaal zestien EU-lidstaten deel. Het project was onderdeel van een EMPACT-actie (European Multidisciplinary Platform against Criminal Threaths), in het kader van de bestrijding van milieucriminaliteit. Voor de Nederlandse bijdrage aan de Europese actieweek hebben de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), ILT-IOD, douane en politie samengewerkt en 219 inspecties uitgevoerd. Volgens de ILT zijn daarbij ‘een paar onregelmatigheden geconstateerd die nader worden onderzocht’. Daarnaast heeft de week volgens de inspectiedienst meer inzicht gegeven in de illegale markt en hoe hij kan worden aangepakt. Europese resultaten In alle zestien deelnemende EU-lidstaten samen zijn tijdens de JIW 1.682 inspecties uitgevoerd. Daar-

bij werden 706 bestuurlijke en 28 strafrechtelijke overtredingen geconstateerd, voor ruim 10 miljoen euro – en een CO2-equivalent van 142.288 ton – aan koudemiddel in beslag genomen, zeven arrestaties verricht en drie koudemiddeltransporten – bestaande uit 340 cilinders en 38 met F-gassen voorgevulde apparaten – retour gezonden.

ILT-inspectie met monstername in Nederland. Foto: ILT

STULZ GROEP VERHUISD NAAR NIEUW PAND IN HOOFDDORP Op 13 oktober heeft Stulz zijn intrek genomen in een nieuw pand aan de Jacobus Ahrendlaan 3 in Hoofddorp. De nieuwe locatie heeft een oppervlakte van 6.000 m² en beschikt behalve over een kantoorgedeelte over een nieuw magazijn met ongeveer 2.700 palletplaatsen. Het pand is voorzien van duurzame klimaatoplossingen van Stulz, Stulz Tecnivel, Mitsubishi Heavy Industries en S-Klima. Daarnaast zorgen 1.200 zonnepanelen onder andere voor energievoorziening van de warmtepompen en het voeden van de laadpalen voor elektrische auto’s. Stulz heeft Hoofddorp naar eigen zeggen als uitvalsbasis gekozen vanwege de goede nationale en internationale bereikbaarheid.

De nieuwe contactgegevens van Stulz: Jacobus Ahrendlaan 3 2132 LP Hoofddorp +31 (0) 20 545 11 11

/HYHULQJ HQ NDOLEUDWLH YDQ PHHWJHUHHGVFKDSSHQ

1LHXZ

:HHJVFKDDO NJ +DQGHOVGRHOHLQGHQ .DOLEUDWLHEXV )LHOGSLHFH 656 (& ZZZ NDOLEUDWLHEXV QO

November 2021

YHUNRRS#NDOLEUDWLHEXV QO XV QOO

&HUWLÀFDDW .ODQW .ODQW ,' 'DWXP *HOGLJ W P

. 7

)LHOGSLHFH 1HGHUODQG 'HPR

nieuws

ROVC opent nieuw TechCenter in Ede Op dinsdag 28 september heeft technisch opleider ROVC de deuren van het nieuwe TechCenter geopend. Het nieuwe ROVC TechCenter is gevestigd op de oude locatie aan de Galvanistraat in Ede. Vanwege de coronamaatregelen werd het state-of-the-art opleidingscentrum maar liefst tweemaal officieel geopend voor in totaal ruim 160 klanten, relaties, leveranciers en participanten. Burgemeester René Verhulst was bij de middagopening aanwezig. Hij stuurde een cobot van Industrial Cobotics aan om het lint door te knippen. Directeur John Huizing blikte in zijn openingsspeech terug op de nachtelijke brand in het TechCenter in mei 2018. “Dan weet je even niet waar je het zoeken moet.” Bij de opening sprak hij zijn dank uit naar betrokken klanten en partners van ROVC. Met de ondersteuning van klanten en partners vanuit het hele land kon ROVC het opleiden van technisch Nederland voortzetten en een innovatief en duurzaam TechCenter vanaf de grond af aan opbouwen. Huizing. “Elk jaar komen 15.000 cursisten bij ROVC over de vloer voor een praktijkgerichte opleiding. Waarmee we dan ook de grootste opleider van technisch Nederland zijn. Eindelijk mogen we vol gas. Met ROVC hopen we bij te dragen aan het

opleiden van de technici die we keihard nodig zullen hebben.” Onder leiding van accountmanagers kregen bezoekers na de opening een rondleiding in het nieuwe TechCenter met ruim 3.000 m2 aan practicumruimte. Met zeven klimaattechnologieën vormt het pand een soort ‘living lab’ voor cursisten. Ook kregen bezoekers de mogelijkheid om technische demonstraties en workshops te volgen in onder meer koeltechniek, aandrijftechniek, klimaattechniek en elektrotechniek.

MEER OVERHEIDSMAATREGELEN NODIG VOOR BINNENKLIMAAT Binnenklimaattechniek, een platform voor professionals die te maken hebben met binnenklimaatinstallaties, heeft de petitie ‘Meten is weten’ aan de leden van de vaste Kamercommissie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport overhandigd. Ventilatie als vierde basismaatregel, en adviezen voor ventilatie in publieke ruimtes om verspreiding van corona tegen te gaan, zijn een goede stap in de richting. Volgens Binnenklimaattechniek zijn er echter meer stappen nodig om ook op de langere termijn een gezond binnenklimaat in gebouwen te realiseren. Een oplossing die volgens Binnenklimaattechniek meer gaat bijdragen aan een gezond binnenklimaat, is om de ventilatienormen in het Bouwbesluit tegen het licht te houden. Hierin staan nu slechts inrichtingseisen: een ventilatiesysteem is verplicht, maar het Bouwbesluit schrijft geen eisen voor de luchtkwaliteit voor. Binnenklimaattechniek doet in de petitie ‘Meten is weten’ vijf voorstellen aan de Rijksoverheid:

1. Stel als Rijksoverheid een concreet stappenplan op om een gezond binnenklimaat in alle gebouwen te realiseren. 2. Stel richtlijnen of waardes op voor een gezond binnenklimaat en kijk daarbij naar de daadwerkelijk gemeten luchtkwaliteit, in aanvulling op het ontwerp van het gebouw. 3. Stel CO2-metingen verplicht in publieke gebouwen en koppel dit aan een ‘stoplichtsysteem’, net als in omringende landen. 4. Neem de eisen voor luchtkwaliteit op in wetgeving, bijvoorbeeld door een maximale CO2-waarde vast te stellen. 5. Koppel ventilatienormen aan renovatie en isolatie, zodat isoleren en ventileren hand in hand gaan. Een Belgisch rapport waarin de overheid een meerjarenplan heeft opgesteld om het binnenklimaat in het hele land op orde te krijgen, is de basis geweest voor het Nederlandse rapport Ventilatie en binnenluchtkwaliteit in relatie tot COVID-19 en een goede binnenlucht-

kwaliteit. Het rapport is onderdeel van de petitie ‘Meten is weten’. De voorgestelde stappen zijn op de korte termijn bedoeld om verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. De langetermijnvisie is het realiseren van een gezond binnenklimaat in alle gebouwen en huizen.

" ! " & ! ! # ! !. ! " ! ! !"" / & 2 2 $ ! !$ ! ! % 2" ! ! ! $ $ ! ! 0('' (,' ! 1 # " " " / ! " !$ # ! % ! & ! # ! ! ! $ ! / ! $ ! $ ! # # ! ! $ # " ! " ! ! ! # ! ! ! # # ! ! # " ! !/

" # ! ! " / ! *2 ! ! " ! % ! ! " # " # " ! " ! # ! ! )+ 0 1/

# " ! !"" ! ! ! " "$ ! " ! . # & # " !" ! # " ! /

! " $ ! ! ! 2 % ! # " ! 2 / " ! ! $ # " ! / " ! ! # ! "" & /

ʪ̷Ї̈ʒϑʒθЇ̧̈͝ЭʪɇЇϑ ї̟͝ ɇ˙˵ɇ̧͝ʪ̷̧̟̈ Эɇ͝ Ї̈ϩЭͱʪθ̈͝˝ϑࣗ ʪ͝ ɵʪʒθ̟̈˙ϑͱ͔ϑϩɇ͝ʒ̈˝˵ʪʒʪ͝ࢋ Ǥͱͱθ ϑ̷͔͔̈ʪ ʀͱ͝͝ʪʀϩ̈Ӭϩʪ̈ϩ ͔ͱʪϩ ʪʪ͝ ӥѣ̧ࣗ̈ϩ ɇΧɇθϩ иͱθʒʪ͝ ɵʪϑϩʪ̷ʒ ʪ͝ ʒ̈ʪ͝ϩ ʒʪ Ɗɇ͔ϑЇ͝˝ Ɗ͔ɇθϩƟ˵̈͝˝ϑࣗɇΧΧ ͱΧ ʒʪ ϑ͔ɇθϩΧ˵ͱ͝ʪ ϩʪ иͱθʒʪ͝ ˝ʪ̐͝ϑϩɇ̷̷ʪʪθʒࡡ ʪʪ͝ ͝ʪϩиʪθ̧Эʪθɵ̈͝ʒ̈͝˝ ʪ͝ ʪʪ͝ Ɗɇ͔ϑЇ͝˝ࣗɇʀʀͱЇ͝ϩ ї̟͝ Эʪθʪ̈ϑϩࢋ

$$$/ # / 3 '++ +(- -- -- 3 4 # /

nieuws

INDUSTRIËLE WARMTEPOMP MET WATER ALS KOUDEMIDDEL HAALT RECORDTEMPERATUUR Het Noorse onderzoekscentrum Sintef heeft naar eigen zeggen de eerste industriële warmtepomp ter wereld ontwikkeld die stoom met een temperatuur tot 180 °C kan maken. De warmtepomp is gebouwd in het kader van het ‘Free2Heat’-project, waarin Sintef samenwerkt met een universiteit en een Noorse compressorfabrikant. Volgens Sintef maakt ongeveer 20 procent van de bedrijven in de Europese industrie gebruik van temperaturen tussen 100 en 180 °C. Met een warmtepomp die stoom van 180 graden kan maken, zouden deze bedrijven - onder andere voedselverwerkers, papierfabrikanten en olie- en gasleveranciers - een energiebesparing tot ongeveer 70 procent kunnen realiseren. “Deze nieuwe warmtepomp heeft een groot marktpotentieel”, stelt Michael Bantel, onderzoeker bij Sintef. “Eigenlijk is hij laaghangend fruit voor bedrijven die hun CO2-uitstoot en energiegebruik willen reduceren.” Warmtepomp in een zuivelfabriek De ‘180-gradenwarmtepomp’ is deels geïnspireerd op een installatie die is ontwikkeld voor TINE, een zuivelfabrikant in het Noorse Bergen. TINE is volgens Sintef de eerste fabrikant ter wereld die voor de verhitting van zuivel volledig gebruikmaakt van warmtepompen. Daarvoor wordt alle procesrestwarmte afgevangen en door warmtepompen opgewaardeerd tot de benodigde procestemperatuur. In de zuivelfabriek van TINE wordt een procestemperatuur onder de 100 °C gebruikt. Hier kunnen warmtepompen voor worden ingezet met een ammoniak/water-mengsel als koude-

Onderzoeker Michael Bantle (rechts) in het Sintef-laboratorium. Foto: Thor Nielsen, met dank aan Sintef.

middel; dit is geschikt om temperaturen tussen 50 en 120 °C te maken. Op basis van de warmtepomp die voor TINE is ontwikkeld, hebben Sintef en zijn twee partners koudemiddelen onderzocht waarmee hogere temperaturen haalbaar zijn. Bantle: “Om tot 180 graden te gaan, hadden we een koudemiddel met andere thermodynamische eigenschappen nodig. Daarbij kwamen we uit bij het meest natuurlijke alternatief; zuiver water”. Roterende compressorbladen In samenwerking met de NTNU (Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet) en compressorfabrikant Tocircle werd de warmtepomp bij TINE doorontwikkeld, op basis van een rotary vanecompressor (in slecht Nederlands ook wel schoepencompressor genoemd). Dit compressortype heeft bladen die zo roteren dat het compressorvolume bij het draaien steeds verandert. Bij het

Ongeveer 20 procent van de bedrijven in de Europese industrie maakt gebruikt van temperaturen tussen de 100 en 180 °C 10

grootste volume treedt het koudemiddel binnen en bij het kleinste volume verlaat het de compressor weer. De bewegende delen van de compressor die in contact komen met het koudemiddel worden als het ware gesmeerd met water, aldus Sintef. In combinatie met stoomcompressie zorgt het gebruik van water als koudemiddel niet alleen voor smering; het haalt ook ‘hittestress’ uit het systeem. Volgens Sintef is het nieuwe concept ‘een veelbelovend platform voor hoogtemperatuur-warmtepompen met puur water als koudemiddel’, mede omdat het kan worden ingezet in veel industriële processen die stoom als energiedrager gebruiken. De Noorse onderzoekers verwachten dat de warmtepomp - bij toepassingen waarin procesrestwarmte als bron wordt ingezet - 40 tot 70 procent energiebesparing mogelijk maakt. Het ‘Free2Heat’-project waarbinnen de warmtepomp wordt ontwikkelt loopt tot 2024. Naar verwachting wordt de nieuwe warmtepomp ergens in de komende maanden officieel geïntroduceerd. Het project is een spin-off van HighEFF, een initiatief om de Noorse industrie zo veel mogelijk te verduurzamen.

Grootste rijksmonument van Amsterdam gaat van het gas af Het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), een rijksmonument uit 1926, gaat van het gas af. Het KIT gaat gebruik maken van wko om het historische gebouw te verwarmen, en ook het hotelgebouw op de campus van het KIT gaat van het gas af. Aanleiding voor de overstap naar gasloze verwarming is de renovatie van het hotel van het KIT, het Tropen Hotel. Het hotelgebouw wordt van binnen en buiten grondig gerenoveerd, waaronder de centrale verwarmingsinstallatie die ook het monumentale hoofdgebouw van warmte voorziet. Met een vloeroppervlakte van zo'n 33.000 m2 is het Koninklijk Instituut voor de Tropen het grootste rijksmonument van Amsterdam dat van het gas gaat. “Als het ons lukt, kan het in principe overal”, zegt Louis van den Berghe, CFO van het Koninklijk Instituut voor de Tropen. “Het is wel een forse investering, ook in tijd: we zijn al zeven jaar bezig om stap voor stap het gebouw en het terrein eromheen te verduurzamen.” Zo is het KIT al vier jaar geleden begonnen met de vervanging van gasgestookt heet water door elektrische tappunten in de koffiecorners, en de aanschaf van

inductiekookplaten voor de keukens van KIT’s hospitalitybedrijf. De vervanging van de gasketels door een wko wordt begeleid door Royal HaskoningDHV. Met het project is een investering gemoeid van zo'n 3 miljoen euro, een bedrag dat het KIT verwacht terug te kunnen verdienen binnen een termijn van ongeveer tien jaar. De overstap maakt het KIT ook minder afhankelijk van fluctuerende energieprijzen.

TOOL PVE GEZONDE KANTOREN OP MAAT NU BESCHIKBAAR Nadat eerder het rapport Programma van Eisen (PvE) Gezonde Kantoren al was uitgebracht, is er nu ook een tool waarmee gebouweigenaren hun eigen PvE op maat kunnen samenstellen, op basis van de eisen uit de publicatie. Met het PvE, ontwikkeld door Binnenklimaat Nederland, Platform Duurzame Huisvesting, RVO en TVVL, krijgen gebouweigenaren handvatten om een gezond, comfortabel en productiviteitbevorderend binnenklimaat te waarborgen. Regels en eisen voor kantoorgebouwen waren er altijd al, maar niet overzichtelijk bij elkaar gebracht in een document. Daarom werd in 2018 het Programma van Eisen Gezonde Kantoren opgesteld. Uitgangspunt is dat bij nieuwbouw en renovaties van kantoren vooraf eisen worden geformuleerd waarop ontwerpers, installateurs en aannemers hun plannen kunnen baseren. Het PvE bestaat uit vier onderdelen: lucht, klimaat (thermisch binnenklimaat), licht en geluid, waarbij voor elk onderdeel wordt gewerkt met drie ambitieniveaus (A t/m C). Een C betekent dat je al presteert boven de wettelijke normering. Het rapport en de tool staan op de site van Platform Binnenklimaattechniek www.binnenklimaattechniek.nl/kwaliteit/pve-gezonde-kantoren

GS GSK G S SK K

www.kelvion.com

November 2021

T S FA IBLE X E L

THE

K lvion Kelvi Kelvion

D ANH E T

Kelvion

CSK

KNVvK verenigingsnieuws

DISCUSSIEAVOND OVER COMPRESSOREN OP 1 DECEMBER In oktober zijn we gestart met een reeks discussieavonden met gerichte thema’s die de Werkgroep Koudecentraal gaan helpen een goed inzicht te krijgen in de kennisvraag en -behoefte, teineinde de electronische kennisbank Koudecentraal optimaal te kunnen inrichten. Tijdens de succesvolle eerste avond stonden verdampers (luchtkoelers) centraal, waarbij Geert Doornbos een levendige discussie op gang wist te brengen. Deze avond bevestigde voor ons dat er een grote kennisbehoefte bestaat. TWEEDE DISCUSSIEAVOND Op woensdag 1 december van 16.30 tot 20.00 uur organiseert de knvvk & young cool de tweede discussieavond, met als thema ‘compressoren’. De avond vindt plaats op de locatie van GTEX, aan de Nijverheidsweg 18a te Druten. De avond zal worden geleid door Patrick van Zwam (GTEX) en Edo Wissink (WUR). ONDERWERPEN Tijdens deze avond zullen we ons specifiek richten op: • Compressortypen versus toepassing: algemene kenmerken, opbouw, benamingen van onderdelen in relevante talen (NL, En, Du, enz.) • Functioneel ontwerp: slagvolume (inclusief invloed koudemiddel), volumetrisch rendement en isentropisch rendement • Ontwerp: aansluitingen (zuig/pers, evt. economiserpoort en olie), tweetraps (drukverhouding) • Compressorkoeling • Oliemanagement (eigenschappen, debiet, temperatuur) en keuzes daarin • Geluid, pulsaties, trillingen en opstelling • Onderhoud • Niet-functionele eisen (bijvoorbeeld corrosie en reiniging) • Ontwerp en prestatienormen OVER PATRICK VAN ZWAM Patrick van Zwam is met ruime ervaring en passie een denker en doener op het gebied van service en onderhoud van industriële koudesystemen. Na een lange en

mooie carrière bij toonaangevende bedrijven in de koeltechniek is Patrick al twaalf jaar eigenaar van GTEX Refrigeration Support, een professionele partner op het gebied van industriële koudetechniek met natuurlijke koudemiddelen. Hij heeft zich gespecialiseerd in revisie en onderhoud van koelcompressoren en -componenten. OVER EDO WISSINK Edo Wissink is Specialist Koudetechniek bij Wageningen Food & Biobased Research, waar hij inhoudelijk betrokken is bij het verbeteren en ontwikkelen van koeltoepassingen. Afgestudeerd als thermisch werktuigbouwkundige aan de Universiteit Twente startte Edo zijn carrière bij GEA Grasso als compressor-ontwikkelaar. Bij TNO heeft hij zich op de afdeling Warmte- en Koude-installaties verder ontwikkeld op systeemniveau. Naast zijn werk voor de WUR is Edo docent bij Post HBO Koudetechniek (vak E1 compressoren) en bij Post HBO Duurzame Energie (thermische warmte zon + warmtepompen) bij de Hogeschool Arnhem Nijmegen. Graag nodigen wij met name de jongere generatie (de doelgroep van Koudecentraal) en specialisten op het gebied van compressoren uit om op 1 december samen met ons te brainstormen over de nodige kennis en de basis te leggen voor een nieuwe, moderne koelen klimaattechnische databank. Er kunnen maximaal 25 personen deelnemen. Voor meer informatie en aanmelden: events@knvvkyoungcool.nl.

