VAKBLAD VOOR DE ELEKTROTECHNISCH INSTALLATEUR
www.installatiejournaal.nl
Meest gangbare inspectienormen p. 12
Elektrische rondvaartboten p. 16 SF6 als isolator p. 24 Regelgeving laadinfrastructuur p. 28 Protocollen slimme verlichting p. 30 Veiligheid bij het uitvoeren van inspecties p. 32 Complexiteit bij aanleggen aardingssystemen p. 41
TECHNIEK Beveiligen autolaadpunten met Type B aardlekschakelaar p. 45
N° 08-09 Jaargang 38 Augustus-September 2020
TECHNIEK Meten van aardingssystemen p. 21
REGELGEVING Prefab meterkast p. 36
MARKT Parkeergarages p. 38
NIEUW! Krimp- stripknipmachines met altijd de juiste speciďŹ eke oplossing voor uw uitdaging. Bekijk op klemko.nl
REDACTIONEEL / INHOUD
Laadpunten Voor 2025 zullen er in Nederland nog 25.000 tot 30.000 utiliteitsgebouwen moeten worden voorzien van minstens één laadpunt voor elektrische voertuigen, Dit heeft te maken met een wijziging in het schat het ministerie van Binnenlandse Zaken. D Bouwbesluit die eigenaren van bepaalde panden verplicht laadeige voorzieningen voor elektrische auto’s te laten aanleggen. Op p. 28 vindt u meer informatie over deze wijziging. Maar we hebben nog infor meer over laadpu laadpunten in deze editie. Zo leest u op p. 38 hoe de gemeente Rotterd Rotterdam omgaat met de uitbreiding van het aantal laadpunten in park parkeergarages. Ook gaan we nogmaals in op de elektrische beveiliging van laadpunten voor elektrische auto’s ((p. 45). We blijven de ontwikkelingen volgen. Marjolein Eilander marjoleineilander@vakmedianet.nl M
TIEN VRAGEN AAN
@meilander2
16 Rondvaartboten ombouwen De elektrificering van rondvaartboten is een complex spel van batterij-
“Goed advieswerk blijft volgens mij altijd noodzakelijk”
keuze, veiligheid en laadinfrastructuur.
Pascal Wagner, De installatieadviseur
11 De meest gangbare
12 inspectienormen
In de markt hoor je geluiden dat inspecteren volgens NEN 3140 juridisch risicovol zou zijn. Dat kun je als installatiebedrijf maar beter niet kunt doen. Een NEN 1010-inspectie zou moeten. Maar klopt dit wel?
Het meten van
21 aardingssystemen kan beter Het is belangrijk om bij oplevering, uitbreiding, renovatie of inspectie van een installatie na te gaan of het aardingssysteem (nog) geschikt is.
04
Installatie Journaal Augustus-September 2020
INHOUD
lijkt zijn langste tijd 24 SFte hebben gehad als isolator 6
Zwavelhexafluoride (SF6) gold tot voor kort als de beste isolator voor midden- en hoogspanningsinstallaties. Maar de stemming kantelt.
28
Meer laadpunten door aangepast Bouwbesluit
Een recent doorgevoerde wijziging van het Bouwbesluit verplicht eigenaren van bepaalde panden tot het laten aanleggen van laadvoorzieningen voor elektrische auto’s. Installateurs kunnen hun klanten hier op wijzen.
VERDER IN DIT NUMMER 06 30
Nieuws Protocollen en slimme verlichting
46 50
Productberichten Servicepagina/colofon
Veiligheid bij het uitvoeren
32 van elektrotechnische inspecties Bij het inspecteren van een elektrotechnische installatie is veiligheid erg belangrijk. Wat zijn de belangrijkste veiligheidsaspecten?
Toepassing prefab meterkast
36 makkelijker met NTA
De prefab meterkast wint terrein. Het wordt makkelijker om de meterkast, na het leggen van de fundering en het storten van de ondervloer, als eerste te plaatsen.
TECHNIEK ‘Waarom kiezen voor beveiliging met Type B aardlekschakelaar?’
45
neemt toe 41 Complexiteit bij het aanleggen van aardingssystemen Aarding is een van de belangrijkste beschermingsmaatregelen in elektrische installaties. Toch zijn er in de praktijk misvattingen rond aarding.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
05
NIEUWS
Hatulek Group sluit aan bij Hoppenbrouwers Techniek Hatulek Group uit Sittard gaat verder onder de vlag van Hoppenbrouwers Techniek. Daarmee is de dertiende vestiging van Hoppenbrouwers een feit. Bij Hatulek Group werken 35 mensen. Het bedrijf ontwerpt, levert, installeert en onderhoudt elektrotechnische installaties. Hatulek Group bestaat uit twee werkmaatschappijen; Hatelek en Hatulek Emus. Hoppenbrouwers begon ruim honderd jaar geleden als eenmanszaak. Inmiddels werken er zo’n 1.300 mensen. Hoppenbrouwers wil in drie jaar tijd groeien van 1.300 medewerkers naar 2.500 medewerkers, verspreid over 25 vestigingen in heel Nederland.
Dakankers voor zonnepanelen Op de tachtig meter hoge toren Hourglass in Amsterdam zijn met speciale dakankers zo’n driehonderd zonnepanelen stormvast gemonteerd.
bestaat uit een roostervloer gemaakt van H-profielen met stalen roosters. Vanwege deze roosters was een fixatie aan de H-profielen niet mogelijk. Jual Solar ontwierp speciale dakankers om alsnog te kunnen fixeren. Een ander
Welke leveranciers en merken zijn favoriet?
Op tachtig meter hoog is er vaak sprake van
bijzonder detail was dat het dak geen opstaan-
extremere windinvloed. Om er zeker van te zijn
de randen heeft. De zonnepanelen staan hier-
Installatie Journaal hield eind juli/begin augus-
dat de zonnepanelen tegen de stormachtige
door altijd bloot aan de wind. Ook de twee lager
tus een grote enquête onder zijn lezers. Met als
wind bestand zijn, verankerden Van den Pol
gelegen daken hebben roostervloeren in
doel: inzichtelijk krijgen voor welke leveran-
Elektrotechniek en Energy@theoffice de instal-
combinatie met een betonnen dakconstructie.
ciers/merken in de elektrotechnische branche
latie aan de stalen en betonnen dakconstruc-
Voor het betonnen dak met bitumen dakbedek-
wordt gekozen en welke favoriet zijn.
ties. Hiervoor gebruikten ze de stormvaste en
king zijn ‘normale’ betonankers gebruikt. Deze
Welke leveranciers schakelt u zoal in? En wel-
ballastvrije oplossing van fabrikant Jual Solar.
zijn, na het voorboren, rechtstreeks zonder
ke hebben uw voorkeur? Onder andere deze
De toren heeft drie type dakvlakken. Dit maak-
plug-in de geïsoleerde betonnen constructie
vragen stelden we in ons online onderzoek
te het project complex. Het hoogste dak
gedraaid.
