Issuu

VAKBLAD VOOR DE ELEKTROTECHNISCH INSTALLATEUR

www.installatiejournaal.nl

Straatverlichting op gelijkspanning succesvol p. 12 Adaptief evacueren p. 25 Werken met Augmented Reality leidt tot tijds- en kostenbesparingen p. 26 Reken je echt met de juiste kostprijs? p. 29 NEN-normen en de groepenkast p. 32

MARKT Zonnestroomsector kraakt in zijn voegen p. 39

NÂ°10 Jaargang 36 Oktober 2018

MARKT Renovatie van installaties p. 16

REGELGEVING NEN 1010, de moedernorm p. 20

TECHNIEK DC in glastuinbouw p. 36

INSTALLATIE VOLGENS ATTEMA:

NIEUW: de slimme AK2-CD De basis voor stekerbaar installeren Past op elke centraaldoos

Eenvoudige klik-montage

Art 2264: AK2-CD

AK2-S onderbak met montageplaat en M4 schroeven

Met de montageplaat bevestigt u de AK2 onderbak op elk type centraaldoos. En daar klikt u dan gewoon één van de vele voorbedrade AK2-deksels op. Heel eenvoudig. Dat is installeren volgens Attema.

Meer info? Download de Attema app of kijk op www.attema.com.

Vernieuwende ideeën voor ’n veranderende wereld.

Design Hoogste kwaliteit, eenvoudige installatie Hager designserie berker Q.7 De designserie berker Q.7 legt niet alleen accenten bÄł vorm, functie en verwerking. Door de ruime keuze aan framematerialen wordt er ook een nieuwe norm gezet voor architectonische individualiteit. Spannend designcontrast: met het doorzichtige draagframe lÄłkt hÄł aan de wand te zweven. hager.nl/Q.7

REDACTIONEEL / INHOUD

Veilige installaties De veiligheid van woninginstallaties staat ﬂink in de belangstelling. Zo kwam vorige maand in het nieuws dat zonnepanelen in brand zouden vliegen door slecht installatiewerk. Meer informatie hierover staat op installatiejournaal.nl. Om dit soort incidenten te voorkomen zijn verschillende marktpartijen voorstander van een verplichte technische keuring van woonhuisinstallaties. De Nederlandse Technische Afspraak 8025 gaat over de periodieke beoordeling van de veiligheid van technische installaties en technische voorzieningen in woningen. Deze NTA wordt een nationale norm (p. 6). Op p. 32-35 aandacht voor de regels die gelden voor de meter- en groepenkast. Ook deze regels zijn er om risico’s zo veel mogelijk uit te sluiten. Marjolein Eilander marjoleineilander@vakmedianet.nl

TIEN VRAGEN AAN “Dit vak kies je niet, maar overkomt je” Hedser Heinsius, Eigenaar Heinsius Electrotechniek

@meilander2

en oplossingen 16 Knelpunten bij renovatie van installaties Redenen genoeg om elektrotechnische installaties te renoveren, maar bij de uitvoering ervan kunnen verschillende knelpunten opduiken.

11 Straatverlichting op

12 gelijkspanning succesvol Openbare verlichting op gelijkspanning is aan een gestage opmars bezig. In Nederland zijn minstens vijftien DC-netwerken waarop led-armaturen zijn aangesloten.

NEN 1010, de belangrijkste

20 norm voor elektrische installaties Het zal je maar gebeuren: in een lasdoos tref je een paarse, gele, lila en groene draad aan. En bij de groepenkast ook nog andere kleuren. Nen 1010 biedt uitkomst.

Installatie Journaal Oktober 2018

INHOUD

25 Adaptief evacueren Onderzoeken tonen echter aan dat slechts 38 procent van de mensen statische nooduitgangsborden herkent bij een evacuatie. Adaptieve evacuatie zal die bewustwording veel meer vergroten.

Werken met Augmented Reality leidt tot tijds- en kostenbesparingen

Toepassingen voor Augmented Reality beginnen het stadium ‘nice to use’ te ontstijgen.

VERDER IN DIT NUMMER 06

Nieuws

42 46

Productberichten Servicepagina/colofon

32 NEN-normen en de groepenkast Tekst en uitleg over de groepenkast - het hart van de elektrische installatie in gebouwen.

DC in glastuinbouw

36 nu nog met hindernissen Openbare straatverlichting heeft de glastuinbouwsector ingehaald met de toepassing van gelijkspanning. De demonstratiekas ‘DOE DC’ loopt

MARKT Reken je met de juiste kostprijs?

tegen een aantal belemmeringen aan.

29 39 Zonnestroomsector kraakt in zijn voegen Gebrek aan installateurs en de explosieve vraag naar zonnesystemen doet de zonnestroombranche in haar voegen kraken. Hoe gaan solar-bedrijven het gat dichten?

Installatie Journaal Oktober 2018

NIEUWS

NTA 8025 w0rdt NEN 8025 De Nederlandse Technische Afspraak 8025 wordt een nationale norm: NEN 8025.

bestaande technische installaties en technische voorzieningen in woningen. Het gaat hierbij om de deelgebieden gas, water en elektra. Bouwkundige onderwerpen zijn buiten het

De herziening van NTA 8025 is een initiatief van

werkgebied gehouden, omdat die al in andere

Uneto-VNI en NEN. De NTA was al jaren in

normen aan bod komen. Veiligheid is het uit-

gebruik en volgens velen toe aan een update.

gangspunt in de norm. Maar wat is veilig

“De tijd was rijp voor een normatief document”,

genoeg? En wat is in een korte inspectie van

aldus NEN.

enkele uren goed te controleren? De commissie

De NTA en norm kunnen volgens NEN worden

heeft geprobeerd om hier in de norm een prak-

vergeleken met een woning-APK. NEN 8025

tische invulling aan te geven. De norm is niet

gaat over het beoordelen van de veiligheid van

verplicht.

Nieuwe naam voor Uneto-VNI Uneto-VNI gaat vanaf 15 januari 2019 verder onder de naam Techniek Nederland. Dat besloot het bestuur van de vereniging 6 september in een speciale vergadering.

wonen.” Techniek Nederland is vanaf 15 januari

heid als naar de organisaties waarmee we

ook een merknaam die installatiebedrijven

samenwerken.” De techniekbranche neemt een

gaan gebruiken richting consumenten en zake-

steeds sterkere positie in binnen de gebouwde

lijke opdrachtgevers. Terpstra: “Ons proﬁel

omgeving, industrie en infratechniek. De naam

wordt duidelijker, zowel naar politiek en over-

Techniek Nederland markeert die ontwikkeling, vertelt Doekle Terpstra. “Onze leden zijn tech-

Volgens Doekle Terpstra, voorzitter van Uneto-

nische experts en ontwikkelen zich tot dienst-

VNI, zal de maatschappelijke relevantie van de

verleners op een breed terrein. Ze plaatsen niet

installatiesector de komende jaren alleen maar

alleen technische systemen, maar voeren ook

groeien. Terpstra: “Zo’n sector verdient een

de regie over complexe technische projecten,

glasheldere naam met een herkenbare klank.

van ontwerp en plaatsing tot beheer en onder-

Daarom heten we voortaan Techniek Neder-

houd. Techniek Nederland zal die rol de komen-

land.” Terpstra: “Onze sector is onmisbaar voor

de jaren benadrukken en versterken.” De

de energietransitie die we in het Klimaatak-

komende maanden voert Uneto-VNI nog de

koord hebben afgesproken. Maar ook voor het

huidige naam, met Techniek Nederland als toe-

oplossen van andere grote maatschappelijke

voeging. In januari 2019 presenteert de vereni-

vraagstukken, zoals langer zelfstandig thuis

ging een nieuw logo en een nieuwe huisstijl.

Technische sector verwacht winststijging Technische organisaties zijn positief gestemd over

procent van de organisaties meer omzet dan in

het komende jaar met betrekking tot omzet. Voor

2016. Slechts acht procent van technisch Neder-

komend jaar verwacht 67 procent een stijging in

land zag de omzet dalen. Voor komend jaar ver-

het bedrijfsresultaat, zegt ROVC.

wacht vier procent een daling. Het optimaliseren

ROVC baseert zich op de TechBarometer. Aan dit

van werkprocessen is de belangrijkste maatregel

ROVC-onderzoek doen 969 mensen uit de techni-

om de omzetdoelstelling te behalen (29 procent).

sche branche mee. Volgens ROVC zien organisaties

Het opleiden van medewerkers wordt tevens als

keer op keer de bedrijfsresultaten voor het komen-

belangrijk gezien (26 procent). Verder worden im-

de jaar rooskleurig in. Eind 2015 verwachtte 51 pro-

plementatie van een verbetermethode (11 procent),

cent van de organisaties een omzetstijging in 2016.

producten dienstinnovatie (10 procent) en uitbrei-

Eind 2016 was dit 56 procent voor het volgende

ding van afzetmarkten (10 procent) als maatrege-

jaar. Afgelopen jaar realiseerde daadwerkelijk 58

len genoemd.

Installatie Journaal Oktober 2018

NIEUWS

Snel inzicht in warmtepompen De Warmtepompverkenner geeft snel inzicht in het

van de woning, de gezinssamenstelling, de iso-

type warmtepomp dat geschikt is voor een bepaal-

latiegraad en de beschikbare opstellingsruimte

de woning.

voor het toestel. Op basis van de ingevulde vra-

De Warmtepompverkenner is een initiatief van Une-

genlijst krijgt de consument advies over het

to-VNI en adviesbureau Business Development Hol-

meest geschikte type warmtepomp. De consu-

land (BDH). Het gaat om een online tool. Door een

ment krijgt ook een indicatie van de investe-

aantal vragen te beantwoorden, krijgen consumen-

ringskosten, de maandelijkse lasten, de kosten

ten snel inzicht in het type warmtepomp dat ge-

over de gehele levensduur en de duurzaam-

schikt is voor hun woning. Installateurs kunnen

heid van het toestel. Leden van Uneto-VNI krij-

de tool integreren in hun website. De Warmtepomp-

gen veertig procent korting op de Warmtepomp-

verkenner vraagt consumenten naar de kenmerken

verkenner.

Draka levert kabel voor Mall of the Netherlands Unibail-Rodamco-Westﬁeld bouwt in Leidschendam de Mall of the Netherlands. Dit wordt het grootste winkelcentrum van Nederland.

(variërend van 3G2,5mm2 tot 240 mm2), signalering (inclusief gbs) als dataverkeer. Bij de start van de tenderfase koos de opdrachtgever voor CPR-gecertiﬁceerde kabels. Draka en Technische Unie leveren bijna alle kabels uit

Het gaat om een ﬂinke uitbreiding en upgrading

voorraad en op afroep. Om de juiste materialen

van winkelcentrum Leidsenhage. Energie Tech-

op de juiste plek te krijgen, schakelt Energie Techniek runners van de grossier in. Mall of the

niek is verantwoordelijk voor de elektrotechnische installaties en het geluid. Draka levert bij-

Techniek in dit project verwerkt. Dat betreft

Netherlands gaat de eerste helft van 2020

na honderd procent van alle kabels die Energie

ruim 350.000 meter kabel voor zowel voeding

open.

LuxImprove servicepartner van Essent Ledverlichtingspecialist LuxImprove uit Kruiningen is door Essent als servicepartner geselecteerd. Essent kan zijn zakelijke klanten in de Benelux nu van dienst zijn met onder andere een professioneel lichtadvies en lichtplan voor zowel vervangings- als nieuwbouwprojecten. LuxImprove neemt het hele traject uit handen: van advies tot oplevering. Via de Klimaatroute, onderdeel van Essent, worden jaarlijkse duizenden ondernemers bezocht. Met als doel ze te helpen bij het doorvoeren van energiebesparingen. De te nemen maatregelen kunnen vervolgens via verschillende servicepartners afgenomen. Hierbij is LuxImprove nu de verlichtingspartner.

Installatie Journaal Oktober 2018

NIEUWS

Normen voor energieopslag Eind oktober is bij NEN een informatiebijeenkomst van de normcommissie ‘Elektriciteitopslagsystemen’.

triciteitopslagsystemen’ welke internationale delijk aan welke normen wordt gewerkt.

- brandveiligheid van Li-ion en HBr ﬂowbatterij-

Normen en speciﬁcaties voor elektriciteitsop-

Deze presentaties worden gegeven:

- de normcommissie ‘NEC 120 Elektriciteit-

slagsystemen worden belangrijker. Het gaat

- normen voor energieopslag in IEC normcom-

normen en speciﬁcaties er zijn. Ook wordt dui-

- batterijsoorten en hun toepasbaarheid in de praktijk, door Jan Bozelie van Alliander; en, door Wiebrand Kout van Elestor;

hierbij onder andere om veiligheid en om mili-

missie ‘Electrical Energy Storage (EES) Sys-

euaspecten. Tijdens de informatiebijeenkomst

tems’: veiligheid, systeemaanpak en testen,

van 22 oktober vertelt de normcommissie Elek-

door Jos van den Burg van DNV GL;

Gelijkstroomnetwerk voor onderwijsgebouw Pulse Kuijpers realiseerde een gelijkstroomopwekkende gebouwinstallatie voor Pulse. Dit is het eerste energieneutrale onderwijsgebouw op de campus van TU Delft. Het nieuwe gebouw werd gerealiseerd door het consortium Hurks (bouw) en Kuijpers (W- en E-installaties). Het ontwerp is van Ector Hoogstad Architecten. Pulse bestaat uit dertien zalen, waaronder tien onderwijszalen. Op de begane grond bevindt zich een food market. De nieuwbouw grenst aan het Tea-

opslagsystemen’ door dhr. Rietveld van NEN.

Functiebehoud van transmissiewegen: wat zijn de regels? Cable Masters, Honeywell, Siemens en VdS Nederland organiseren seminars om de kennis over de impact van de nieuwe regels op functiebehoud te delen.

ching Lab. Hier kunnen docenten experimenteren en werken aan onderwijsinnovatie. Bijzonder is de toepassing van gelijkspanning. Gebruikers van elektrische energie zijn direct aangesloten

Op 1 mei 2018 verscheen de NPR 2576: 2018,

op de 490 zonnepanelen op het dak van het gebouw. De gelijkstroom die door de zonnecellen wordt op-

Functiebehoud bij brand – Richtlijn voor trans-

gewekt kan dus direct en zonder energieverlies worden benut voor laptops, tablets, smartphones en ver-

missiewegen. Tijdens de seminars wordt inge-

lichting. Het gelijkstroomnet in Pulse is ontwikkeld in samenwerking met de onderzoeksgroep DC Sys-

gaan op de veranderingen in de NEN 2575, de

tems, Energy Conversion & Storage van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica van de TU

normen voor ontruimingsinstallaties, en de

Delft. Momenteel voeden de panelen al rechtstreeks alle ledverlichting. Binnenkort worden alle nieuwe

NEN 2535 de norm voor brandmeldinstallaties.

generatie USB-aansluitingen (tot 100 watt vermogen) op het panelennetwerk aangesloten. Daarnaast

De NPR zelf stelt geen eisen. Het geeft de

adviseerde Kuijpers de TU Delft om gebruik te maken van ventilatoren die op gelijkstroom kunnen draai-

mogelijkheden aan om aan de bovenliggende

en. Dan kan de universiteit, zodra de techniek zover is, ook de ventilatie rechtstreeks op de zonnepanelen

normen te voldoen. De verschillende normen

aansluiten. Pulse is een van de eerste gelijkstroomnetwerken in de utiliteitsmarkt. Het gebouw werd 30

bevatten prestatie-eisen aan transmissiewe-

augustus 2018 geopend.

gen. Een belangrijke is het behoud van de transmissieweg in geval van brand. In de praktijk blijken er bij opdrachtgevers, adviseurs, het bevoegd gezag en bij installateurs onduidelijkheden te bestaan over het inspectiecertificaat en de rol van inspectieinstellingen. Het seminar gaat in op het inspectiecertificaat, de rol van het installatie- en onderhoudscertificaat en hoe inspectie-instellingen omgaan met functiebehoud en de veranderingen. Aan de hand van praktijkvoorbeelden wordt duidelijk gemaakt wat de betrokkenen in het proces kunnen doen om projecten succesvol te laten verlopen. Meer informatie op: www.brandveiligheid-functiebehoud.nl

Installatie Journaal Oktober 2018

NIEUWS

Ledverlichting voor Maastunnel Rotterdam De Maastunnel in Rotterdam wordt gerenoveerd.

Nico de Bont kregen van de gemeente Rotterdam

Daarom is ervoor gekozen deze lichtkleur terug te

Schréder voorziet de twee autotunnels van nieuwe

de opdracht om samen de renovatie en restauratie

laten komen in de gerenoveerde tunnelbuis. Dit

ledverlichting.

in goede banen te leiden. Samen vormen zij Com-

door amberkleurige leds te gebruiken. Een van de

De Maastunnel dateert uit 1942. Het is de oudste

binatie Aanpak Maastunnel (CAM).

voordelen van de nieuwe verlichting is dat er direct

afgezonken tunnel van Nederland. De tunnel heeft

In de tunnel moest de gele lage druk natriumver-

overgeschakeld kan worden naar wit licht. Dit

vier buizen: twee voor auto’s, één voor ﬁetsers en

lichting (SOX) worden vervangen. Hiervoor plaats-

maakt het bij calamiteiten een stuk veiliger de tun-

één voor voetgangers. In 2019 moet de tunnel vol-

te Schréder in 2016 acht proefarmaturen. Ge-

nelbuis te verlaten.

doen aan de nieuwe Europese veiligheidsnormen.

meente Rotterdam en CAM waren enthousiast

Voor de autotunnel is er gekozen voor 528 GL2

De Maastunnel is een rijksmonument. Dat bete-

over het resultaat. Dit zorgde ervoor dat Schréder

Compact armaturen en 12 FV32 armaturen als

kent dat de tunnel waar mogelijk hersteld moet

voor de twee autotunnels de nieuwe ledverlichting

ingangs- en uitgangsverlichting. Als basisverlich-

worden in de oorspronkelijke staat.

mag leveren. De gelige lichtkleur van de oude SOX-

ting zijn de 720 bestaande armaturen gerenoveerd

TBI-ondernemingen Croonwolter&dros, Mobilis en

verlichting was kenmerkend voor de Maastunnel.

en voorzien van een ledmodule. Ook zijn er nog 30 ContiLED armaturen geplaatst als accentverlichting boven de ventilatoren. Alle armaturen worden beheerd door het Advanced Tunnel control System (ATS) van Schréder en Phoenix Contact. Met het vervangen van verlichting en het beheer door het ATS- systeem wordt er een energiebesparing van meer dan 35 procent behaald. Alle werkzaamheden aan deze tunnel zullen na de zomer van 2019 zijn afgerond. Daarna krijgen de ﬁets- en voetgangerstunnels een opknapbeurt. Medio 2020 wordt het project afgerond.