NVKL verenigingsnieuws

PUBLIEKE CONSULTATIE OVER GEVOLGEN PFAS-VERBOD Nederland, Duitsland, Zweden, Noorwegen en Denemarken hebben een publieke consultatie uitgezet om de gevolgen van een eventueel PFAS-verr bod te inventariseren. Hierin zijn F-gassen als een aparte categorie benoemd. Het betreft onder meer informatievragen over productie en gebruik, maar ook over de beschikbaarheid van alternatieven. De NVKL staat achter de doelen van de Nederlandse overheid om milieu en gezondheid te beschermen. Voor de NVKL is het belangrijkste dat zijn leden niet voor abrupte veranderingen komen te staan en dat er vanuit verschillende Europese wettelijke bepalingen (F-gassenverordening en de REACH-richtlijn) geen tegenstrijdige signalen uitgaan die voor verwarring en onzekerheid in de sector zorgen. Als er toch veranderingen komen, moet er een redelijke overgangsperiode zijn, zodat men weet waar hij of zij aan toe is en de communicatie met klanten en andere activiteiten daarop kan aanpassen. Lees meer over dit onderwerp op www.nvkl.nl/publieke-consultatie-pfas-verbod.

NVKL-VRAGEN AAN EC OVER KOUDEMIDDELVERBOD In een eerder bericht kwam het verbod op koudemiddel met een GWP boven de 150 in commerciële koelinstallaties met een koelvermogen boven de 40kW al aan de orde. Dit verbod gaat in op 1 januari 2022 en geldt voor nieuw op de markt te brengen apparatuur. Wat betekent dat voor bestaande installaties? Als er vervangingen zijn, is de verbodsbepaling ook van toepassing. Om hier helderheid over te krijgen, heeft de NVKL via Rijkswaterr staat de volgende vragen gesteld aan de Europese Commissie: 1. Er worden onderdelen vervangen van een installatie (commercieel gebruik) met een koelvermogen van 35 kW, waardoor de installatie nu een koelvermogen van 45 kW heeft. Geldt het verbod voor deze installatie? 2. Er worden onderdelen vervangen van een installatie (commercieel gebruik) met koelvermogen 45 kW. Het koelvermogen blijft 45 kW. Geldt het verbod voor deze installatie? Bekijk de antwoorden op deze vragen, en de vervolgstappen op www.koudeenluchtbehandeling.nl/km_verbod.

November 2021

TERUGBLIK NVKL OP VAKBEURS ENERGIE De NVKL stond van 12 t/m 14 oktober met een paviljoen in de Brabanthallen op de Vakbeurs Enerr gie. Maar liefst 12.000 bezoekers liepen over de beursvloeren in Den Bosch. De branche heeft veel leuke gesprekken gevoerd, goede informatieve sessies en presentaties gegeven en nieuwe mensen ontmoet. Bezoekers konden onder andere meedoen aan de dagelijkse Duurzaam Koelen Route, waarbij bezoekers langs verschillende stops werden geleid en interessante ontwikkelingen op het gebied van duurzaam koelen konden zien. Daarnaast organiseerde de vereniging diverse inhoudelijke sessies, waaronder het seminar ‘Duurr zaam Koelen, van energiebesparing naar CO2-reductie’ in samenwerking met de knvvk & young cool. Op de donderdag bezocht een grote groep mbo-studenten de beurs. Op de stand was een balie ingericht waar studenten informatie kregen en een leuke Kraak de Klas-kist konden oplossen. Bekijk de volledige terugblik op www.nvkl.nl/dit-was-vakbeursenergie-2021.

verenigingsnieuws - opleidingen KOUDE

NIEUWE ACTIVITEITEN VAN POST HBO KOUDETECHNIEK #! " " % % &' %' * %#! % ( % #$ " ) " ' ' " #&' #( ' " 2 %" &' *#% " '* &' % && & #% " & % 1 9 '% "& % 3 ' & / " %!' $#!$ " " " (&'% 2 %#" % ) " ' ( " #) %, ' ! ' " #( / &' %' ' " !# ) " "! "2 , " " , % * % % #$ " ' " ! % ", ' " '' " ) " #( 3 ' " 2 ' "( ' #! &+&' !' " / '# 3 $ && " "/ "" & ) " ' # " $%# ( ' " # ) " #!$#" "' " " % ' " / , , " *#%3 " ##% & (" " ) "( ' ' ) " 2 (%&(& & #" %) % " " ' #% ' & " " $% ' & 2 %&' *#% " ) , " " ' 3 #% " 2 , ' #% " '# '&' *#% " " " ' :6 93 "&' ' * %" " " 3 &'( %$%# ' ' #% " $% ' & ! " #! "2 $ ! " 9; "( % 9799 *#% ' * % &' %' ! ' " " (* ' " 2 % , " "# " $ '& " & %2

ʹǤ ΍ ' '# $ && " ) " 9 " !' " &' & %#' % ) ( '/ " ' " " ' &($ %! % '& ! "' ! % ## &' & ! % A& ! 3B " (&'% - '# $ && " " " , & * %!' $#!$ "2 ##% " % #!3 ! % - '# $ && " " ) %& " " &' & ! % 9 '% "& % ' & #" "& " (" '& #$ ! % '2 "" & " % $ ) " ' '% "& % ' & $%# & " 3 ' % %#" " %) " , " " % )##% #"'* %$ %&/ #"&'%( ' (%& " * % )##% % %&2 " % ) ( & ) " ' ' " #&' #( ' 3 " & &' % && 9 '% "& % ' & #$ , '2 ) ' ##$' !#! "' # & " ' %#" 2 ' ' "' ' % , ) "' ' " , " " * " ! " ) " & # %/ ' %!# +" ! / % +3 " ! / * %!' ' %( * "" " " # ( & #( " 2 &' % && *#% ' ) %,#% % & " ǡ ΍Ǧ ' %&' ((%2 # " ' " &' (" "#%! * % 3 , ! "0 %#! ("" " " ' ! % " '* &' % && & $ % % *#% " ) "2 ) % & &3 & & ) " )# " &' % && , " $ " #$ 98 $% / 89 ! / 8? ! " 9 (" 97992

##% ' ) "' % ' " ' 4 " &3#"5 3 ' & ' "' " ! %& $ % ' '#' ) %' " $ %&#" "2

%!' $#!$ " " ! " " " % $ '& " )##% "#! " " % '% "& ' ) "( ' "

3 # &' " ) " ;<@ " ?<@ 93 ! && % 3 ( ' $ % 97:7 % &$ ' ) 97<72 " " " (&'% - #! ) " & ' ) " %##' " #! &$ ' " ) " $%# && " ! ' " ! " ' #"'* %$ ) " " * %!' $#!$2 " &' %3 && %!' $#!$ " ) " ' ' " #&' #(3 ' " *#% " ' #% " $% ' & ! " 3 % ' ##% %) % " $% ' # "' "2 % , " '* &' % && & $ " 1 #$ > " 8< %( % 9799 " > " 8= (" 97992

INFORMATIE EN AANMELDEN Voor zowel de reguliere opleiding als de twee Masterclasses kan meer informatie worden aangevraagd - en direct worden aangemeld - via: cursus@posthbokoudetechniek.nl

WOLF KG Flex. Altijd precies zoals het u past. 5! 5 5 &5 # " ! !" 5$ 5 5 "5 & " "5 5 " 5 5 " 5 5 !5 ! "5 $ 5( 5 " 5 # " $ 5" "5+,)1)))52. 15 "5 5 5 5! 5 "5 5 "% 5 5( 5 " 5 # " 5$ 5 5 #% "155

5 5 ( 5 "5 !5 5$ 5 55 " !! 5 5 # 5 #( 5 5 # " " !15 "5 5 05$ 5$ 5 5 $ 5$ "5 5 5 &5$ 5 5 5 5 ' / ! 5$ 5 5

5-)**15

warmtepompen Tekst: Bas Roestenberg

DRIJVEND KANTOOR WINT WARMTEPOMP-AWARD

$ ( # % $ % # $ #& ' &# ! % & ! $$ 4 % C D % & ! %* % #4 ( # $ & % # %3 %( # $ !# % ' !# + 3 5 &% % ) % & ! ( # 6 # # ' % # %% # 0 % #( &( $ ! # %% # !& $!# $ # 3

ϐ ሺ ሻ ' 0 ( # % &( ' $% # $ #%0 % :3=99 ( 4 0 # ' ! # $% #$3 $ !4 ϐ 4 4 ) #3 % ! $ >9 % # 0 :< % # # % % # 0 ( # % % # %$% # ' % # &( % # ( # $3 ' #$% #& #$ ' % &( % # $ % % # ! % 3 % % % # % 4 $ %#& ' # % !% % % # 4 ' % # &( $ ' $% 0 $ % ' 3 # # !! #% ' % ' # %' # 4 # + $! $% ( # % ! $% $ # % $ % ' # # &( ' % ! $$ # ( % #$% 3

% # ' % #0 % ( % % 4 % ' 0 % & ' #4 & % 1 % ' # 5 % !% 60 # ' # % !# % ' &&#+ #4 & # &(3 % ! $ '# ( ' ' &% % ' & ( # % # ' # # #& 0 % % # $ & 0 ( % # !' $*$% $ ' % &%# 2 ?99 @ + ! ! % ( 4 # ! % &( + ' #+ 3 # ' #( # $ % # ' 4 &( ' #+ ' "& % # $*$% % ( # % ,)! % # # % 3 # % $*$% ( # % ( # % ! ! % % &( ' % !! #' % ( % # & % ' 3 #' # ϐ % + %0 ' #+ ' ( # % $ # 4 % ( # % ( $$ # & #%3 # ( $$ # ( # % % # $ # % &( 4 # % ( # + # # % ( # 4 0 ( % # 8 !( # # # ( # % ! ! 8 ( # ' #( # 3

Floating Office Rotterdam in de Rotterdamse Rijnhaven.

% ( % # ' % & ( % #! 4 # $ % ! # %&&# ' : ; B 3 % # 4 ' ! - $% # ( % #7( % #4( # % 4 ! ! ' # % # ( % # ' ;9 B ' 3 ϐ 4 ǡ ϐ !! #' % ( % # # % ( # 4 + %%# ' # ( # % ( #4 $ 3 # # ( # % % # $ ! ' #'& 4 ' $% % ' # 3

KLIMAAT

WINNAARS OVERIGE AWARDS Voor deze elfde editie van de Heat Pump City of the Year-awards ontving de EHPA 33 inzendingen. Bij de ceremonie zijn in totaal vijf awards – in verschillende categorieën – uitgereikt. Naast Floating Offi f ce Rotterdam (Out of the Box Award) vielen ook deze projecten in de prijzen: • Heat Pump City of the Year Award: ‘Queens Quay Heat Pump Project’ (Groot-Brittannië). Bij dit project in West-Dunbartonshire wordt een energiecentrale gebouwd met twee water/water-warmtepompen van elk 2,65 MW, een warmtebuffer van 130.000 liter en een aantal gasketels als back-up, voor verwarming van een wijk. • Decarbuilding Award: ‘Heat Pump als belangrijkste aanjager voor de realisatie van een energiepositief gebouw’ (Noorwegen). Powerhouse Brattørkaia is een gebouw dat meer energie levert dan zelf gebruikt. Het gebouw wordt verr warmd met een warmtepomp en de gevel van het pand telt zoveel pv-panelen dat 5 procent

van de opgewekte energie als overschot naar het openbaar net gaat. • Decarbindustry Award: ‘Nul-emissie voor farmaceutische fabriek Orion’ (Finland). De AmbiHeatwarmtepomp in deze fabriek maakt gebruik van zowel restwarmte uit het productieproces als buitenlucht, om een temperatuur tot +90 °C te maken, enerzijds voor eigen fabrieksprocessen en anderzijds voor het stadswarmtenet. • Publieksprijs: ‘The Blender: productielocatie van ’s werelds populairste kleine gezonde drankjes’ (Nederland). De ‘Blender’-fabriek van Innocent Drinks in Rotterdam moet op termijn volledig CO2-neutraal gaan produceren. In dat kader wordt restwarmte uit de koelinstallatie gebruikt door een 2,3 MW-warmtepomp die er water van 65 °C van maakt, en een 2,5 MW-warmtepomp die er water tot 90 °C van maakt. De energie voor de warmtepompen wordt opgewekt door pv-panelen en twee windmolens. Binnenkort gaan we in RCC K&L verder in op dit project.

1 %% + "' %- !, / , * / *&, )(&) % . *, -",1(' *%"#$ )* +, ," + %+ ! , , (. * ! , (& (*, % !(- ' . ' /('"'

* ' * . */ *&"' +. *&( ' ,(, * ' -", ', &) * ,--* 1(' * % $,*"+ ! "#. */ *& '

*/ *&, / , * ,(, * '

%"&& )(&)* %"'

"' %-" +'". - ((* -'" $ (',/ *)

Stlj jkŅhn synj

+ !"$, .((* !0 *" / *$"' & , %$ & *$ . $ , %

', * (' % . *, ' +, )) * ,--* . ' , . '+ %% '( " )) ' + ' ,* "'"' ' (& "'+, %% ," (&)% , , & $ ' "#$ .((* &( %"#$! ' () ('1 / +",

+ % + "* ( ', * (' '%

November 2021

industriële warmtepompen Tekst: Bas Roestenberg

TESTCASES VOOR FOSSIELVRIJ INDUSTRIEEL DROGEN #$ " ,#! % * % %+ " + %#" / " 2#" %,# &$%# ' )##% #"'2 * " ) " " (&'% - ## ' !$ % '((%2* %!' $#!$ " )##% %## $%# && "1 " % % ) " ' #&' "% & "&' '((' )##% "# # = > & & " & 756: " " " % " / #(* " #$ % ' #" '# $ && " ) " * %!' $#!$ " * % '1 %#2 " / $%# '! " % / & , % ' )% " ! ' % &( ' ' " ) " ' $%# '1

#&& " % %( & ' 75 '#' 95 $%#2 "' ) " $%# ( ' #&' " " " (&'% - $%# && " " % " ' ) 72( '&'##' ! ' , ! 1 Ǧ ϐ ´ 2 "/ &' %'' ) % " ! ' %+ " +/ " $%# ' ' * % &' (" ##% ' (%#$ & #" %,# &$%# % !! #% ,#" 75751 "" " %+2 " + * % " %' " #" %,# & "&' " "/ ! 2 " %#' " (&'% - % ) "/ " % " ) %2 " " & ! " " ' #"'* %$/ #(* " $% ' !#"&'% ' ) " ## ' !$ % '((%* %!' 2 $#!$ " )##% " % 2 "' "& ) $%# && " ! ' ) % &'* %!' & * %!' $#!$ %#" " (" % "1 %#" / $%# '! " % / ) %' 2 #$ " ,#! % ' "& " * " % #) % # ' $%# ' " 756: ) " &' %' " 1 3 &' & " * " #"& " 67 2' &'* %!' $#!$ #(* / ! ' " & #( ! 1 ' ## ' !$ 2 % '((%* %!' $#!$ " * % " % " ' " (* 2 &/ ! % * * &' " % " #" "& ' ' !$ % 2 '((% ) " 6:5 < ! ' % "1 #" , ' * % ' " * " " $%# ' )##% '# $ && " ) "

Schematische voorstelling van het gesloten warmtepompsysteem bij Wienerberger en Agrana (beeld: AIT/APA Auftragsgrafik).