‘Partner of Choice’. Per categorie konden deelnemers aangeven welke aanbieders uit de lijst ze kennen. Ook kon aan de aanbieders een voorkeursvolgorde worden gegeven. Bijna achthonderd professionals deden aan het onderzoek mee. De resultaten van het onderzoek worden gepubliceerd in een digimagazine op Installatiejournaal.nl.
06
Installatie Journaal Augustus-September 2020
NIEUWS
Wim Strunk nieuwe directeur Unica Arnhem
Nieuw hoofdkantoor Koninklijke Oosterberg Het hoofdkantoor van Koninklijke Oosterberg verhuist van Zutphen naar bedrijventerrein De Ecofactorij
Unica Building Services heeft Wim Strunk (44) aangesteld als directeur van de vestiging in Arnhem. Sinds 1 juli is Strunk verantwoordelijk voor de aansturing van de Arnhemse vestiging.
in Apeldoorn. Het nieuwe hoofdkantoor in Apeldoorn beslaat 2.770 m² kantoorruimte en 10.260 m² magazijnruimte. Het kantoor bevindt zich naast het Nationaal Distributiecentrum van Koninklijke Oosterberg. 1 juli ontving algemeen directeur Flip Oosterberg de sleutel van het nieuwe hoofdkantoor. Dat gebeurde helemaal volgens het nieuwe normaal. De sleutel werd met een drone ingevlogen. Flip Oosterberg. “Met dit pand brengen we ons nationaal distributiecentrum en hoofdkantoor na jaren weer bij elkaar.” De organisatie streeft ernaar om het nieuwe hoofdkantoor nog in dit najaar te betrekken.
Wim Strunk startte zijn technische loopbaan als elektrotechnicus in de buitendienst. Via diverse functies en opleidingen ontwikkelde hij zich verder tot directeur. Strunk werkte onder meer bij Hollander Techniek en Alewijnse. In 2014 ging Strunk bij Heijmans Utiliteit werken. Hier was hij vanaf 2017 als regiodirecteur verantwoordelijk voor de
Fotocredit: Rob Voss
utilitaire dienstverlening in Groningen, Friesland en Drenthe. Strunk neemt in Arnhem de leiding over van Ivo Olde Meule, die als vestigingsdirecteur Unica Zwolle onder zijn hoede heeft maar op interim-basis ook de aansturing van de vestiging in Arnhem verzorgde.
Slimme batterijen ondersteunen stroomnet Tennet gebruikt kleinschalige batterijen voor stabilisatie van het net en het oplossen van congestie. Slimme energieopslag zal met de toenemende elektrificatie alleen maar belangrijker worden; het is immers zoeken naar de balans tussen vraag en aanbod.
(terug)leveren op momenten wanneer netbeheerder Tennet hierom vraagt. In Nederland is de toevoeging van kleinschalige batterijen aan een VPP uniek. Zo wordt bijgedragen aan netstabilisatie en het oplossen van het congestieprobleem. De crux zit in de combinatie van de stuurtechnologie van Centrica Business Solutions gekoppeld aan de slimme batterijen van iwell,
Leverancier van decentrale energieoplossingen
waardoor deze batterijen inzetbaar zijn in een
Elke batterij is in principe hiervoor geschikt,
Centrica Business Solutions en batterijleveran-
VPP. Een testfase is achter de rug en medio
zonder dat de prestaties ervan worden beïn-
cier iwell gaan samen Tennet ondersteunen bij
oktober zijn de batterijen van iwell - bijvoor-
vloed door deelname aan de VPP. De VPP van
de toepassing van batterijen voor energieop-
beeld bij woningcorporaties geplaatst
Tennet bevat op dit moment al een poule van
slag. Met de zogeheten virtual power plant
en met een vermogen tussen de 10 en
industriële installaties die de netbeheerder
(VPP) kan het net worden ondersteund en kun-
100 kW- inzetbaar om het stroomnet te onder-
helpt het stroomnet in Nederland stabiel te
nen aangesloten bedrijven flexibel vermogen
steunen.
houden.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
07
NIEUWS
Nieuwe Borg-regelingen gepubliceerd Het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid (CCV) publiceerde nieuwe Borg-regelingen. De oude Borg-regeling is opgesplitst in twee nieuwe regelingen.
drijf een keurmerk heeft voor de bouwkundige beveiliging, voor het leveren van alarminstallaties, of voor beide.” Binnen de oude regeling ontving de klant een certificaat of een opleverbewijs. Volgens het CCV zorgden vooral de opleverbewijzen nog
De nieuwe Borg-regeling bestaat uit BORG-B
wel voor onduidelijkheid. Binnen de nieuwe
(leveren bouwkundige beveiliging) en BORG-E
regelingen zijn opleverbewijzen niet meer
(leveren alarminstallatie). “Bouwkundige bevei-
mogelijk.
ligingsbedrijven en leveranciers van alarmin-
Stoops: “Een klant ontvangt voortaan na ople-
Ook is er meer kwaliteitsborging. Dit door hel-
stallaties kunnen zich nu beter onderschei-
vering altijd een certificaat. Daarin zijn de uit-
dere eisen te stellen aan diploma’s en kwalifica-
den.” Dit zegt adviseur Tanja Stoops van het
gevoerde maatregelen scherp vastgelegd.
ties. Voor opleidingsinstituten zijn er nu ‘scher-
CCV. “Het biedt meer transparantie, want het is
Mocht er onverhoopt toch ingebroken worden,
pe kaders’ waaraan een diploma van een
voor de klant duidelijker of een beveiligingsbe-
dan leidt dit tot minder discussie achteraf.”
Borg-beveiligingsinstallateur moet voldoen.
Vakbeurs Energie in 2021 Vakbeurs Energie is uitgesteld tot 2021. Dit door de aanhoudende onzekerheid rondom het coronavirus. De volgende editie van Vakbeurs Energie is van 12 tot en met 14 oktober 2021. Dan worden ook de vakbeurzen Zero Emission |
Conduct Technical Solutions heeft drie nieuwe medewerkers
Ecomobiel, Prefab en Industrial Heat & Power gehouden. Ook de vakbeurzen Renovatie en Monument vinden nu in 2021 plaats. Ze staan voor dinsdag 18 tot en met donderdag 20 mei op de planning. De genoemde beurzen zouden eerst in oktober plaatsvinden, tijdens de Nationale Energie
Conduct Technical Solutions heeft sinds 1 augustus drie nieuwe medewerkers.
Week. Beursorganisator 54events geeft aan dat de verplaatsing van de vakbeurzen een moeilijke beslissing was, maar dat het succes van exposanten en bezoekers voorop staat.