Belangstelling voor smart homes neemt steeds verder af Smart homes als concept kunnen op steeds minder interesse rekenen. Dat blijkt uit gegevens van onderzoeksbureau GfK.

kennelijk ziet men de toegevoegde waarde

moeten worden over zorgen omtrent privacy en

onvoldoende.

hacks en ze zullen overtuigd moeten worden

Verder veelgenoemde belemmeringen zijn zor-

van de toegevoegde waarde die smart home-

gen over het hacken van apparaten en de priva-

producten te bieden hebben.”

cy. Beide worden genoemd door meer dan een De meest recente gegevens van GfK laten zien

derde van de consumenten. De door Neder-

dat 49 procent van de Nederlanders zichzelf

landse consumenten meest genoemde voorde-

inschaalt als geïnteresseerd of zeer geïnteres-

len van smarthome-oplossingen blijven gemak

seerd in smart home, een afname ten opzichte

en de mogelijkheid om energie te besparen. De

van vorig jaar, toen dat percentage nog op 59

behoefte om je apparaten vanaf elke locatie

procent stond. Verder blijft 30 procent neu-

aan te sturen is dalende en staat nu op de der-

traal en 21 procent geeft aan geen interesse te

de plaats. Op de vierde plaats staat een ver-

hebben (17 procent in 2017).

hoogd gevoel van veiligheid. De laatste is licht

De kostenfactor blijkt volgens de onderzoekers

stijgende.

de belangrijkste barrière om tot de aanschaf

Technologie-expert Barbara Schouten van GfK

van smart home-oplossingen over te gaan.

stelt dat producenten en retailers met een dui-

Toch is in vergelijking met vorig jaar (51 pro-

delijke boodschap moeten komen om de afne-

cent) dit percentage signiﬁcant lager (nu

mende belangstelling te bestrijden. “Neder-

41 procent). Het gaat dus niet alleen om geld,

landse consumenten zullen gerustgesteld

Kijk voor dagelijks nieuws op www.installatiejournaal.nl

@InstallatieJNL

Installatie Journaal Oktober 2018

10 VRAGEN AAN

Hedser Heinsius Functie Eigenaar Leeftijd 30 Bedrijf Heinsius Electrotechniek Plaats Heerenveen Aantal medewerkers 3 Tekst Marion de Graaff Beeld NPF Photography

Waarom hebt u voor dit vak gekozen?

Op welk project bent u het trotst en waarom?

Welke nieuwe techniek of welk nieuw product heeft de toekomst?

Ik denk dat je dit vak niet kiest, maar dat het je

Dat is ‘t Gerecht, een horecagelegenheid in

overkomt. Dat was bij mij tenminste het geval;

Heerenveen. Het is onlangs uitgebreid met een

Spraaksturing. Wij hebben bij een ziekenhuis

ik adem elektrotechniek. Ik wist ook al heel

hotel. We kregen er carte blanche om het qua

de bediening van een aantal douches met

vroeg dat ik voor mezelf wilde beginnen.

elektrotechniek en domotica te optimaliseren.

SIRI-spraaksturing geregeld. Er zijn nog

Een prachtige opdracht! Voor ons werk aan het

ontzettend veel meer toepassingen te

restaurant waren we in 2016 al genomineerd

bedenken.

Wat is uw specialisatie?

met een KNX-Award en dat heeft ons de nodige naamsbekendheid gegeven. ’t Gerecht won in

Domotica en gebouwautomatisering. Ik merkte

2018 de prestigieuze Misset terras top 100

dat installateurs zich eigenlijk nauwelijks bezig

prijs, met dank aan de automatisering om

houden met domotica, en er meestal weinig

gastvrijheid te verhogen.

van weten. Toch nemen ze wel opdrachten aan op dat gebied. Wij ondersteunen hen met kennis en advies; we nemen het werk niet over,

Wat zou u in uw vak willen veranderen?

Ik zou willen dat er genoeg goed opgeleid personeel was te krijgen. En dat de ‘oudere

Hoe verkoopt u zichzelf bij uw klanten?

generatie’ installateurs het belang van automatisering en domotica gaat inzien.

maar zorgen ervoor dat ze het correct en veilig uit kunnen voeren.

Dat doen tevreden klanten, zij vertellen over hun ervaringen aan mensen in hun omgeving.

Waar zou u zich verder in willen bekwamen?

Op die manier krijgen we veel werk. Ik

Welke opleiding heeft u als laatste gevolgd?

adverteer niet en houd me weinig met

Verschillende dingen kunnen beter, acquireren

marketing bezig.

en bedrijfsvoering. Maar ik ben jong en heb geen haast.

De MTS heb ik nog afgemaakt. Daarna trok de praktijk zo, dat ik opleidingen erna meestal niet

Wat kan volgens u echt niet meer?

afmaakte. HTS-technische informatica

Hoe ziet uw werk er over vijf jaar uit?

bijvoorbeeld. Heel interessant, maar ik wilde

Geschakelde stopcontacten verkopen als

werken. Door middel van Kenteq-trainingen

‘domotica’. Dat gebeurt, en ik vind het heel

Dan heb ik tien werknemers en houd mezelf

haalde ik de benodigde papieren om erkend

schattig. Maar het is geen domotica!

meer bezig met regelzaken, zoals de bedrijfs-

installateur te worden. Maar ik ben echt een

voering, acquisitie, en ook marketing. Klussen

man van de praktijk.

waar ‘nieuwigheden’ bij komen kijken, wil ik graag zelf doen. Komt zoiets terug, dan heb ik het al gedaan en laat ik het graag aan de jongens over.

Installatie Journaal Oktober 2018

TREND Distributienet - Combikabel - Aardlekbeveiliging

Straatverlichting op gelijkspanning succesvol Openbare verlichting op gelijkspanning is aan een gestage opmars bezig. In Nederland zijn minstens vijftien DC-netwerken waarop led-armaturen langs buitenwegen en in woonwijken zijn aangesloten. Onderzoek wijst uit dat de veelgebruikte combikabel geschikt is voor een mix van DC en AC. Dat opent perspectieven. Tekst Richard Mooi

Voormalige Stedin-dochter CityTec is koploper

voor veel minder kabelverliezen, ten opzichte

Grondstoffenbesparing

met de aanleg van DC-distributienetten voor

van AC. Dat is niet het enige pluspunt. De kort-

Dat betekent dat een dunnere kabel de grond in

openbare straatverlichting. Dat bleek deze

sluitbeveiliging is bij DC - met snelle schakel-

kan verdwijnen, of dat er meer armaturen op de

zomer op het congres Groot Gelijk 2018 over

elektronica gemakkelijker realiseerbaar. Bij AC

kabel worden aangesloten. Normaliter is bij AC

DC, de stand van zaken, georganiseerd door de

gaat er eerst een hoge kortsluitstroom lopen

een kabellengte van één tot twee kilometer

stichting Gelijkspanning Nederland.

voordat de automaat uitschakelt. Bij de dimen-

gangbaar, waar dan vijfenveertig tot vijftig

Een enthousiaste Wilfred Akerboom van de ver-

sionering van de kabel moet met die hoge kort-

lichtmasten op zijn aangesloten. Bij DC is een

lichtingsbeheerder vertelde op het congres over

sluitstroom rekening worden gehouden. Bij DC

lengte tot vier à vijf kilometer mogelijk. “Dat is

diverse succesvolle projecten, van de in totaal

is een kortsluiting veel sneller detecteerbaar;

een belangrijke besparing van grondstoffen.”

vijftien al in DC uitgevoerde projecten sinds

nog voordat er een hoge stroom gaat lopen,

De verwachting is dat koper over 38 jaar ‘op’ is

2014. CityTec sloot daarbij aan bij de norm van

heeft de elektronische beveiliging de DC-span-

en dat de prijs sterk zal stijgen. Een langere

+/- 350 Volt DC. Dat blijkt in de praktijk een

ning al afgeschakeld. “De kabel hoef je niet meer

kabel betekent minder voedingskasten. “Dus

gelukkige keuze. Die hogere DC-spanning zorgt

te dimensioneren op kortsluiting.”

minder straatmeubilair.” Op dit moment worstelen veel gemeenten met het veiligheidissue

STICHTING GELIJKSPANNING NEDERLAND

van lantaarnpalen. Zo’n half tot één procent

Sinds vijf jaar streeft een groep enthousiaste technici naar een steeds grotere DC-omgeving, als alternatief

van de masten wordt jaarlijks omver gereden.

voor wisselstroom. Het is hen een doorn in het oog dat vrijwel alle apparaten in huis en kantoor op gelijk-

Dan is het niet lekker dat de metalen mast

spanning werken, en ook zon en wind gelijkstroom opwekken, maar dat er nog steeds omzetting plaatsvindt.

onder spanning komt de staan. De nieuwe

Bij die conversie van DC naar AC en andersom gaat energie verloren. Kostbare energie. Energiebesparing is

NEN1010 norm stelt aardlekbeveiliging bij

dan ook een belangrijke drijfveer achter de overgang van AC naar DC. Of die overstap grootschalig gaat wor-

installaties verplicht, maar vanuit de centrale

den, is volgens deze technici een kwestie van tijd. In woningen en kantoren blijkt het lastig om de overstap te

voedingskast is dat bij AC installaties vrijwel

maken. Het makkelijkst is die overstap in een professionele afgesloten omgeving, concludeert Bureau Beren-

onmogelijk. Door de kabellengte en de vele

schot in een recent onderzoek. Dat blijkt ook de praktijk, want openbare verlichting loopt voorop in de transi-

moffen in de kabel is de lekstroom vaak al gro-

tie naar DC.

ter dan 30 mA, het afschakelpunt voor AC-

Meer informatie: www.gelijkspanning.org

aardlekautomaten.

Installatie Journaal Oktober 2018

TREND

DC-kast aan de Conakryweg in Amsterdam.

Opbouw van een combikabel.

DC-kast.

Metingen bij The Green Village TU Delft.

Aardlekbeveiliging eenvoudiger

helemaal geen nadelen voor openbare verlich-

met DC. De combikabel is verreweg de meeste

Bij DC is de aardlekbeveiliging makkelijker te

ting op DC? Nou wel degelijk, hoewel de mees-

gebruikte ondergrondse kabelsoort voor het

realiseren, weet Akerboom. De elektronica kan

ten wellicht van tijdelijke aard zijn. Het aantal

aansluiten van woningen/bedrijven. De vier

zo worden afgesteld dat pas boven een vaste

leveranciers van DC-componenten is gering. En

hoofdaders zijn 150 mm², meestal van alumini-

lekstroom de beveiliging aanspreekt. Om te vol-

ook de kennis bij installateurs is nog niet vol-

um. Daarnaast zijn er vier koperen hulpaders

doen aan de nieuwe norm is bij AC-installaties

doende. Doordat bij DC langere netten mogelijk

van 6 mm² voor de openbare straatverlichting.

vaak een nieuwe kabel nodig. “Of overstappen

zijn, zijn de gevolgen bij een storing groter. Er

Vandaar de naam combikabel. Nederland ligt

blijven simpelweg meer lampen uit. Tenslotte

er vol mee. Zo’n 70.000 km combikabel. Twee

moet de beveiliging zich nog op langere termijn

keer de aarde rond om precies te zijn. In totaal

bewijzen. En wordt de berekende langere

zijn 2,5 miljoen straatlantaarns op een combi-

levensduur van de elektronische componenten

kabel aangesloten. De andere 1,2 miljoen licht-

in de praktijk behaald, vroeg Akerboom zich

armaturen krijgen hun voeding van een eigen

tijdens zijn lezing af.

separate kabel. Maar is de combikabel geschikt

Er is ‘overspraak’ van de AChoofdaders naar de dunnere DC-geleiders, maar het heeft geen invloed op de beveiliging

om via de hulpaders een DC-stroom te verwernaar DC.” De extra capaciteit van een bestaan-

Combikabel geschikt?

ken? Die vraag kregen de Haagse Hogeschool

de kabel kan worden gebruikt om bijvoorbeeld

Een grote slag kan er volgens Akerboom wor-

en de TU Delft voorgelegd. Vliegt de aardlek- of

elektrische oplaadpunten te maken. Zijn er dan

den geslagen door de combikabel te gebruiken

kortsluitbeveiliging voor het DC-circuit er niet

Installatie Journaal Oktober 2018

TREND

ONDERZOEK

uit als de kabel aan AC-zijde opeens sterk

Bureau Berenschot heeft in opdracht van Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI, netwerk van be-

wordt belast. “Je wilt niet als de lift van een ﬂat-

drijven en kennisinstellingen) de kansen voor een op DC gebaseerde elektriciteitsvoorziening onderzocht.

gebouw start, dat dan de straatverlichting uit-

Volgens het rapport, een zogenaamde roadmap, zijn de voordelen groot: besparing van energie en materia-

gaat.”

len, langere levensduur met minder storingen en eenvoudiger aansturing van de vele DC-apparaten. Nederland is koploper bij onderzoek met diverse proeﬁnstallaties. Volgens Berenschot liggen de grootste kansen

Uitdaging NEN1010

bij openbare verlichting en glastuinbouw. Er komen steeds meer componenten en een doorbraak verwacht

Uit de metingen blijkt dat er weliswaar ‘over-

het bureau tussen 2025 en 2030. DC in utiliteit, woningen, gekoppeld aan een lokaal DC-net zou tussen

spraak’ is van de AC-hoofdaders naar de dun-

2025 en 2030 marktrijp kunnen zijn. Maar grootschalige commerciële toepassing komt pas na 2035 in

nere DC-geleiders, maar dat het geen invloed

beeld, waarschuwt Berenschot.

heeft op de beveiliging. “Het is niet gelukt om door overspraak de current router (beveiliging) te laten trippen,” schrijven de onderzoekers in het rapport. Er komt binnenkort een tweede praktijktest, ook op het terrein van TU Delft. Vooral om te kijken of bij langere afstanden geen fatale overspraak plaatsvindt. Maar ook:

Wissel- én gelijkspanning kunnen veilig samen door één kabel

wat gebeurt er als een AC-hoofdader in contact komt met een DC-geleider? Dat komt nu soms voor bij graafwerkzaamheden, of bij slechte moffen. Het gevolg is dat de straatverlichting ook overdag blijft branden. Het moet natuurlijk niet zo zijn dat bij zo’n kortsluiting de drivers van de ledverlichting in vlammen opgaan. “We hebben wel ideeën om de drivers daartegen te beveiliging.” Nog meer werk aan de winkel. NEN Metingen door studenten van de TU Delft en de Haagse Hogeschool.

1010 verbiedt zonder dure veiligheidsmaatregelen, twee verschillende spanningen. “Dat is onze uitdaging om de NEN commissie te overtuigen dat wissel- én gelijkspanning veilig samen door één kabel kunnen .”

Zelf aan de slag Voor installateurs die de buitenverlichting op een bedrijventerrein, distributiecentrum of grote fabrieken moeten vernieuwen cq nieuw aanleggen, vindt Akerboom het verstandig om ook naar een gelijkstroomnet te kijken. Het kleinste net dat CityTec beheert, bestaat uit 80 armaturen. Bij verschillende leveranciers is vaak al buitenverlichting te verkrijgen die geschikt zijn voor DC. Ook naar een voedingskast is het nog even zoeken, maar DC-distributiekasten voor straatverlichting zijn leverbaar. Wel even bij NEN de NPR9090 ‘DC installaties voor laagspanning’ bestellen. De conceptversie is klaar (ook te bestellen in de webwinkel) en De wijk Ecolonia in Alphen aan den Rijn.

uiterlijk oktober 2018 moet de deﬁnitieve NPR klaar zijn.

Installatie Journaal Oktober 2018

WAT IS DE EENVOUDIGSTE MANIER OM IEMAND BINNEN TE LATEN? (NAAST HET TOUWTJE DOOR DE BRIEVENBUS)

DRAADLOOS INTERCOM-SYSTEEM VAN INTRATONE OPTIMALE EENVOUD VOOR BEHEERDER ÉN GEBRUIKER

Eenvoudig in gebruik: bewoners kunnen bezoek te woord staan en toegang verlenen via hun eigen smartphone. En eenvoudig geïnstalleerd zonder bekabeling of zwaar installatiewerk. Direct inzetbaar en op afstand, in real-time, te managen via een beveiligd beheerplatform. Bel Alexander Dekker voor een demonstratie en u bent direct fan: telefoon 06 3620 1520. intratone-home.nl

Interfacedesign: schmitz Visuelle Kommunikation

hgschmitz.de

Intratone is een merk van Cogelec en is het best verkochte intercomsysteem in Frankrijk. Vertegenwoordiging in Nederland: Alexander Dekker, telefoon 06 3620 1520, email adekker@intratone.fr

Gira X1 – het Smart Home in de hand. Verlichting, jaloezieën, kamertemperatuur en nog veel meer, eenvoudig besturen en onderling koppelen. De Gira X1 maakt de automatisering en visualisatie van de KNX-installatie van een eengezinswoning zo eenvoudig en comfortabel als nooit tevoren. Voor gebruikers en bewoners betekent dit vooral meer comfort en veiligheid op elk moment. Met de bijbehorende Gira X1 app voor iOS en Android kunnen de talrijke functies van de gebouwentechniek intuïtief worden bediend en overal worden bekeken. De Gira X1 heeft weinig ruimte nodig en wordt heel onopvallend in de verdeelkast geïnstalleerd. Meer informatie vindt u op www.gira.nl

MARKT Veiligheid - Capaciteit - Eisen

Knelpunten en oplossingen bij renovatie van installaties Er zijn heel veel goede redenen om elektrotechnische installaties te renoveren, maar bij de uitvoering ervan kunnen verschillende knelpunten en risico’s opduiken. Die worden in dit artikel beschreven, maar u krijgt ook oplossingen en tips aangereikt. Tekst Marion de Graaff

Er zijn feitelijk twee belangrijke redenen om de

gesteld. De elektrische installatie moet veilig

Capaciteit

elektrische installatie te renoveren.

zijn en genoeg capaciteit hebben.