" * %!' $#!$ " %## ! % ) " " &' "2 % / " " "' % ' ) " " * %!' $#!$ " ' $%# ( ' $%# & ) " #&' "% & )# & 2 % "' % " 1 & * ! " & ! "/ " ' )#%! &' %' ) " %+ " +14

" % &' # &' " " ) " ' $%# ' * 2 % " #! " # #" $' ' ) " " * % %#' # ) " % &'* %!' ("" " *#% " %( ' )##% ' % & % " ) " # ' !$ % '(% " ='#' 6:5 < >/ ' #$ #&& " ) " ' " & ( ' " " ' ! % " ' ! ' '% " '#' #!$% &2 &#%/ &! %# " ' #( ! / " #$, ' ) " ' &'2 " !#"&'% ' $%# ' "1 "( ' %+ " + , " ( ' " '* " (&'% 2 * %!' $#!$ #" $' " #"'* 0 " ! ' " & #' " &+&' ! " " ! ' " #$ " &+&' ! =! " & !$% #!$% && >1 ' '&' #"'* %$ *#% ' ) % !$ " &* %!' ( ' % &'&'##! ) " ' $%# ( ' $%# & % ' ' %( *#"" "/ ,#" % '(&& " #!&' ) " " ! (!1 ##% 2 ϐ 2 '%# "/ * & ' $%# ' " "' % && "' $%# '( " * % " ) %& " ' " & ""#) ' & * % " #"'* " '# $ &'1 # & )##% ' & #' " * %!' $#!$&+&' ! " " (* & %# #!$% &&#% #"'* ##% ', %/ " " " (* ,( % #!$% &&#% ##% ' ##%2 & ' "1 ' * %!' $#!$&+&' ! % ' #$ ' " (* #( ! 688:!,,= >/ " = 0 7/ % ' & ' !$ % '((%0 6;6 < > #" % "2 &" ! $' #! ##% !#(%& & #"'* )##% ## ' !$ % '((%2* %!' $#!$ "1 !#(%& % ' ! " ' %+ " +2$%# ' #! ' #(2 ! ) % % ' ' &' " " ' ) % "1 ( '2 & &! %! % "' ( & ' " ")( "

KOUDE

$"# ! %# % $" ( $ % & % (""$ 688: ,,4 ! 3

!! ! ! $ & ( ! $+ ! + % "! $ $ 4 ( ! ""$% "! $," % !%& ! !& ! "# ! ) $ & #" #%+%& "!&) 3 ! '%&$ -4 ) $ & #" # ! & ! "# ! %+%& )"$ ! &" # %& % $ %&) $ & !! ! &, #$" %4 "! $ ! )"$ ! $' & % ) $ )"$ & & $' )"!! !0 ! $ " & ! " % ' ! & # %3 $ %&%&"" & $ & ! $ " #$ %%"$ 4 ! & ( ! " ($ &'$ "4 %&"" " #$ %%"$ ( ! & !% "&$ *0 ) $ ! ! $ # $&! $ ( ! $+ ! + 4 ! ( $(" !% ! $ "! !%"$3 & ! )"$ & & # $ 4 &''$ ( ! $ %&%&"" & ' # ( ! &) &$ #%4 " #$ %% "# ) $ $ &"& * 6:5 = 0 ,"4 & #$" %%&"" ! $"" ! "# ' %& 4 " 4 & # $ &''$ ! "' !3 #$" &! ( ! $+ ! + % ' & $ $ ! & &" ( ", !2 & #$" & % $% $ & "# "!&) ! ( ! ) $ & #" # ! (""$ &" # %4 % ! ! ! '%&$ - $"" #$" %% !3 & , ! #$" %4 % ! ) $ $ & " & # $ &'$ ! ! & # % "4 !0 ) $ ( $ %&) $ & ($ " & ! , $ ! $ 4 !& !% , !3 ""$ "%% ( $) $ ! %4 & ! ! > %2 $ % & %? $ & ( $( !4 ! ""$ "" & # $ &''$) $ & #" # ! #$" %$ %&) $ & % $"! $' !0 )"$ & (" 4 Ǧ ϐ ´ 4 ϐ ! '! #$" ' & "%& !3

( !' & $+ ! + "!&) ) $ & #" 4 # ! , ! ' & ! ! $' !" ! % & %&4 ! "!%&$ & %+%& "# $ #$" ' & " & %2 & "%& !$ % $ ! > $ !& ( ! %' $0 , & ! ) $ & $' &? ! ! $ $ $ > $ 4 !& ( ! %& ! ! ! $ % # !! !? % ! % "& !4%+%& ( $ !& # &%&1 ! "4 %% !&$ ( ! ""$% ( ( $) $ $ !4 % # ! "# !4%+%& ) $ & #" #3 $ ϐ Ǧ ! , & % & $! & (""$ ! $ % & (""$ ! ! '%&$ $"" #$" %3 ! ( $ ! & $ % %&"" & & % '!! ! ) $ & #" # ! "# " & % &"& ;5 #$" !& Ǧ ϐ ǡ 74' &%&""& & * ;5 #$" !& $ ' $ !0 ! (""$ &"& 75 #$"4 !& $ #$" ' & "%& ! ,"$ !0 ," % ""$ & #$" && $ ! 3

November 2021

De warmtepomp bij de steenfabriek van Wienerberger in het Oostenrijkse Uttendorf (foto: AIT/Schneeberger).

! $ $ $ % $""&%& %& !#$" '4 !& & $ ) $ ! & "! ( $ 755 %& ! $"4 $%3 #$" ' & )"$ ! %& ! ! $%& ("$ 0 $! $"" ! ( $(" !% !3 ! %& ! $ ! && ! "$ > "%& !$ ? ) % $ $ ! ) $ & #" # # &%& " ) $ & & 4 ( $ ! ! $"" &'!! 3 , ) $ & #" # 4 $' & $ %&) $ & $ & ' & "( ! " & ! ! (" & (" $ ' & , & " ) & $ ( ! <5 = ! $"" &'!! & ( $ !3 $+ ! +4) $ 4 & #" # "# , " & ) $ & & & ,' $ " 4 #$ %%"$ ! ( ! & !3 % ! %& %& ! ) $ & #" # # &%& " & ' & & ! & 4 # $ &''$ &"& 6:5 = & ( $ !0 (""$ &%& ,"! ( ! $" $3 ! & ( ! & $"" #$" % & $ # &%( ! & , ! " $ & # $ &'$ ! !" ! ) & ""$ $%& ) $ & #" # ! )"$ ! ( $ 3 $+ ! +4 ! ! ! $4 $ 4 $ $ "# ! ," $ $' 83955 4 $ %'$ ! "# , && !1 ! % , ! & $ "! &) 4 ( $3

&) ) $ & #" # %& & ! ! "!& ! $ ' 4 & ! & $) , & $ ( ! $ ! 0 ! & "%4 & !$ % % % "$ > ! %& & "# "( $ "&" ( ! , & ( ! . ?3 , ) $ & #" # % (""$, ! ( ! % $" " #$ %%"$ ! ( ! &, $ ! % &) &$ #%1 & '% $' ( ! &) "'4 + 3 " !% "!&) $# $% & & ! #"% & ( !( " "# & "#%& $& $ ( ! 4 ! 0 ! ,"$ & ! $ "' (" '

industriële warmtepompen

Veronika Wilk toonde tijdens de webinar hoeveel het aan de Europese CO2-doelstellingen zou bijdragen als bij de helft van de industriële droogprocessen gasketels worden vervangen door DryFiciency-warmtepompen.

" $ $ ' & (!!$ % $ ! '$ (!!$ " &% ( ) $ & "! "4 %& & & ) $ 5 & ( $ ! ( ! ( $ ;<8 ( $& & " 5 $ &'$ &!& 9=8 A 2 (!!$ & ! &&$ ( ) & $ & % & $!! "$! % ( & $) , & 4 ! 5 ) & %+%& % &% &!& 98 "$! & ( &!& 5 $!! ) $ & ($ ( $&2 & ' & $ & ) $ & "! " $ (!!$ $ % $ %" $ ( ;4:88 ,!$ & :5 ' &%&!!& ( & "$! % & =88 &! $ ' $&4

& $ !"$! & & $+ +5) $ 5 & "! " !!"& ( ( $) $ % %& & ( % "2 ''$& ( % !4 $ & & ! !" $ ' &5) $ & "! "%+%& & ) 5 & $ $' & % ' (!!$ & %&!! $! ( Ǥ ϐ ´ 5 " & & ( $!! %& & % % %& & ( , ) $ & "! " ( $ ' 4 % % $ $ 988 &! ! %% $!! 4 & %+%& $ & % % ,! $ *&$ $ %'$ ! & ! $,! $% ( & $ $ %' & & ) ' +% $ ! %& & ( $ $ & !"& % $ 4 6 !$ ,!' ) !" , ! & ! ( $ @884888 ) $ & ! ! 9 &! ) & $ & ( $ " 72 %& & - $ % 2 ( "$ 5 % & !( & ! % "4 6 , !( 5 & ( !" !%% ) ' &! " %% 2 $ ' $ )

Droogprocessen vergen hoge temperaturen, zijn zeer energie-intensief, en er komt veel restwarmte bij vrij 20

& &!& ;884888 4 & % % '& &!& ''$5 , ! ! % ( %( & $ "$! %47

% $ ) $"$ % & & &!! $! 5 & & &$ &!& ) $ & "! 5 " $ $ $ 4 ! & ( $ "$ % & & %+%& $ % $' >4888 $ %'$ !", && 2 & & 5 ϐ Ǥ 5 & $ % &'%% =8 ?8 & 5 '% $! & " $ &''$ ( B! $ C ! 5 ( $ >< &!& @< A 5 %+%& !" 5 ! & % &'%% : ; & 4 6 & % & ( $$ %% & & " $ &''$ ( $! 5 & " $ &''$ $ &!$ (!$ &72 5 '% 4 6 !! & ) $ $! & 5 " $ &''$ 9:8 A % & " $ &''$ & " $ & & &!& ! ( $ ;< 4 % &' & %+%5 & ( $' <4 $+ 5 +5) $ & "! " !! ( $ & & ( ´ Ǥ 5 & & ) #' !( & , && ( ) & )!$ & 4 , & 5 ($ & & $ %' & &2 , $ , & & & ϐ ! & " $ &'$ , ! &) 47 !& % !& $ "' 5 & *" $ &4 6 & ! ! ) ! &5 ǡ ´ % &!$ 2 ,! % " " $2 (! % % 5 '%&$ 2 )!$ . & $ $ %& %& & %4 & $ % (!!$ & $+ +5) $ & "! " & ( 5 ´ ( $( &4 $ ) & & ,!' & 5 (!!$ :5$ ' & ! %& 2 ) & &3 %& & % $( % & & ' , & $47

GROEI DOOR! SCHRIJF JE VANDAAG NOG IN. waarom opleidingscentrum go°?

alles op het gebied van: koudetechniek f-gassen elektrotechniek warmtepompen ped

luchtbehandeling & klimaatbeheersing

Altijd praktijkgericht Werken met de nieuwste installaties en systemen Trainen in kleine groepen

ack (natuurlijke koudemiddelen)

Moderne trainingsfaciliteiten Les van experts

epbd

voor meer info of direct inschrijven ga naar www.opleidingscentrum-go.nl

Zandlaan 29

Postbus 32

T: kantoor 088 - 0206419

6717 LN Ede

6710 BA Ede

E: info@opleidingscentrum-GO.nl

UITVOERINGPARTNER

40 YEARS

INNOVATIV VE PROD D U C TS

For Sustainable Environment

Commercial Type Air Cooled Condenserr

V Type Air Cooled Cond denser

Vertical Type Air Cooled Condenser

Horizontal Type Air Cooled Condenser

www.friterm.com info@friterm.com

from local to global

warmtenet Tekst: Uko Reinders

AFNEMERS BENUTTEN RESTWARMTE DATACENTER # $%( # % ' % % # $ # '!!# '! & % 0 & % 54 "#! % #' # $ !! 3 # ' # - "!%" % 1 # *( - ( # ( # % $ #! ' ( # % "! " (!# % #& %0 !' # 94 "#! % &%% $ ! % #! % # 0 # # ' ( $% %!% # "!% % + #$0

% "#! % ! # $%( # % ' % % #

!#% % &%% - % # ) & $1 #0 #!% $ #' #$ ' % % % # ! % (!# ! 0 % &#% ' & % % ( 1 % # (!# % ! 0 % ( % # (!# % ( # ! % & % & % 3! % ! "# $$!# ! 1 Ǥ ͳͺ Ǐ 1 Ǣ ͳͺ ʹͷ Ǐ % ! % ' & % & % ! 1 $- ! # % " # %&# % ! $0 '! # ' & % ( # $ #' #$ (!#1 ! $ % " # %&&# !" !" %!% *!2

ʹͷ Ǐ Ǥ 1 * 0 ! %&&# - ( % % % ! ' #1 / # $% 6 0 & $ % % $ " 4-87 #. # (!# % &% '!!# ' #( # # # ' $% &&#%0 % % # $ # - $% $ $% '!!# # # : ; 6740444 &#! $& 1 $ % # $ 0 % ( $ $% '!!# ' % # 1& %( $$ $ % 1 " $$ ' $% % $ " #% 0

% % # $ # - $ "#! % #! " # ) & $ # % ' #! " 0 $% % % % # * %% # # ( # % #$ 0 % * *( % $"!#% : % #1 ;- #!"' %#& : # ; $ # "!%" % $% : #% 1 " %;0 !#$"#! ( $ !! % $1 Ǥ ʹͷ Ǐ % % # (!# % '!!# # #& !!# 1 #$ ' ( # % ( $$ # !' # # !" ( 1 % #0 % ( % # % !!# # ( # 1 % #$- ( # % % % " # %&&# ' *!2 ʹʹ Ǐ Ǥ ͳǤͶͲͲ Ǣ $ $% %!% % #!"' %#& - % % $% ' # %0 !!# (!# % 1 $ !# *! % # % ! # : ; % !!# %!% "% ' 57 % #0 #$% # 1 !" $% ' 644 % # 1 ! % ( # %!% % ' # !' 0

De boormachine die volgens de boortechniek Horizontal Directional Drilling tot een diepte van 25 meter boort.

' % ( % # % ' % #$% # ( # "% - ( # % '! # ' ! # % ' ( # # !' ! %0 #$ % % ( % # ͳʹ Ǐ

KOUDE

De installatie bij het NorthC-datacenter met de warmtewisselaar (zwarte kast) waar de restwarmte van de serverkoeling (de leiding is niet zichtbaar) op binnenkomt. Die warmte wordt overgedragen aan de rode aanvoerleiding die naar de warmteafnemers gaat. De retourleiding van de afnemer komt uit in de blauwe leiding. Die gaat ook in de warmtewisselaarkast, waar hij via een warmtewisselaar contact maakt retourstroom (zwarte leiding) naar het koelsysteem van het datacenter.

, " ! " ! " " ! " ! ! * $ " ! " , ! 473 , " " , & * " ! Ȃ ϐ ! 2 " " ! , ! " 8 # 4*6 1 9* ! " $ $ " ! $ ,

" ! * $ * " ! $ " ! " , " * $ , & " ! " ! 8 , !

November 2021

9 $ " , / ! ! ,0 - ! * * $. 56 ! , $ , * $ , " , " , $ ! # * $ $ ! , " * ! ! " ! , ! $ % ! $ " , ! " ! $ ! ! " ! ! ! " " ! " , " " " " , ! " " , + / ! " $ ! - " -

warmtenet

De ondergrondse water/warmteleiding met een diameter van 160 mm.

$ ! % ! $ "

% $( ! %

! $ ! "

$ ! $

*)*) " ! $

! %

! $ ! $ ! & # ' "

% !

De warmtepomp van Nibe bij Fertiplant.

De warmtepomp van Trane die voor het zwembad de energie van het datacenter benut.

# $ (+ - # " ! # & ! ,%/. ( ! ! " ! " # ) ( " # ! $ ) % " " ( # " ) # # ( $ !

Overzicht van de leiding en de partners van Energy Hub Aalsmeer.

November 2021

" # # " " ) # " % $ " % # $ ( ! ) # " # ! $ (

# ! " % ! ) $ " ( # " # # ) % " " ( ) # # ) ( ! " # ) ! % " # $ ( ' * ) ! " " ) Ǥǳ ϐ $ " # ( * $ " # " " " " ) (+

$ % % '!!# $% % # ' $ % KEEX SQ HI J KEWWIRFIHVMNJWGIVXMƙ GIVMRK )V MW HI EJKIPSTIR # ( % ' # # % $ # ! $ # !" !! % % ' ' ' # $% '!!# GIVXMƙ GIVMRK [EX IV OSQX OMNOIR FMN NI [IVOTVSGIHYVIW IR ( # # $ "" % "" # %&&# ! % ZSPHSIR 2E HI^I OIRRMWQMHHEK FIR NI [IIV KILIIP ST HI LSSKXI ZER HI PEEXWXI EERKIWGLIVTXI IMWIR

4 +,* ! /,!- !) 1!,&$)-.,/ .$!4 & '$ , .$! 0 ) ++ , .//, !) "!,!! - # + 4 ,!"$-., .$! !) /$.0*!,$)" 4 ) 2*," !) * /(!). .$!

)-. '' .!/,- $)-. '' .$! ! ,$%0!) $! (!. " --!) 1!,&!)

% ! " % "#! # & # % '

warmtepompen KLIMAAT

Tekst: Bas Roestenberg

WKO-RINGLEIDING MAAKT CAMPUS NOG GROENER

De ringleiding is deels middels horizontaal gestuurde boringen aangelegd. Foto: Rene Koster.