Arjan de Jong startte als logistiek medewerker. De Jong heeft ruim dertien jaar ervaring in de logistiek. Marco Stelleman versterkt als accountmanager het salesteam. Stelleman
Solar Solutions uitgesteld tot 2021
werkte voorheen ook als accountmanager, bij diverse bedrijven. Ook het marketingteam van Conduct is uitgebreid, en wel met Melissa Snel-
Solar Solutions wordt nogmaals uitgesteld. De eerstvolgende editie van de solarvakbeurs is in 2021, van dinsdag 16 tot en met donderdag 18 maart. Dit zijn dezelfde data als waarop de 2020-editie van de beurs oorspronkelijk zou plaatsvinden. Ook de locatie blijft hetzelfde: Expo Haarlemmermeer in Vijfhuizen.
08
Installatie Journaal Augustus-September 2020
leman. De nieuwe medewerkster heeft een jarenlange ervaring in de marketingbranche.
NIEUWS
Landelijke feestdag voor techniekbranche Op 5 maart 2021 is de eerste editie van de Nationale Techniekdag, een grote landelijke feestdag voor de techniekbranche.
rondleidingen en ‘kijkjes achter de schermen’.
Het doel van Nationale Techniekdag is de toe-
asmeren voor techniek. Zodat zij wellicht op
stroom van medewerkers naar de techniek-
latere leeftijd voor een baan in de techniek-
branche te vergroten. Ook worden tijdens de
branche kiezen. Het evenement is ook gericht
feestdag medewerkers van techniekbedrijven
op zij-instromers en herintreders. Op www.
in het zonnetje gezet. Op Nationale Techniek-
nationaletechniekdag.nl kunnen zij kennis
viteiten worden georganiseerd. Werkzoeken-
dag zijn er bij techniekbedrijven door heel
maken met diverse bedrijven op een interactie-
den kunnen zo op een laagdrempelige manier
Nederland verschillende activiteiten, zoals
ve manier en zien waar bij hen in de buurt acti-
in contact komen met werkgevers.
Ook het volgen van digitale rondleidingen en webinars is mogelijk. Impact Days is de initiatiefnemer van Nationale Techniekdag. Met het evenement wil Impact Days jongeren enthousi-
Eigen platform voor Elektro Vakbeurs en Installatie Vakbeurs De vakbeurscombinatie Installatie & Elektro Vakbeurs gaat verder als twee afzonderlijke beurzen. De vakbeurscombinatie vond in 2018 voor het eerst plaats. Daarvoor werden de Elektro Vakbeurs en de Installatie Vakbeurs separaat van elkaar gehouden. Dat de beurzen werden gecombineerd had onder andere te maken met de groei in het aantal totaalinstallatiebedrijven. “Uit onderzoek en evaluatie onder de bezoekersdoelgroep komt naar voren dat er weldegelijk interesse is in beide disciplines, maar in de uitvoering zien we nog niet genoeg kruisbestuiving”, vertelt Mathilde Koniuszek van beursorganisator Easyfairs. “Ook al creëren we aparte beurzen met een focus op E- of W-installatietechniek, we laten de andere discipline zeker niet los. Op het gebied van energietransitie bijvoorbeeld, kunnen de twee niet zonder elkaar. We laten daarom op Elektro Vakbeurs w-installatietechniek terugkomen en op Installatie Vakbeurs elektrotechniek. Dit doen we samen met brancheorganisaties en onze exposanten, door middel van lezingen en workshops.” De eerstvolgende editie van de Elektro Vakbeurs is 21 en 22 april 2021 in Gorinchem. De Elektro Vakbeurs wordt, als alles volgens plan verloopt, ook eind 2021 in Hardenberg gehouden. De eerstvolgende Installatie Vakbeurs is op 24, 25 en 26 november 2020 in Hardenberg.
Hemmink Groep verder als Hanzestrohm Hemmink Groep heeft een nieuwe naam: Hanzestrohm. De nieuwe groepsnaam verwijst naar de Hanze. Het familiebedrijf wil met de nieuwe naam zijn binding met de regio Zwolle bevestigen.
mensen op locaties in Zwolle, Alphen aan den Rijn, Oud-Beijerland, Vorden en Kontich (België). Martin Hemmink, DGA: “We zijn sinds 1951 gevestigd te Zwolle. Door een nieuwe groepsnaam die naar de Hanze verwijst willen we onze binding met de regio Zwolle onderstrepen. Wat ook meespeelt is dat we ons door
Hanzestrohm bestaat uit de bedrijven Hem-
een aantal overnames hebben doorontwik-
mink, KWx en Kairos. Deze bedrijfsnamen blij-
keld. Met de introductie van deze overkoepe-
ven ongewijzigd. De kernactiviteit van de
lende merknaam laten we zien dat de groep
groep bestaat uit het leveren van elektrotech-
breder is dan Hemmink alleen en versterken
nische oplossingen in de bouw, industrie en
we de onderlinge samenhang tussen de
infrastructuur. Bij Hanzestrohm werken 140
bedrijven.”
Installatie Journaal Augustus-September 2020
09
LS 990 IN GRAFIETZWART MAT
Matte tinten. De klassieker in elegant grafietzwart.
Vertegenwoordiging voor Nederland: Hateha Elektrotechnische Handelsonderneming B.V.
HATEHA.NL · JUNG.NL
10 VRAGEN AAN
Pascal Wagner Functie Elektrotechnisch Adviseur Leeftijd 54 Bedrijf De installatieadviseur Plaats Locatie Haarlem Aantal medewerkers 11 Tekst Marion de Graaff Beeld NFP Photography
01
Waarom hebt u voor dit vak gekozen?
Ik was altijd al een techneutje: toen ik jong was haalde ik allerlei apparaten uit elkaar om erachter te komen hoe het werkte. Waaronder onze nieuwe televisie, en de wasmachine. Mijn ouders hielden me wonderlijk genoeg niet tegen. Nog steeds wil ik weten hoe dingen in elkaar zitten, en vooral waarom het ene beter werkt dan het andere.
02
Wat is uw specialisatie?
Ik heb door de jaren heen van alles mogen doen: van theaters tot luxewoningen en van clean rooms tot gezondheidszorg. Ik heb geen
duidelijk zijn, zodat je weet wat je aan elkaar
verlopen. Binnen een extern projectteam ligt de
echte specialisatie. Met alles waar een stekker
hebt en wat je van elkaar verwacht.
nadruk steeds vaker op de financiële kant. Dat is
of connector aan vast zit, kan ik uit de voeten.
03
Welke opleiding heeft u als laatste gevolgd?
natuurlijk belangrijk, maar ik heb het gevoel dat
06
Wat kan volgens u echt niet meer?
er in het verleden meer bereikt werd door simpelweg goed met elkaar om te gaan. Ik wil pleiten voor wederzijds respect, een gezellige
Afspraken niet nakomen. Eén van mijn
creatieve sfeer, en gebruik maken van elkaars
De opleiding ‘Inspecties van bestaande
ergernissen is als mensen zeggen ‘ik bel je zo
goede kanten en de wat mindere kanten
laagspanningsinstallaties’.
terug’, en dat vervolgens niet doen. Er kan altijd
aanvullen. Samen, als hecht team, aan de slag:
iets tussenkomen, maar mail, app of bel even,
daar draait het om.