De techniek en het gebruik van een installatie

Ten eerste als de bestaande installatie verou-

zijn in de loop van de jaren erg veranderd. Toch

derd is, wat de kans op onveilige situaties ver-

Veiligheid voorop

staat er in het Bouwbesluit nog steeds dat een

groot. En ten tweede omdat er tegenwoordig

Ongeveer halverwege de vorige eeuw werden

elektrische installatie ten minste moet voldoen

andere eisen aan de installatie worden gesteld.

er voorschriften voor elektrotechnische instal-

aan de voorschriften die van toepassing waren

Zeker in het geval van een verhuizing is het

laties opgesteld. In 1940 werd N1010 uitge-

tijdens de bouw van de woning. Die regel is niet

raadzaam om te onderzoeken of de capaciteit

bracht, later werd dat de NEN 1010. In de loop

houdbaar. Het zou veel zijn om na te gaan in

van de installatie matcht met de wensen van de

van de tijd zijn er diverse wijzigingen en aan-

welke conditie de elektrische installatie precies

nieuwe bewoners.

passingen in de norm doorgevoerd. Deze wijzi-

is. En in het geval van een verouderde installa-

gingen en aanpassingen kwamen meestal

tie is het belangrijk om de woningeigenaar of

Verouderde installatie

voort uit nieuwe inzichten op het gebied van

-beheerder op de risico’s te wijzen en een reno-

De woningmarkt is een soort barometer voor

veiligheid. Zo werd de titel ‘Veiligheidsvoor-

vatieplan op te stellen.

de economie. Gaat het slecht, dan blijven men-

schriften’ vervangen door ‘Veiligheidsbepalin-

sen wonen waar ze wonen. Gaat het goed, dan

gen van laagspanningsinstallaties’.

zijn er meer verhuizingen. 2016 was een

En nu hebben we te maken met de publicatie

recordjaar, met 1,8 miljoen verhuizers. Van hen

‘Elektrische installaties voor laagspanning’.

verhuisde een deel naar nieuwbouw, maar een

NEN-normen zijn geen wetten maar afspraken

aanzienlijk aantal mensen koos voor een wat

over de minimale veiligheidseisen voor laag-

Met het introduceren van de aardlekbeveiliging

oudere woning. De w-installaties van een oude-

spanningsinstallaties.

in de voorschriften van 1984 zijn elektrische

re woning worden meestal direct aangepakt bij

Het zijn praktische richtlijnen die toepasbaar

installaties veel veiliger geworden. Toch is het

een verhuizing. Voor de elektrische installatie

zijn in de woning-, de utiliteitsbouw en in de

niet zo dat elektrische installaties die zijn aan-

is vaak minder aandacht, tenzij er al problemen

industrie. Veiligheid is in de loop van de jaren

gelegd in een tijd waarin een oude norm gold,

zijn. Toch is het goed om in elk geval te onder-

steeds meer het speerpunt van de NEN-nor-

altijd onveilig zijn. Ervan uitgaande dat het aar-

zoeken hoe het in en rondom de meterkast is

men geworden.

dingssysteem voldoet en dat de installatie snel

Installatie Journaal Oktober 2018

Een installateur moet creatief zijn als het om een renovatie gaat

MARKT

genoeg wordt afgeschakeld als er zich een storing voordoet. In de tijd van de eerste NEN-normen werd er niets voorgeschreven over aardlekschakelaars. In de norm stond wel wat de minimale aantallen wandcontactdozen, aansluitpunten en lichtpunten waren. In de meeste woningen werden die aantallen overgenomen. Over het algemeen kun je dus zeggen dat de doorsnee oudere woning is uitgerust met een elektrische installatie die indertijd bij de bouw aan de minimale verwachtingen voldeed. Dat is in de huidige tijd vrijwel altijd onvoldoende.

Hogere eisen, grotere vraag In deze tijd, met alle elektrische apparaten en elektronische apparatuur, stellen mensen steeds hogere eisen aan de elektrische installatie. Er moeten meer wandcontactdozen in de woning worden geplaatst worden, en naast de gewone wandcontactdoos is er behoefte aan een type voorzien van meestal twee usb-ingangen en soms zelfs een telefoonhouder. Alle gezinsleden hebben een smartphone en vaak gebruiken we ook tablets, notebooks en verschillende gameconsoles. Smart home systems en domotica zijn van invloed op het energieverbruik. We hebben meer apparaten in de keuken, en een behoorlijk aantal huizen heeft een pv-installatie op het dak liggen. De elektri-

Een renovatie is arbeidsintensiever dan het aanleggen van een elektrische installatie in een nieuwbouwwoning.

sche auto maakt een opmars dus steeds vaker moet ook een laadstation worden voorzien in de elektrische installatie. Ook voor een warmtepomp is extra elektriciteit nodig. Allerlei oorzaken kunnen ervoor zorgen dat de elektrische installatie niet meer voldoet. Denk aan interne verhuizingen, uitbreidingen, veranderde inzichten, ad hoc onderhoud en losse onderdelen die vervangen zijn. Als je een verregaande renovatie aan de elektrische installatie gaat uitvoeren, maak dan van tevoren een uitgebreide inventarisatie van de situatie. In oude woonhuizen of gebouwen is de elektra soms weggewerkt onder een vloer of in een plafond en dan kun je er moeilijk bij. Soms is het dan het beste om die oude installatie af te koppelen en geheel nieuwe installatie te realiseren. Houd er rekening mee dat een renovatie arbeidsintensiever is dan het aanleggen van een elektrische installatie in een nieuwbouwwoning. De bouwkundige aard van een woning of ander gebouw is een gegeven, en het kan lastig zijn om leidingen van het ene naar het ande-

Er worden steeds hogere eisen gesteld aan elektrische installaties. Beeld: Pixabay.com.

re punt te krijgen. Een installateur moet crea-

Installatie Journaal Oktober 2018

MARKT

tief zijn als het om een renovatie gaat. Er zijn

legd. Na werkzaamheden als gevolg van een

sen. Dat moet dus zo snel mogelijk in orde

vaak onvoorziene omstandigheden, waar je een

uitbreiding, herstel of vervanging komt het

gemaakt worden.

oplossing voor moet zoeken. Wees dus ﬂexibel

best vaak voor dat de aarding niet in orde is.

Een installatie zonder aardlekschakelaar,

en houd er met je planning rekening mee dat er

Vroeger werd er meestal op loden leidingen

bestaande uit niet meer dan twee of drie eind-

iets tegen kan zitten en uit kan lopen.

geaard. Als het lood in de loop van de jaren is

groepen, met wandcontactdozen zonder

vervangen door pvc, dan is er geen aarding

beschermingscontacten, is in een hedendaag-

Veiligheidseisen

meer. De bewoners zijn zich waarschijnlijk hele-

se eengezinswoning niet meer acceptabel. Ver-

Bij een oudere woning kan het zijn dat de elek-

maal niet van die situatie bewust, want de hele

lengsnoeren vanwege een tekort aan wandcon-

trische installaties uit verschillende delen

installatie werkt namelijk wel gewoon. Maar de

tactdozen maken een woning in technisch

bestaat, die in verschillende jaren zijn aange-

installatie voldoet dan niet aan de veiligheidsei-

opzicht onveilig. Ook overbelasting en slecht bijgehouden verdeelinrichtingen verhogen het

TIPS

risico op brand. Het is zaak om zo’n onveilige

- Altijd doen: ga in gesprek met de opdrachtgever. Hou bij het vervangen van de groepenkast rekening met

elektrische installatie zodanig te renoveren dat

voldoende eindgroepen, voor nu, maar óók voor later. Misschien is er in de toekomst een aparte eind-

hij weer up to date is en nog jaren meekan. Het

groep voor pv-panelen of een aansluitpunt voor de elektrische auto nodig. Bij het vervangen van de

uitbreiden van de elektrische installatie in een

gehele groepenkast zal een uitbreiding met één of twee groepen weinig meer kosten. In een later stadium

oudere woning of gebouw kan soms lastig zijn,

kost zo’n uitbreiding aanzienlijk meer.

zelfs als het alleen maar gaat om meer wand-

- Zorg voor voldoende en van beschermingscontacten voorziene wandcontactdozen, aardlekschakelaars en overspanningsbeveiliging.

contactdozen. Vaak zitten de groepen al vol, en is er een extra groep nodig om meer wandcon-

- De wandcontactdozen moeten worden voorzien van beschermingscontacten en een kindbeveiliging.

tactdozen aan te kunnen sluiten. Met de huidi-

- Verdeel de wandcontactdozen van één eindgroep over verschillende kamers. Reken voor verlichting

ge installatiematerialen zijn er altijd manieren

minimaal twee eindgroepen. - Op de eindgroepen voor de keuken staan bij voorkeur slechts één of enkele wandcontactdozen, zodat

te bedenken, maar het gaat soms wel gepaard met hak- en breekwerk.

hierop toestellen met een groot vermogen kunnen worden aangesloten. - Overweeg of in de keuken een onderverdeelinrichting meer voordelen biedt dan een uitbreiding in de

Beveiliging

bestaande groepenkast. Zo’n inrichting kan in de keuken worden gemonteerd, en hoeft dus niet in de

Sommige apparatuur vraagt om wandcontact-

(vaak al krappe) meterkast gesitueerd te worden.

dozen met beschermingscontacten. Bij de aan-

- Breng liever geen wandcontactdozen en lichtpunten in eenzelfde eindgroep onder.

sluiting van lokaal opgewekte energie en laad-

- Het aantal enkele of meervoudige wandcontactdozen per eindgroep moet beperkt blijven tot acht bij

voorzieningen voor elektrische auto’s is een

renovatie.

goede beveiliging tegen foutstromen door

- Een degelijke en veilige elektrische binnenhuisinstallatie begint bij een goede aarding. Bij een bestaande

overspanning en aardlekfouten nodig. Zonne-

woning is dit meestal een penaarding of tegenwoordig een meegeleverde aarding van het energiebedrijf.

panelen op het dak mogen binnenshuis geen

- Voor de uitvoering van de installatie komen slechts bepaalde soorten kabels in aanmerking. Deze kabels

fouten in de installatie veroorzaken. De naar

kunnen, afhankelijk van hun doorsnede en lengte afhankelijk van de beveiliging worden samengevoegd. - Voor de eindgroepen geldt dat de doorsnede van de aders minimaal 2,5 mm2 is. Voor schakeldraden mag een doorsnede van 1,5 mm2 worden toegepast. - In badkamers mogen geen lichtpunten of contactdozen worden geplaatst binnen een bepaalde afstand

De eigenaar van de woning is altijd verantwoordelijk voor de installatie en de veiligheid ervan

van het bad en de douche. Op enkele uitzonderingen na (boiler) mag er geen lichtpunt of wandcontactdoos gemonteerd worden binnen een zone van 60 cm rondom het bad of douche, en tot 2,25 m in de hoogte. - Het aantal elektronische apparaten dat tegenwoordig wordt gebruikt, is ﬂink toegenomen. Daarom is het verstandig om meteen een overspanningsbeveiliging op te nemen in de groepenkast. - Afhankelijk van de eisen die door de gebruiker worden gesteld, kan worden besloten om op een 3-fasen

buiten gevoerde laadkabel naar de hybride auto voor de deur moet afdoende beschermd zijn. Kortom, de hedendaagse elektrische installatie moet meer kwaliteit en veiligheid bieden dan

aansluiting over te stappen. De eindgroepen kunnen daarmee beter worden verdeeld over de fasen. De

van de installatie van vroeger.

vaste kosten voor een aansluiting van 1 x 35 A of een aansluiting 3 x 25 A zijn hetzelfde. De omzetting

Bij het vervangen van de wandcontactdozen

moet wel bij de netbeheerder worden aangevraagd. In veel woningen is een aansluiting met 3-fasen tot

zonder beschermingscontacten door wand-

aan de meter aangebracht. Denk eraan om ook de kWh-meter om te wisselen.

contactdozen met beschermingscontacten is

- Voorzie de groepenkast direct van een hoofdschakelaar waarmee de installatie in één keer kan worden afgeschakeld.

het nodig om VD-draad bij te trekken. Nieuwe VD-draden zijn zo goed als zeker anders van

- Als de omvormer van een pv-installatie op zolder wordt geïnstalleerd en daar ook de wasmachine en de

kleur dan de oude bedrading. Om een gevaar-

droger staan, kan ook op die plek een onderverdeelinrichting worden geïnstalleerd. Houd dan wel reke-

lijk, onduidelijk of rommelig geheel te voorko-

ning met de selectiviteit van de groepenkast en de onderverdeelinrichting, zeker als er sprake is van een

men, is het beter om de gehele bedrading te

3-fasen aansluiting.

vervangen.

Installatie Journaal Oktober 2018

MARKT

Bouwbesluit In het Bouwbesluit staat dat de elektrische installatie ten minste moet voldoen aan de eisen bij oplevering van de installatie. De NEN 1010 stelt dat een uitbreiding of wijziging van enige omvang aan de elektrische installatie moet worden uitgevoerd volgens de op dat moment geldende normgeving. Dat voorschrift is erop gericht om installaties te laten ‘meegroeien’ met de vernieuwde normen en de huidige verwachtingen. Het is goedkoper en gemakkelijker om het daarbij te laten. Toch moet het veilige gebruik van een elektrische installatie in een woning gegarandeerd zijn. Wees je daar als installateur van bewust, en ga met een renovatie-advies altijd voor maximale veiligheid.

Badkamer Bij het renoveren van de elektrische installatie in een badkamer of doucheruimte is extra aandacht nodig voor knelpunten en risico’s. Voor natte ruimtes zoals een douche of een badkamer gelden extra eisen. In een badruimte komen water en elektriciteit samen, en die combinatie kan dodelijk zijn. De weerstand van een vochtige huid is zeer laag. Daarbij lopen mensen in de badkamer doorgaans op blote voeten. Het punt is dat er in het verleden regelmatig is verbouwd en er niet met die eisen rekening werd gehouden. Daarom moet bij de renovatie

Bij een oudere woning kan het zijn dat de elektrische installaties uit verschillende delen bestaat.

van de elektrische installatie in de badkamer extra zorgvuldig te werk worden gegaan. Oude fouten kunnen in één keer allemaal recht gezet worden. Denk aan de toepassing van beschermingsleidingen, aardlekschakelaars en vereffeningsleidingen.

Oplossingen Bij een renovatie van de elektrische installatie moet de veiligheid en kwaliteit van de basisvoorziening - ofwel de infrastructuur van de

De eigenaar is altijd eindverantwoordelijk.

Liever geen verlengsnoeren.

elektrische installatie - voorop staan. Is er twijfel over de veiligheid of de kwaliteit, bijvoorbeeld doordat de installatie al wat ouder is, dan

naamd elektriciteitsdossier, dat bestaat uit het

anders. Bij het uitvoeren van renovatiewerk-

kan een uitgebreid onderzoek uitkomst bieden.

keuringsverslag en de ééndraads- en situatie-

zaamheden is het altijd belangrijk om op de

Het is in ieder geval belangrijk om te weten of

schema’s. Zo’n dossier is niet verplicht en kom

hoogte te zijn van geldende normen en regels.

de installatie voldoet aan de huidige technische

je als installateur dan ook niet vaak tegen. Wel

Daarnaast zijn er allerlei algemene tips, en er

mogelijkheden op het gebied van veiligheid en

is het gebruikelijk dat er in een meterkast een

zijn tips die alleen in bepaalde situaties toepas-

capaciteit.

groepenkaart hangt. Is die er niet, maak er dan

baar zijn.

De eigenaar van de woning is altijd verantwoor-

een.

delijk voor de installatie en de veiligheid ervan.

Bij de renovatie van een elektrische installatie

Bronnen en referenties: www.advies-elektro-

In een ideale situatie beschikt hij over een zoge-

komt heel wat kijken, maar… elke situatie is

techniek.nl, www.rdl-systems.nl, Nico Kluwen

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING Historie - Bouwbesluit - NPR

NEN 1010, de belangrijkste norm voor elektrische installaties NEN 1010 geeft aan hoe laagspanningsinstallaties veilig worden aangelegd, uitgebreid en aangepast. Daarnaast geeft de norm duidelijkheid over controles en inspecties bij de oplevering van projecten. Zowel van woningen, als van utiliteitsbouw en industriële gebouwen. Tekst Ferdinand Pronk

Het zal je maar gebeuren: in een lasdoos tref je

se vertegenwoordiger van de Internationale

er waren ook mensen die er weinig voor voel-

een paarse, gele, lila en groene draad aan. En

Elektrotechnische Commissie (IEC). Dit IEC

den om Engelse of Duitse normen over te

bij de groepenkast ook nog andere kleuren. Je

werd opgericht om wereldwijd standaarden en

nemen: niet onlogisch rond de Eerste Wereld-

hebt geen idee wat de functies zijn. Dankzij

normen voor elektrotechniek vast te stellen.

oorlog waarin Nederland een neutrale positie

NEN 1010 zul je het niet meemaken, want in de

NEC is ook lid van Cenelec, het Comité Euro-

innam. In de praktijk is er een mix ontstaan: er

norm zijn de kleuren en functies van bedrading

péen de Normalisation Electrotechnique. Dat is

zijn nog altijd vijftienhonderd speciﬁek Neder-

vastgelegd.

het Europese comité voor elektrotechnische

landse normen, maar veel meer die internatio-

De behoefte aan normen in de elektrotechniek

standaarden.

nale wortels hebben.Hoewel vrij algemeen

bestaat al lang. In 1911 richtten het Koninklijk

Zo zijn er vergelijkbare organisaties voor tele-

wordt erkend dat het uitermate handig is dat

Instituut van Ingenieurs KIvI en de Nederlandse

communicatie (ETSI) en CEN (andere techni-

producten zijn genormaliseerd, is dat bij de

Maatschappij voor Nijverheid en Handel het

sche domeinen). Normalisatie-instituten zijn

ontwikkeling van nieuwe producten kennelijk

Nederlands Elektrotechnisch Comité (NEC) op.

verplicht Europese normen nationaal over te

niet het eerste waar producenten aan denken.

Het bestaat nog steeds en werkt al jaren vanuit

nemen. Ze zijn in Nederland herkenbaar aan de

Neem de videoband waarbij fabrikanten ver-

hetzelfde gebouw als het ‘algemene’ normali-

benaming NEN-EN. Voor mondiale normen

schillende, niet-uitwisselbare formaten

satie-instituut NEN, dat vijf jaar later startte.

geldt geen implementatieplicht, maar als ze

gebruikten. Uiteindelijk won VHS. En recenter

De oprichters waren er van overtuigd dat nor-

wel zijn geaccepteerd krijgen ze de codering

is er de ontwikkeling van mobiele telefoons.

malisatie goed was voor de concurrentiepositie

NEN-ISO of NEN-IEC. Sommige internationale

Aanvankelijk hadden die vrijwel allemaal een

van de Nederlandse industrie. Daarnaast was

normen zijn ook Europees geaccepteerd. Deze

verschillende lader. Onder Europese druk

normalisatie belangrijk om kosten te besparen,

zijn herkenbaar aan de codering: NEN-EN-ISO.

besloten veertien grote producenten (zonder Apple) om een universele lader te gaan gebrui-

want je kreeg als producent een ruimere keus aan toeleveranciers. Veel van die doelen zie je

Speciﬁek Nederlandse normen

ken. Handig voor de gebruikers en beter voor

nu nog terug: NEC Normalisatie richt zich bin-

Het is nu vanzelfsprekend dat normen op Euro-

het milieu.

nen Elektrotechniek en ICT op veiligheid,

pese of wereldschaal worden gemaakt, maar

gezondheid, kwaliteit en bevordering van het

was dat was het bij de start van normalisatie in

Internationale basis

internationale goederen- en dienstenverkeer.