" 32*222 ' ) % % + !" " ! + $ ! "& ( ! 8 9 $ # " " " , !" ## + ' # $ ! " " " % -* #! $ " $ ) % ! % # $ ! " "! #% % " # # # "% !! *

" ! !" #+ % #! + ' " ) $ $ !"# " # !$ !" + !$ " + * # " #% " " $ % " 0% " +% " " $ ' " ! # " 1 ' # " ! ! " % 1 " ! # 3)5 ## ! % ! 4*622 " 4 % # " !" " * " " # ! ) ! " " + + " ! ! 4227 # $ % + " # " # 8 # 0 % 9 % !" + #% " " '# % ! + " * "% $ " " ! ! $ !" + # " ! $ $ % %

November 2021

!) " " " ! % " " " 8 % " " 9 #+ $ 8 $ ' 9* " ! + ! ) " % " " % $ " $ " + #% " *

. !" !" ' ! # ' ! % #! ' ! #+ % ! /) $ " " + " $ !") " $ !* . " + " " " #! # #! % # * ' + % " ' - "% " #% " $ # % " 0% " +% " % ! " */ ! !

warmtepompen

Het Orion-gebouw op de WUR-campus is een van de panden die op de ringleiding zijn aangesloten. Foto: Rene Koster.

" ! ) # "#$$! ! * " " # ! % , ! $ $& $ % !# & ! # $ $ #& "" # ! $& & ! # - $ %! , % !" ## ! "# ! * & ! " , # "("# & ! # $# # " "#$$! % $ # #! ! "("# , # "("# ) ! # ! % ! # # % & ! # $ ! ! # "# " ) ! & ! " ! + # '#! " # % "("# # # , # " !$ # # $"# !! ) ! # ! ' " % # - % ! % ! $ ! * % ! % ! & ! # ! - # # # # # % 56,333 # ! !% ! # & # ! !$ # "("# # # % ! ) , % ! " ) # ! # '# ! #! ) " % ! !( !" ) # ! " # $ , ! % !& # ) # "("# " % & # % * # ! ! ! " ) % ! % .# ! #$$!"#! # / ;) !<,

‘TEMPERATUURSTRATEN’ Bij de toepassing van bodemenergie moeten warme en koude bronnen op een minimale afstand van elkaar liggen om thermische kortsluiting tegen te gaan. In het watervoerend zandpakket onder het campusterrein in Wageningen zijn daarom drie ‘temperatuurstraten’ aangelegd: in het centrum een ‘warme straat’ waar de negen warme bronnen gebruik van maken, en aan de rand van het terrein twee ‘koude straten’ voor de negen koude bronnen.

0 # % "# $& & ! # ! # & " " # % $ ## ;& ! : $ ! * ! <1* % !# # !* ! # $! % # , 0 ! " $ # ! & ) % !) % $& " $ #"("# , & ) " # "* # & ! % ! # % % "# * ) % ! & ! ! % !& ! , ! % # & ! % " " & " ! # % $ # # & ! # "" & # & ! # # & + ) # # ! , # " " "# ! ! ! # " ! & # & ) $& , # # ϐ !$ #,1 $& # " " " # ! * " ! # % !) % ;# "#! ! #2& ! # & "" !< % ! ) % ! # & ) " ! & ! # #"#, & ! # %! & ! # & # ! # # ! #$$! % ! 46 ! % $ # & ! ! # $& #, # ! # & ! # % ! $& "# # * & ! & ! # & ! # !$ # ##! # & ! !#, $ $ # # ! # $!& # ! - # # ! #$$! % ! 7 ! # - & ! # ! % !% " & ! $ # ##! ! # * $ ! # !" !$ #* " , $ %! & ! # & # ! $ # % $ ! ; # # ! #$$! % 8 # # 9 ! < !$ # % ! #

!# * " " ( + % & " # *

. " ! " ' & + ! & ' ! " " /' " * .

+ ! # " # " # + ! */ ! " & # & & & ' " , + " - ! " * # " # !# ' # + & + " " !# " " * ) . "

" ! ' % " + # # & # " # " & *

! "

! " ! " &

# & & ! + & # * " " ' & " ' + # # # * & # $ # " * & % + ( # " ! + !! ! & ! + */

& ' ! ! # *

" 10*000 !+ # ' + # " # & * ) . # * " + ! ( + ! # # # ! ' & , -* ! # "

& " !! & ' & ! " ! */

ƌĂƚƵƵƌ ĚŝĞ ŐĞĐŽŶĚŝƟŽŶĞĞƌĚĞ ůƵĐŚƚ ŐĞůŝũŬŵĂƟŐ ǀĞƌĚĞĞůƚ ĞŶ ǌŽ ŽƉƟŵĂůĞ ĐŽŶĚŝƟĞƐ ŚǇŐŝģŶŝƐĐŚ ǁŽƌĚĞŶ ǀĞƌǁĞƌŬƚ ĞŶ ǀĞƌƉĂŬƚ͘

November 2021

industriële warmtepompen KLIMAAT

Tekst: Martijn Louws

WONINGVERDUURZAMING VIA INDUSTRIËLE WARMTEPOMP ( * # $ & ( * # % & ! # &$ (' - ( # # )'(& 0! + &"( %$"% # 7 ! # & $%!$'' # *$$& * & & * & ))&- " # * # +$# # # # &! # 6 ' &( - & $% $ $#(+ ! ( # 4 ## ' * # # )'(& 0! #'( !! ( )& # &* & # # # ( ) ( #! # 6 : # # # * 0 +$& ( ( * ! ($ % '( # ' ( # ') '6;

$ & ( & $% & ! ( * # 7 7 ( &! # ' # &'' # # ! #' *$$& #7 )'(& 0! + &"( %$"%6 : ( $* & #) + !4 ' ( + # !! ) - # # + &"( %$"% #'( !! 7 & #6 & ( # ! " ! # (4 & ' ( ! (& 7 ( ('# ( *$$& ! # ( ($ & # *$$&6 &7 # '( -$& # - ! # & + &"( %$"% # *$$& #$ ! + ( %&$ ! " #6 ! * & # # ( *$! $ # + &"( 4 ( !) ' $# &+ &% * # ' )'' # & +$& # #$ ! #' $)( # " ( #'( !! ( 5 ( ' //# !! # 6; %&$ ! " # " ( ! # & + &"( %$"% # * &7 ( ! # - *$! #' $ & ( $$ # &'6 : 7 # # &! # C " ! $ # ) - # # = " ! $ # )( 7 ! ( (' $)+ #6 # ><=E - # &) " @A<6<<< # )+ *7 ( !' * & $ (4 ( $$ '( #( ! $$ (6 & 7 ! ( " ( ( #( ! * & $ ( + &"( %$"% # * # &) " @?6<<<4 + &* # CA %&$ #( *$$& +$# # #4 # )& ( " & & * # " #' # # ( $* &6; & '% !( $* & $$ # &$! #4 - ( $ & (6 : &! # ( !( #) # ($( ! =BB6<<< + &"( %$"% #6 &* # ' >A %&$ #( $ " $# # # CA %&$7 #( !) ( *$ 6 ( # " ( # ( $ " $#7

# ','( " +$& ( " & # " & -+ & " (6 $ + ! & #( # $$& %& ( ! ! # " &6;

#+ & ! %&$ ! " #4 " & $$ * #+ ( & ( # 4 %! ( $ & ( *$$& # )'(& 7 ! + &"( %$"%6 : # " # ( # & # #$ '( ' D< & # + &" + ( & ! * & #6 # ( ( # # * # @6 & " 4 # ( + ( # - *$$& ! # # # * 04 + & - $%!$'' # * +$& ( ($ 7 % '(4 ! ! ! # 6 & ' ( # ') '6;

$ & ( - ( ( ## ' * # # )'(& 0! $ !7 #'( !! ( )& '! )( ! ($( ') ' '6 : )!! )## # (;4 '%& - ! ($ 6 : $$& )!! ' ( '# 7 # $ 6 ( # (+ (& %'','( " )## # )!! ǦͳͲ Ǐ ͺͲ Ǐ ! * & #6 ( " ( # * ! $ & # ! # + &"( %$"% #4 # & ! ( ( !) ($( $#7 & ?A H I 6; $* # # ' # #(& ! + &"( %$"% $ $7 % &4 & #( $ & ( *$$&6 : # +$# # " 7 ! =6<<< "F ' % & & &) ( *$$& ( * &+ &7 " # * # +$# # # *$$& ( ( %+ ( & ' AD< )&$ + (6 & * & ! # 5 *$$& =6<<< "F ' # #7 )'(& 0! + &"( %$"% * # >6<<< #$ 6 ( . <4=< )&$ % & ' ><< )&$ % & &6 # *$$& # ! # + &"( %$"% $" ) ( $% @<< )&$ % & &6;

$ & ( + ! & " & " - # ( & * ! + #'( ' ( ! # # ( # )'(& 0! + &"( %$"% 7 ( & ' # 8 ! ( ! # '%)!96 : & + - # ( #$ + # ( &) 4 ( &+ ! & # #' ! ( *$$& )!! ' 7 ($&;4 + '( $ & ( # & - !6 : ( # ' &4 ## ' # & - # *$! $ # ') ' ' ' 7 &6; $ & ( * # ( # $$ ( #' # #) "$ 7 ( # +$& # #)(6 : ( '% ! +$& ( #) '% ! 6 ! & $ "$ ( # " # # ><>=4 # 7 $# ! # & '(& ( 6 # '(& ( % '( $$ &$$(' ! + &"( %$"%6;

VOOR OFFSHORE, CHEMIE EN FARMACIE Geschikt voor Zone 2 omgevingen Capaciteit tot en met 14 kW Koelen en verwarmen 230 of 400 VAC Omgevingstemperatuur -27 °C tot 52 °C II 3 G Ex ec h ic mc IIC T4 Gc

Artidor Explosion Safety B.V. | Nederland | artidor.com | sales@artidor.com

6WXGLHGDJ

Wet- en regelgeving voor koelinstallateurs

Bevoegd Betrokken Flexibel

De stand van zaken In HHQ GDJ wordt u bijgepraat over de diverse weten regelgeving waar LQVWDOODWHXUV van koelinstallaties mee te maken hebben. Wat zijn de nieuwste eisen voor LQVWDOODWHXUV en gebruikers en waar moet u als LQVWDOODWHXU rekening mee houden? De studiedag wordt gegeven door verschillende inspecteurs en adviseurs van Energie Consult Holland met allen ruime ervaring in de koeltechniek.

Energie Consult Holland B.V. Hertzstraat 14, 6716 BT EDE

Informatie

Aanmelden

Diverse data op onze website

Aanmelden via onze website:

09.30 – 15.30 uur

www.energieconsult.nl

Locatie: Energie Consult Holland Ede

Of stuur een e-mail naar

Kosten: € 395,- per persoon*.

info@energieconsult.nl Na inschrijving ontvangt u een bevestiging.

*Bij meerdere inschrijvingen van één bedrijf bedragen de kosten voor de tweede en volgende deelnemer € 350,-. De studiedag gaat door bij minimaal 5 deelnemers, het maximale aantal is 12 deelnemers.

T +31 (0)318 55 11 06

info@energieconsult.nl www.energieconsult.nl

'% ' !' ! ! ' # ' ! ! ! '! !' ' " ! ' '# ' '! !' ! !"" '

'# ! ' ' ' ' !' ' ' ! !' ! ' " ! ' '# ' '# ' ! ' '# '$ ' '' ' &'

# !' ' '# ' ' '$ ' '

" ' # '# ' # ' ' ! '# ' !$ '! !' ' !' ?ȓCPȩQ?JCQȩQSNNMPR

# ! $

ZO WERKT HET!

Roestvast is niet roestvrij! In koelinstallaties wordt veel gebruikgemaakt van roestvast staal. De grootste mythe rond RVS is dat het niet kan roesten. Het wordt vaak ‘roestvrij staal’ genoemd, maar de juiste term is ‘roestvast staal’. RVS is een legering van ijzer, nikkel, chroom en koolstof. Om van roestvast staal te kunnen spreken, moet de legering minimaal 10,5% chroom en maximaal 1,2% koolstof bevatten. Het chroom zorgt voor een flinterdun ondoordringbaar oxidelaagje dat het onderliggende metaal beschermt tegen agressieve invloeden. Dit laagje wordt in stand gehouden door zuurstof van buitenaf. Als het laagje wordt beschadigd, herstelt het zichzelf. Als een beschadigde plaats wordt afgesloten van zuurstof, bijvoorbeeld door ophoping van vuil, wordt het onderliggende metaal actief en zet dit het corrosieproces in werking. Er zijn vele soorten roestvast staal, elk met eigen toepassingsgebied(en) en beperkingen. De volgende roestvast-staalsoorten worden over het algemeen toegepast in de koudetechniek: • 304: Voor algemene doeleinden in voedingsmiddelen- en procesindustrie • 316 en 316L: Heeft een betere corrosieweerstand dan 304. De 316L-kwaliteit (low carbon) heeft een lagere hoeveelheid koolstof dan de 316-kwaliteit. Hierdoor is 316L beter bestand tegen interkristallijne corrosie na het lassen • 254SMO: Ook bekend onder de handelsnaam Avesta; zeer goede corrosieweerstand en goede spanningscorrosie-bestendigheid. Hieronder wordt een aantal veelvoorkomende soorten corrosie toegelicht. Vliegroest Vliegroest ontstaat als ijzerdeeltjes of verontreinigingen op het RVS-oppervlak terechtkomen. De toetreding van zuurstof wordt op die plaatsen belet en de ijzerdeeltjes gaan roesten, waardoor het lijkt alsof het RVS roest. Mogelijke oorzaken van vliegroest zijn dat het RVS in aanraking komt met bijvoorbeeld staalborstels, ijzerdeeltjes uit vonkenregens of slijpstof tijdens het bewerken van koolstofstaal. RVS mag daarom niet in aanraking komen met gereedschap dat eerder is gebruikt voor het bewerken van (koolstof)staal en moet worden beschermd als in dezelfde ruimte staalbewerking plaatsvindt.

We willen allemaal de beste installatie bouwen. Om dat te bereiken is het belangrijk dat we kennis delen. Het team van Wijbenga schrijft elke maand over een specifiek koeltechnisch onderwerp. Deze maand schrijft Jeroen Schröer over roestvast staal.

Putcorrosie (pitting) Putvormige corrosie, ook wel bekend als ‘pitting’, is een veel voorkomende corrosievorm. Hij is zeer gevaarlijk omdat de aantasting plaatselijk en niet gelijkmatig plaatsvindt. Putvormige corrosie treedt vooral op bij contact met oplossingen die halogeenverbindingen bevatten, zoals chloor, broom, jodium en fluor. Zelfs gewoon leidingwater kan al een voldoende hoge concentratie aan chloor-ionen hebben waardoor putvormige corrosie ontstaat. Op plaatsen waar de oxidehuid plaatselijk is doorbroken, ontstaan putjes in het materiaal die snel dieper kunnen worden. Die plekken worden geleidelijk gevuld met corrosieproducten die de aantasting verder versterken. Spanningscorrosie Een spanningscorrosiescheur is te herkennen aan het rivierdeltavormige uiterlijk. Afbeelding 2 toont er een voorbeeld van. De scheur begint aan het oppervlak met

kennisdeling

enkele hoofdscheuren, waarvan er zich in het algemeen een aantal zal afsplitsen na in de wand te zijn doorgedrongen. De scheuren zullen uiteindelijk tot een breuk leiden. Het gevaar van spanningscorrosie is vaak aanwezig wanneer chloride- of zwavelwaterstofhoudende oplossingen in contact met het roestvast staal komen. Een veel voorkomende vorm van spanningscorrosie is het zogeheten chloride cracking. Dit kan optreden als het milieu voldoet aan twee voorwaarden: • Het moet chloriden bevatten • De temperatuur moet hoog genoeg zijn Spanningscorrosie komt meestal voor op plaatsen waar (chloorhoudend) water wordt opgewarmd, zoals in warmtewisselaars. Bij gebruik van moderne, goed lasbare, ferritisch-austenitische roestvaste staalsoorten (duplex types, 254SMO) is de kans op spanningscorrosie kleiner. Interkristallijne corrosie Eén van de meest beruchte aantastingsverschijnselen bij roestvast staal is interkristallijne corrosie. Bij deze corrosievorm wordt het materiaal plaatselijk op de korrelgrenzen aangetast. Bij roestvast staal zijn korrelgrenzen corrosiegevoelig als zich hierop chroomcarbiden bevinden. Deze chroomcarbiden ontstaan gemakkelijk in de door warmte beïnvloede zone van het roestvast staal tijdens het lassen. Interkristallijne corrosie manifesteert zich in de vorm van aantasting aan weerszijden van de las. In de praktijk komen we deze vorm van aantasting niet zo vaak tegen, omdat materiaal en lasprocedure op elkaar zijn afgestemd. Biologische corrosie Gelokaliseerde corrosie door microbiële organismen kan een groot probleem opleveren. Het kan voorkomen in allerlei milieus: in de bodem, in pijpleidingen of in warmtewisselaars. Bio-organismen kunnen een corrosieproces versnellen door hun fysische aanwezigheid (ontstaan van zuurstofarme spleten), metabolische activiteit (agressieve afvalstoffen) of directe betrokkenheid bij de corrosiereactie (oplossen van specifieke elementen). Veel metalen blijken hier gevoelig voor te zijn, en roestvast staal vormt geen uitzondering. Onder de beschermende biofilm van microbiële kolonies is de zuurstofconcentratie zeer laag, zodat een zone ontstaat die onderhevig is aan corrosie. Waterkwaliteit meten In warmtewisselaars kan corrosie worden versterkt door afzetting van kalk of andere (vaste) stoffen op het roestvast staal in de warmtewisselaar. Hierdoor kunnen plaatselijk concentraties van stoffen ontstaan die veel hoger zijn dan de toelaatbare concentraties. Voldoende doorstroming, waterbehandeling en periodiek (chemisch) reinigen kunnen noodzakelijk zijn. Wateranalyse geeft een beeld van de waterkwaliteit, maar is een momentopname. Het spreekt voor zich dat één wateranalyse niet representatief is voor een langere periode. Bij ontwerp, bouw en onderhoud van het systeem moet rekening worden gehouden met het feit dat roestvast staal niet altijd roestvrij staal is. Vanuit een breed spectrum moet worden gekeken of er mogelijk factoren aanwezig zijn die de levensduur van het roestvast staal negatief beïnvloeden. Waar nodig, moeten maatregelen worden getroffen om corrosie tegen te gaan. Het is moeilijk om voor al deze factoren richt- of grenswaarden op te geven. Er zijn ook combinaties mogelijk die uiteindelijk een negatieve werking hebben. Vaak zijn er al mogelijke problemen bekend, zoals gebieden met hard water, vervuiling in het systeem of toepassing van een corrosief product. De incidenten die bekend zijn, hadden achteraf vaak voorkomen kunnen worden wanneer vooraf een goede analyse was gemaakt en de materiaalkeuze en het systeem daarop waren afgestemd.