04
Op welk project bent u het trotst en waarom?
Dat is op de verbouwing en verduurzaming van
dat voorkomt een hoop irritaties.
07
sportcampus Leidsche Rijn College te Utrecht.
Welke nieuwe techniek of welk nieuw product heeft de toekomst?
Met behulp van de nieuwste IoT-systemen De opkomst van IoT-systemen om comfort en
gebruikers, terwijl het energieverbruik en de
energieverbruik in gebouwen te verbeteren,
onderhoudskosten afnemen.
vind ik prachtig. Ik hoop wel dat de protocollen voor de communicatie wat gemakkelijker
Hoe verkoopt u zichzelf bij uw klanten?
Ik blijf graag dichtbij mezelf en behandel
Niet in iets speciaals. Ik blijf gewoon om mij begrijp, ga ik het onderzoeken.
10
Hoe ziet uw werk er over vijf jaar uit?
uitwisselbaar worden. Goed advieswerk blijft volgens mij altijd
08
Wat zou u in uw vak willen veranderen?
noodzakelijk. De manier van werken kan over vijf jaar anders zijn, maar persoonlijk contact met klanten zal ook in de toekomst centraal
klanten zoals ik zelf behandeld wil worden. Geen mooie woorden, maar gewoon simpel en
Waar zou u zich verder in willen bekwamen?
heen kijken en als mij iets opvalt wat ik niet
verhogen we daar het comfort voor de
05
09
De laatste jaren zie ik dat projecten stugger
staan.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
11
REGELGEVING NEN 1010 - Arbowet - NEN 3140
Inspecteren… maar volgens welke norm? In de markt hoor je geluiden dat inspecteren volgens NEN 3140 juridisch risicovol zou zijn en dat je dat als installatiebedrijf beter niet kunt doen. Een NEN 1010-inspectie zou moeten. Maar klopt dit wel? In dit artikel een overzicht van de meest gangbare inspectienormen en met welke doel je welke van deze normen kunt toepassen. Tekst Anton Kerkhofs** Inspecteren heeft als doel gebreken aan de
vering. Deze norm(en) worden in het algemeen
verklaring van de fabrikant of de importeur.
elektrische installatie en/of elektrische
ook vermeld in de zakelijke overkomst tussen
Voor een installateur is het belangrijk om het
arbeidsmiddelen te signaleren gerelateerd aan
opdrachtgever en de bouwer van de elektrische
elektrisch materieel, dat een onderdeel vormt
de omgeving(sinvloeden) en de deskundigheid
installatie (de installateur). De zakelijke over-
van de gebouwgebonden installatie correct toe
van gebruikers. Gebreken kunnen immers lei-
eenkomst maakt het naleven van deze
te passen zoals de fabrikant dat heeft bedoeld.
den tot letsel aan personen en/of materieel
norm(en) tot een wederzijdse verplichting.
Bijvoorbeeld het juiste type kabel en de juiste installatieautomaat met betrekking tot de
met financiële schade tot gevolg.
NEN 1010-inspectie
karakteristiek en kortsluitvastheid. Het toezien
Veiligheid en gezondheid
Een NEN 1010-inspectie vindt plaats tijdens het
hierop is een belangrijk onderdeel van de ‘ople-
De regelgeving van de overheid richt zich pri-
aanleggen van de elektrische installatie in een
veringsinspectie’ NEN 1010 of van NEN 2535,
mair op de veiligheid en gezondheid van werk-
bouwwerk en bij voltooiing voordat deze in
NEN-EN 1838 et cetera. Voor losse apparaten
nemers en bewoners. Assuradeuren zijn pri-
gebruik wordt genomen. Het doel van de NEN
moet de inkoper bij een bedrijf vaststellen dat
mair gericht op het voorkomen van schade aan
1010-inspectie is om voor oplevering te bepalen
het elektrisch apparaat past bij de omgeving
verzekerde materiële zaken. Normen waarin
of het gebruikte elektrische materiaal in de
(vocht, mechanische invloeden, en dergelijke)
het inspecteren van elektrische installaties en/
(gebouw-) installatie (zoals leidingen, vastaange-
en de gebruikers. Voor de elektrische uitrusting
of -arbeidsmiddelen staat beschreven richten
sloten armaturen, de schakel- en verdeelinrich-
in machines is onder andere NEN-EN-IEC
zich in meer en mindere mate op één van deze
ting) is gekozen en geïnstalleerd volgens de gege-
60204 de norm om te voldoen aan het Waren-
twee aspecten. Als een klant vraagt om een
vens van de fabrikanten van het materieel en is
wetbesluit machines. Een NEN-EN-IEC
inspectie is het belangrijk te weten, welk doel of
geïnstalleerd volgens NEN 1010. NEN 1010 6.2
60204-inspectie moet plaatsvinden tijdens de
welke doelen hij hiermee nastreeft en op basis
verwijst voor de periodieke inspectie van installa-
bouw van een machine en (bij grotere machi-
daarvan de inspectie te bepalen. Inspecteren
ties in bestaande gebouwen naar NEN 3140.
nes) nadat deze op locatie is samengesteld, voordat deze wordt opgeleverd.
kan verplicht zijn op basis van wetten en besluiten en zakelijke overeenkomsten.
Productregelgeving Producten zoals elektrische apparaten, machi-
Arboregelgeving
Bouwregelgeving
nes, toestellen moeten voldoen aan Europese
De Arbowet en het Arbobesluit zijn van toepas-
Vanuit bouwregelgeving (bouwbesluit) zijn er
Richtlijnen (zie Overheid.nl). In Nederland is dit
sing op locaties waar sprake is van een gezags-
diverse normen aangewezen waarin het mini-
vertaald in de Warenwet en verschillende
verhouding zoals bij een onderneming met per-
male veiligheidsniveau van elektrische installa-
warenwetbesluiten. Zo is er het Warenwetbe-
soneel. Elke sector heeft dit vertaald in
ties in bouwwerken staat beschreven. Deze
sluit elektrisch materiaal en het Warenwetbe-
branchespecifieke Arbocatalogussen. (Voor de
gebouwgebonden installaties moeten voldoen
sluit machines. Dit elektrisch materieel, dat op
installatiesector zie Arbotechniek.nl.)