Nederland niet. Aan de ene kant waren er men-

NEN 1010 is als basis een internationale norm.

Veel normen worden internationaal ontwikkeld.

sen die vonden dat Nederland te klein was voor

Het is een vertaling van de Europese installatie-

En dat is in de elektrotechniek van oudsher het

eigen normen: eigen normen zouden zelfs de

voorschriften voor laagspanning, die zijn vast-

geval. NEC is sinds de oprichting de Nederland-

mogelijkheden voor export belemmeren. Maar

gelegd in een ‘harmonisatiedocument’ van

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING

Cenelec. In dit geval de HD 60364-reeks. HDdocumenten worden gemaakt na een openbaar onderzoek waaraan iedereen kan bijdragen. Vervolgens wordt de tekst goedgekeurd door de Cenelec-leden: normcommissies uit de lidstaten, waaronder NEC. Het harmonisatiedocument wordt in elk land aangekondigd en vervolgens trekken de landen elke tegenstrijdige nationale norm in, of passen die aan zodat deze aan het HD voldoet. Dat is ook het geval met de NEN 1010: HD 60364 is de kern. Waar Nederland de HD niet toereikend vindt, zijn aanvullend onderdelen van de mondiale IEC 60364-reeks gebruikt en normen die geba-

NEN 1010 geldt als moedernorm voor elektrotechnische laagspanningsinstallaties.

seerd zijn op de Nederlandse installatiepraktijk. NEN 1010 geldt als moedernorm voor elektro-

kunnen NEN-normen waarnaar in wetten ‘dwin-

eenkomst extra eisen stellen, bijvoorbeeld door

technische laagspanningsinstallaties in

gend’ wordt verwezen namelijk kosteloos wor-

de hele NEN 1010 van toepassing te verklaren.

woningen, gebouwen en infrastructuur. En dus

den ingezien op de NEN-website. Dat zijn vooral

Ook vanuit een erkenningsregeling zoals Ster-

bijvoorbeeld ook voor landbouw, geprefabri-

milieunormen, bouwnormen en veiligheidsnor-

kin of SEI, een certiﬁcatieregeling (BRL

ceerde gebouwen, caravans, bouwterreinen en

men (en dus niet de complete NEN 1010). De

6000-serie) of vanuit verzekeringsvoorwaar-

tijdelijke installaties bij tentoonstellingen of de

rijksoverheid betaalt NEN daarvoor jaarlijks

den kan die eis worden gesteld.

kermis. Ook de buitenverlichting en oplaadpun-

een vergoeding, want het normalisatie-insti-

ten voor elektrische voertuigen vallen er onder.

tuut heeft de auteursrechten.

Bestaande installaties

Alle deelinstallaties die door de laagspannings-

De NEN 1010 kent een lange historie. De eerste

In bestaande gebouwen gelden bij het volledig

installatie worden gevoed, kennen speciﬁeke

uitgifte was in september 1940 en bestond uit

vervangen of nieuw aanbrengen van een instal-

eigen normen.

een handzaam boekwerkje op A5 formaat. Het

latie, de eisen op nieuwbouwniveau. Gaat het

Dat zijn bijvoorbeeld verlichting, de groepen-

had de titel ‘Voorschriften voor elektrische

om het gedeeltelijk vernieuwen, veranderen of

kast, beveiligingsfuncties, ict en de meet- en

sterkstroom installaties van lage spanning in

vergroten van een installatie, dan geldt de NEN

regeltechniek. Hierbij komen nieuwe ontwikke-

woonhuizen, winkels, kantoorgebouwen,

1010 uit 1962, of het ‘rechtens verkregen

lingen als smart grids, elektrische mobiliteit,

hotels, scholen, schouwburgen, boerderijen en

niveau’.

pv-systemen, e-health en stekerbaar installe-

dergelijke’. Deze werd na 22 jaar ingetrokken.

Daaronder verstaat de overheid de eisen die

ren, want ook daarvoor zijn normen gewenst.

Vervolgens kwamen er sneller nieuwe versies,

golden toen de nieuwbouwvergunning werd

Bijzondere ruimten krijgen speciale aandacht,

in 1962, 1984, 1988, 1996, 2003, 2008, 2010

verleend. In de branche vinden velen dat een

variërend van badkamers tot medisch gebruik-

en de nieuwste in 2015. Deze telt maar liefst

ongewenste situatie, omdat installateurs bij

te ruimten.

735 A4-tjes.

een verbouwing of inspectie kunnen teruggrij-

Normen zijn geen wetten

Relatie met Bouwbesluit

Volgens de tegenstanders voldoet de norm uit

Er is vaak onduidelijkheid over de status van

De huidige editie van NEN 1010 (2015) is via het

1962 alleen voor elektrische apparatuur waar-

NEN-normen. Het zijn geen wetten en dus zijn

Bouwbesluit op 13-01-2017 van kracht gewor-

voor de installatie destijds is ontworpen. En

de voorschriften niet algemeen verbindend.

den. Dit betekent dat bij de aanvraag van een

bijvoorbeeld niet voor pv-panelen (die destijds

Maar het gebruik wordt wel aanbevolen via de

vergunning voor nieuwe bouwwerken de norm

nog niet werden gebruikt). Dat kan ten koste

Woningwet, het Bouwbesluit en de Regeling

NEN 1010 van 2015 met de aanvullingen van

gaan van de veiligheid, maar ook van het niveau

Bouwbesluit. Wie wil, mag echter op een ande-

2016 moet worden gebruikt.

van uitvoering. Er worden bijvoorbeeld minder

re manier hetzelfde doel bereiken als in de

Overigens is niet de volledige NEN 1010 aan het

wandcontactdozen gemonteerd.

norm staat en moet dat vervolgens aantonen.

Bouwbesluit gekoppeld. Volgens het besluit

De NEN 1010 is dik en dat schrikt sommigen af.

Er is weerstand tegen het in wetten verwijzen

van toenmalig minister Blok gaat het om alle

Er zijn ook klachten over de moeilijke inhoude-

naar normen die je alleen tegen betaling in je

bepalingen die betrekking hebben op de veilig-

lijke toegankelijkheid. Op het eerste gezicht is

bezit kunt krijgen. Dat zou in strijd zijn met de

heid van elektrische installaties. Onderdelen

het vreemd dat het stuk niet prettig leesbaar is,

Grondwet.

die vooral over bruikbaarheid gaan, zijn dus

want de normgebruikers zijn via Uneto-VNI ver-

Er zijn zelfs rechtszaken over gevoerd (de zaak

niet aan het Bouwbesluit gekoppeld. Hetzelfde

tegenwoordigd in de normcommissie. Volgens

Knooble). Dit bureau verloor na een lange pro-

geldt voor voorschriften die over installaties

mensen die bij het opstellen van normen

cesgang bij de Hoge Raad. De zaak heeft wel

buiten bouwwerken gaan.

betrokken zijn, hebben ze bij het schrijven wei-

tot een verandering geleid. Sinds 1 januari 2016

Opdrachtgevers kunnen in de aannemingsover-

nig vrijheid: ze moeten zich houden aan de

pen op oude voorschriften.

Installatie Journaal Oktober 2018

NIEUW ACI Technology Advanced Circuit Interruption. Veilig dimensioneren Verhoogde beschikbaarheid Lekstroomvrij Eenvoudig te installeren Toekomstbestendig

Maanlander 47 | 3824 MN Amersfoort | info@dehn.nl | dehn.nl | telefoon: 085 071 02 80

DEHN protects.ÂŽ

REGELGEVING

Europese basisnorm en die zit complex in

nemen: het is goed voor hun netwerk, ze ken-

en installatie volgens het productvoorschrift en

elkaar. In het verleden stonden op de linkerpa-

nen de inhoud als beste en kunnen die kennis

montagehandleiding van de fabrikant is

gina van de NEN 1010 toelichtingen, maar die

zakelijk inzetten. NEN voert het secretariaat

gebeurd. De installatie en montage moeten vol-

zijn in latere edities verdwenen.

van de normcommissies.

doen aan de norm NEN-1010. Dit moet u bij schade aantonen’, of woorden van gelijke strek-

Wie uitleg wil, kan onder andere terecht bij de Nederlandse Praktijkrichtlijn NPR 5310. Deze

Voornormen NVN

licht veel onderdelen toe en geeft praktijkvoor-

Het opstellen van een norm vergt zo’n een tot

beelden.

drie jaar. Dat heeft enerzijds te maken met de

Bestaande installaties – NEN 3140

Door de complexiteit storten veel bedrijven

eis dat er binnen de commissie overeenstem-

In de Arbowet is geregeld dat werkgevers de

zich op het toegankelijker maken van de voor-

ming moet zijn over de inhoud van de norm. En

veiligheid van hun medewerkers moeten bor-

schriften. Veel bedrijven bieden cursussen aan

anderzijds omdat er een openbare commen-

gen, ook op het gebied van de elektrotechni-

om monteurs en andere betrokkenen wegwijs

taarperiode is van minimaal drie maanden. In

sche installaties. Dat werknemers die elektro-

te maken in de NEN 1010 en uit te leggen hoe

sommige gevallen is het gewenst om sneller

technische werkzaamheden uitvoeren, door

de regels moeten worden geïnterpreteerd en in

afspraken te maken. Dat kan met een Neder-

hun werkgever schriftelijk moeten worden aan-

de praktijk toegepast.

landse voornorm (NVN): daarin kunnen bepa-

gewezen en geïnstrueerd. De NEN 3140 regelt

De normcommissie probeert op het Platform

lingen ontbreken, onvolledig zijn of onder voor-

deze verplichting.

NEN 1010 van de gebruikers te leren. Die kun-

behoud zijn opgenomen. De bedoeling is dat

Werkgevers moeten zorgen voor een veilige

nen op het (betaalde) platform kennis delen en

een NVN uiteindelijk een NEN-norm wordt.

werkplek en veilige arbeidsmiddelen en daar

hun netwerk vergroten. Daarnaast zijn er onder

Er zijn ook Nederlandse praktijkrichtlijnen

hoort een periodieke controle van de elektri-

andere ‘Werken met NEN 1010’ en de online-

(NPR), zoals de in de elektrotechniek veelge-

sche veiligheid bij. De manier waarop deze

kennisbanken van Installatie Journaal. De sites

bruikte NPR 5310. Deze gelden als ‘informatie-

werkgever dit regelt, mag hij zelf bepalen. Mits

maken het mogelijk om eenvoudiger te zoeken,

ve afspraak’.

die invulling minstens van hetzelfde niveau is

De manier waarop ze worden gemaakt lijkt veel

als de NEN 3140 omschrijft.

op normalisatietrajecten. Er is een commissie

De NEN 3140 regelt de inspectie van installa-

met een brede vertegenwoordiging van belang-

ties. Ze bestaan onder andere uit een thermo-

hebbenden die overeenstemming moet hebben

graﬁsche doormeting. De keuring moet in het

over de inhoud. Ook hier is een openbare com-

algemeen eens in de drie of vijf jaar worden uit-

mentaarperiode van minimaal drie maanden.

gevoerd door een erkend installateur. Sommige

Ten slotte is er nog de Nederlandse technische

verzekeraars stellen extra eisen aan het

verbanden te leggen en kennis uit te wisselen.

afspraak (NTA). Dat is een openbare afspraak

inspectiebedrijf, bijvoorbeeld dat deze is aan-

Installatiejournaal gaat daarbij de diepte in met

tussen twee of meer belanghebbende partijen.

gesloten bij een branchevereniging en gecerti-

aparte kennisbanken voor onderwerpen als

De procedure is lichter: consensus is niet nodig

ﬁceerd.

NEN 1010, NEN 3140, power quality, machine-

en er is geen openbare commentaarronde.

De NEN 3140 gaat over de bedrijfsvoering van

veiligheid, duurzame energie, schakel en ver-

Daardoor is de doorlooptijd korter. Daarmee is

elektrische installaties die met laagspanning

deel en atex.

de NTA handig voor sectoren waar ontwikkelin-

werken. De regels voor midden- en hoogspan-

gen snel gaan, zoals de automatisering.

ning staan in de NEN 3840.Normontwikkeling

In een Nederlandse voornorm (NVN) kunnen bepalingen ontbreken, onvolledig zijn of onder voorbehoud zijn opgenomen

Belanghebbenden

king.

staat niet stil: er is een norm voor de woning-

Normen worden gemaakt door normcommis-

Inspecties

APK NEN 8025 op komst. Deze is een vervolg

sies, die zijn samengesteld uit mensen die

Installaties moeten voldoen aan de NEN 1010.

op de Nederlandse Technische Afspraak (NTA)

belang hebben bij het betreffende onderwerp.

Bij de oplevering van installaties doen installa-

8025. De aanleiding om de norm te ontwikke-

Dat kan de overheid zijn, maar ook een mkb-

teurs een inspectie en stellen een keuringsrap-

len is dat steeds meer woningen installatie-

bedrijf of een grote onderneming. In het geval

port op. Met het rapport verklaart de installa-

technische gebreken vertonen. Dat kan leiden

van elektrotechnische normen zijn onder ande-

teur dat de installatie veilig is en dat goed

tot schade en ongevallen.

re vertegenwoordigers van netbeheerders,

vakmanschap is ingezet door vakkundig perso-

De NEN 8025 gaat onder andere over alles wat

branchevereniging Uneto-VNI, fabrikanten,

neel en met gebruikmaking van de juiste mate-

op de elektrische installatie wordt aangesloten,

opleidingen en keuringsinstellingen lid. Ze wor-

rialen. Verzekeraars dringen er bij hun klanten

zoals bewakingsinstallaties, domotica en ver-

den gevraagd, of melden zich aan. Het zijn ove-

op aan om te zorgen dat ze over zo’n rapport

deeldozen. Ook de gas- en leidingwaterinstalla-

rigens geen betaalde functies. Sterker nog, wie

beschikken en het goed bewaren: daarmee

tie vallen eronder. De norm sluit aan bij de zorg-

in een normcommissie zit moet daar een bij-

kunnen ze na een brand of andere calamiteit

plicht vanuit Bouwbesluit 2012. Daarin staat

drage voor betalen. NEN verdedigt deze werk-

aantonen dat de installatie in orde is.

dat een ‘bij of krachtens de wet aanwezige

wijze vanuit het idee dat degene die baat heeft

De inspectie-eis geldt ook als installaties wor-

installatie adequaat wordt beheerd, onderhou-

bij normalisatie, bereid is daarvoor een ﬁnanci-

den uitgebreid, bijvoorbeeld door de montage

den en gecontroleerd’.

ele bijdrage te leveren. Leden van normcom-

van een pv-installatie. In de polisvoorwaarden

missies geven dat ook als reden aan om deel te

staat: ‘U bent alleen verzekerd als de montage

Installatie Journaal Oktober 2018

Lumikoâ€™s Bikkel LED dimmer 890300: de kameleon onder de dimmers.

Past zich aan op de aangesloten LED verlichting Onzichtbaar achter elke bestaande of nieuwe schakelaar te installeren

Minimale belasting van slechts 1W Voorzien van fase afsnijding

klemko.nl

MARKT Verlichting - Veiligheid - Monitoring

Adaptief evacueren biedt kansen voor de installateur Bij evacuaties kan het om leven of dood gaan. Onderzoeken tonen echter aan dat slechts 38 procent van de mensen statische nooduitgangsborden herkent bij een evacuatie. Adaptieve evacuatie zal die bewustwording veel meer vergroten. Tekst Erik Knopperts*

Bij adaptieve evacuatie worden mensen via

is uitgevallen. Belangrijk, omdat in situaties als

lastig om de juiste keuzes te maken, zo tonen

nooduitgangsborden die van richting kunnen

brand en dreigend terrorisme, de spanning niet

diverse onderzoeken aan. Een groot gedeelte

veranderen naar de veiligste route gedirigeerd.

altijd uitvalt.

van de mensen loopt bij een evacuatie - op een

Een route kan immers per noodsituatie ver-

Bij adaptieve evacuatie monitort het systeem

vliegveld, congrescentrum, bioscoop, zieken-

schillen. Deze evacuatievorm biedt installa-

constant de veranderingen in de omgeving.

huis, kantoorcomplex, etc. - in paniek automa-

teurs kansen om zich te onderscheiden.

Stel dat er brand is in een gebouw of dat er een

tisch terug naar de ingang waar ze vandaan zijn

terrorist aanwezig is. Als de brand zich ver-

gekomen of volgen de massa. Maar dat kan wel

Meerdere scenario’s

plaatst of de terrorist naar een andere ruimte

De huidige noodverlichtingssystemen hebben

gaat, kun je dankzij het constant monitoren van

één scenario dat altijd hetzelfde is: alle vlucht-

de omgeving de evacuatieroute direct wijzigen.

wegsignaleringsarmaturen geven één bepaalde

Dat monitoren van de omgeving kan onder

richting aan. Dit is gebaseerd op de kortste

andere via aanwezige brandmeldinstallaties,

route naar een veilige plek. Maar is dit wel de

camera’s en/of door een geautoriseerd per-

eens de totaal verkeerde kant op zijn, juist rich-

meest veilige route?

soon. De richtinggevende pijltjes zorgen er uit-

ting het gevaar. Bij adaptieve evacuatie is de

Bij adaptieve evacuaties zijn juist meerdere

eindelijk voor dat de evacués de veiligste route

snelheid van handelen door mensen veel hoger,

scenario’s mogelijk, waar je ook nog eens real-

nemen. En dat is dus geen vaststaande route

omdat ze geen keuzes hoeven te maken, maar

time op kunt ingrijpen. Zo kun je van tevoren

en dus ook niet altijd de snelste.

actief begeleid worden naar een veilige plaats.