Afb. 1: Putcorrosie

Afb. 2: Spanningscorrosie

Afb 3: Interkristallijne corrosie

koudemiddelen Tekst: Richard Mooi

KOUDEMIDDELEN IN KLEINE WARMTEPOMPEN ONDERZOCHT

! $ ' #$ # ""!#% * # $& % % ' $ & % $ % ' #$ 1 !& ( # % "! " "# $ % # 0 #!" ( ! & % &$- ' $ 3$ 789:* 789:) 0

* !"' # ""!#% !' # % %! 1 " $$ ' %&&# !& ( # 1 % "! " % ' $ %0 % !' # $ ! % !"$ %!# # ( # !" # % ' #$. ! 1 ( # % "! "% + ' #( # $ $% % # ""!#% !"0 !" # % ' !# $ % $ ( ! 1 % - "!% % # % # $% ' %&&# !&1 ( # % "! " % # 1 0 ' #( % $ % * !& # #! $" @ A %! ! $%- & 1 $$ !!# & ! #! $ % 1 $% $ # # $ # !" 0 + ' #( # $ # $% ! &$ $ ' & ! #*! ! $ %! % ( #0 % ! #*! ! &$ !" # ( # % 1 "! " '!!# (! (!! !&( 0 '# ( $/ ! "# $% # %&&# !& 1 % !"* % ' ' #& % 1 !&1 $ :76 982 ! ( # &( # % 1 $$ - *! 1 !& 1 ǡ Ǥ ϐ # 789:* 789:) - %( !& 1 % 1( # ' # $" % ' 6-?= :0

'!# ' %&&# !& 0 ! 1 $ #!% # ! $)$% # ! # # &# # '!!# # ( # % "! " $ "#!" & % !" #$ * 0 # ! "# $% # %&&# !& ' # 1 % '!!# :76 982 ( % $ ' 1 !& $ * (!# %! 1 " $% & %5( % #( # % "! " 2 + ' #( # $ % !" # % ' !"$ %!# # $ 0 # ' #$ % :76 $ % '# 1 ( !& % @ 98- "#!" - 789:) 5* A # # * 0 % #!% ͶͳͲ ͳ͵Ͷ ͳǦ ϐ 1 % @ %1 # #A- % #( 98 1 !& 1 ʹ Ǧ ϐ ! %' # * 0 #!" ' % $ * # # # !& * $ $$ 90

% ! #*! ' #( $ '!!#1 ' !!# % %!"( # % % & 1 $$ 0 % % (!# % & % #& % % $ 1 % % % ( % $ # % # !"( # - ( # ' 7 ΍Ǥ 1 :76 $ % ' 806>> # 1 % #! $ $0 % % # % !! '!!# 79: @70:96A 98 @<=;A0 ( ! 1 % $% *! % # % # % # % ' -

R513A (een blend van R124a en R1234yf) wordt inmiddels toepast in een enkele warmtepomp.

% "% % # ! %! " $$ ' # # ! % 0 #1 ( / 4 % #& # ' %&&# !& $ ! !!# % # # % # !& 1 ! $ '#! #0 % "% ! %* %%

KLIMAAT

" ! # # # # ! " ! -1 ! ! % ! " % 7 # # 45 % ! & % !& ! ( $! % . " #! # $& " - 0 ! ( & ! # # # $ # " #" 483 ! ! -1 # # 483 ! ( ! % " #! ! "# # " % !" # ! #$! . ( # # + & ! " $ # " #& ! $ " # - " #& ! # " ?% ! @ $ # ! $ #! - # " ! ) " $ # + % # !& - " #& ! $ # ! # # ! . # % ! "" !+ ! # . % ! ( - # "#! % ! !$ % % # # ! + ! $ # ? @ #! " # % !& ! #- 0 # # # " $# # % + ! % !" 1+ % ! $ . # ! " # " # & !-

# " & ! # $ " $ # !& ! - ! # % ! . "" ? 743 + 73: + 467 65@ % ! #$$! $ ? ! 2 5;3+ " $. # 2 933 + ! 2 45:3 2 :4:@- ! "# ( $& ! # /" . + % ! % 4567( 4567' - $ ( "# " ( ! . . # # ! #$! " # , ( & ! # . ! #$$! % >: " .: = + ! # # " % ! $ #2& # !.& ! # - # ! "$ # # " ϐ ͳ ʹ

Figuur 2. COP-grafieken van de 10 koudemiddelen bij een brontemp van +10˚ C bij verschillende afgiftetemperaturen (+35, 55, 65 en 75°C).

% ! % # # & ! # - " #& ! % ! # ! #$$! # ( % ! !. ͵ͷ ι ͹ͷ ι ሺ ϐ ͵ሻǤ # # ! #$! & #& !( !" $ # $ # ! #$$!. # "'"# " & ! # % ! #-

Figuur 3. COP-grafieken van de 10 koudemiddelen bij een brontemp van -7˚ C bij verschillende afgiftetemperaturen (+35, 55, 65 en 75°C).

! "$ # # % " $ # " # " ( % - #$$! $ "# # ! # ! "# ! # % !$ # 743 - # ! "# # % !" #$"" 743 5;3 ! # 8 # # 43<- % ! # # % ! $ ! $ 73: " ! ( " 43 # # 48< # !- # ! #"# % !" "# # #$"" 73: 933 ? " $# @- # #$$! $. " !# 48 # # 53< !Figuur 1. COP verschillende koudemiddelen bij A7/W35.

! " $ # % & ! # & !. ! # ! #$! 3 = ? " # # . ! @ 43 = ? ! "'"# @ $ - " ## " ! # ! #$$! % 53 = # "# #- # " % ! # ! "" # . !$ % ? $"#! ) @ ! "#& ! # " ! +

November 2021

% " # # "' # # " " 467 ! "# # " % !#- # $ " . ! & ! # ! /" #"# ! % ! # ! #- $ #2& # !.& ! . # & ! # 467 ( !$ #+ & ! # "# # !

koudemiddelen

! ' & ! ( ! %&" !0 1 ( & & "' %! ' & $0 & % $ 1 ! & 1) $ ," %/ $ & ! " #"! !& ! ) $ ! & ' & $ ( &/ , ! Ǥ Ȃ ϐ Ȃ % ! #'!& ( ! ,"$ / & )"$ & "" ! & ! % '%% "( $ # %1%&" !0 )"$ ! "" ) ') -! !" 03

#( ! % "" & 98 % ' & % ! "# ( $& ( $ $ % & ( ! :76 0 $ !& ! , && ! & "' ' %& ! $ & % ! $ 1 & ( $0 ""$ %&' $ ! ( ! %# % ( ! ' &5) & $1) $ & #" # ! "! '1 $ $ & #" # ! ! , ) & # # $ $ $ & & $' ( ! 98 ! & &"& ! " 1 $ &0 % ' & & "" "" % &""!& & !' "" !0

΍ Ǧ Ventilatiewarmtepomp met propaan binnenshuis. Door het geringe koudemiddelvolume is er geen gevaar bij lekkage.

& &" 0 " 1) $ ( ! 70:96 , & &" # %1 % ! ( ! & "' ! ) 0 ! ! $ "#( ! ' & " %& ( ! & "! $1 ," % & "" & 1 1 "' ! 789:+ ! 789:, $ & " 2% )"$ ! $ &0 & , ! ) %) $ ! ! &''$ "' 1 !/ $ "! $," $% ! , &" !" ! ! $ ! ! !0 , ! ') "'1 ! ! ! , $ 1) $ =<:>0 )"$ ! "! % & &" # %& ! $"& 1 $ ) & $ $%/ ( % ( $( ! $ ( ! 79: / ! , ! & %& ! $ "' (""$ ! ') $ "2% ! '&"2%0

! %& & "! $ ! $ ) $ & #" # ! (""$ )"! !1 ! , ! #'$ 2% !" ! & ! $' / $ ) ! % % = ! %> & ! 0 ) $ ! , ! ) "# ( '$% & %! $ ;79 = ! ! ( ! 78: ! 789:+ > &" # %& ! ! " ) $ & #" #0 & &) 789:1 "' 1 ( $ !& ! " % "$ !/ ! ( $ , ! ) !/ '% ! $) !0 3 & & " " # * " '1 ! ) $ !" ! & ( $( $ ! % "# !0 $%& $ %' & & ! , ! " ! 04

" !% ! $) ! , ! $ "" % & " 1 #$ %%"$ ! "# $ & " ) $ & #" # ! ( ! : &"& 78 & "') ! "# 789:+ 5, $ !0 3 & !& & " ! ! & )"$ & & #'% & ""$ ! $ ( !04 "! $," $% # &% ! ) !" !&& ! ! !0 3 $ , ! "!, $ ! "( $

΍ ሺ ͹Ͷ͹ሻ ! & !" ! ! & % ' & "! $," 0 & & & ! & %# % ' & & ! ! $ !" , ! ( !) *&$ $ & 1 % & # $ &''$ ( ! & "' 0 $ ""$ "! !% $& & %& ! & ! "! !%"$/ $ & & %("$ 0 " #$ %%"$ # %% $& ΍ Ǥ ΍Ǧ ( !% ( $% ! & 1 ! $"!& # $ 1 ϐ Ǥ * $ & & "' (""$ 1

HOGE AFGIFTETEMPERATUUR GEEFT LAGERE COP Alle koudemiddelen hebben op zijn minst één overeenkomst. Bij een hoge afgiftetemperatuur zakt de COP in. Bij alle koudemiddelen daalt bij een buitentemperatuur van -7 °C en cv-water van 65 °C de COP naar ongeveer 2,0 tot 2,5. De COP van R32 is daarbij het laagst. Met R410A is zo’n hoge temperatuur niet eens mogelijk omdat het kritische punt van dit koudemiddel op 68 °C ligt. Een aanvoertemperatuur van het cv-water van 75 °C is met alle natuurlijke koudemiddelen en R1234yf/ze mogelijk. Van alle F-gassen is alleen R134a geschikt, maar met dit middel zakt de COP bij realisatie van hoge temperaturen terug naar 2,0 tot 2,3. Charles Geelen: “We hebben die hoge temperaturen bewust meegenomen om te kijken wat er gebeurt en om aan te geven dat je ze kunt realiseren met deze koudemiddelen. Of je dat moet doen, is de vraag.”

! ΍Ǧ ǡ ! ! ΍Ǧ ǡ ΍ ! Ǥ ͷ͹ȀͶ͹ ι ! ൅͹ ι ±± ͳǡͷǤ ! ͵ͷȀ͵Ͳ ι ! ͵Ǥ ΍Ǧ ! Ǥ ͳͲ ι ǡ ΍ Ǥ Ȃ ! Ȃ ͵ǡͷ Ͷǡ͹ͷ ሺ ϐ ͶሻǤ

Figuur 4. De COP van CO2-warmtepompen bij verschillende temperatuurtrajecten en brontemperaturen.

͸ͲͲ ǡ ǡ ǡ ! Ǥ ! ! ͸ͲͲ Ǥ ǡ Ǥ ± ǣ ǲ Ǥ

November 2021

WEBINAR Het webinar waarin René van Gerwen en Charles Geelen de resultaten van het onderzoek presenteren, staat online (https://www.youtube.com/ watch?v=2lOcHTZQEdM&t=2s). Na ongeveer een uur volgen de resultaten van de simulatie met CoolTools.

Ǥ ! ! Ǥǳ ! ͸ͲͲ Ǥ ǲ ! Ǥ ! Ǥ ! ! Ǥ !

ǡ Ǥ Ǥǳ ! Ǥ ! ǡ ͸ͲͲ Ǥ ! ǡ Ǥ ǲ ! ǡ Ǥǳ

EN AMMONIAK DAN? In de studie zijn ook de natuurlijke koudemiddelen R1270 (propeen) en ammoniak meegenomen, die beide goede prestaties bieden. Voor deze koudemiddelen zijn compressoren echter nog schaarser dan voor isobutaan. Ammoniak zou helemaal geen slechte warmtepomp opleveren, stelt Van Gerwen. “Het zou een heel goed systeem opleveren, ware het niet dat de componenten voor deze vermogens nauwelijks op de markt beschikbaar zijn. Je mag bijvoorbeeld geen koper toepassen bij ammoniak. Dat is een uitdaging bij hermetische compressoren, vanwege de koperwikkelingen.”

warmtepompen Tekst: Richard Mooi

DE BESTE CASCADEREGELING BIJ KLEINE WARMTEPOMPEN 0%+ $ * $ , ( * $3 # ( %%! !" $ +* " * * !( * $ +- %+- $ ) $)"+ * $ 5 * ") $ -%$ $ %+- 0 $ "+ *;- * (6- (#* &%#& $ ( &%&+6 " (5 ( -%( * )%#) !%0 $ ,%%( $ ) , $ !" $ ( - (#* &%#& $ 0 $ %&* # " ) ( ,%%( -%%$ + ), (- (# $ 5 % ( " * )* 7 '+ % %$%(* % %.7

$ +- -%%$- ! $ %%(* $ $*(+# # * "" (" ,%%(0 $ $ $5 $ * $ (*)3 ! $6 ( , ( " 3 ( ), (0 # " %+- % 0%$ 6 ) $*(+#5 $ ) 0%# ( , $ ><=C ) %%! $ * )%%(* %+- $ $ ) $)"+ * $ %$ - $)*5 * , (- (# $ ), (#% $ , $ 0%9$ & $ ) , ! $ * # ( $ ><6?< ! 5 + *;- * (6- (#* &%#6 & $ 0 $ $ * ") $ -%$ $ $ $ &%&+" ( , (- (6 # $ )6 $ !% "* $ !5 $ 6)/)* # - ) $ !" $ +* " * * $ $ ( %&"%)) $ ,%%( !% " $ 1$ , (- (# $5 0 $ , $ $ +- ?>6# $ )/)6 * # $ -%( $ 9) * ( # * $ %%(" ! ,%6 "+# @=< ,+" 3 $ !%+ # " * # * 0 $ %% , $ >5<CC ,%%( 0- ( # " + " )* $ 0%( * $ * , " , $ " !! 5 %, $ $ -%( * @=< )* ) ++( (3 %%( +(%& ) 6'+%6 *+#( " $ 5 ") "* ($ * ,%%( $ 6)/)* # !%#* $ 8 6 * 9 "+ *;- * (6- (#* &%#& $ (+!! " ! $ " 3 ,%%( " $ *% )* " , $ ?< ! 5 " , $ (%6 * ( "+ *;- * (6# $ ) " ! $ * ( * 0 $ %$*-%(& $ ") - * ( "" (4 0 0 $ %&* # " ) ( ,%%( !% " +$ * 5 $ , (- (# $ )#% +) ) "+ *)*(%%# %, ( , ( #& ( $ + * $+$ * $ 8# )*(%%#9 $ &" *) , $ 8* $)*(%%#95 , (- (6 # $ * * $ # $ ( % ( $ # $*3 0 ! ( ") * , ( " !* # * 9) , $ !" $ ( "+ *; - * (6- (#* &%#& $ ,%%( -%$ $ $5 0 $ + )* %$*- !! " ,%%( , (- (# $ $ " $ $ % 6 ϐ Ǥ

ϐ * $ " , $ 8-%$ $ - (#* &%#& $9 ) * * # . # " , (#% $ & ( - (#* &%#& # )* ( ! $* $ $ * , ( ( !%#* $ =<6=> ! 5 %&"%)) $ 4 # ( ( !" $ ( "+ *;- * (6 - (#* &%#& $ $ ) 5 (# ( " ) ( ϐ ǡ

( +$ $* 5 )*%( $ , "* # ( $ " , $ * , (#% $ - 5 *% & )) $ $ )* $ %+- # %, $ $ 6)+ ) )* & " $5 ( 6 ( !" $ ( - (#* &%#& $ " , ( $ +) $ % ( )+ ) %& $ 11$ (%* ( && ( *5 $ ,%%( " , $ $ ) , $ !" $ ( "+ *; - * (6- (#* &%#& $ ) * , $ $ $ ( $* 6 ( $%, ( *( ! (! $ ( (- !5 * ) $ )6 "%%) %+- * -%( * , (- (# # * $ ) , $ , "+ *;- * (6- (#* &%#& $ , $ %) 3 "! # * $ , (#% $ , $ ==3> ! 5 * *%* " , (6 #% $ ( * AB ! 5 , - (#* &%#& $ 0 $ $ )"%* $ %& $ + (, * , $ A<< " * (5 % !+$ - (#* &%#& $ $ 0%9$ %&)* "" $ * )* ( "6 * $ ) $)"+ * $7 )%## # (! $ ) $ ) # $ ( ) ! (3 # ( %$* ( !* %) 5 $ *( ! (! ) $ %, (!% & " $ %+- ()/)* # * 5 %$*- (& ( , $ $6 )* "" * ( $ $6 %&# $ 0 * * $* ($ ( " $ $ %) 6- (#* &%#& $ 0 " -%( * (+ !*5

# ( ( !%&& " - (#* &%#& $ 0%$ ( ) # $ ( 0 $ ,%" $) %) 6 #&%(* +( $6 * ( %%" # ( ( ( "%&* ) #% " !5 $ (6 )* &" *) !+$$ $ "" - (#* &%#& $ %& *0 " ) *&% $* -%( $ $ )* " 5 $ - (#* ,( !%6 # $ 0 "" # " * " ! (* $5 $ $* ($ $, (* (( " $ $ ( ! $ $ %& ) ) , $ + 6 * $* #& ( *++( - $)* $,% (* #& ( *++(5 % ( * + (, * %& - (# )3 ) ! " $ - (#* &%#& $ " !* + *5 %%( * %) )* 6- (#* &%#& $ * (+ !+$$ $ #% +" ( $ *%* ?<D !+$$ $ 0 $ * )*%%!) 0% $ *% (+ # * ( $5 & 0 ) * $ 0- ( %# "" - (#* &%#& $ %& * " )* #% " ! & * * " * $ ( $5 : * )

KLIMAAT

Toen de Petrakerk in Harderwijk vorig jaar werd gerenoveerd, maakte de gasinstallatie plaats voor een cascade van kleine lucht/water-warmtepompen.