aan bijvoorbeeld NEN 1010, NEN 2535, NEN
de markt wordt gebracht moet zijn voorzien
Het Arbobesluit bepaling 3.2 en 3.4 beschrijft
2575, NEN-EN 1838. Deze normen beschrijven
van een CE-markering, een handleiding
wettelijke eisen aan elektrische installaties:
het ontwerpen, de realisatie en ook de wijze
(gericht op veiligheid bij de installatie, omge-
‘Arbeidsplaatsen worden zodanig ontworpen,
van inspecteren tijdens de bouw en voor ople-
vingsinvloeden, gebruik en dergelijke) en een
gebouwd uitgerust, in bedrijf gesteld, gebruikt
12
Installatie Journaal Augustus-September 2020
REGELGEVING
en onderhouden, dat er gevaar voor de veiligheid en de gezondheid van de werknemers zoveel mogelijk is voorkomen. Regelmatig wordt gecontroleerd of de aanwezige voorzieningen en genomen maatregelen adequaat functioneren. Geconstateerde gebreken met betrekking worden zo snel als mogelijk hersteld.’*
Veilig gebruik ‘Elektrische installaties zijn zodanig ontworpen, ingericht, aangelegd, onderhouden en gekenmerkt, dat een veilig gebruik van elektriciteit zo goed mogelijk is gewaarborgd. Daarbij is rekening gehouden met bijzondere eisen die kunnen voortkomen uit de wijze van het gebruik, de gebruiksomstandigheden en de te verwachten uitwendige invloeden.’ Let wel: Met elektrische installaties wordt in het Arbobesluit bedoeld alle elektrische installaties, dus zowel
Inspecteren kan verplicht zijn op basis van wetten en besluiten en zakelijke overeenkomsten.
gebouwgebonden 230/400V installaties (die volgens NEN 1010, NEN 2535, NEN 2575 NENEN 1838 zijn gebouwd) maar bijvoorbeeld ook
Bij een onderneming is de daartoe aangewezen
genomen (door de klant)’. Een inspectierapport
de elektrische installaties in machines, warm-
IV verantwoordelijk voor het borgen van de vei-
kan worden opgesteld zoals beschreven in NEN
tepompen, productielijnen, brandmeldinstalla-
ligheid van elektrische installaties en/of
1010 bijlage 61.F. Ook zijn er voorbeeldinspec-
ties, noodverlichting en tijdelijke installaties.
arbeidsmiddelen. Bij ondernemingen waar
tierapporten bij Techniek Nederland verkrijg-
geen IV-er is of zijn aangewezen, is de eigenaar
baar of kan de inspectie en rapportage op een
Elektrische arbeidsmiddelen
van de installatie hiervoor verantwoordelijk
andere, met de opdrachtgever overeengeko-
In het Arbobesluit artikel 7.3, 7.4 en 7.5. staan
(volgens bijlage F NEN 3140). De IV moet bepa-
men, manier worden verricht. Een inspecteur is
de eisen aan (elektrische) arbeidsmiddelen
len en met redenen omkleed vastleggen:
verantwoordelijk voor de kwaliteit van zijn
beschreven: ‘Arbeidsmiddelen moeten pas-
- welke (delen) elektrische installaties worden
inspectiewerk en rapportage, hij is niet verant-
send zijn voor het gebruik, de gebruiker en de omgeving waarin ze worden toegepast. Door periodieke controle moet worden vastgesteld dat het arbeidsmiddel (nog) veilig is voor het gebruik*. De schriftelijke bewijsstukken van deze controle moeten op de werkplek aantoonbaar zijn. Let op; Niet elk elektrisch arbeids-
geïnspecteerd; - welke inspecties en de tijd ertussen worden uitgevoerd; - of en hoe steekproeven worden toegepast en eventueel de meetmethoden; en - welke meetinstrumenten worden toegepast bij de inspectie.
woordelijk voor de installatie van de klant zoals soms wordt gedacht. Dat geldt pas nadat de installatieverantwoordelijkheid formeel is overgedragen. Wel moet de inspecteur bij het constateren van een acuut gevaar dit direct melden aan de eigenaar van de installatie zodat er direct maatregelen kunnen worden getroffen.
middel dat verkrijgbaar is (en voldoet aan de producteisen) is een passend, doelmatig en
Bij deze inspectie moet rekening worden
Omvang van inspectie
veilig arbeidsmiddel op de werkvloer ook al
gehouden met de voorschriften van de fabri-
Als de omvang van een inspectie vooraf niet
staat er een CE-markering op.’ NEN 3140+A3
kant van het elektrisch materieel.
wordt afgesproken tussen de opdrachtgever en
2019 ‘Bedrijfsvoering van elektrische installa-
het installatiebedrijf dan kan dat verkeerd uit-
ties’ is een norm om te voldoen aan de eisen
Inspectie uitbesteden
pakken. Maar dat geldt voor elke dienstverle-
zoals hiervoor beschreven in het Arbobesluit.
Bedrijven besteden het inspecteren van elektri-
ning. De klant denkt dat de volledige elektri-
Het is de norm waarin in bepaling 5.101 staat
sche installaties en-arbeidsmiddelen (waaron-
sche installatie wordt geïnspecteerd met de
hoe bestaande elektrische installaties kunnen
der machines) vaak uit aan installatiebedrijven.
productielijnen/machines en dergelijke terwijl
worden beheerd en in bepaling 5.102 hoe je
In de zakelijke overeenkomst tussen de
de installateur (in tegenstelling tot wat door de
elektrische arbeidsmiddelen kunt beheren.
opdrachtgever en het inspectiebedrijf moeten
klant wordt gedacht) slechts de gebouwgebon-
duidelijk de hierboven beschreven aspecten
den LS-installatie inspecteert. Ook zou door de
Maatwerk
worden beschreven. Dé NEN 3140-inspectie
klant kunnen worden gedacht dat de installa-
In NEN 3140 4.3 staat beschreven dat elke
bestaat dus niet. In NEN 3140 bepaling 5.3.3.6
teur het aanwijsbeleid, de risico’s van werkme-
elektrische installatie en elk elektrisch arbeids-
staat beschreven dat ‘de resultaten van een
thoden en het gebruik van elektrische arbeids-
middel onder de verantwoordelijkheid van een
inspectie moeten worden vastgelegd en pas-
middelen gaat toetsen (omdat dat in NEN 3140
installatieverantwoordelijke (IV) moet vallen.
sende (herstel)maatregelen moeten worden
staat.) Er schuilt immers een groter risico in
Installatie Journaal Augustus-September 2020
13
Eigentijdse accenten – Busch-axcent®
Individualisme krijgt vorm in het schakelaarprogramma Busch-axcent®. Rechte lijnen ontmoeten hoogwaardige materialen als glas, thermoplast en zelfs platina en titanium. Een schakelaar die zowel puur als opvallend is. Verkrijgbaar met een extra montageset die vlakke inbouwmontage mogelijk maakt. En met keuze uit afdekramen in dertien levendige, contrastrijke kleuren. Om je persoonlijke stijl te onderstrepen en een smaakvolle totaalindruk te creëren in elk interieur. busch-jaeger.de/nl
REGELGEVING
het menselijke gedrag bij het omgaan met elek-
van het brandrisico in een gebouwgebonden
trische installaties en -arbeidsmiddelen dan in
elektrisch installatie en het daarop aangesloten
het elektrisch materieel zelf. Maak als bedrijf
elektrisch materieel. In plaats van NEN 3140
dat de inspectie uitvoert vooraf duidelijke
kan in polisvoorwaarden van verzekeraars deze
afspraken over de omvang van de inspectie en
norm worden vermeld. Schade ten gevolge van
de wijze van rapportage.