Als mensen moeten vluchten, is het lastig om de juiste keuzes te maken

In gesprekken met organisaties merk ik grote

vaststellen dat niemand naar plek A mag komen of dat in geval van brand de route nooit

Crowd management

interesse in dit systeem, beseffend dat ze - als

naar plek B mag leiden. De adaptieve evacua-

Dat mensen de kortste route naar een veilige

gebouwbeheerders - verantwoordelijk zijn voor

tieverlichting werkt ook als de netspanning niet

verzamelplek nemen - zoals nu bij evacuatieoe-

de veiligheid van hun medewerkers en het aan-

feningen meestal gebeurt - zal in de toekomst

wezige publiek. Als installateur biedt het kan-

niet meer de standaard zijn. Een voordeel van

sen je klanten op deze evacuatievorm te wijzen,

adaptieve evacuatie is dat het ook ingezet kan

omdat ze met adaptieve evacuatie de veiligheid

worden voor crowd management, waarbij men-

aanzienlijk vergroten. Belangrijk, omdat het in

sen via verschillende veilige routes (korte en

noodsituaties om leven en dood kan gaan.

lange) naar de verzamelplek gevoerd worden. Hierdoor kunnen de mensenmassa’s verdeeld

* Erik Knopperts schreef dit artikel als product

worden over diverse uitgangen.

manager Emergency Lighting bij Eaton. Inmid-

Een ander voordeel is de snelheid. Als mensen

dels werkt hij als product manager Energiedis-

moeten vluchten en in verwarring zijn, is het

tributiesystemen bij Hager.

Installatie Journaal Oktober 2018

TREND Klantervaring - Shadow-IT - Ondersteuning

Werken met Augmented Reality leidt tot tijds- en kostenbesparingen Toepassingen voor Augmented Reality (AR) beginnen het stadium ‘nice to use’ te ontstijgen. Waar de eerste golf AR-tools vooral leidt tot efficiencyvoordelen, zien we dat de volgende golf oplossingen echt waarde gaat toevoegen voor bedrijven. Tekst Tim Hermans*

Augmented Reality is een technologie die de

ligenter worden van machineparken, zijn deze

Mix van realiteit en virtuele wereld

realiteit en de virtuele wereld met elkaar ver-

fysieke manuals alleen maar uitgedijd en inge-

Deze ontwikkeling geeft wel het huidige tijds-

bindt. Het betekent letterlijk: toevoeging aan

wikkeld geworden. Fieldservice-medewerkers

beeld goed weer. De nieuwe generatie engi-

de werkelijkheid. De servicemedewerker krijgt

merkten dan ook dat het vinden van de juiste

neers neemt geen genoegen met gedateerde

een mix van de realiteit met een virtuele laag

informatie erg veel tijd kostte en een belemme-

oplossingen voor informatievoorziening. Dan

voorgespiegeld die hem in staat stelt sneller

ring vormde voor het bieden van een goede

kun je er maar beter voor zorgen dat je hen

problemen op te lossen of andere taken uit te

klantervaring. In een markt die het moet heb-

goed uitrust met de juiste tools. Door hen te

voeren. Vooral in field services wordt duidelijk

ben van goede en duurzame relaties is adequa-

voorzien van handheld devices die onderdeel

dat pilotprojecten successen oogsten en wor-

te field service juist een manier om je te onder-

zijn van de ICT-infrastructuur en dus realtime

den omgezet in permanente oplossingen.

scheiden. Medewerkers zelf probeerden met

toegang geven tot bedrijfsinformatie zet je een

Uit het boek ‘Alle seinen op groen voor Aug-

eigen middelen een oplossing te vinden. Denk

eerste stap. Maar je kunt direct een volgende

mented Reality’ van HSO blijkt dat Augmented

hierbij aan een digitaal handboek op een tablet

stap zetten door een Augmented Reality-laag

Reality een ‘business enabler’ wordt. Door het

of een pdf’je op een smartphone. Dit gebeurde

toe te voegen aan de informatie die gepresen-

toepassen van deze AR/VR technologie kan

echter buiten de eigen IT-afdeling om en dat

teerd wordt aan de engineer.

men nieuwe klanten bedienen en de huidige

heeft de nodige beveiligingsrisico’s tot gevolg.

klanten meer toegevoegde waarde bieden. En

De zogenaamde Shadow-IT moet je toch zien te

Slim samenwerken met AR

dat is dé manier voor field service-organisaties

voorkomen. Daar komt bij dat versiebeheer een

AR-functionaliteit wordt op verschillende

om zich te onderscheiden.

probleem blijft. Wie garandeert immers dat de

manieren ingezet. In de eerste plaats zien we

De mens is eeuwenlang opgegroeid met het

engineer beschikt over de meest actuele infor-

AR als ondersteuning van een bestaande, geïn-

idee dat kennis op papier is vastgelegd. Alles

matie?

stalleerde omgeving of machine. En in de twee-

wat we weten staat op papier en dit is dan ook onze enige bron van kennis en informatie geweest. Zoekmachines en online platforms beschouwen we nu als de belangrijkste informatiebronnen. Zeker nu we met de smartphone of tablet en mobiel breedband altijd en overal toegang hebben tot informatie.

Papieren handboek is passé Veel servicegerichte bedrijven werken nog met papieren handboeken. En met het complexer worden van technische installaties en het intel-

Installatie Journaal Oktober 2018

TREND

de plaats zien we AR-technologie geĂŻntegreerd in het ontwerp van nieuwe producten. De olie- en gasindustrie en de nutsbedrijven hebben bijvoorbeeld veel aan AR-applicaties die geĂŻntegreerd zijn in robuuste draagbare devices, zodat de engineer

zijn handen vrijhoudt. We noemen dat ook wel Head Mounted Devices (HMDâ€™s), waar een slimme bril een goed voorbeeld van is. De engineer ziet via de slimme bril welke handelingen hij moet verrichten, zonder dat hij voortdurend in een fysiek handboek hoeft te bladeren. Op deze manier kan de

monteur ter plekke worden ondersteund door een expert op het hoofdkantoor.

Samenwerking op afstand Een ander voorbeeld betreft Siemens-experts en lokale servicemonteurs, die Augmented Reality gebruiken om samen te werken aan het onderhoud van gasturbines. Een expert op kilometers afstand ziet wat zijn collega ziet dankzij de slimme bril. Vingergebaren van de collega op afstand worden op het beeld geprojecteerd om de servicemonteur aan te sturen. Informatie uit de cloud en 3D-beelden van onderdelen en objecten worden gecombineerd, zodat de engineer ter plekke zo goed mogelijk geĂŻnstrueerd wordt en daarbij bovendien zijn handen vrij heeft om handelingen te verrichten. Het HSO trendbook schetst nog meer van dit soort mooie voorbeelden.

Klanttevredenheid schiet omhoog

Het is evident dat werken met AR leidt tot tijds- en kostenbesparingen. Service-experts kunnen effectiever werken, zijn minder tijd kwijt met reizen en

! "#

beschikken over informatie die veel meer inzichten biedt door het toevoegen van virtuele elementen.

De interne voordelen spreken dus voor zich. Maar als je naar de klant kijkt, liggen er misschien wel grotere voordelen. De klant is immers sneller geholpen, door een servicemedewerker die beter geĂŻnformeerd is dan ooit tevoren. Downtime is tot een minimum beperkt, zeker wanneer je bedenkt dat AR ook legio mogelijkheden biedt voor customer selfservice. De klanttevredenheid schiet omhoog.

" ! % ! $

Ten slotte is het goed om vast te stellen dat field service-organisaties met AR nieuwe businessmodellen kunnen ontwikkelen. De klant kan kiezen uit

verschillende vormen van service delivery, waarbij service gebaseerd op AR zowel voor de organisatie

als voor de klant van toegevoegde waarde is. *Tim Hermans is International Pre-Sales Consultant bij HSO

### # Installatie Journaal Oktober 2018

Zakendoen in de bouw

EMC van installaties Op weg naar elektromagnetische compatibiliteit Dit 380 paginaâ€™s tellende full colour praktijkboek beschrijft de diverse wegen naar EMC. Het laat de technische valkuilen zien voor zowel nieuwe als bestaande systemen en installaties. Uw voordelen:

e eenvoudige uitleg van ingewikkelde theorie e verklaring van basisbegrippen e aanwijzingen om nieuwe installaties en systemen goed te ontwerpen e hulp om problemen met installaties te vermijden of op te lossen e handvatten om kosten te minimaliseren

Prijs: Prijs: â‚Ź 95,â€“ Prijs is exclusief btw

Auteurs: Dr. ir. M.J.A.M. van Helvoort, Ing. M.J.E. Melenhorst

Ga voor meer informatie of uw bestelling naar www.vakmedianetshop.nl/emc

ISBN: 978949261001

MARKT Berekening - Personeelskosten - Servicewerk

Reken je echt met de juiste kostprijs? Op dit moment kunnen veel installateurs het werk niet aan. Alle monteurs zijn zo goed als volledig bezet. Prachtige tijden zou je zeggen. Maar reken je als installateur wel met de juiste kostprijs? Ofwel: draait je bedrijf wel zo goed als je denkt? Om je hierbij te helpen hebben wij onze ervaring en visie op de interne kostprijsberekening in dit artikel beschreven. Tekst Ferdinand Hogenes*

Personeelskosten monteurs:

Er zijn verschillende manieren van kostprijsbe-

Indirecte personeelskosten:

rekening. We gaan in op een eenvoudige kost-

Directeur Management Fee (inclusief auto en

twaalf monteurs

prijsberekening, een uitgebreide kostprijsbere-

pensioen)

zes hulpmonteurs

kening en de kostprijsberekening voor klein

Projectleiders, werkvoorbereiders,

werk.

administratie Totaal

€ 120.000,-

€ 690.000,€ 180.000,€ 870.000,-

Totaal € 420.000,-

€ 540.000,-

Eenvoudige kostprijsberekening

Omdat deze medewerkers direct omzet maken noemen we dit de directe loonkosten.

Omdat deze medewerkers niet direct omzet (Alle salarissen + overige kosten) / (Totaal aan-

maken, noemen we bovenstaande de indirecte

Alle kosten

tal uren van de monteurs)

personeelskosten.

Nu hebben we alle kosten in beeld.

Om een beeld te krijgen bij wat dit betekent in

Indirecte bedrijfskosten

een installatiebedrijf nemen we de kosten-

(ofwel overige kosten):

structuur van het ﬁctieve bedrijf: ETB Balans

Huur

BV als voorbeeld.

Energie

De totale kosten zijn dus € 540.000 + € 300.000 + € 870.000 = € 1.710.000,€ 50.000,-

Kostprijs monteur

€ 5.000,-

Om de kostprijs per uur van een monteur te

Afschrijvingen

€ 90.000,-

berekenen, moet er bepaald worden hoeveel

ETB Balans is een installatiebedrijf met in het

Onderhoud

€ 15.000,-

uren de monteurs bij elkaar per jaar kunnen

totaal 25 medewerkers:

Autokosten

€ 60.000,-

werken. Er wordt standaard uitgegaan van

– één directeur/eigenaar;

Verkoop- en reclamekosten

€ 10.000,-

1.680 uur per monteur per jaar (netto 42 weken

– zes medewerkers ‘binnen’ als projectleider,

Algemene kosten

€ 70.000,-

van veertig uur). Met de achttien monteurs van

werkvoorbereider of administratie;

Totaal

€ 300.000,-

dit installatiebedrijf komt dit op een totaal van

– twaalf monteurs;

30.240 beschikbare werkuren per jaar.

– zes hulpmonteurs.

De laatste stap is de totale kosten te delen door het aantal uren: € 1.710.000/30.240 = € 56,55 per uur.

Installatie Journaal Oktober 2018

Social Installatie Journaal Het laatste nieuws op @InstallatieJNL

MARKT

De eenvoudige kostprijs voor dit installa-

Vervolgens ga je de personeelskosten splitsen

tiebedrijf is dus € 56,55 per uur.

per type monteur. Personeelskosten volledige monteurs:

Let op:

Loonkosten € 690.000,- / door het aantal uren

Deze kostprijs hoeft niet voor jouw installatie-

20.160 = Directe Kosten per uur € 34,25

bedrijf precies hetzelfde te zijn. Maar als je met

+ indirecte kosten € 33,60 =

je accountant door je jaarrekening loopt, zal je

Totale kostprijs voor een volledige

zien dat de kosten in deze berekening niet heel

monteur € 67,85 per uur

anders zullen zijn. Ga ervan uit dat de kostprijs van de gemiddelde monteur tussen de 55 en

Personeelskosten hulpmonteurs:

60 euro ligt. Dit betekent dat als je een volledi-

Loonkosten € 180.000,- / door het aantal

ge bezetting hebt en je vraagt de kostprijs aan

gewerkte uren 10.080 = Directe Kosten per uur:

Ferdinand Hogenes is een van de oprichters van

je klant, je alle winst die je wilt maken op je

€ 18,- + indirecte kosten (vijftig procent van

Uw Duurzame Installateur.

materiaal moet zijn. Dit betekent ook dat iedere

€ 33,60 = € 16,80) =

euro die je minder per uur vraagt, je goed moet

Totale kostprijs hulpmonteur:

compenseren met marge op je materiaal. Maar,

€ 34,80 per uur

als je je uurprijs met een euro verhoogt, is dit direct in het resultaat terug te zien.

Als je deze berekening voor je zelf hebt

In dit geval gaat ETB Balans BV € 30.000,-

gemaakt is het veel eenvoudiger om met een

meer verdienen.

juiste uurprijs te rekenen.

Uitgebreide kostprijsberekening

Kostprijsberekening voor klein werk

Directe kosten per uur + indirecte kosten (vijftig

Indirect kosten + directe loonkosten

Als je op de eenvoudige manier je kostprijs berekent, stel je het niveau van alle monteurs gelijk.

procent voor hulpmonteurs) Algemeen aanvaard is dat klein servicewerk Als je op de eenvoudige manier je kostprijs

(tot vier uur werk, gemiddelde klus van twee

Berekening:

berekent, stel je het niveau van alle monteurs

uur), meer werkvoorbereiding en begeleiding

Indirect kosten (€ 20,85 + € 4,80 + € 2,80 +

gelijk. Dat is in praktijk natuurlijk niet het geval.

vereist, dan regulier werk. Pas hier je kostprijs

€ 12,-) = € 40,45 + directe loonkosten € 34,25

Een leerling-monteur kost veel minder dan een

op aan, en wees ervan bewust in het werk. Bij

De kostprijs klein servicewerk kostprijs

technicus en kent een andere begeleiding. Om

klein servicewerk, moet de doorbelasting van

voor dit installatiebedrijf is dus € 74,70

een reëler beeld van deze kosten te krijgen

de indirecte kosten hoger zijn dan bij regulier

per uur.

moet je nog iets verder doorrekenen. Dit heet

werk. Doorgaans is het administratieve proces

een gedifferentieerde kostprijsberekening. Het

rondom een klus van twee uur, vergelijkbaar

Deel deze kostprijzen en de berekeningen ook

gaat er hier om dat je de juiste kosten aan de

met een klus van acht uur.

met je projectleider en werkvoorbereiders.

juiste monteur toewijst. In dit geval gaan we er

Stel dat er één werkvoorbereider, twee mon-

Zodat ze altijd weten welk uurloon gevraagd

ook vanuit dat de hulpmonteurs maar beperkt

teurs plant en begeleidt voor het kleine werk. In

moet worden. Om echt stappen te kunnen

worden doorbelast voor de indirecte kosten. Ze

ons voorbeeld waren de indirecte personeels-

maken heb je eerst inzicht in je eigen bedrijf

hebben veelal geen eigen auto, en ook de door-

kosten (ex directie) € 420.000,-.

nodig. Ook voor dit soort vragen en informatie

belasting van de overige indirecte bedrijfskos-

Een werkvoorbereider kost €70.000,-, deel dit

kun je bij Uw Duurzame Installateur terecht.

ten, kunnen lager zijn. Voor de doorbelasting

door het aantal uren van twee monteurs

van de indirecte kosten, gaan we ervan uit dat

(2×1.680).

* Ferdinand Hogenes heeft na zijn studie

de monteurs volledig worden doorbelast, de

€ 70.000,-/3.360 = € 20,85 per uur

Bedrijfseconomie meerdere commerciële func-

hulpmonteurs half. De berekening is dan als

Directiekosten

ties bij grote bedrijven vervuld. Hij is sinds 2005

volgt: Monteurs 12*1.680=20.160 uur; Hulp-

((1.680 (aantal uren één monteur)/25.000 (zie

mede-eigenaar van het familiebedrijf ETB Hoge-

monteurs (6*1.680)/2=5.040 uur. Voor het

berekening gedifferentieerde kostprijs)

nes. Hij is een van de oprichters van Uw Duurza-

bepalen van de indirecte kostentarief, gaan we

* € 120.000,-/1.680) = € 4,80 per uur

me Installateur. Dit is een landelijk netwerk van

dus uit van 25.000 uren.

Administratie

meer dan veertig elektrotechnische en totaalin-

((1.680/25.000*€ 70.000,-/1.680) =

stallateurs.

Indirecte personeelskosten:

€ 2,80 per uur

€ 540.000,-/25.000 uren = € 21,60,-

Overige indirecte bedrijfskosten

Indirecte bedrijfskosten:

€ 12,- per uur

€ 300.000,-/25.000 uren = € 12,-

Directe loonkosten

Totale indirecte kosten per uur € 33,60

€ 34,25 per uur

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING Hoofdschakelaar - Stekerbaar - Installatieautomaat

NEN-normen en de groepenkast De groepenkast of installatiekast is het hart van de elektrische installatie in gebouwen. De benaming wordt vooral gebruikt voor de verdelers in woningen en gebouwen met een klein zakelijke toepassing. Bij grotere gebouwen wordt vaak gesproken over verdeelsystemen. Tekst Ferdinand Pronk

De kast verdeelt de energie over het pand. De

de kasten direct moeten worden vervangen.

doos aanwezig zijn. Die is overigens om com-

kast is opgebouwd uit onderdelen zoals een

Dat geldt dus ook voor de stoppenkast met de

fort- en veiligheidsredenen ook bij kleinere kas-

hoofdschakelaar, een of meer aardlekschake-

bekende witte smeltzekeringen. Maar als bij-

ten prettig, om te voorkomen dat je bij het

laars, installatieautomaten en/of aardlekauto-

voorbeeld een extra groep voor een inductie-

uitschakelen van de stroom op de tast je weg

maten en vaak ook aanvullende onderdelen

kookplaat nodig is, moet die uitbreiding aan de

naar de hoofdschakelaar moet vinden. Veel

zoals een beltransformator. De groepenkast is

nieuwe eis voldoen. Het is aan te bevelen om op

merken groepenkasten bieden die voorziening

in het algemeen ondergebracht in de meter-

zo’n moment de gehele groepenkast op het

als optie aan. In de meterkast zijn aparte zones

kast. Hier bevinden zich vaak ook de water-,

niveau van de huidige norm te brengen. Dat is

gereserveerd voor respectievelijk water, gas,

gas- en elektriciteitsaansluitingen. Indien van

op dit moment de uitgave uit 2015, met aanvul-

elektra en telecom en cai.

toepassing komen hier ook de signalen voor

lingen.