# !" $ *1 $ " & !! $ " , % " ' !" ' # , ! " ! " " $ !" % " "! " " $ ! , " ' $ # " " "## ! " !" ! % " &" , + !" % " " ' !" # , % " " "!" ! "* " !" # ,

ϐ ´ " * "!# ! " * ' ! ! ! $ & $ " " ' ! % " , " #-

HOE REGEL JE EEN CASCADE VAN WARMTEPOMPEN? • Alle toestellen op dezelfde stooklijn en setpoint, ze werken identiek. • Variabel setpoint. Bij dalende buitentemperatuur komen steeds meer machines in. • Master/slave. Warmtepomp 1 stuurt 2 aan als watertemperatuur niet wordt bereikt. • Sturing zoveel mogelijk op laaglast en gelijke draaiuren. • Via gebouwbeheersysteem. Getrapt aan/uit, regeling warmtepomp bepaalt vermogen. • Via gebouwbeheersysteem. Aansturing 0-10 volt. GBS bepaalt vermogen.

November 2021

% $ ! $ $ ! ! #% $ #" " ", " #% " ! #' - ! $ 44 ! - $ " " # "2% " -% " " !! " " " ", ! $ % " % ! ! , $ # " " ! !" " $ #% ! # "2% " -% " " " # 7 5638, " ' / ! . " #% $ + 0 ( % " "* % " ' ! "% % " ! Ǥ ϐ ´ Ǥ " " $ # " $ $ ", !" " " ,1 & $ # "2% " % " !"# , ! % " " " # % " * ' " ' " $ # , ! ! $ ' * " ! ' " ' , " $ # $ #% # " $ " ! " "!* % # " " "## !" ! % " ! , % " " ' ! " " ' " % !% $ ' $ # * ! " $ - ! ' " , 0 ' " " $ % " , ! " # $ " " !* ! ' ! % ,1

warmtepompen

% # %$% % # . ' # ' 35 - # & % # # . ' $ #% % # %( # ( # . % ! ! $ % + %% + # $ # . - % # ' & ) + $ % $% ( # $%&&# - % #& ' $ # ' $ % ! # $ + - / "& # $ % % $ # ( # - + # % #' # % ( # % ! ! ' ' # &# %-0 #. % ) # + # # $ ' $ . # # ' # % # # - / ( # % ! ! ( # # % $%&&# +& ! % # # % #& + # % ( $. % ' # - % $ !$% ! $$ , # % #& ( % &&# #-0 % #( # % % ' # % . ' # + # ! ) ' # # . # ( # % ! ! & % # .# $ ( # % . + - % # $ # ' #

HYDRAULISCHE AANSLUITING Voor de goede hydraulische werking moet de flow over de warmtepompen gelijk zijn. Dat kan door per warmtepomp een inregelventiel te plaatsen en de flow in te regelen. Het waterzijdig aansluiten hoeft niet per se met inregelventielen, zegt Roy Janssen van Atag. De truc is om de leidinglengte en het aantal appendages gelijk te houden. “De weerstand van de leidingen is dan ongeveer gelijk. Dit is de Tichelmann-methode.” Volgens dit principe is er een gelijke weerstand in geschakelde componenten (warmtepompen in dit geval) van een leidingcircuit. Waar knoop je de warmtepompen het beste aan elkaar? Bij een monoblock is er de keuze tussen direct buiten bij de toestellen of binnen in het gebouw. De keuze is aan de installateurs, zegt Janssen, maar hij merkt dat het buiten koppelen soms dikke leidingen oplevert. Installateurs kiezen er dan voor om de cv-leidingen van ieder toestel afzonderlijk naar het gebouw te brengen, en daar te koppelen. “Bij een toestel van 11 kW heb je dan een standaardleiding van 28 mm. Die kun je goed isoleren en naar binnen brengen. Anders krijg je erg dikke leidingen met isolatie.” Voor de dimensionering van de leiding geeft Atag de tip om bij een warmtepomp van 10-11 kW uit te gaan van een cv-ketelvermogen van 40 kW. Bij cv-ketels is de delta-T tussen aanvoer en retour zo’n 20 K, bij warmtepompen meestal 5 K. De volumestroom is daardoor bij hetzelfde vermogen vier keer zo groot.

De warmtepompen moeten via de Tichelmann-methode of met inregelventielen (hier op de foto) worden aangesloten op het buffervat (zie kader ‘Hydraulische aansluiting’).

# $ # $, + # %( . , + % !# & % # * $$ - / % . $% ! + $% , $ %! %- ( # % -0 # $% $ % + ' $. % #.$ ' % % $%&# ' % )% # % %, % # % # %# $ $% $ % $ %- / # % ! ! 3 $ $% # % # ' # '. ' #% ! # %&&#- $ ' #% ! # %&&# % % % '# ' # # % # $ ' # , % %( & % # - $ % % # %, # # + %% -0

% ' $ #% ) %( % % # % $% ' $% #.$ ' % # - % # % ( % $ #, # % $% ! - % % $ $ #% $ % # % ' # $ ' & %1( % #.( # % ! ! # % # ( # % ! !- &$% # # , ' #. % &% % %, % $ & %1( % #. ( # % ! !# $ # % ! ' # &( - $ % # % % # % ' # ' #( # #. # %+ ' & $ # # . .( # % ! ! - % ' # ' # % ! !% % % 42 # % # &( % ' ' # ! &( #$*$% 6 7 ' # % $% . % - % $%&# ' # # ( # % ! ! ' &(. #$*$% 6 7 ( # % $ $! %&$$ # ' % . &( ' #% ## ' + # ( # . % ! ! - % # # ( # % ! ! ' # & # ( # % $% - % % $% % % % $%&# ' $ $% .

fficiency, maar ook een goede redundantie.

! #* ! ( $ ! "$ & ! # ! " ! ' !)

! ! ! " ! # -*.- # !* * ǡ Ǥ ϐ * # " ! ! !"" !"" ! ! ! ( !" - .- # !) # $ ! ! ! -*.- # !* !"* ! $ ! * " !' !! ) ! ! ! ! $ ! ! # " ! * ! !"" ! ! # !) " ! * ! !"" ( ! ! ! ' !) # ! $ ! ' # # ) % # ! ! $ ! $ !! $ *

! "$ & ! # $ * ! ' !) + ! $ * ! ! ! ! ) ! ! ! ! !), ! ! ( ! "$ * & ! ! # ! # -*.- # ! $ ! # ( * / ! 0 ! ! $ ) # ! ! ! # ! ) + ' ' # ' # ) $ ! " ! # ! ! # ! # " ( ! ! # ! " ), ! ' ! $ ! * # %! ! ! " * ( ' ! ) + $ ! ! ! $ ! ' $ ! * ! ! ' ), * ϐ ϐ ǡ Ǥ ' ! ! ! # ),

/HYHULQJ HQ NDOLEUDWLH YDQ PHHWJHUHHGVFKDSSHQ 6HUYLFH HQ OHYHULQJ YDQ 8'6'-

#.. ;17 0''& (14 9'+)*+0);

&52:&21 *DV 'HWHFWLRQ <RX &DQ 7UXVW

<(//2:

-$&.(7

.DOLEUDWLHEXV

ZZZ NDOLEUDWLHEXV QO November 2021

%5/

VHUYLFH#NDOLEUDWLHEXV QO 43

Sponsored content Tekst: Joop van Vlerken

AARDGASVRIJE WONINGEN IN SINT ANNALAND

LEVENSLOOPBESTENDIG WONEN MET SAMSUNG WARMTEPOMP Tien levensloopbestendige aardgasvrije nieuwbouwwoningen aan de Suzannaweg in Sint Annaland zijn uitgerust met een Samsung EHS Split warmtepomp met 4,4 kW buitenunit en EHS ClimateHub Split hydrounit. Dit is een de nieuwe geïntegreerde oplossing van Samsung voor verwarming en de productie van sanitair warm water.

! " ' ' ! " & % ' ! % " ! " & ( $ " " ' " % &) " ' ! $ ! " ! # " & " & ' " ! % ! '

& ( $ % " % ! ! )% & ( ' ! ! ! &)

! " & ( ' $ % ! ' " & & " ' " ! ! & ' ! ! " ϐ ' " ! ! $ ! ! ' ! " )% & ( $ ! ' " " " ! ! " & ! ' " &)

! ' " % " & ( ! $ " * ' " & " " ! ' ! " " " " ! " ' ! " & " ! " ' " ' &)

!% ! & ! "$ # & ! # # 5,5 $ # $ # # $ # '. ! .$ # # ) # ! ! # ( - # " $ #1& # !.& ! # "'"# , # % $# ! , "$ # # ! % 2 "$ , $ #- / # $ " " & ! # , & !. # " % ! "# # $. , #& % ! % !& ! #& % ! - # " # ( $ # ( & # % !& !. " # - # ' ! .$ # " % . % !( % ) # ! ! # , % 433 463 # !, % !# ! ! # # # & ! & # ! % ! $ " $ !$ - ! ( $ # ! # "'". # # & ! ( # " % !% % ! %. # - # $& $&, ( " # ! " # "#, ! "# $&-0

& % % ! & ! - # " ! # % ! % ! & !" # "# " & ! ! & ! ( !"- " # $ # & ! # ( # & ! % ! - / # ( $ # , % % !, & !. ( !- ! $ # ! ! -0 # % ! % & ! # " ! # , & ! ! # ! % ! !$ $ . "# ", # " $ #- / ! " # ( & ! # %! "# - ! "# ( # $ !% # # ! # & , " ! % ! % !% !& ! % !( - $ # $" # # ! % ! -0

AMBRAVA | SAMSUNG Ambrava is importeur en distributeur van Samsung warmtepompen, airconditioners en ventilatiesystemen in de Benelux. Met het uitgebreide assortiment bedient het bedrijf rechtstreeks gecertificeerde installateurs, en hiermee indirect de zakelijke en particuliere markt. Naast leverancier is Ambrava een volwaardig partner op het gebied van klimaatbeheersing, voor zowel installateurs als adviseurs en projectleiders. Ambrava verzorgt regelmatig technisch producttrainingen, toegespitst op diverse productgroepen en innovaties, om er zeker van te zijn dat klanten beschikken over de meest actuele kennis van Samsung-producten en technische details. Op dagelijkse basis staat het deskundige team van Ambrava klaar voor advies en ondersteuning aan installateurs en adviseurs, zowel telefonisch als op locatie in Nederland en België.

November 2021

# ! ( " % ! " # & ! # & " $ # $ # , % !# # "- / . & # $ "# # & !% ! ( $ # $ # " ! # #" - #" #& $ #" % $! . & % !, ( # ( ( !$ # " - # # " ! # % ! # $ #" # #$ "# , ! ! ( ( & ! $ #$ "# ( $ # # ( #-0

koudemiddelen Tekst: Richard Mooi

13 VRAGEN EN ANTWOORDEN OVER DE BRL100-BEDRIJFSCERTIFICERING

HOE WORDT JE BEDRIJF F-GASSENGECERTIFICEERD? ϐ Ǧ ǯ ±± Ǥ ͳͲͲǦ ϐ Ǥ Ǧ Ǧ Ǧ ǫ

Ǯ Ǧ ǯǤ ͳͲͲ ϐ Ǧ Ǥ ϐ Ǧ Ǥ Ǧ Ǧ Ǥ Ǧ Ǧ ͶͳͲ ǡ ͵ʹ ͳ͵Ͷ ͳͲͲǤ ǡ Ǧ Ǧ Ǥ ǯ ǡ ͳͲͲ ϐ Ǥ

ͳͲͲ Ǥ ǯ ± ǡ ϐ ሺ ʹͲͲሻ ϐ ሺ ͳͲͲሻ Ǥ ϐ Ǧ ǯ Ǥ Ǧ ò ǡ Ǥ

Een ZZP’er is monteur én bedrijf, en moet dus zowel het persoonscertificaat (BRL200) als bedrijfscertificaat (BRL100) behalen.

Is het moeilijk om eraan te voldoen? Lekkende installaties met F-gassen dragen bij aan de opwarming van de aarde.

Is het persoonscertificaat F-gassen niet voldoende?

ǡ ϐ ǡ Ǥ ϐ Ǧ ሺ ʹͲͲሻ Ǧ Ǧ Ǥ Ǥ Ǧ Ǧ ǡ ϐ

ǫ ͳͲͲ Ǥ ϐ Ǧ ǡ Ǧ Ǧ Ǥ ǣ ±± Ǥ ǡ ϐ ´ ǣ Ǧ Ǯ Ǧ ǯǤ Ǧ Ǥ ǡ Ǥ

KLIMAAT

Een ZZP'er moet zowel aan de BRL100 als BRL200 voldoen

Wat houdt het verder in?

" & 0// # % " #$" $ , " #$ $ " % ϐ ' " ' $, " " " ( " # !! %" " $ & $ !! " $%%", ( $ #$"% $ " # !! ( $ $ $ "+ $ "#+ ' !! " $%%"+ & %) ! ! Ǧ Ǥ ϐ #$ 3 4,

Kan het ook gratis?

ǡ $ ' $ $# # #$ + $ " ϐ Ǥ " !% # ! & "$ "$ $ . 0// ϐ Ȃ ǡ ǯǤ ǡ ǡ $ # #$ $ %"# $ & ͳͲͲǦ ϐ Ǥ % ( # & " ! & % " #$" $ + " $ # & "! $ ' ( Ǥ ǡ ( $ !% # ,

Is het gebruik van software voor de koudemiddelregistratie verplicht?

+ $ # $ & "! $, & ϐ Ǥ ϐ - % $ & $ $ " ! ͶǦ Ǧ Ǥ ( " $ ' $ $# ,

Elk bedrijf dat koeltechnische handelingen verricht aan stationaire apparaten die zijn gevuld met F-gassen valt onder de BRL100.

FILMPJE

Wat zijn de totale kosten?

Groothandel Wasco heeft op YouTube een ﬁlmpje gezet over ‘de route door het doolhof van de BRL100-certiﬁcering’ (https://www.youtube. com/watch?v=Lmh-VashbjM)

ϐ $ $ %"# $ #$ #, % $ " " $ $ ϐ Ǥ $ $ %"# "#$ ! - ## %"#%# ϐ ǡ Ǥ ǡ ! ! ' ( ( + # ! & " #$ , ϐ & ' ! ! $ $ 01,/// %" , " ǯ Ǧ ʹ ±± ( #$ " ,

Kun je hulp krijgen bij de certificering?

" ( & " & & # %"# #$ $ " & ! $ " ! & $ $" $ $ $ % $ " , # " & $ ' $ $# + $" " $ " # ! ϐ Ǥ ǯ ! $ $( " #$ # # ! " % ( Ǥ Ǥ , $ #$ $ % $ $' #$ $ $ $ 2+1 %%" , " " # $ Ǧ ͳͲͲǦ # #$ ,

November 2021

Hoeveel vraagt een CI voor een audit?

ϐ Ǥ ϐ ±± ǯ Ǥ ǯ ͻͷͲ ͳǤʹͷͲ ǡ

koudemiddelen

ϐ Ǥ Ǥ ǯ Ǥ ± ϐ ǯ ͳǤͲͲͲ Ǥ Moet je ook installaties laten zien bij een audit?

Ǧ Ǥ Ǯ ǯ Ǥ ǡ Ǥ Ǥ

SOFTWARE VOOR KOUDEMIDDELREGISTRATIE: Climapulse, Climatools, Escape R-ﬂow, KoudSmart van Outsmart, ENK Koudemiddelenbalans. De meeste bedrijfssoftware voor installateurs kan worden uitgebreid met een module voor de registratie van F-gassen.

CERTIFICERENDE INSTELLINGEN: • • • • • •

Energie Consult Holland in Ede SGS Intron Certiﬁcatie te Culemborg Dekra Certiﬁcation in Arnhem CIBV in Amersfoort KIWA Nederland in Amersfoort Bureau Veritas Industrial Services in Amersfoort

Ǥ ǡ ϐ ሺ ሻ Ǥ ϐ ǡ Ǥ Ǥ Ǥ ǡ Ǥ ϐ ǡ Ǥ Worden niet-gecertificeerde bedrijven aangepakt?

Ǧ ǡ Ǧ ϐ Ǥ Ǧ ϐ ǡ Ǥ ǡ ǡ Ǯ ǯǤ Ǧ ǯ ǡ Ǥ Ǥ ǡ Ǧ Ǥ ǯ ǯ ϐ Ǥ ǣ Ǥ Geldt de BRL100 ook voor warmtepompen en toekomstige airco’s met R290?

Wat houdt BRL 100 versie 2.0 in?