brand door of in elektrisch materieel is immers voor verzekeraars het grote risico; niet de
Elektrische arbeidsmiddelen
arbeidsveiligheid. Het toepassen van deze
Bij ondernemingen moeten elektrische
norm ontslaat een eigenaar niet van de ver-
arbeidsmiddelen wel (en wellicht niet) worden
plichtingen die in de arboregelgeving staat.
geïnspecteerd (op basis van het Arbobesluit artikel. 7.3, 7.4 en 7.5). NEN 3140 5.102 is daar-
Thermografische inspectie
voor de gangbare norm. Het omvat alle op de
In NPR 8040-1 is beschreven thermografische
werkplek gebruikte elektrische arbeidsmidde-
inspecties in elektrische installaties – ‘Beoorde-
len, hulpmiddelen en persoonlijke bescher-
len van de gemeten temperatuur’. In deze norm
mingsmiddelen die een elektrisch gevaar kun-
staat beschreven hoe een beeld van een IR-
nen opleveren of verminderen. Niet alleen
camera kan worden beoordeeld. Welke tempe-
toestellen met een stekker, zoals soms wordt
ratuur wordt als normaal geacht en wanneer is
gedacht. Maar ook elektrische machines (als
een verder onderzoek vereist. In een nader
onderdeel van een productielijn), kantoorappa-
onderzoek kan de waarde van de stroom worden
raten, keukenapparatuur, meetinstrumenten,
gemeten om te beoordelen of de te hoge tempe-
verplaatsbare schakel- en verdeelinrichtingen
ratuur wordt veroorzaakt door een overbelas-
Als een klant geen installatieverantwoordelijke
enzovoort. Hierbij moet niet slechts worden
ting of een slechte verbinding. NP8040-1 wordt
heeft, dan kan worden geadviseerd in de
beoordeeld of er gebreken zijn aan het arbeids-
ook in NTA 8220 toegepast. De norm NEN 8025
omvang en de termijn van de inspectie. Wel-
middel maar ook of het wordt toegepast over-
Veiligheidsinspectie woninginstallatie is ont-
licht moeten dan delen van de installatie, zoals
eenkomstig het ontwerp; ofwel of het arbeids-
wikkeld om (periodiek) gebouwen waarin wordt
een machine-installatie en de brandmeldinstal-
middel op de juiste locatie in relatie tot
gewoond te beoordelen. Bij woningen is name-
latie worden uitgesloten, en de inspectie van
omgevingsinvloeden en deskundigheid van
lijk niet de Arbowetgeving (en bedrijfsvoeding
deze delen worden overgelaten aan een andere
gebruikers wordt toegepast overeenkomstig de
volgens NEN 3140) van toepassing. NEN 8025
deskundige partij. Ook kan worden voorge-
gebruikershandleiding. Voorbeeld: een 230
is de inspectienorm om toe te passen bij huur-
steld een inspectiematrix op te stellen. Hierin
V-haspel met een vinylsnoer (in perfecte staat)
woningen, studentenflats, kantoren waarin
staat de omvang van verschillende inspecties
wordt afgekeurd als deze op een bouwplaats of
wordt gewoond en tijdelijke woonunits. Deze
aan gebouwgebonden installaties en aan elek-
in een mechanische werkplaats wordt toege-
norm kan worden toegepast om de veiligheid
trische arbeidsmiddelen en elektrische machi-
past. Het is immers geen passend veilig
van installaties in woningen te beoordelen. NEN
nes door de jaren beschreven, want delen van
arbeidsmiddel op die locatie. Ook hierbij geldt
8025 2019 is de opvolger van NTA 8025. Deze
een elektrische installatie en elektrische
dus dat dé NEN 3140-inspectie niet bestaat.
norm richt zich op de beoordeling van elektri-
arbeidsmiddelen kunnen een andere inspectie-
Ook hiervoor staat in de norm dat (door de
sche installaties, gas-, water- en ventilatie-
termijn hebben. Niet alles hoeft met dezelfde
installatieverantwoordelijke (of de eigenaar)
installaties en de aangesloten voorzieningen.
frequentie te worden geïnspecteerd. NEN 3140
een afzonderlijk tijdsinterval kan worden vast-
Foto: Euro-Index
is dus de norm die vaak van toepassing is (vol-
gesteld voor elk elektrisch arbeidsmiddel of
Samenvatting
gens een overeenkomst) en op basis van het
elke groep van elektrische arbeidsmiddelen en
Voor het inspecteren van bestaande installaties
niveau zoals in Arboregelgeving is beschreven;
voor elke visuele inspectie, inspectie door
is NEN 3140 een norm om daarmee te voldoen
niet NEN 1010 die zich slechts richt op een
meting en beproeving of een onderdeel daar-
aan bepalingen uit de Arbowet en het Arbobe-
gedeelte van de installatie (het gebouwgebon-
van (zie NEN 3140 5.102.3).
sluit. Ook staat NEN 3140 vermeld in sommige
den deel waarbij deel 61 zich richt op de inspec-
zakelijke overeenkomsten zoals in sommige ver-
tie tijdens de bouw en voor oplevering).
Andere inspectienormen
zekeringspolissen. In een dergelijke situatie
Andere gangbare normen waaronder kan wor-
moet dus wel een NEN 3140-inspectie worden
*Zie overheid.nl: Warenwetbesluit elektrisch
den geïnspecteerd zijn NTA 8220 en NPR8040-1.
verricht (en geen andere!).
materiaal.
NTA 8220 is een Nederlandse Technische
Het is belangrijk bij elke inspectie in overleg met
afspraak waarin een methode staat beschreven
de installatieverantwoordelijke (of de eigenaar)
**Anton Kerkhofs is betrokken bij de ontwikke-
voor het beoordelen van elektrisch materieel
de omvang van de inspectie te bepalen en dit
ling van normen, schrijft voor vakbladen en is
op brandrisico. Deze norm vervangt niet de
vast te leggen. Dit voorkomt misverstanden die
auteur van boeken als NEN 3140 vakbekwaam
wettelijke verplichtingen zoals beschreven.
verstrekkende financiële gevolgen kunnen heb-
persoon. Hij werkt bij SBK Opleidingen en heeft
NTA 8220 richt zich primair op het beoordelen
ben.