Uitvoering meterkast

telefoon, glasvezel, CAI en eventuele stadverwarming binnen. Ook de energiemeters bevin-

Locatie meterkast

De meterkast moet over een goede ventilatie

den zich hier. Om risico’s zo veel mogelijk uit te

In geval van brand of andere calamiteiten moet

beschikken. Aan de boven- en onderzijde moe-

sluiten en bij calamiteiten snel in te kunnen grij-

de meterkast snel bereikbaar zijn, zodat

ten zich bij voorkeur spleetvormige ventilatie-

pen gelden er regels voor de meterkast en de

stroom en gas snel kunnen worden afgesloten.

openingen bevinden met een vrije doorlaat van

groepenkast. Deze zijn met name vastgelegd in

De speciﬁeke eisen voor de meterkast staan in

tenminste 0,02 m2 per rooster. De achterwand

de NEN2768 (voor meterkasten), de NEN1010

de NEN 2768. In de eerste plaats gelden er

en zijwanden van de meterruimte moeten

(de norm voor het aanleggen van veilige laag-

eisen aan de locatie: de kast mag zich op maxi-

gemaakt zijn van multiplex of vezelplaat met

spanningsinstallaties) en de productnorm

maal drie meter van een toegangsdeur bevin-

een dikte van minimaal 18 millimeter. Hierdoor

NEN-EN-IEC 61439-3 voor groepenkasten.

den en moet direct vanuit de hal of gang

kunnen componenten (zoals meters) en leidin-

Groepenkasten en onderdelen daarvan moeten

bereikbaar zijn. Er mag geen hoogteverschil

zijn veelal voorzien van een CE-markering. Deze

zijn tussen de ingang en de meterkast. Bij

geeft aan dat het product voldoet aan de gel-

bedrijven is (op basis van andere normen) de

dende regels binnen de Europese regelgeving.

maximale afstand tussen de voordeur en de

De speciﬁeke eisen voor de meterkast staan in de NEN 2768

meterruimte tien meter.

Welke NEN-versie geldt?

Er gelden minimale afmetingen voor de meter-

gen voor de elektriciteit- en gasvoorziening

Net als bij andere normen geldt dat de kast

kast, namelijk 240x77x35 centimeter (hxbxd).

deugdelijk bevestigd maar ook weer gemakke-

moet voldoen aan de eisen die golden op het

De deur is minimaal 205x70 centimeter en met

lijk gedemonteerd worden. Voor de vloer is het

moment dat de installatie werd aangelegd of

een slot afsluitbaar. Als de kast een groter

advies om een prefab vloerplaat te gebruiken

aangepast. Het uitkomen van een nieuwe ver-

vloeroppervlak heeft dan één vierkante meter,

met KOMO-keur. Daarop kunnen de mantelbui-

sie van de norm, betekent dus niet dat bestaan-

moet er noodverlichting en een wandcontact-

zen trekvast worden bevestigd.

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING

Onveilige meterkasten Niet zelden gebruiken mensen de meterkast als opbergruimte voor de stofzuiger, een trap. Of nog erger: ze timmeren er plankjes in en gebruiken de meterkast als bergruimte. Dat is gevaarlijk en in strijd met de voorschriften. In 2016 deed BouwKennis onderzoek naar de meterkast. Daaruit bleek dat 87 procent van de Nederlanders hun meterkast veilig tot zeer veilig vinden. Zo’n twintig procent weet niet of en hoe vaak de meterkast wordt gecontroleerd. Van degenen die dat wel weten, laat 41 procent de meterkast nooit nakijken. Grote kans dat de zeer aanbevolen controle van de aardlekschakelaar(s) daar dus nooit plaatsvindt.

Ontwikkelingen groepenkast De groepenkast is voortdurend in ontwikkeling. In veel panden hangen nog de bakelieten stoppenkasten. Bakeliet gold lang als een ideaal product voor de elektrotechniek, dankzij een hoog isolatievermogen, grote mechanische sterkte en de weerstand tegen hoge temperaturen. Je moest het alleen niet uit je handen laten vallen. Tegenwoordig zijn de, eerst kritisch bekeken, kunststof groepenkasten algemeen gangbaar. Ze zijn in het algemeen van

De groepenkast is voortdurend in ontwikkeling.

goede kwaliteit en voldoen aan de productnorm. Ook qua uitvoeringen zijn de kasten naar elkaar gegroeid. Een jaar of tien geleden was

bij de fabrikant te bestellen. Die zorgt niet

stekers te worden aangesloten. Ook zijn er

montagegemak nog een belangrijk item, maar

alleen voor het volgens de regels bouwen, maar

fabrikanten die de groepenkast voorzien van

tegenwoordig zorgen vrijwel alle fabrikanten

voert ook laboratoriumtests uit. Als de kast aan

een stalen plaat. Deze wordt vooraf volledig

dat er extra ruimte is om de kast aan te sluiten.

de typetest door of onder supervisie van de

aangesloten. De kast hoeft alleen nog maar te

Dekra voldoet, kan die worden voorzien van het

worden vastgeklikt. Er is aandacht voor verde-

Installateur als fabrikant?

Kema-Keur. In een aantal gevallen kan de

re ontwikkelingen, zoals het buiten het pand

Sommige installateurs kiezen ervoor om groe-

installateur deze kast met behoud van Kema-

aansluiten van de voedende kabels.

penkasten zelf samen te stellen, de benodigde

Keur binnen door de fabrikant omschreven

Een andere ontwikkeling die veel invloed heeft

componenten in te kopen en de kast zelf te

grenzen aanpassen. Vervolgens moet de instal-

op de groepenkast zijn de grotere vermogens

assembleren. Op dat moment geldt de installa-

lateur een routinetest volgens de NEN 61439-3

die worden afgenomen. Traditioneel waren

teur als fabrikant van de groepenkast. Bij even-

uitvoeren. Bij het samenstellen van de kasten

woningen voorzien van een 1x25A aansluiting,

tuele calamiteiten zal hij als eerste worden aan-

zijn er verschillende mogelijkheden. Sommige

goed voor een maximaal vermogen van 5700

gesproken. Een installateur die zelf de

installateurs geven er de voorkeur aan een

W. Die geldt inmiddels als een kleine huisaan-

groepenkast bouwt, moet voldoen aan de NEN-

installatietekening in te leveren en de rest aan

sluiting en wordt niet meer voor nieuwe wonin-

EN-IEC 61439 deel 3. Deze norm stelt construc-

de fabrikant over te laten. Anderen gebruiken

gen geleverd. Het minimum is nu 1x40A, maar

tie-eisen, technische eigenschappen en veriﬁ-

de handige tools die veel fabrikanten aanbie-

de standaard huisaansluiting is 3x25A. Dat

catie-eisen voor laagspanningsschakel

den om een installatie zelf samen te stellen.

betekent dat wie gelijktijdig meer dan 9200W verbruikt, is aangewezen op een 3-fase aanslui-

en-verdeelinrichtingen die worden bediend door leken. De kast moet dus volgens de nor-

Stekerbaar

ting. Dat is al snel het geval bij huishoudens die

men zijn ontworpen, gebouwd en getest en

Een trend is om de groepenkast zo laat moge-

naast standaardapparaten zoals oven en elek-

worden voorzien van documentatie, speciﬁca-

lijk aan te sluiten, in verband met vervuiling en

trisch fornuis ook zonnepanelen, een warmte-

ties en eventueel certiﬁceringen.

diefstalgevoeligheid. Dat wordt eenvoudig door

pomp of een elektrische auto aansluiten. Wie

De gestelde eisen maken het voor veel installa-

stekerbaar installeren: de groepenkast is voor-

ook een sauna of jacuzzi heeft, zal veelal voor

teurs aantrekkelijker om de kast kant-en-klaar

af samengesteld en hoeft alleen nog maar met

een 3x35A-aansluiting kiezen. Die is goed voor

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING

24 kW en kost aanzienlijk meer dan de stan-

beschermen van aangesloten apparatuur.

gebruikt. In 2017 is echter een aanpassing gedaan, waarbij het verbod op 4-polige aard-

daardaansluiting, namelijk (bij Liander) € 973,26 per jaar in plaats va € 251,96. Dit is het

Aardlekschakelaar

lekschakelaars is omgezet in een advies om

capaciteitstarief voor netbeheer. Daarnaast

Een aardlekschakelaar meet of de in- en uit-

voor 2-polige te kiezen.

komen uiteraard nog de verbruikskosten.

gaande stroom gelijk zijn. Is het verschil groter dan een ingestelde waarde (zoals 0,03 A), dan

Installatieautomaat

Grootte van de kast

schakelt de aardlekschakelaar uit. Een ‘lek-

Een installatieautomaat wordt ook wel maxi-

De grotere vermogens en het grotere aantal

stroom’ kan bijvoorbeeld ontstaan bij een sto-

maalschakelaar, zekeringautomaat of auto-

apparaten dat wordt aangesloten heeft gevol-

ring in een apparaat. Bij geaarde apparaten

maat genoemd. Achter een aardlekschakelaar

gen voor de grootte van de groepenkast. Nog

vloeit de lekstroom via de wandcontactdoos

worden maximaal vier installatieautomaten

niet zo lang geleden was een enkele DIN-rail

weg, terwijl bij niet-geaarde apparaten het

aangesloten. Een installatieautomaat

gangbaar, nu is meestal een dubbele nodig. Het

apparaat onder spanning komt te staan.

beschermt de bedrading van elektrische instal-

is nuttig om bij de aanschaf van een groepen-

De aardlekschakelaar schakelt bij lekstroom

laties tegen schade door te hoge elektrische

kast te anticiperen op te verwachten uitbreidin-

automatisch uit en zorgt zo dat iemand die een

stromen. Als de belasting te hoog is, onder-

gen. Zoals koken op elektra, als de gasloze

apparaat aanraakt dat onder spanning staat

breekt de automaat het elektrische circuit.

woning een feit wordt. Misschien volstaat nu

geen schok krijgt. Zo kunnen onveilige situaties

Installatieautomaten vervangen meer en meer

nog een 1-fase aansluiting van 40A, maar die

zoals brand of ongelukken met dodelijke aﬂoop

de klassieke porseleinen smeltpatronen. En zijn

wordt krap in gezinnen die bijvoorbeeld zelf op

worden voorkomen. Vanwege het grote belang

als overstroombeveiliging in woningen inmid-

ﬂinke schaal energie gaan opwekken. In dat

voor de veiligheid is een aardlekschakelaar

dels de standaard. Voordeel van de installatie-

geval is overstappen op een 3-fase systeem

sinds 1975 verplicht in nieuwe of gewijzigde

automaat boven ‘stoppen’ is dat ze na kortslui-

(krachtstroom) niet direct nodig, maar kan

installaties. Sinds 2005 moeten er zelfs mini-

ting of andere storingen niet vervangen hoeven

maal twee aanwezig zijn.

worden. Een 16 Ampère installatieautomaat

De complete elektrische installatie in woningen

mag maximaal 3.680W schakelen.

moet met een aardlekschakelaar worden bevei-

Er geldt een aantal speciﬁeke eisen: toestellen

ligd. Ooit werd er onderscheid gemaakt tussen

met een hoger verbruik dan 2.000W moeten

zogenaamde natte en droge groepen, maar dat

zijn voorzien van een eigen installatieautomaat.

is niet meer het geval. In kantoorruimten is

Dat geldt bijvoorbeeld voor wasmachines en

beveiliging met een aardlekschakelaar niet

wasdrogers. De maximale vermogens hebben

worden volstaan met een 1/3 groepenkast. Die

altijd verplicht, als deze onder toezicht staat

onder andere tot gevolg dat inductiekookplaten

werkt zowel op 1 als 3 fasen en is volledig voor-

van een vakbekwaam persoon. Wel kan de

(veelal zo’n 7.000W vermogen) over twee

bereid op een eventuele omschakeling.

beveiliging vereist zijn, omdat er bijvoorbeeld

geschakelde installatieautomaten worden ver-

onvoldoende aardverspreidingsweerstand

deeld: er wordt dan gesproken over een for-

Hoofdschakelaar

haalbaar is. Mogelijk komt er op termijn wel een

nuisgroep of een kookgroep. Afhankelijk van

De NEN 1010 stelt sinds 2005 verplicht om in

verplichting voor het toepassen van aardlek-

het gelijktijdige gebruik is mogelijk drie fasen

elke nieuwe of aangepaste groepenkast een

schakelaars in kantoren.

nodig. In dit geval wordt een 3 fasen kracht-

Twintig procentvan de Nederlanders weet niet of en hoe vaak de meterkast moet worden gecontroleerd

groep toegepast en is schakeling over drie

hoofdschakelaar te plaatsen. Een hoofdschakelaar, ook wel lastscheider

Maximaal vier groepen

installatieautomaten nodig.

genoemd, is een schakelaar in een groepenkast

Op een aardlekschakelaar mogen op grond van

Een kookgroep kan toegepast worden bij kook-

die alle aangesloten elektrische installaties in

de NEN 1010 (via een installatieautomaat)

toestellen (inductie/keramisch) met een maxi-

een keer aan en uitschakelt.

maximaal vier groepen worden aangesloten. De

maal aansluitvermogen van ten hoogste 7.300

Er bestaan twee uitvoeringen van de hoofd-

aanbeveling is om die groepen zo over de aard-

watt. Bij kooktoestellen met een aansluitver-

schakelaar. De 2-polige variant is geschikt voor

lekschakelaars te verdelen, dat op elke verdie-

mogen vanaf 7.400 t/m 11.400 watt dient

de 1 fase groepenkast. De 4-polige voor de 1/3

ping stroom beschikbaar blijft als een aardlek-

gebruik te worden gemaakt van een kracht-

fase en 3 fase groepenkast.

schakelaar uitvalt. Dan kan er een lamp aan om

groep, welke alleen kan worden toegepast bij

In woningen is meestal een 40A hoofdschake-

na te gaan wat er aan de hand is.

een 3 fasen aansluiting.

laar voldoende. In krachtgroepen of industriële

De NEN 1010:2015 zaaide verwarring over de

Zonnepanelen kunnen als het gaat om maxi-

installaties wordt vaak voor 63A gekozen. Er is

toelaatbaarheid van de 4-polige aardlekscha-

maal driestuks worden aangesloten op één

in woningen altijd maar één hoofdschakelaar

kelaar. Tot en met 1 juli 2016 mochten de instal-

groep. Daarbij komt de omvormer in een geaar-

nodig.

latieautomaten in 3 fase groepenkasten wor-

de wandcontactdoos. Bij pakketten vanaf 600

De groepenkast heeft twee soorten beveiligin-

den aangesloten op een 4-polige

WP krijgt de omvormer een aparte wandcon-

gen: de aardlekschakelaar en de installatieau-

aardlekschakelaar. De NEN 1010:2015 bepaalde

tactdoos met de codering ‘alleen te gebruiken

tomaat. De aardlekschakelaar is grofweg

echter dat alleen 2-polige aardlekschakelaar

voor zonnepaneelset’. Deze wandcontactdoos

bedoeld als extra veiligheid voor mensen en de

mochten worden gebruikt. De 4-polige mocht

heeft een eigen groep.

installatieautomaat met name voor het

alleen nog voor krachtgroepen worden

Installatie Journaal Oktober 2018

REGELGEVING

Meer aparte groepen?

loos wordt. Via de aardlekautomaat is eenvou-

Het kan voor klanten aantrekkelijk zijn om meer

dig te zien welke groep een storing zit. Een

groepen aan te laten leggen dan volgens de

nadeel is dat moeilijker te zien is of kortsluiting

normen noodzakelijk is. Dan kunnen bijvoor-

of lekstroom de oorzaak is. Er bestaan (digita-

beeld de vriezer en de koelkast een aparte aan-

le) aardlekautomaten die deze informatie wel

sluiting bij voorkeur met een eigen aardlekbe-

kunnen geven.

veiliging krijgen. Dat vergroot de kans dat deze blijven werken als er problemen zijn in andere

Toekomst

apparatuur. Om ervoor te zorgen dat installa-

De ontwikkeling van de groepenkast staat niet

tieautomaten bij diverse speciﬁeke omstandig-

stil. Er zijn bijvoorbeeld experimenten om

heden niet te laat of onnodig uitschakelen, zijn

woningen op gelijkstroom te laten draaien. En

ze verkrijgbaar met verschillende uitschakelka-

er worden nieuwe componenten ontwikkeld,

rakteristieken. In de meeste huisinstallaties is

bijvoorbeeld voor het voorspellen van fouten.

de B-karakteristiek de meest geschikte, mede

Al wel op de markt, maar nog niet algemeen

doordat deze selectief is met de hoofdbeveili-

toegepast, is de aardlekschakelaar die zichzelf

ging. De C-karakteristiek is gangbaar voor gro-

na een paar minuten weer inschakelt. Fijn als

tere (in)schakelstromen zoals bij motoren.

bijvoorbeeld onweer de oorzaak van het uit-

Automaten met een D-karakteristiek worden

schakelen was. Het voorkomt een stinkende

bijvoorbeeld voor transformatoren gebruikt.

koelkast na thuiskomst van vakantie.

De aardlekautomaat is een combinatie van een aardlekschakelaar en een installatieautomaat.

Dit artikel kwam mede tot stand met input van

Het grote voordeel is dat bij lekstroom alleen de

de bedrijven Eaton Industries (Netherlands) en

groep waarin de storing plaatsvindt, spannings-

Attema.

De ontwikkeling van de groepenkast staat niet stil.

10 jaar garantie OP ZELF ONT WORPEN W T W-UNITS BINNEN ONZE SYSTEMEN.

Met BUVA homecare systemen biedt BUVA één complete oplossing in het dagelijks leven van de bewoner op het gebied van gezonde lucht, duurzame warmte en een optimaal afgesloten woning. Speciaal voor de homecare systemen en de Nederlandse woningmarkt heeft BUVA een BUVA EcoStream WTW-unit ontwikkeld. Deze WTWunit maakt warmteterugwinning toegankelijk voor installateurs en eindgebruikers. Zo garanderen we de werking van het systeem én bieden we 10 jaar garantie op alle componenten. Mail voor een afspraak naar installateurs@buva.nl of kijk op buva.nl.