ͳ ʹͲʹͲ Ǥ ´ Ǥ ͳͲͲ Ǥ Ǯ ǡ Ǧ Ǥǯ ϐ Ǥ ϐ ǡ

Ǧ ͳͲͲ ʹͲͲǤ ሺ ʹͻͲሻ ϐ Ǥ ǡ ͷ ͹͸ͲͲǡ Ǥ ϐ Ǥ ͹͸ͲͲ Ã ǡ Ǥ ͹͸ͲͲ Ǥ ϐ Ǥ

VERHUUR VAN KOELING EN STROOM

Bel voor al uw koel vragen: 035 - 62 80 377 Fax 035 - 62 80 379 • info@easycool.nl • www.easycool.nl

Luchtgekoelde chillers • Verrijdbare airconditioners Luchtbehandeling • Luchtgekoelde dakunits Computerunits • Koelcontainers • Koeltorens Dieselgeneratoren SuperSilent • Brandstoftanks Aansluitkabel • Verdeelkasten • Transformatoren Appendages • Specials

UW KWALITEIT DUURZAAM GECERTIFICEERD STEK: pragmatische certificering voor koude-, klimaat- en warmtepompsector • met STEK-warmtepomp certificering onderscheidt uw bedrijf zich op kwaliteit, duurzaamheid en veiligheid • pragmatisch en direct toepasbaar voor betere bedrijfsresultaten, ondersteund via o.a. e-learning • door modulaire opzet stemt u certificering specifiek af op uw onderneming • STEK is ook dé wettelijk erkende exameninstelling voor de koude sector

Meld u aan voor STEK warmtepomp certiﬁcering: Ga naar www.stek.nl/warmtepompen In samenwerking met:

# .0 #-#

# .0 #-# #-& ! ( -) * ,,#(! ( !!# % ! %( #" ! # !& $" % # ' %# $ $% % $ # $% !# * &( % ' % %! " $ $ % %#!% $ $ $ $ !"" & % ' !# % $% '& % "# % $ '!!# & % "# % " * # ! # - % # ! %# $ $% % ! % ! %( #" % % $" % #

#-& ! ( -) * ,,#(! ( •

( & #(1# "- #( ! 0#$1#!

•

+- &,& ! / ( ()+' ( + *+ %-#$%

•

#&#! 0 +% ( /)&! (, & -,- +# "-&#$( (

•

"- +!+)( ( .#-& ! ( -) * ,,#(! (

! % %&$$ ! $ $ $ & % ' ' ## % ' '!!# *!# % # '!!# & % # $!' # # %

•

+!+))- .0 % ((#, ( #(1# "-

•

* !#( 2, ' - .&& )&).+ & #(! (

% ! $ &$% '!!# # ( # * %#! % % % % % ! %( #" $" % # ' %# $ $% % $

•

, "+ / ( ))+ +) + + $ ) ( ( (! # ) &.0 (

$% % ! '!!# ,

) %( $ ! & "# % %! " $%

000 / %' # ( -,")* (& ( (

kennis KOUDE

KLIMAAT

ONLINE KENNISMIDDAG SPIJKERT U BIJ OVER BRL 100

"&' ' (%& ! ' / && " * % "- !# ' " )# # " " ##% " &% ' " ͳͲͲǡ ͳͲͲǤ ǡ ϐ * % "&'%( ' &- % ' ) " $$ % '((% " % & $- % &'% ' " " ,#% . ! ( % ( " ' ) %& "- #% " & % " * #$ *# "& 45 "#) ! % " #" " "" &! .

322 & ! ' ' )##% "&' ' / Ǧ ϐ Ǥ % & #$ " % " * ' ) % " % " ' & " % #! & % #$ ## ' ' ) " ϐ ǡ " * % $%# (% &- " * % % / & $$ " " ! ' $$ % '((% " !# ' " )# # ". , "" &! "' ( * % #$ ## ' ) " '&' " & %$' & ". )##%, '' % ) " "" &! & ' % ## ' ) " . , " " " '% $' # # # %'/ & " ) " $ " & "'%(! 6 ! ! ' ϐ ͳͲͲǤ ϐ *#% ' " * ' % " '&$("' " , "- ,# & ϐ ǡ " , " * % ' " * &' $$ " !# ' " ! " #! ' )# # " " & " ) " 322.

'* &$% %- ! " ) " % ) " / ! '## &- ' $ % " #$ $%# (% & " * % "/ &'%( ' &. $%# (% & " * % "&'%( ' & , " ) " " ' "& * % , ! "0 # #( ' #) %, ' " * * ' '&! " ! "'&+&' / ! " (" % '# $ && "0 " " %& ) " % ' (& & % &$% %. " , " ' #) % % & $$ " " $$ % / '((% " ' % ) " 322. ' )##% $$ % / '((% !# ' & % , " ' "& * % , ! / "0 % !# ' " , "&'%(! "' " " )# # " ϐ "&'%(! "' "0

$ (, , " % *#% " " " #$ ( '/ )# % " ) " * % , ! ". &' $$ " ##%/ ##$ ' "& ) %& " * % , ! "0 ' , " & " ' " # ) ) " " ! ' " " ! '% &( ' ' "0 % !# ' " " " " %( $%# ) " # ) (! % " " # , ' ' ! ' % / $ % ' " ( ' " %( &' " 1 " % &' " ) " $$ % '((%0 #' & #' #!' " ,#% )##% "' " * % , !/ " " # . ' " ) % " ) " ( &' #/ (! "' ' "'- "' "&'%( ' & " / %( %& " " " # # $ ' $ && % " % % )( .

AANMELDEN De Kennismiddag BRL 100 begint om 13.30 en eindigt om 17.00 uur. U kunt zich aanmelden via https://kennismiddag.koudeenluchtbehandeling.nl. Hier kunt u ook aanvullende informatie vinden.

November 2021

leidingwerk Tekst: Michaela Störkmann (technical manager EMEA bij Armacell)

ELASTOMERE ISOLATIEPRODUCTEN VOORKOMEN DOORSLAG VAN VLAMMEN EN ROOK

INDAMMEN VAN BRAND BIJ LEIDINGEN EN KANALEN $ ! #

# $ # %

& '# $

% # $

$ % % % $

$ %

$ $

Het correct plannen en aanbrengen van pijpdoorvoer-afdichtsystemen voorkomt dat vuur ook in aangrenzende ruimten om zich heen grijpt (foto: Armacell)

KOUDE

KLIMAAT

$ "$ ! # ! " ! ! # * $ ! # # #"" ' " ! # $ ' $ "$ ! ,

' "$ ! # $ * # * '" 8 9* ! , "$ ! ' " * !- " ! " * $ " * # ! ! * # * ! ! * # * & ! $ ,

ϐ ! # # " # ! ! ' ! ! * $ ! "$ ! !, $ "$ ! $ ! , ! ! # # $ ! " ! # " 0255-2, "$ ! ' # " ! %! # " ! ! "$, ! # # # $ ! ' +

Tabel 1: De belangrijkste classificatiecriteria volgens DIN EN 13501-2, en hun toepassingsgebieden.

! ! # # "$ ! $ ! $ ! ! $ ! " (( ' #"" $ ! ! ! ' ! ! ! ! # ! " ! $ ! ! !, ! ! ! ! ! # # "$ ! ! " ! * ! ! #"" (( ' ! $ ! ' ! ! #"" ' . # # # ! . !- ! ! ' # !, ' " ! !- ! ! # ! ' ! , ! ! ! # # "$ ! # ! # #"" $ ! ' ! * ! !- ! ! ! # ! "$ ! # ! ' ! # # !,

# $ ! ! ! ! # # ' ! # "! + 04* 1/* 2/* 34* 5/* 7/* 01/* 06/ 13/,

November 2021

Tabel 2: Algemene eisen met betrekking tot de brandweerstand van gebouwelementen in verschillende EU-landen.

ϐ # ! + ■ ■ ■ ■

8 ! * # $ !!9+ ! 8 9+ $ !

8 . 9+ 8 . " ! 9+ ' " !

! ! # # $ ! # " ! ! ! ! ! $ , ! ! # # ! ! " ! #

leidingwerk

Doorvoeringen door diverse gebouwelementen met ArmaFlex Protect.

1 +&*** 0 " ++* ( # (% " # ( % '( ) &

% " " " % # " # $ + " % " -* ) & # # " " # ( & # " " # " ( !! ! " +-.-(+ # ! & +-..(- " " " ! ,* & # $ ! # " " %

" !# & # ( ! !# ( ( " " ! ! " & , $ ( " $ " & $ " ! " ! " " # # " " ( & $ # " " # % # ! " " % ! # ! & ( " /*. " ( " &

Tabel 3: EI 90 muur- en vloerdoorvoeren met ArmaFlex Protect in lichtgewicht en massieve muren en massieve vloeren conform ETA.

! # ! " ( 2 ! !! % # # ! % ( 3 ! " ( !# " & # ! ! ! !! $ ( ! $ " & " "!! ! ! ( & ! $ $ " & $ $ $ " !! % ! $ !# & ( " ! " & # $ ! $ # % # ( ´ ϐ ´ !! ( &

$ $ $ $ # $# " $ ! ! $ "# ! $" %' " ' * % ' " $1 $ $ $ " %" ! # $ #$ #$ 2 & "% & 75 # 1 $ 2 $ & ! ! "& " $ ' $ %" # 4 $ #$ " # $ !" % $ 4 ' "2 # $ & 1 $* $ & " % #$2 #$ ! ! 1

" $ ! " $%" # ($" & "#$ " & " & *' $ " " #! $"% ! ! "& " $ % 1 ' * ! ## & " * $ ! ## * " " " ' " ! #$ "# $ #2 $ " # $ $ " %%"$ & "& 2 " ' " " $0 !" % $ # " ( " $ $1 $ *' $ ' " $ " $ # 2 $ $ " , $ " " 1 ( & ' * 2 ϐ *' ! $ & " $ & "#!" & $ &%%"1 " 6895627 " $ " ' 2 " " ' "#$ & 675 %$ 1 $ $ ## $ # $ ! ! "& " ' " $ ! #$0 $ & " %" % $ " !2 ## # #$ $ $" %' " $ 2 1 $ # $ & %' $ " 2 $ , $ " " *' $0 $ * " $ "% * 1 # $ ;52' = !# "$ > % $ * !" % 2 $ " ' " ! ! "& " ' " " 2 ሺ ϐ ሻǤ

$ % $ & "' " #20 " 2 ' 2 $ "0 !" $ $ $ $ $ * ! ! $ ++ !" % $ % ' " $1 #0 * # & " # & & " 2 ! " 3#0 % & % " $#$" # ! " & #! ! ' " " %%"2 & " "& " ' " 1 " 2 & "' " ##)#$ % " ( " $ $2! ! ++ ' " ' " $ $ 1 "& "2 $ ##)#$ $ & * * 0 & " # $ #$ %' ' " $ " $1 " $ & " # $ ! $# & " & ##)#$ # " ( " $ $ #$ " $ ! $ " & $" $ #2 $ " # $ !" % $ 1 = %" ! 2 ## ## $> $ $ & " ' " $ % #! $ " 1 " # $ #! 2

November 2021

Een goede afdichting van de ringvormige spleet met mortel maakt wezenlijk deel uit van een betrouwbaar pijpdoorvoer-afdichtsysteem (foto: Armacell).

& 655 $ $ ! ! $ 2 & < :; 1 * #! #" # & $ % #$ % $ ' " #$ "& " ' " $0 $ " & #!" # & "% $ " 1 2 ' & & # " #)#$ * 2 " #! % ' " ! $#$0 $ $ $ ' " ! & $ # #! " ' " $ ! * " #! 1 ! $# "& $ #! #" # #$ $ %" "% $ & % $* " & ! ! "& " 2 $ $ % #! $ " 1

SAMENVATTEND Een brand in een gebouw is nooit volledig uit te sluiten. Er zijn evenwel maatregelen te treffen om het risico te verminderen en te zorgen dat de nadelige gevolgen van een brand – zowel voor mensen als voor materiaal – tot een minimum beperkt blijven. Het is in elk geval noodzakelijk dat de bestaande voorschriften voor preventieve brandbeveiliging in acht worden genomen. In dit opzicht vormen de facilitaire voorzieningen beslist een uitdaging voor de planner en de installateur. Deze twee partijen zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor planning en uitvoering van de brandbeveiligingsmaatregelen. Eenvoudig te installeren oplossingen voor pijpdoorvoeringen met producten op basis van elastomeer, die volgens de Europese norm zijn getest, kunnen hierbij goed van pas komen.

internationaal onderzoek

INTERNATIONAAL ONDERZOEK

# ( $% # &% ! ! ) $ )"$ & "'1 1 ! && ! % "! $," ( $$ &0 $"( $ #' $& & !& $! & "! !%& &'& " $ $ & "! : ;0 & & $"& !& "!1 $," %( $% ! & - ! % & 0 ! % !( && ! $( ! '!& ' ! , $' $ & $' ( ! !0 ""$ $ ! "$ & ( $) , ! ) Ǥ ϐ Ǥ Ǥ

N2O/CO2-mengsels als koudemiddelen voor toepassingen bij temperaturen lager dan -50 °C 0 !' !"- ( $ ) $! # + ! "!$ % !" #& "+ ! "!$ ,

! $"+ "# #$# ! ! ! # + ! " , " " !+ ! "# #$# !

# ! " " ! "# + ! + $ #" . 0 #- #- # ! # $! ! ! # + 9 448 153532+ 647/658. 1 %% !( $"$ ! ! ( ! '$"# % ! !& ! ' &,"! $ ! !. ) $"! $ &" # %1 % ! ! & # $ &'$ ! "! $ 153 9 0 &1 $ ! 1 $ "' ! , ' &$ & 1 # $ &'$ ! '!! ! )"$ ! &" # %&. , ! ""$ ' & % $ ! %#" & & $ %& % " $ & ( $ $ ! ! )"$ ! %& % ''$ $0 $ ! 1 $ & $! & ( ! "# % % ( ! & !. & ! ! & + ! , ! ( ! & &" # % $. ! "" "* : 4; % "! % & " & & &$ # #'!& $( ! "# 156 9 &0 & &$ # #'!& ( ! %& %&" "!"* : 4 ;. ! (" % "! "" ) % !" . & & $ 184 9 . ) $ ""$ , %&" ! '!1 %& ! & & & , !0 " *"& $ "!& ! ( ! 4 ($ & & $ " !(' ! ( 1 % &$ !0 & $' ( ! ,") #'$ 4 % ( ! ! % % ( ! 4 & 4 ! " ! & & % $ ! "# % % ( ! "" ) & $%&" ! ! &"& ( *# "% ( "!& ! %$ & % !. ) $ $' ! & " %+%& ! !% ( $& !("' &0 ! & ( ! ' &% ) & !% ## $% "!&) &) ( $% ! " %+%& ! (""$ *&$ & 1 # $ &'$ !/ ! !%& & & ! (" $ & % " #$ %%"$ ! ! ! $ & ! % 1 $ 1 & % " #$ %%"$0 & , " %+%& ! "! $," & ! ) & !% ## $% & $' ( ! ) %% !1 ! % % ( ! 4 ! 4 ( $ # ! %& # $ &'$ ! &"& 173 9 ! & $ $ % $ !0 & & %& ! & & & 4 2 41 ! % % & & $ " +! % !% ## ! & " % "' 1 & ! !. ,"! $ ! & ( !( " "# $' & & $ ! ! & " $ ' &0 " " "# % % ( ! #" +" %& $ & ! #"% & ( !( " "# *# "% ( "!& ! ( ! 4 . ) $ 4 ϐ 1 & % $ ! ) $ ! ( $&""!&0 ( ! !% & ' & #$" ( ! & ! " $ ( $ # ! %& # $ &''$ & 41 & ! )"$ ! ( $ "" 0 & & &"& ! $ ! ! &"& ! & $ % $ ! & ! *"& $ "!& ! . , % !" ( $ ,"' '!! ! )"$ ! ""$ & $' ( ! % $ ! "# 1 ϐ Ǥ

Optimaal functioneren transkritische CO2-koelinstallatie met geïntegreerde mechanische subkoeling 7 # '-$ '(4 *' $)6 # '/(3 (1( ) !.#6 !3 # ! .# -3 # ! !! 6 #) 3 "0# !!$3 $ ' $ !$% (3 *" # + '( ),3 () !!0# ! ! # 3 % # 5 7 )4 )4 #) '# ) $# ! $*'# ! $ ' ' ) $#3 #C ;;= 8<:<:93 %% <@@6<A?5 # ' $ # "# ' ( " $ " ' " # #$ $" #3 " $ # 73 #$ $ $ - $ " " # #% $ % $ "$2 # # & $ ' * $ ' $ "% #% # " $ $ * 3 2 ' $ # "# "% $ "& " ++ $" # $" # " $ # #)#$ $ - $ " " #% 1 ' " ## % $ & #% " ' " $$" 2 3 ) %# $ "% $ & # 3 " $ # " ## " $' $" # ( # $ $" # (3 # $ " & #$ $& "2 #% " & $ * # "2 ( " $ * % $ & " " #$ $ " #$ 1 " & "# & #$ 3 " $%" @7:15 ? 1 8519 ? 8:16 ? A1 $ & " # & %# $%## 36:1; ? 3916 ? $ 3 " $%%" & % " & " " $%## 3618 ? 65 ? 2 " ## " " " % " $ " $ 1 $ "' # & # " " ## " ' " #$ $ "3 $ ' " #$ 2 $ " $%%" & 3618 ? % " $%## 6195 61=< $ 1 $ & " $%## ;1: <1< 2 % " & 65 ? $%#3 # 61=6 719= $ & " $%## =1; 6518 2 "* # $ $ "% #$ " 3 & % $ $$ " $%%" & # "1 " $ & & " # $ " %' 3 # " 2 "* # % $ $ " # " " $ & " $ % $ $$ " $%%" & # " & & " #$ " $%%"2 $ "% "" $ & "# $ * & " $ & $" # " $ # 73 #)#$ * " - $ " " # #% 2