een eigen bedrijf: AK Trainingen en Projecten.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
15
MARKT Roerpropeller - Accu’s - Amperage
Rondvaartboten ombouwen van diesel naar elektrisch De elektrificering van rondvaartboten is een complex spel van batterijkeuze, veiligheid en laadinfrastructuur. Rondvaartbootspecialist Ramon van der Storm geeft tekst en uitleg. Tekst Ingrid Rompa
Ramon van der Storm, directeur van Amster-
voor Blue Boat duurde een aantal jaren, en ging
varen (staartstukken). “Dat werkt het beste.
dam Canal Cruises en Blue Boat Company, heeft
gepaard met veel vallen en opstaan”, vertelt
Als je boten met een schroefaandrijving elek-
ervaring met het ombouwen van rondvaartbo-
Van der Storm.
trisch wilt maken wordt het ingewikkeld, want
ten van diesel naar elektrisch. Vaartuigen op het
“Met het functionerende systeem zijn we in
de schroefas zou dan door de accubak heen
binnenwater in Amsterdam moeten in 2025 uit-
2015 begonnen met het ombouwen van diesel-
lopen, en dat is niet logisch.”
stootvrij varen. Op deze manier hoopt de
boten naar elektrisch.” Nu er een beproefd sys-
gemeente (geluids)overlast in de stad te ver-
teem is, is dat volgens hem betrekkelijk een-
560 volt
minderen en de luchtkwaliteit te verbeteren.
voudig. “Het enige dat je moet doen, is het
Behalve ruimte voor de accu’s, moet er ook
creëren van ruimte voor je accu’s. Wij bouwen
ruimte worden gecreëerd voor elektrische
Accubak
een accubak onder de boot en daar gaat de
apparatuur. Van der Storm vaart met hoog vol-
Van der Storm heeft in totaal 17 boten in zijn
batterij in.”
tage: 560 volt. De batterij wordt tijdens het
bezit. In 2007 bouwde Blue Boat samen met
Van der Storm heeft bewust gekozen voor
laden opgedeeld in zeven veilige segmenten
een aantal partners de eerste elektrische rond-
rondvaartboten met roerpropellers die 180
van 80 volt nominale spanning. Door deze seg-
vaartboten. “Het ontwikkelen van de standaard
graden kunnen draaien en achteruit kunnen
mentering kan er ook relatief veilig gewerkt worden aan het systeem mocht dit nodig zijn. Om het systeem betrouwbaar te houden, en
UITSTOOTVRIJ VAREN IN AMSTERDAM
niet afhankelijk van één lader, is ervoor geko-
In de Nota Varen deel 2 (september 2019) geeft de gemeente Amsterdam aan dat zij van plan is om laadin-
zen deze segmenten onafhankelijk van elkaar
frastructuur te plaatsen op de ligplaatsen in openbaar water. ‘De gemeente neemt daarin de regie en wil
op te kunnen laden. Daardoor heeft hij vrij veel
voorkomen dat gebruikers van een ligplaats in openbaar water in eigen beheer laadinfrastructuur realise-
laders nodig; zeven in totaal.
ren. Dit is nodig om uniformiteit en algemeen gebruik te faciliteren’, aldus de nota. Het gaat volgens de gemeente om laadpalen, aansluitingen op het elektriciteitsnet en andere voorzienin-
Zwaar voltage, laag amperage
gen in de openbare ruimte op of aan het water, bestemd voor het opladen van elektrische vaartuigen. Om-
“Ik vaar met een heel zwaar voltage, maar een
dat een groot deel van de transportvaartuigen in Amsterdam aan de buitenranden van de stad liggen,
laag amperage”, licht Van der Storm toe. Dat
wordt ook daar laadinfrastructuur geplaatst.
heeft volgens hem veel voordelen. “De laatste
‘Op een paar goede initiatieven na is er bij jachthavens nog maar weinig laadinfrastructuur aanwezig. De
jaren zie je in Amsterdam dat met enige regel-
redenen hiervoor zijn een beperkte capaciteit van het lokale elektriciteitsnet in jachthavens, hoge investe-
maat elektrische boten die met 144 volt varen
ringskosten en een gebrek aan kennis en ervaring met het aanleggen en exploiteren van laadinfrastruc-
met problemen kampen. Dat komt veelal omdat
tuur.’ De gemeente zal jachthavens ondersteunen bij de plaatsing van laadinfrastructuur door kennis en
de accupolen onvoldoende in staat zijn de hoge
documentatie met ze te delen.
stroom door te laten. De verbinding op de accupool gaat los omdat door dat lage voltage een
Installatie Journaal Augustus-September 2020
16
MARKT
De boten van de Blue Boat Company varen met een zwaar voltage, maar met een laag amperage.
Standaardisatie
enorm hoog amperage door de kabels en verbindingen heen gaat. Die verbindingen worden dan heel heet en daarna koelen ze weer af. Hierdoor ontstaat heel veel beweging in de verbinding op
Voor een rondvaartboot is meer gewicht in het algemeen geen probleem
de accupolen en andere aansluitingen, waardoor
Op het gebied van accutechniek moet nog veel worden uitgezocht. Volgens TNO zijn de belangrijkste aspecten levensduurgaranties, mogelijkheden voor snelladen per accutype,
ze los gaan zitten, en dan krijg je een hoge weer-
rendement en totale gebruikskosten. “Er is bij
stand met mogelijk brand tot gevolg.” 560 volt is
tig procent, afhankelijk van het type batterij’,
diverse rederijen al ervaring opgebouwd met
wel duurder, omdat het aan hogere veiligheidsei-
stelt het rapport. “Het rendementsverlies bij
lood-zuur accu’s en in mindere mate met Li-ion
sen moet voldoen. Of het echt veiliger is dan een
een conventionele dieselaandrijving is overi-
accu’s”, vertelt Van Mensch. “Met betrekking
144 volt systeem, durft Van der Storm niet te zeg-
gens fors hoger door verliezen in de verbran-
tot de laadstekker tekent zich al een standaar-
gen. “Maar wij hebben nooit problemen gehad
dingsmotor”, voegt auteur Pim van Mensch
disatie af. Waarschijnlijk wordt dit de Combo 2,
met brand of losgetrilde aansluitingen.”
hier voor de volledigheid aan toe. De onderzoe-
waarmee gewoon laden en snelladen worden
Volgens onderzoeksinstituut TNO heeft de
kers verwachten dat meeste rondvaartboten in
gecombineerd. Eventueel kan ook een inductie-
ombouw van de rondvaartvloot in Amsterdam
het segment ‘bemand groot’ een energiege-
ve, automatische laadverbinding worden over-
van diesel naar elektrisch ‘een grote potentie
bruik zullen hebben van tussen de 15 en 21 kWh
wogen, maar dat vereist nog een behoorlijke
om bij te dragen aan een schonere grachten-
per uur aan de batterij. Metingen van de TU
ontwikkeling.”
gordel’. Dat schreven de onderzoekers Pim van
Delft en Damen resulteren in ongeveer dezelfde
Volgens het TNO-rapport zijn voor vaartuigen
Mensch, Ruud Verbeek en Mark Bolech in 2016
waardes.