Installatie Journaal Oktober 2018

TECHNIEK Energiezuinig - Winst - Koper

DC in glastuinbouw nu nog met hindernissen Openbare straatverlichting heeft de glastuinbouwsector ingehaald met de toepassing van gelijkspanning. Een paar jaar geleden werd het overzetten van verlichting in de tuinbouwsector als grote aanjager gezien, maar in de demonstratiekas ‘DOE DC’ loopt DC tegen een aantal belemmeringen aan. Tekst Richard Mooi

De vertraging is opvallend. Vijf jaar geleden

wachting- een langere levensduur en hoeven

ling) van een bedrijf in de buurt van Schiphol

toen de belangstelling voor DC nog heel gering

minder vaak vervangen te worden. “De levens-

(totale grootte 22.000 m2) is de afgelopen

was, waren er al drivers in ontwikkeling om

duur van de printplaten is langer door het ont-

jaren omgezet naar DC.

energievretende verlichting in kassen over te

breken van elektrolytische condensatoren“,

Verdere uitrol was uitgesteld door enkele hin-

zetten van AC naar DC. Al snel werd een proef-

vertelt Van Willigenburg.

dernissen, vertelde Van Willigenburg op het

project om de buitenwereld kennis te laten

DC-congres. Grootste pijnpunt: “Er waren com-

maken met DC-distributie en DC-drivers in de

12 watt

ponenten ingekocht en die zouden ervoor zor-

kassen. Dat levert namelijk drie belangrijke

Een DC-driver om een hoge druk lamp van

gen dat de armaturen zelf terug moeten gaan

voordelen op, maakt Pepijn van Willigenburg

1.000 watt aan te sturen verbruikt zelfs maar

‘praten’ in dit ‘slimme net’.

van de Stichting Gelijkspanning Nederland dui-

12 watt. De beste AC-driver verstookt op zijn

Daarbij zouden de drivers steeds hun ID moe-

delijk. De drivers voor de hoge druk natrium-

minst 35 watt. Op een lamp van 1.000 watt

ten behouden. Dat is een aantal keren niet goed

lampen zijn energiezuiger en kennen - naar ver-

betekent dat een winst van twee à drie procent.

gegaan.” Die tweewegcommunicatie, bij AC-

Dat lijkt niet zoveel, maar het elektriciteitsver-

drivers in de glastuinbouw niet gangbaar, is wel

LED IN TUINBOUW NOG ONBEKEND

bruik voor verlichting in de glastuinbouw is

Ledverlichting in kassen wordt beperkt toege-

gigantisch. “Zes procent van het totale Neder-

past, terwijl er een grote energiewinst te boeken

landse elektraverbruik.” Een kleine efficiencys-

valt. Tot zo’n vijftig procent, berekende Wagenin-

lag heeft in absolute getallen een grote impact.

gen University. Belangrijkste reden van de trage

Ten slotte is er nog een derde voordeel. het

opmars: de ledlampen zijn erg duur. Door koeling

kopergebruik in het distributienet in de kas

noodzakelijk bij DC, verduidelijkt Van Willigen-

van de drivers wordt een armatuur bovendien

wordt minder, omdat de installatie qua struc-

burg. “Die communicatie hebben we nodig om

extra zwaar. Ook verloopt het groeien bloeipro-

tuur eenvoudiger en met dunnere kabels kan.

de status en de veiligheid te kunnen monitoren.

ces van gewassen anders, mogelijk zelfs beter. De

“De winst is vijftienhonderd kilogram koper per

Dat is een essentieel onderdeel van de installa-

gangbare natriumlamp heeft een breed kleuren-

hectare.” Bij AC-distributie worden vanuit cen-

tie.”

spectrum, bij led is de kleur regelbaar. Op dit

trale groepenkasten de lampen aangesloten.

Op zich is het niet vreemd dat het anders loopt.

moment vindt volop onderzoek plaats naar de

Bij DC kan er in het middenpad van de kwekerij

“Philips heeft ruim twintig jaar ervaring met

ideale kleurtemperatuur per gewas. Philips zegt

een dikke kabel worden gemonteerd, waarop

AC-drivers. Wij proberen in heel korte tijd de

al de juiste lichtreceptuur per gewas te hebben

aftakkingen naar de DC-drivers zijn te maken.

leercurve op te halen. Dan is het niet raar dat er

ontdekt.

Een groter vervolgproject was al snel gevon-

kinderziektes zijn.”

den. Een/negende deel van de kas (één afde-

Installatie Journaal Oktober 2018

Een kleine efficiencyslag heeft in absolute getallen een grote impact

TECHNIEK

Op de AC-DC driver zie je links de grotere AC driver (verbruik > 35 W) en rechts de DC-driver (verbruik 12 W) voor een hoge druk natriumlamp van 1.000 watt.

DC-kast in de kas.

De goede regelbaarheid van DC-verlichting is een mooie bijvangst in het proefproject.

Ringnet met pv

Ten slotte gaan ze onderzoeken of de bestaan-

extra energiebesparing oplevert. Bij AC-ver-

Van Willigenburg verwacht dat binnenkort de

de WKK’s via een omvormer ook DC kunnen

lichting is dimmen een dure optie, die tuinders

technische hobbels zijn geslecht. Het project

leveren. Bij AC draaien WKK’s op een vast toe-

vaak laten schieten.

Doe-DC voorziet ook in de plaatsing van DC-dri-

rental om de 50 Hz vast te houden. Bij DC kan

Zodra het project DOE-DC foutloos functio-

vers in de overige acht afdelingen bij het bedrijf.

het toerental variëren waarbij de verhouding

neert verwacht Van Willigenburg veel belang-

Hij verwacht dat voor het einde van het demon-

warmte/elektra te wijzigen is. Niet onderdeel

stelling van de tuinbouwsector. “Er zijn veel

stratieproject (maart 2019) ook de andere

van dit proefproject maar wel interessant bij-

ondernemers geïnteresseerd. Elke ondernemer

afdelingen van DC-drivers worden voorzien.

vangst is de goede regelbaarheid van DC-ver-

wil het graag zien zoals het zou moeten werken

Verder is het de bedoeling om een pv-veld van

lichting. Tuinders kunnen de verlichting in som-

en dat kan nog niet. We worden goed in de

700 kWp op het DC-ringnet aan te sluiten.

mige fases van het groeiproces dimmen, wat

gaten gehouden.”

Installatie Journaal Oktober 2018

Jouw kennis is goud waard!

Wauw, Bert heeft net succesvol zijn training bij het Kenniscentrum Noodverlichting afgerond! Hij heeft nu alle kennis in huis om zijn installatiewerkzaamheden nรณg beter uit te voeren. Wil jij, net zoals Bert, ook je klanten van een veilig advies voorzien? Bezoek dan onze website!

Famostar, werkt aanstekelijk

MARKT Installateurs - Tekort - Oplossingen

Zonnestroomsector kraakt in zijn voegen Gebrek aan installateurs en de explosieve vraag naar zonnesystemen doet de zonnestroombranche in haar voegen kraken. Straffe ambities in het Klimaatakkoord voeren de druk verder op. Hoe gaan solar-bedrijven dit gat dichten? “Het wordt een goede testcase voor de veerkracht en innovativiteit in onze sector.”

Tekst Roebyem Anders*

Gaat de verduurzaming van Nederland stuklo-

woningen geïnstalleerd. Het knellende gebrek

onderwijs te verbeteren. En door aan de andere

pen op een gebrek aan gekwaliﬁceerde men-

aan gekwaliﬁceerde installateurs en elektri-

kant het tijdsbeslag per installatie van een zon-

sen? Een recent Volkskrant-artikel “Tekort aan

ciens is de bottleneck.

nesysteem drastisch te verlagen.

technisch personeel staat ambitieus energie-

De installatiecapaciteit in drie jaar optrekken

transitieplan in de weg,” luidde de voorzitter

naar tweehonderdduizend zonnesystemen op

Vluchtelingen

van Uneto-VNI Doekle Terpstra terecht de

woningen is op zijn zachtst gezegd een formi-

Op dit moment staat vooral de omscholing van

noodklok. Actieve spelers op het gebied zonne-

dabele opgave, zeker als je je bedenkt dat de

vluchtelingen voor technische beroepen in de

stroom in de woningbouw, zoals Roebyem

snel groeiende markt voor grote, commerciële

belangstelling, zo ook in het recente Volks-

Anders, chief mission officer van zonnepane-

zonneparken in dezelfde personeelsvijver vist.

krant-artikel. En terecht: tussen 2015 en 2017

lenleverancier Sungevity, zien ook een gapend

Toch zijn geïnterviewde solar-spelers optimis-

kregen 90.000, vaak goed opgeleide, vluchte-

gat tussen duurzame ambities en de realiteit.

tisch dat het kan lukken. “Het is een goede

lingen een permanente verblijfsvergunning.

“We kunnen het aantal installaties van zonne-

testcase voor de veerkracht en innovativiteit in

Tegelijk heeft slechts zo’n tien procent hiervan

systemen nu al nauwelijks aan, maar uitvoering

onze sector” aldus Gerben Pek van Gutami Hol-

een baan. Er is dus nog veel te winnen, zowel

van het klimaatakkoord zou betekenen dat we

ding, een solarbedrijf actief in de Benelux.

voor bedrijven als voor de vluchtelingen.

ons tempo bijna moeten verdubbelen.”

Zonnepanelenleverancier Sungevity heeft uit

Omscholen

eerste hand ervaren hoe succesvol die route

De Bouwagenda

De eerste cruciale pijler is omscholing van

kan zijn. “In samenwerking met Refugee Com-

Het Klimaatakkoord streeft ernaar om zeven

mensen met een technische achtergrond die

pany hebben we tien Syrische vluchtelingen

miljoen huizen in Nederland voor 2050 te ver-

nu buiten de arbeidsmarkt staan. Dat kunnen

opgeleid tot zonnestroom-installateur” vertelt

duurzamen. De Bouwagenda, een samenwer-

vluchtelingen zijn, maar ook mensen uit secto-

Michiel Groen, project manager bij Sungevity.

king tussen overheid, bouwsector en kennisin-

ren waar technische functies op de tocht staan,

“En die zijn nu allemaal tot volle tevredenheid

stituten, stelt dat al vanaf 2021 jaarlijks

zoals de fossiele industrie. De sector kan ver-

aan het werk.” Zozeer zelfs dat Sungevity en

200.000 woningen verduurzaamd moeten

der actief werven onder geschikt technisch

Refugee Company nu verder gaan opschalen

worden opgeleverd: de helft bestaande wonin-

personeel in het buitenland: de implosie van de

en nog eens tachtig vluchtelingen omscholen.

gen, de helft nieuwbouw. Zonnepanelen zijn

Britse zonnestroommarkt biedt hier goede

De Europese Unie is een tweede goede moge-

een integraal onderdeel voor succesvolle ver-

kansen. Om de capaciteit ook op lange termijn

lijkheid om technisch personeel aan te trekken,

duurzaming van de woningbouw. Tegelijk heeft

structureel te verhogen, zien spelers twee

met name vanuit landen waar de zonnestroom-

de zonnestroom sector in 2017 met hangen en

mogelijkheden: door aan de ene kant de

sector een dip doormaakt en gekwaliﬁceerd

wurgen 120.000 nieuwe zonnesystemen op

instroom en reputatie van technisch beroeps-

personeel moet omkijken naar iets anders.

Installatie Journaal oktober 2018

MARKT

Gerben Pek: “Door hun relevante ervaring, kan

onder installateurs van cv-ketels. Ook in de

heidscertiﬁcaat VCA een belangrijk struikelblok

deze groep relatief snel worden ingezet en hun

Nederlandse offshore olie-industrie zal het

voor veel vluchtelingen. Het omscholingspro-

recht op een EU-werkvergunning neemt een

aantal technische werknemers in nabije toe-

ces kan aanzienlijk worden versneld met een

belangrijke juridische horde weg.”

komst waarschijnlijk fors dalen.

visueler en meer praktijkgericht curriculum dat

Daarnaast zal voortschrijdende robotisering

ook in andere talen beschikbaar is.

Britse solarsector

steeds meer middelbaar technisch geschoold

Een ander obstakel is dat de lat ligt nu erg hoog

Het Verenigd Koninkrijk, nu nog EU-lid, biedt op

personeel overbodig in sectoren als de auto- en

ligt voordat omgeschoolde installateurs zelf-

dit moment het meeste potentieel. De Britse

de metaalindustrie. Stuk voor stuk werknemers

standig mogen werken. Nu hebben installateurs

markt voor zonnepanelen is in vrije val sinds

met kennis die na enige omscholing een glan-

met een goede basisopleiding bijvoorbeeld geen

2016, dit door een drastische verlaging van

zende duurzame doorstart kunnen maken. De

zegelrecht, ofwel het recht om een zegel in een

subsidies en uiteindelijke afschaffing dit jaar.

zonnestroom-sector zal ze met open armen

meterkast te verbreken. De wet vereist een

Van de 35.000 mensen die op het hoogtepunt

ontvangen.

mbo-diploma op het hoogste niveau.

werkzaam waren in de Britse solarsector, was

Volgens Gerben Pek moet Nederland hard op

Bij veel installaties van zonnesystemen leidt dit

halverwege 2016 een derde hun baan kwijt. Dat

alle routes inzetten. “We gaan de aankomende

tot grote vertraging omdat de installateur

cijfer is nu vrijwel zeker aanzienlijk hoger. Voor

jaren zonnepanelen op honderdduizenden

gedwongen duimen draait tot iemand arriveert

niet-Britse installateurs die werkzaam zijn in

woningen leggen dus we moeten alles omscho-

die wel zegelrecht heeft. Onnodig vindt Michiel

het Verenigd Koninkrijk komt de Brexit daar nog

len wat los en vast zit. Behalve technische skills

Groen van Sungevity. “Installateurs met een ste-

eens bovenop. De onzekerheid over wat dit

gaat het er vooral om vast te stellen of iemand

vige basisopleiding zijn prima in staat om die

voor hun toekomst betekent, leidt ertoe dat

de juiste motivatie heeft. Dat is al lastig genoeg

verantwoordelijkheid zelf op zich te nemen.”

veel niet-Britten een overstap naar een EU-land

bij mensen hier, laat staan bij kandidaten uit het

Groen wijst er verder op dat het behoorlijk tijd-

overwegen. Gerben Pek denkt dat het niet bij

buitenland. Betrouwbare partners in het buiten-

rovend kan zijn om vluchtelingen uit een ande-

kriebels zal blijven. “Wij verwachten dat zo’n

land die de voorselectie doen, zijn cruciaal.”

re cultuur succesvol te begeleiden. “Je ziet veel

vijfhonderd tot duizend installateurs de over-

installatiebedrijven dan toch even terugschrik-

steek naar Nederland zullen wagen.”

VCA

ken, zeker als ze alle kosten moeten dragen ter-

Last but not least kan gekeken worden naar

Om de potentie van omscholing te benutten

wijl ze moeilijk in kunnen schatten of het gaat

omschoolbare technische werknemers in sec-

moeten echter nog wel een paar hardnekkige

slagen.”

toren die het hardst lijden onder de duurzame

hobbels worden weggenomen. Zo is de relatief

De overheid zou kunnen helpen om die koudwa-

transitie. Zo zal uitfasering van aardgas een

grote nadruk op theorie en Nederlands bij de

tervrees weg te nemen, bijvoorbeeld door een

gevoelige klap zijn voor de werkgelegenheid

vooropleiding en het behalen van het veilig-

detacheringspool met omgeschoolde vluchte-

“We kunnen het aantal installaties van zonnesystemen nu al nauwelijks aan.”

Installatie Journaal oktober 2018

MARKT

lingen op te zetten. â€œOp die manier zitten noch het bedrijf noch de vluchteling direct aan elkaar vastâ€? zegt Groen. â€œJe kunt ook vastleggen dat het bedrijf na een bepaalde tijd een contract moet aanbieden als een gedetacheerde installateur bevalt en de opleidingskosten die de detacheringspool gemaakt heeft terugbetaald.â€? Hoewel bijscholing en rekrutering in het buitenland zeer welkom

zijn in de huidige krapte, is het ook cruciaal dat de pijplijn bij technische opleidingen beter gevuld wordt om de installatiecapaciteit te vergroten. De instroom bij technische beroepsopleidingen, vooral bij vmbo en mbo, liet de laatste tien jaar veel te wensen over. Toch lijken de inspanningen van overheid en

bedrijfsleven, gebundeld in het Techniekpact, voorzichtig vruchten af te werpen.

Techniekpact Monitor Zo is de daling van het percentage vmbo-leerlingen dat een technische richting kiest tot staan gebracht en binnen het mbo is de laatste jaren weer sprake van een gestage stijging, aldus de laatste Techniekpact Monitor. Onder havo/vwo-leerlingen en in het hoger onderwijs is de interesse in exacte proďŹ elen en technische studierichtingen in tien jaar zelfs met respectievelijk 16% en 38% toegenomen. Het aandeel vrouwen dat voor exact of techniek kiest is ruwweg verdubbeld. Een totaal andere benadering is om de tijd die elke installatie van een zonnesysteem kost, drastisch te verminderen. Dit kan via het samenstellen van klant-en-klare zonnesystemen in een fabriek, die daarna alleen nog op het dak hoeven te worden ingeklikt. â€œIk schat in dat een team zo vijf- tot tienmaal zoveel woningen kan installeren op een dagâ€? zegt Maickel van Haren. Hij is werkzaam bij Certus Advies en adviseur van VDL Groep, een bedrijf dat experimenteert met geprefabriceerde systemen.

Er zijn ook echter nadelen. Zo zijn geprefabriceerde systemen voornamelijk geschikt voor nieuwbouw. Van Haren: â€œVoor veel bestaande daken is het waarschijnlijk niet rendabel of geschiktâ€?. Ook ligt het materiaalverbruik van geprefabriceerde systemen hoger en is een inklik-montagesysteem duurder dan reguliere

! "# $

montage. En dan zijn er de kosten voor de kraan die gehuurd moet worden om het systeem te plaatsen. â€œDaar staan natuurlijk wel fors lagere arbeidskosten tegenoverâ€? aldus Maickel van Haren. â€œAls we meer ervaring hebben met grootschalige projecten zal blijken of er een plus of een min onder streep overblijft. Maar het is al wel klip-en-klaar dat het tot een veel efficiĂŤnter gebruik van je installateurscapaciteit leidt.â€?

Duurzame energietransitie

" ! % ! $

Concluderend kun je stellen dat de duurzame energietransitie de zonnestroomsector misschien in zijn voegen laat kraken, maar de sector de uitdaging in vol vertrouwen aangaat. Roebyem

Anders van Sungevity: â€œHet biedt onze branche een unieke kans om de belofte als banenmotor met creativiteit en inzet waar te

maken.â€? *Roebyem Anders is mede-oprichter van zonnepanelenleverancier Sungevity International.