Met zonnepanelen ondersteunde warmtepompboiler met directe expansie, propaan en microchannels 7 # '-$ '(4 # & # $# 3 " # # 3 $,* # # 3 # 3 # $ 3 # $# # + '( ), $ # # #$!$ ,3 # $3 # 5 7 )4 #) '# ) $# ! $*'# ! $ ' ' ) $#3 #C ;;= 8<:<:93 %% =B6>B5 ' " ' " $ % $ * 3 " ' " * $ ' " $ $ "#$ % * $ $" $ $# "% $ " % " 2 # ' $ # "# " $ $) " 3' " $ 3 " $ " $ ( # %' " * " $ ' " $ "#$ % 2 #$ $ # % $ 3 "%#$ $ * $ "4& " " $ " 3' " $ ' ## "#2 " " $ $ #)#$ " $ " " $ # " ## " $ #$ $ " !% $ 1 " 3 # " $" # ( # & $ 2 $ #)#$ " $ $ % 7>5 # & " " & & #$ " " # " $ & $ " # * 3 " 2 " " $ #)#$ % $ 3 " " & " #$ " $%%" % $4' $ "3' " $ $ * 3 $ "4& " " " " $ & $ * $ " 2 * * - #$ 3 " # & #$ 1 $# $ & $ #% $" # 4 $ $ $ % ' $ "#2 "* "# $ & $ #$ % $ & " " ' $ "# #$ 3 1 & " ," & # " $ "# $ % &% & 8:5 965 " 2 3 & #$ $ & " " " & 7167 $ $ 91981 * 3 $ # $ $ & 75 $ $ :>7 2 371 & #$ " $%%" & 3815 $ $ 6717 ? ' # & 5156 $ $ 616: 4#2 * $ #$# ' " 755 $ " ' $ " & <1736:18 ? & "' " $ $ 8<1<3:91> ? 2 $ * 3 $ # 3 $ $ $ $ $ $ $ "" $2 $ % $ $ " $%%" * 3 ' $ " # ' " $ ' #$1 $ " ## "& " 1 # $ $ "" $ & "# 3 $ $ 2 ' "# #$ $ ' - & ' " & $ #)#$ 2

November 2021

internationaal nieuws

Zevende IIR-conferentie over koudeketen wordt online event " ;; '#' ;= $% <:<< ) " ' @ ' ) "

"' %4 " ' #" #" % " #" (&' " '+ " ' # " $ '&3 #% " & '#% 9 % '&

4 #% " & ' 9 ' " #" ' ' " )# #" " ) "' *#% '3 & % " #! % " #" " ) "' ) " ' ! "0 "# !' )##%' (% " #", % %#" #%#" $ " ! 3

Nieuw Europees onderzoeks- en innovatieproject moet voedselketens koolstofneutraal maken (%#$ 4 " # '# % )#" 4# $ '& ) " "#( 0 " (%#$ & $%# ' #! %# & ! && ) " )# 4 & ' "& ' % ( % " B " <:=:C " ( ' " B " <:?:C )# #$ "( ( ' ' ' " #! "3 # & ' "& , " * % * ) % "'*##% )##% <: '#' " >: $%# "' ) " %# & & ! && &0 (& " ' ' 4 " ! %& ) " "#( 3 " % &' ! && %#" ' )# "& "#( ' ! " ! ' " % %( 0 ! % ## ) " ## 4 4 #( ! " & " " % '#%3 "" " ' $%# ' , " ) %& " # &' " " #%!( % #! ( '&'##' ) " , %#"" " " )# " && '#% ' % ( % "3 % % ' Ǧ Ǧ ǡ ǡ ϐ ´ " $# ' "&'%(! "' " " #$ #&& " " ' " #! ( ' " 4 " <:?: 4 ## &'# " ('% ' ' ' % "3

Motie Europees Parlement rept over ‘uitfaseren’ in plaats van ‘terugfaseren’ F-gassen %(&& 4 " " !#' ) " ' (%#$ & % ! "' #$% $ '#' "' %" ' #" ' #$ 4 ! '4 #" % "' ) " " "#) ! % *#% ' % $' #) % 5( ' & % "6 " $ '& ) " 5' %( & % "6 ) " 4 && "3 (, )##% , ' %! "# # * ' % %" & #$ B (%#$ " %'" %& $ #% " % + " ' ") 4 %#"! "'C2 7 ' ' " & ! "' & * &' 80 &' ' #% " & ' 0 7! % % & " * , " ) %& 3 '4 & % " ' '#' " )# ) % # 0 ' %* ' %( & % " " ! % ' % ' " % " & % "' ' 6& " ' '# $ && " " ) %) " % , "38 %# $' #$ ( 5 ' %( & 4 % " 6 ## " " (* * ' ) " #$ ' " ! "2 7 ##% ' $ ' " )##% ( ' & % " " $ '& ) " ' %( & % " 0 #4 ! " ! && &$ % " " ) " %" (* % ) %* %! " " # " " ) %3 , " ) %#' % " " ) "'( ) % % " % ( ' " 4 ! && &38

EU financiert onderzoek naar off-grid koeling voor Afrikaanse apotheken en ziekenhuizen 4 &' ' #! " ) % % A ! # " (%# " #$ B (&' " 4 % &# (' #"& #% %! 4 & " #&$ ' & " % C0 " $%# ' % ' #$ ' "# # #" % " % %( ! ' ) " " '((%4 #( ! "0 ' %! & ,#"" 4 " % " #'#)# ' -& " % 3 &' #&& )% '% ' '0 ) %* %! " " # " & ## ) % " ) " & ##" % " * ' % " # &' " "" " ' $%# '3 % % *#% ' ) "( ' #$ #%' ##%#"'* " ' &'1 " ")#( " )# #$ ,#"" 4 " % * % " !# ! & &' ' #" ' " " " " *#% " " , '3

redactioneel

De toekomst van ons vak “Nu de gasprijzen de pan uit rijzen, krijg ik dagelijks telefoontjes van klanten en potentiële klanten. Gedwongen door de hoge energieprijzen zijn ondernemers met spoed op zoek naar energiezuinigere systemen. “Kunnen we niet een warmtepomp installeren in plaats van onze cv? De prijzen gaan door het dak!”

Laten we meer van onze tijd en aandacht besteden aan het werven en opleiden van jonge monteurs

José Komin, mede-eigenaar van IJskoud BV

Nu klinkt dat simpel, maar het is lastiger dan je zou denken. Om een cv-systeem om te bouwen naar een warmtepompsysteem moet je alles opnieuw bedenken, engineeren, bouwen, et cetera. Dat kost tijd, geld en aandacht, en die mankracht hebben wij – net als veel van onze collega’s in de koudetechniek – simpelweg niet over. In ieder geval niet genoeg om op stel en sprong dit soort acute vragen op te lossen zonder onze monteurs over de kling te jagen. Ik zie hier een parallel met een ander probleem in ons vakgebied. Namelijk dat wij als ondernemers heel veel willen en verwachten – liefst gisteren nog – maar zonder dat we eerst eens goed nadenken over hoe dat allemaal zou moeten werken en wie dat allemaal moet bouwen. En, misschien nog wel belangrijker, wie dat allemaal moet onderhouden. Door digitalisering, data en algoritmes heeft de techniek de afgelopen jaren een enorme sprong voorwaarts gemaakt. De techniek is heel slim geworden, maar de mensen die die techniek moeten bouwen en onderhouden, hebben we verwaarloosd. We hebben dus heel veel hightech apparatuur en systemen bedacht en verkocht, maar zijn de bijbehorende monteurs vergeten op te leiden. En als gevolg daarvan zetten we de paar mensen die die dingen wel begrijpen enorm onder druk. We gaan niet duurzaam met onze mensen om, die daardoor links en rechts uitvallen. We zijn in de valkuil gestapt van onszelf continu willen verrijken en verbeteren, zonder dat we de consequenties volledig hebben overzien. Daarom roep ik, wellicht tegen beter weten in, op tot kalmte. Laten we niet in paniek raken door de stijgende gasprijzen en nu allemaal installaties aan onze klanten beloven die niemand kan – of wil – onderhouden. Laten we rust, tijd en aandacht nemen om goed te bekijken wat we wel en niet kunnen. En laten we vooral, in plaats van allemaal te gaan paniekvoetballen, meer van onze tijd en aandacht besteden aan het werven, enthousiasmeren en opleiden van jonge monteurs. Want uiteindelijk is niet die nieuwe, slimme warmtepomp de toekomst van ons mooie vak, maar die jongen of dat meisje die ‘m moet gaan bouwen en onderhouden.

Met warme groet, José

productnieuws

CLIMA DIRECT WERKT SAMEN MET CLIMATOOLS Clima Direct is een samenwerking aangegaan met Climatools. De groothandel voor klimaatprofessionals kan hiermee zijn klanten de zorg uit handen nemen voor het voeren van een goede, en wettelijk verplichte, koudemiddeladministratie. “De samenwerking past in de strategie om onze klanten te ontzorgen”, aldus Michel Pruyt, directeur van Clima Direct. “Onze payoff heet ‘making it comfortable’; met ons assortiment willen we het klimaatprofessionals zo gemakkelijk mogelijk maken, zodat zij zich kunnen focussen op wat er écht toe doet: het zo comfortabel mogelijk maken van het leefklimaat van hun opdrachtgevers.” Ook Jan-Paul Monster, mede-oprichter van Climatools, is blij met de samenwerking. “Voordat ik Climatools oprichtte, was ik jarenlang werkzaam als installateur. Ik weet dus hoe tijdrovend het voeren van een koudemiddeladministratie kan zijn. Dankzij de samenwerking kunnen we een groot aantal klimaatprofessionals bereiken en ontzorgen met onze slimme software.” De software van Climatools is een cloudoplossing, zodat de administratie overal toegankelijk is. Om de samenwerking te vieren, kunnen installatieprofessionals op www.climadirect.com/climatools een code aanvragen waarmee ze het softwarepakket 30 dagen gratis kunnen testen.

COMPACTE LUCHTBEHANDELINGSKASTEN VOOR SITUATIES MET BEPERKTE RUIMTE Systemair heeft een nieuwe versie van Geniox Go-luchtbehandelingskast uitgebracht waarvan de buitenmaten zijn geminimaliseerd. De sectielengtes en de totale lengte van de unit zijn dusdanig gereduceerd dat de kast gemakkelijk door een standaarddeuropening past. De sectielengtes zijn tot een minimum teruggebracht door de dempers, schakelkast en hydronische verwarming extern te monteren. Volgens Systemair kennen standaardunits op locatie bij zowel renovatieprojecten als nieuwbouw logistieke en fysieke beperkingen doordat het lastig kan zijn grote installatiecomponenten te vervoeren. Dit kan leiden tot ongewenste compromissen op het gebied van capaciteit en energie-efficiëntie, en tot tijdrovende demontage- en montagewerkzaamheden. De nieuwe ‘maat-geoptimaliseerde’ Geniox Go kan via standaarddeuropeningen direct het gebouw in worden getransporteerd, zodat demontage en opnieuw monteren niet meer zijn vereist. Dit maakt de nieuwe, compacte versie volgens Systemair een ideale oplossing voor projecten met beperkte ruimte.

ONLINE DESIGN-TOOL VOOR AQUAREAWARMTEPOMPEN PANASONIC De Aquarea Designer van Panasonic Heating & Cooling Solutions is een online tool die speciaal is ontwikkeld voor ontwerpers, architecten, ontwerpbureaus, installateurs en distributeurs van verwarming- en koelingoplossingen. Het op maat gemaakte programma helpt bij het snel ontwerpen en bepalen van de juiste afmeting van een Aquarea-warmtepompsysteem. Gebruikers kunnen investeringsen operationele kosten met betrekking tot warm tapwater, verwarming en koeling vergelijken met andere warmtebronnen, en de besparingen en CO2-uitstoot berekenen. Daarnaast kan het systeem een ontwerprapport voor warmtepompen samenstellen met productweblinks voor warmtepompen en boilers. De online tool is toegankelijk via de PRO Club van Panasonic en vereist geen softwaredownloads

LUCHTGEKOELDE KOELMACHINES GEÜPGRADED VOOR DATACENTERTOEPASSINGEN De nieuwe Sintesis eXcellent GVAF-koelmachines van Trane zijn ontworpen met het oog op de strenge eisen van datacentertoepassingen. De luchtgekoelde koelmachines, die als koudemiddel R1234ze gebruiken, zijn voorzien van centrifugaalcompressoren met magnetische lagers die zijn geoptimaliseerd voor omgang met de hoge waterr temperaturen die typisch zijn voor datacenters. De Trane Symbio 800-controller houdt de units volgens Trane draaiend onder omstandigheden waarbij andere units uit zouden schakelen. Dit is belangrijk voor datacenters, die 365 dagen per jaar dag en nacht moeten draaien. “Met Symbio 800 optimaliseren we de werking van de koelmachine en zijn componenten zoals ventilatoren en compressoren”, stelt Erik van Oossanen, portfoliobeheerder bij Trane Europe. “Met Tranes systeemcontrollers kunnen we de hele installatie van meerdere koelmachines die tegelijkertijd in bedrijf zijn, effi f ciënt regelen. Dit geeft datacenters de gemoedsrust moedsrust dat de dydy namiek van temperaturen en stromen wordt gemonitord en aangepakt, prestaties worden geoptimaliseerd en de kans op storingen minimaal is." De Sintesis eXcellent GVAF is voorzien van de Trane Rapid Restart-instelling om de tijd te verkorten die nodig is om de volledige capaciteit na uitschakeling te bereiken. De machine beschikt ook over een automatische omschakelaar waarmee hij op twee stroombronnen kan worden aangesloten. De unit detecteert elke stroomonderbreking en schakelt automatisch over naar de hulpbron, om continue werking te garanderen.

Koudemiddelpompen voor natuurlijke koudemiddelen

Natuurlijk de beste oplossing November 2021

colofon COLOFON RCC Koude & Luchtbehandeling is een orgaan van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Koude (knvvk & young cool) en wordt uitgegeven door VMN media.

Eindredacteur: Bas Roestenberg

Disclaimer Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. VMN media en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie.

Uitgever: Mieke Luisman - Stikkelorum

ISSN 0925-630X

Hoofdredacteur: Uko Reinders, ukoreinders@vakmedianet.nl / 06-46652579

Accountmanager: Gejo Flierman, gejoflierman@vakmedianet.nl / 06-53227316 De volgende verenigingen zijn kennispartners van RCC K&L: Vormgeving & opmaak: colorscan, www.colorscan.nl KNVVK, KONINKLIJKE NEDERLANDSE VERENIGING VOOR KOUDE (knvvk & young cool) www.knvvkyoungcool.nl / info@knvvkyoungcool.nl

Druk: Wilco BV Adres: VMN media, Utrechtseweg 44, 3704 HD Zeist

NVKL, NEDERLANDSE VERENIGING VAN ONDERNEMINGEN OP HET GEBIED VAN DE KOUDETECHNIEK EN LUCHTBEHANDELING www.nvkl.nl / info@nvkl.nl

Website RCC K&L: www.koudeenluchtbehandeling.nl Abonnementenadministratie: klantenservice@vakmedianet.nl / 088-5840888 Abonnementen RCC K&L verschijnt 8 keer per jaar. Jaarabonnement € 160 en € 195 bij verzending naar het buitenland. Prijzen zijn exclusief btw. Op alle uitgaven van VMN media zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vakmedianet.nl.

STEK, STICHTING EMISSIEPREVENTIE KOUDETECHNIEK www.stek.nl / info@stek.nl NEKOVRI, VERENIGING VAN NEDERLANDSE KOEL- EN VRIESHUIZEN www.nekovri.nl / info@nekovri.nl VERENIGING WARMTEPOMPEN https://warmte-pompen.nl / secretariaat@warmte-pompen.nl

Oplage Door onafhankelijk accountant gecontroleerde oplage. Copyright Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © VMN media 2021 Publicatievoorwaarden Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van Vakmedianet van toepassing. Deze staan op www.vakmedianet.nl.

" ' " $ %

LUKA, NEDERLANDSE VERENIGING VAN LUCHTKANALENFABRIKANTEN www.luka.nl / info@luka.nl BINNENKLIMAAT NEDERLAND www.binnenklimaatnederland.nl / info@binnenklimaatnederland.nl

NEDERLANDSE KOELTECHNISCHE INDUSTRIE (NKI) www.koelindustrie.nl / nki@fme.nl

" ! & " "

"% ) ) # ! ' $ " ȅ $)./ '' / 0-. +- &/$. # *+'*..$)" ) *+ # / - / -- $) $

" ! '

# " ) $ " "

* ( !##%' ( "# %'

% $

& % % % $

! % $ " ( / &'$( / # -.$)" / ( & ) # ȅѵ ./ ' с * & ) ) +-*‫ޔ‬/ - 1 ) # / "-*/ +-$%.1**- 'Ѻ

VARIPACK

FOR ECOLINE

INTELLIGENTE INTER ACTIE. VOOR VERSCHILLENDE TOEPASSINGEN. & %) "( #!*#&! &' , " " "( "( #$ #'' " *##& ' ! &! ( ' ,) & " ' &# #!$& ''#& " " #$( ! $ ( ('& " * " #!$& ''#& & " & " * & ( ( " & * & &) " & ' #'( " " , (& $ #, (# & "( & " " " *##& " )+ " '( " "'( ( ' +#& " #"(+#&$ " "*#) " " )+ )& ! (+ & $OOHV XLW ppQ KDQG 9$5,3$&. VHULH PHW HHQ EHVFKHUPLQJVNODVVH WRW ,3 HYHQDOV VSHFLDOH ¿UPZDUH " " & ( ' & "( * & " " * " " & & " #&! ( #$ +++ (, & " +++ (, &

FOR HS

ALTIJD PARAAT. Service & ondersteuning bij Alklima Jouw projecten lopen gesmeerd en effectief. Daarbij kies je bewust voor de kwaliteit en betrouwbaarheid van Mitsubishi Electric. Dat scheelt storingen en gedoe. Zodat jij alle aandacht kunt houden bij waar jij goed in bent. En mocht je in alle hectiek eens wat vergeten? Weet dan dat we klaarstaan voor jou. Goed geregeld toch?

alklima.nl/service