### # Installatie Journaal Oktober 2018

PRODUCTBERICHTEN

Mobiele NVR’s IDIS heeft twee mobiele netwerk videorecorders (NVR’s) ontwikkeld voor videobewaking in het openbaar vervoer of de transportsector. De DR-6308PM en DR-6361PSM recorders zijn bestand tegen schokken en trillingen en garanderen ook in rijdende voertuigen een betrouwbare beeldkwaliteit. De automatische backup van data via WiFi maakt eenvoudige integratie mogelijk in videosystemen die centraal worden beheerd. Met de ‘dual streaming’-feature worden beelden in zowel hoge als standaard resolutie verwerkt. De NVR’s bieden real-time opnameprestaties, H.265 en H.264 hybride codec support en 210 Mbps aan bandbreedte voor opnames. IDIS www.idisglobal.com

Rijgklemmen

Aardingsweerstandmeter

De serie Topjob rijgklemmen van WAGO heeft twee nieuwe bedieningsvarianten. Met de S-rijg-

De Megger DET2/3 - bij EURO-INDEX te ver-

klemmen met hendel blijft de hendel in geopende positie omhoog staan. Hierdoor heeft de instal-

krijgen - is een compacte aardingsweer-

lateur beide handen vrij voor het aansluiten van zelfs moeilijk

standmeter met diverse meetmethoden. Er

te buigen geleiders met grote aderdoorsneden. De rijgklem-

kan met verschillende testfrequenties wor-

men met hendel zijn verkrijgbaar in de nominale doorsneden

den gemeten. Zo kunnen fouten, veroor-

2,5 mm², 6 mm² en 16 mm². en zijn als 2- en 3-draads varian-

zaakt door ruis, worden geëlimineerd. Dit

ten verkrijgbaar. De S-rijgklemmen S met drukknop kunnen

instrument wordt toegepast voor metingen

eenvoudig worden geopend door het indrukken van de oranje

bij aardingssystemen in onder andere de

kleurige drukknop. De doorgangsklemmen met drukknop zijn

petrochemie, bliksembeveiliging, data- en

beschikbaar voor doorsneden van 0,14 tot 25 mm² en zijn ver-

telecombedrijven. Op het grote kleurendis-

krijgbaar als 2-, 3-draads en, afhankelijk van de grootte, ook als 4-draads versie.

play worden de meetwaarden zowel nume-

WAGO www.wago.com

riek als in graﬁekvorm weergegeven. Door gebruik te maken van de nieuwste processoren en een intern geheugen met grote capa-

Warmtebeeldcamera voor smartphones en tablets De FLIR One Pro-serie is uitgebreid met de LT. Deze warmte-

citeit, zijn directe weerstandsberekeningen mogelijk. De behuizing van het toestel is

beeld-accessoire voor smartphones is uitgerust met professi-

geschikt voor industriële toepassingen.

onele tools en geavanceerde warmtebeeldkwaliteit. De LT is

EURO-INDEX www.euro-index.nl

gebaseerd op de Lepton-warmtebeeldmicrocamera. Een van de belangrijkste tools is de MSX-beeldverbetering, die warmtebeelden en beelden van een optische HD-camera combineert tot haarscherpe, gedetailleerde beelden. Met de OneFit-cameraconnector kan het apparaat aan de smartphone worden bevestigd zonder dat er beschermhoesjes moeten worden verwijderd. Dankzij de smartwatch-compatibiliteit met de Apple Watch en diverse Android-smartwatches is het mogelijk om warmtebeelden live te streamen, rond hoeken te kijken en foto’s of video’s te maken met de camera. FLIR www.ﬂir.eu

Multimeters De Megger AVO830 en AVO835 van EURO-INDEX zijn stevige True RMS multimeters met een hoge nauwkeurigheid. Model AVO830 biedt meting van spanning tot 600 V AC/DC, stroom tot 10 A AC/DC, weerstand, geleiding en capaciteit. Een diodetest en bepaling van de draaiveldrichting hoort ook tot de mogelijkheden. Model AVO835 is gelijk aan de AVO830 met als verschil een meetbereik voor spanning tot 1.000 V AC/DC en temperatuurmeting. Dit maakt model AVO835 bijzonder geschikt voor metingen aan pv-installaties. EURO-INDEX www.euro-index.nl

Installatie Journaal Oktober 2018

PRODUCTBERICHTEN

Kastoplossingen De kastoplossingen en accessoires van SIEMON zijn nu verkrijgbaar in het wit en lichtgrijs, waardoor de zichtbaarheid beter is en de huidige datacenters en telecommunicatieruimten een moderne en nette look krijgen. Daar komt bij dat lichtere kasten tot 75 procent meer licht reﬂecteren dan zwarte kasten wat de algehele zichtbaarheid verbetert, waardoor kritieke netwerkverbindingen en apparatuur gemakkelijker te zien zijn bij minder licht. Naast de bestaande zwarte kast (RAL 9011), zijn de VersaPOD, V800, V600 en cabinets voor wandmontage nu verkrijgbaar in het wit (RAL 9003) en lichtgrijs (RAL 7035). SIEMON www.siemon.com/nl

Woonhuisventilatoren De MVS-15RH CO2B Max is de nieuwste telg van de ORCON woonhuisventilatoren. Dit toestel beslaat een MVS-15 woonhuisventilator met ingebouwde slimme vochtsensor, CO²-bedieningssensor (woonkamer) en een CO2-ruimtesensor (hoofdslaapkamer). Deze woonhuisventilator is de meest energiezuinige woonhuisventilator in de SmartlLine-serie. Een van de belangrijkste ontwikkelingen is de ‘Greentech radical’ gelijkstroommotor in een EPP slakkenhuis. Deze combinatie zorgt voor een zeer geluidsarme werking. Ook de luchtdichtheid en geluiddempende werking is hierdoor sterk verbeterd. De vochtsensor H is standaard geïntegreerd in de MVS-15RH CO2B Max. Bij constatering van een stijgende vochtigheid in de afgezogen lucht schakelt het toestel naar een hogere stand.

Vluchtrouteverlichting

ORCON www.orcon.nl

DTS, een merk van ABB, introduceert een nieuwe robuuste armatuur die tegelijkertijd dient als vluchtrouteverlichting en -aanduiding, genaamd XION. De armatuur is beschikbaar in een decentrale en centrale uitvoering. Elk product omvat een glazen kap en gespoten aluminium behuizing van hoge kwaliteit. De ledarmaturen hebben een levensduur van 80.000 uur bij 25 graden Celsius. Het robuuste ontwerp zorgt voor veiligheid in zeer gevaarlijke, explosieve omgevingen. De mogelijkheid om het product in te zetten als vluchtrouteverlichting- en aanduiding zorgt ervoor dat klanten minder reserveonderdelen en slechts één verantwoordelijke leverancier nodig hebben voor beide functies. ABB www.abb.com

HMI-apparaten SIEMENS heeft zijn systeemfamilie van compleet beschermde HMI-apparaten voor machinegerelateerde, kastloze visualisatie en automatisering uitgebreid. Nieuw zijn de SIMATIC Thin Client PRO-bedieningsterminals met 15, 19 en 22 inch schermgrootte en complete IP65-bescherming. De Thin Clients kunnen worden uitgebreid met componenten zoals een montage-adapter, toetsenbordhouder en toetsenbord. Andere uitbreidingsopties zijn bedieningselementen met USB-interfaces en een Extension Box met variabele grepen voor comfortabele bediening van de panelen. Nieuw in de serie is de Simatic HMI Thin Client Ex OG met complete bescherming conform IP66. Deze kan worden gebruikt in de zones 1/21 en 2/22 zonder verdere bijzondere maatregelen, zoals speciale behuizingen of aanvullende certiﬁceringen. SIEMENS NEDERLAND www.siemens.com Installatie Journaal Oktober 2018

PRODUCTBERICHTEN

Meetset met 50Hz onderdrukking De kit van Fluke Networks voor het testen van netwerken is nu te verkrijgen bij CONRAD. De kit bevat een Pro3000F selectieve meetsonde en een Pro3000 signaalgenerator, die het testen en volgen van kabels gemakkelijk maken. De filtertechnologie van de Pro3000F meetsonde voorkomt storing van het 50 Hz signaal. De sonde filtert behalve de fundamentele frequentie ook de harmonischen, wat resulteert in een schoner signaal zonder brom. Technici kunnen door één druk op de knop schakelen tussen de gefilterde en ongefilterde standen. De krachtige luidspreker maakt ook op moeilijk bereikbare plaatsen, zoals achter panelen of in de gipswand, het gebruik van deze kit mogelijk. CONRAD www.conrad.nl

Kabelzoeker

Voedingen

EURO-INDEX introduceert met de Beha-

TDK introduceert de QS-serie medische en

Amprobe AT-6000-EUR een kabelzoeker

industriële AC-DC-voedingen met één uit-

voor het lokaliseren van kabels en het identi-

gang. Deze producten met een uitgangsver-

ﬁceren van automaten en zekeringen. Deze

mogen van 600 tot 1200 W hebben een

meetset bestaat uit een handzame ontvan-

hoog rendement en kunnen bij lage ventila-

ger en een zender. De ontvanger kan kabels

torsnelheden worden gekoeld, waardoor ze

zowel actief als passief vinden. In lastig

weinig geluid maken. De QS-voedingen wer-

bereikbare plaatsen, zoals hoeken, smalle

ken met een ingangsspanningsbereik van

ruimten en aansluitdozen, kan er gebruik

90 tot 264 VAC en zijn verkrijgbaar met drie

worden gemaakt van de puntsensor van het

uitgangsspanningen: 12 V, 24 V en 48 V. De

toestel. De zender maakt het mogelijk om spanningsloze leidingen te volgen en biedt tevens

QS5 levert 600 W. De QS5H kan bij een

een speciale functie voor snelle en gemakkelijke identiﬁcatie van de juiste automaat bij een

ingangsspanning van 180 VAC of hoger tus-

wcd, zonder valse positieven.

sen de 1080 W en 1200 W leveren; onder de

EURO-INDEX www.euro-index.nl

180 VAC is dat 700 W. De QS7 levert 1200 W bij het volledige ingangsspanningsbereik. TDK LAMBDA www.global.tdk.com

Dakramen bedienen met je stem VELUX introduceert Netatmo. Dit is een smarthome-systeem dat de luchtkwaliteit in huis reguleert met hightech sensoren en weer-apps. Hiermee gaan dakramen zelfstandig open en dicht op basis van het weer en de CO2concentratie, luchtvochtigheid en temperatuur in huis. Door de connectie met de Apple HomeKit is het dakraam ook voor het eerst spraakgestuurd te bedienen. Het smarthome-systeem is zo geprogrammeerd dat dakramen automatisch opengaan om het huis te ventileren wanneer dat nodig is. Het apparaat kan ook rolluiken en buitenzonweringen sluiten om oververhitting in huis te voorkomen. VELUX www.velux.nl

Compacte True RMS stroomtangen EURO-INDEX introduceert met de HT7004 en HT7005 twee compacte True RMS stroomtangen van Elektro Lijn. Door het kleine formaat (15,5 x 6 x 2,5 cm) zijn deze instrumenten gemakkelijk toe te passen in krappe ruimtes. Model HT7004 is geschikt voor meting van wisselstroom tot 300 A met een resolutie vanaf 0,01 A. Het instrument beschikt over automatische bereikinstelling en een speciale functie voor meting van aanloopstroom. Op de bovenzijde van de meetbek bevindt zich een sensor voor contactloze detectie van wisselspanning. Model HT7005 heeft ook de mogelijkheid tot meting van wissel- én gelijkstroom tot 400 A. EURO-INDEX www.euro-index.nl

Installatie Journaal Oktober 2018

PRODUCTBERICHTEN

Mobiele terreinbeveiliging IDIS introduceert Camera Secured Site. Deze mobiele terreinbeveiliging biedt een goede oplossing voor het tijdelijk observeren van grotere locaties. Ideaal in te zetten voor de beveiliging van bijvoorbeeld festival-, evenementen- en bouwterreinen. De Camera Secured Site-oplossing is snel inzetbaar en heeft plug & play-functionaliteit. Het systeem is gebruiksvriendelijk en biedt haarscherpe beelden. IDIS www.idisglobal.com

Automatiseringsconcept De modulaire PLC XC300 van EATON stelt machine- en systeembouwers in staat compacte modulaire, moderne automatiseringsconcepten tot leven te brengen - vooral in combinatie met het XN300 I/O-systeem en het XV300 touchpanel. Dankzij de verschillende interfaces is de controller geschikt als universeel en ﬂexibel dataknooppunt voor een grote verscheidenheid aan toepassingen. Een geïntegreerde OPC-server maakt gestandaardiseerde gegevensoverdracht in M2M-communicatie mogelijk. Het Linuxgebaseerde systeem is geprogrammeerd met CODESYS 3 en ondersteunt een groot aantal en veelgebruikte interfaces en veldbus protocollen, van CANopen, easyNet en Modbus RTU via EtherCAT, Modbus TCP, Ethernet/IP tot en met OPC UA/Scada. EATON www.eaton.nl

Videoscopen De Fluke DS701 en DS703 FC zijn twee bij EURO-INDEX verkrijgbare videoscopen die speciaal zijn ontwikkeld voor toepassing in zware industriële omstandigheden. De toestellen worden geleverd met een ﬂexibele probe (8,5 mm) met dubbele camera, zoomfunctie van macro tot micro en instelbare ledverlichting. Up is Up-technologie draait de weergave van het beeld in de juiste positie, ongeacht de stand van de probe. Model DS701 heeft een resolutie van 800 x 600 pixels. Model DS703 FC biedt een HD- resolutie van 1280 x 720 pixels en Fluke Connect, waarmee het mogelijk is de beelden en video’s live te streamen op een smartphone of pc. EURO-INDEX www.euro-index.nl

FlexiClick-schroevendraaier De GSR 18V-60 FC Professio is een accuschroefboormachine van BOSCH. De in de volksmond genoemde Flexiclick is met een lengte van 140 millimeter zeven millimeter korter dan zijn voorganger en heeft een precisiekoppeling. Deze verhindert door een elektronische regeling dat de machine bij het indraaien van schroeven doordraait. Het resultaat is een geringere slijtage van materiaal en koppeling en zo een langere levensduur van machine en accessoire. De nieuwe FlexiClick-schroevendraaier heeft een KickBack Control. Herkent de geïntegreerde sensor tijdens het werken een plotseling blokkeren dan schakelt de motor zich binnen een fractie van een seconde uit. BOSCH www.bosch-pt.com/nl

Installatie Journaal Oktober 2018

COLOFON & SERVICE

Jaargang 36, nummer 10, oktober 2018 Verschijnt 8x per jaar www.installatiejournaal.nl Redactie Pr. Margrietlaan 3 2404 HA Alphen aan den Rijn installatiejournaal@vakmedianet.nl Marjolein Eilander (marjoleineilander@vakmedianet.nl) Maarten Legius (maartenlegius@vakmedianet.nl) Tieneke Wilms (tienekewilms@vakmedianet.nl) Aan dit nummer werkten mee Roebyem Anders, Marion de Graaff, Tim Hermans, Ferdinand Hogenes, Erik Knopperts, Richard Mooi, Ferdinand Pronk.

Adverteerdersindex

ABB

p. 10, omslag 4

Attema BV

omslag 2

GIRA Giersiepen GmbH & Co.

p. 35

Hemmink BV

Cogelec-Intratone

p. 15

Klemko Techniek BV

Dehn Nederland BV

p. 22

Wago Nederland

Famostar Emergency Lighting B.V.

p. 38

BUVA Rationele Bouwprodukten

p. 15

Hager Electro BV

p. 3 omslag 3 p. 24 p. 27, p. 41

Uitgever Vakmedianet, Johan Schot (johanschot@vakmedianet.nl) www.vakmedianet.nl Algemeen hoofdredacteur Maarten Legius (maartenlegius@vakmedianet.nl) T: 088 - 5840772 Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl Basis ontwerp Motif Concept & Design, Naarden Abonnementen en administratie Jaarabonnement binnenland: € 215,Digitaal abonnement: € 185,Alle prijzen exclusief 6% btw. Prijswijzigingen voorbehouden. Abonnementen kunnen worden opgegeven bij Vakmedianet Klantenservice, postbus 448, 2400 AK Alphen aan den Rijn o.v.v. “Tijdschrift INSTALLATIE JOURNAAL”. Telefoon 088-5840888, klantenservice@vakmedianet.nl Een abonnement kan op ieder gewenst tijdstip ingaan en geldt tot wederopzegging, tenzij anders overeengekomen. De minimumlooptijd van een abonnement is één jaar. Partijen kunnen ieder schriftelijk opzeggen tegen het einde van de abonnementsperiode, met inachtneming van een opzegtermijn van twee maanden. Vanwege de aard van de uitgave, gaat Vakmedianet uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u van informatie te voorzien over Vakmedianet en zorgvuldig geselecteerde andere bedrijven. Als u geen prijs stelt op deze informatie, kunt u dit schriftelijk melden bij Vakmedianet, postbus 448, 2400 AK Alphen aan den Rijn. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden kunt u terecht op www.vakmedianet.nl.

Advertentie-exploitatie Sales manager Daan de Heus: 06-51820759 e-mail: daandeheus@vakmedianet.nl

Account manager Gejo Flierman: 06-53227316 e-mail: gejoﬂierman@vakmedianet.nl

IN DE KOMENDE NUMMERS

Alle rechten voorbehouden. Behoudens de door de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microﬁlm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De bij toepassing van art. 16b en 17 Auteurswet wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens fotokopiëren, dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 10. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet dient men zich te wenden tot de Stichting PRO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 09. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

Maand: November Redactiesluiting: 8 oktober

Maand: December Redactiesluiting: 5 november Maand: Januari-Februari 2019 Redactiesluiting: 2 januari

Suggesties, ideeën? Mail naar marjoleineilander@vakmedianet.nl

Installatie Journaal Oktober 2018

Ei3014

Ei3016

Ei3018

Ei3024

Ei3028

Ei3000-serie: The next level in brandveiligheid

De beste ĂŠn zorgeloze brandveiligheid met Ei Electronics Samen met Ei Electronics streeft Hemmink ernaar om de branden koolmonoxideveiligheid naar een hoger niveau te brengen. Hemmink kijkt niet alleen naar de kwaliteit van de producten maar naar de hele keten van brandveiligheid. Van ontwikkeling en productie van slimme melders tot de installatie en oplevering door getrainde installateurs en van projecteringen door Hemmink tot aan het gebruik en onderhoud door de bewoner.

Optimale veiligheid zonder valse meldingen Om een optimale branden koolmonoxideveiligheid mogelijk te maken introduceert Ei Electronics de Ei3000-serie intelligente melders. De Ei3000-serie is uniek door slimmer onderhoud en de mogelijkheid om melders lokaal (AudioLINK) en via de Cloud (SmartLINK) uit te lezen. Ofwel optimale veiligheid zonder valse meldingen. De serie is dan ook absoluut â€˜the next levelâ€™ in brandveiligheid.

De beste oplossing voor jouw situatie Ga naar eielectronics.nl of neem contact met ons op voor een advies op maat: tel. 038 4698 200 of info@hemmink.nl

eielectronics.nl

Ei Electronics is onderdeel van Veilig & Comfortabel wonen met Hemmink

Busch-free@homeÂŽthermostaten -

1 graad minder, 6% energiebesparing