in het algemeen medium-power-accu’s het
in een rapport over elektrische rondvaart in
TNO heeft uit de energiebehoefte en de sys-
meest interessant. Dat komt door de combina-
Amsterdam. In de rapportage - samengesteld
teemverliezen een aantal interessante opties
tie van goede specifieke energie en vermogen,
in opdracht van verschillende rederijen -
uitgewerkt voor de accucapaciteit en laadstra-
hoge stabiliteit (veilig en makkelijk in te zetten)
besteedden ze onder meer aandacht aan aan-
tegie, infrastructuur en totale energiebehoefte.
en een gematigde prijs. Voor de rondvaart is
drijflijnspecificaties, gebruiksprofiel, accutech-
‘Als de accu’s alleen ’s nachts worden geladen,
het motorvermogen relatief klein en is een
niek, laadinfrastructuur, totale
is - afhankelijk van het accutype - een capaci-
hoog specifiek vermogen van de accu niet
energiebehoefte, veiligheid en economie.
teit nodig van circa 300 tot 350 kWh. Wanneer
belangrijk.
tussen de trips wordt snelgeladen, dan kan
Rendementsverlies
afhankelijk van het accutype, de accucapaciteit
Veel keuze
Aan de batterij is het energiegebruik hoger
worden teruggebracht tot circa 100 tot 170
“Er is veel keuze in batterijtypen”, licht Van
door rendementsverliezen in de aandrijflijn en
kWh. De laadvermogens (per schip) variëren
Mensch toe. “Afwegingen zijn bijvoorbeeld hoe-
het ontladen van de batterij. ’In totaal bedraagt
van 22 kW (’s nachts) tot 100 kW voor tussen-
veel energie en vermogen per kilogram batterij,
het rendementsverlies tussen de tien en twin-
door snelladen.’
hoeveel energie per euro, hoe snel wil je kun-
Installatie Journaal Augustus-September 2020
17
Ik werk aan mijn toekomst én aan die van jou MONDKAPJES MET EEN VERHAAL
LAPATELIER.NL
EEN INITIATIEF VAN FIER EN A HOUSE OF HAPPINESS
MARKT
nen laden en wat zijn wensen qua levensduur.
controleren (koeling). Dat is niet alleen goed
alle rondvaartboten met lood-zuurbatterijen.
Als je bijvoorbeeld met een lood-zuur accupak-
voor de veiligheid, maar verlengt ook de
Het nadeel van lood-zuurbatterijen is echter
ket voldoende energie wilt hebben voor een
levensduur.’
dat je niet kunt snelladen. Het duurt zo’n acht tot tien uur om een rondvaartboot vol te laden.
rondvaartboot, dan heb je flink wat kilogrammen aan accu nodig, en je kunt niet zo snel
Calamiteiten
“Als je zou willen snelladen, dan zou voor boten
laden. Maar de prijs is daarentegen gunstig. Bij
Bij een zeer ernstig incident zou wel brand kun-
lithium-titonaat geschikt zijn. Je boot is dan in
een Li-ion (die je ook in tal van varianten hebt)
nen ontstaan, meldt TNO. ‘Binnen de grachten-
drie uur volgeladen. De scheepvaartinspectie is
kun je in het algemeen sneller laden, heb je
gordel is het onwaarschijnlijk dat beschadigin-
echter nog niet zo ver dat ze die batterijen
minder kilogrammen nodig voor dezelfde ener-
gen aan de accupakketten ontstaan. Buiten de
goedkeuren. Bovendien zijn ze veel duurder.”
gie, maar je betaalt meer.”
grachtengordel zou dat door aanvaring met
Het rendement van lood-zwavelzuur over een
een groot schip eventueel wel kunnen gebeu-
Levensduurverwachting
laad- en ontlaadcyclus is met circa zeventig
ren. Er moet rekening worden gehouden met
Een aspect waarin TNO zich ook heeft verdiept
procent aanzienlijk lager dan bij lithium-ion-
een calamiteit door brand en het binnendrin-
is de levensduurverwachting van accu’s. Hier-
accu mogelijk is (circa 95 procent). Voorlopig is
gen van water. Dit mag niet leiden tot explosie,
over heerst nog veel onzekerheid, aldus het
de lood-zwavelzuuraccu techniek door de bre-
brand of eventueel elektrocutie. De risico’s bij
rapport. ‘Dat heeft echter meer te maken met
de toepassing als start-accu voor allerlei voer-
calamiteiten zijn volgens onderzoek echter heel
onbekendheid dan met de onmogelijkheid om
tuigen evenwel goedkoper. “De lood-zwavel-
beperkt, mits er in de ontwerpfase rekening
deze met nauwkeurigheid te voorspellen.’ Vol-
zuuraccu’s zijn wel zwaarder”, vertelt Van
wordt gehouden met dit aspect.’
gens auteur Mark Bolech is tussen het verschij-
Mensch. “Maar meer gewicht is voor een rond-
Van der Storm is als eigenaar van diverse rond-
ningstijdstip van het rapport (2016) en nu veel
vaartboot in het algemeen geen probleem. Er
vaartboten persoonlijk niet enthousiast over
ervaring opgedaan met Li-ion accu’s. “Vooral
moet zelfs voldoende gewicht in het vaartuig
lithium-ion-batterijen aan boord van zijn vloot.
op de weg, maar in toenemende mate ook op
aanwezig zijn om onder de bruggen door te
“Want als die gaan branden, dan kun je ze niet
vaartuigen. De onzekerheid rond te verwachten
kunnen.”
blussen”, benadrukt hij. “Niet met water in ieder
levensduur is daardoor in 2020 al beduidend
Volgens TNO is in het algemeen de (brand)vei-
geval. En in de winter zijn de prestaties van die
kleiner dan in 2016 nog van toepassing was.”
ligheid voor lithium-ion-accu’s op vaartuigen
batterij veel minder.” Loodzuur heeft zich vol-
Volgens TNO wordt afhankelijk van de toepas-
‘net zo min een probleem als bij onbrandbare
gens hem de afgelopen honderd jaar bewezen.
sing zeventig of tachtig procent van de oor-
lood-zwavelzuuraccu’s’. Wel is voor toepassing
“Natuurlijk kunnen die ook ontploffen maar che-
spronkelijke capaciteit als technisch levens-
van Li-ion een batterij-managementsysteem
mische batterijen zijn mijns inziens veel gevaar-
duureinde gedefinieerd. ‘De maximale ontlading
nodig om de accu in een stabiel en betrouwba-
lijker, althans, ze hebben nog niet de tijd gehad
van een accupakket heeft sterke invloed op de
re toestand te houden, aldus het rapport. ‘Ook
om zich als volkomen betrouwbaar te bewijzen.”
levensduur van een accu. Zowel lithium-ion-,
verdient het aanbeveling de temperatuur te
Volgens Van der Storm varen momenteel bijna
nikkel-metaal-hydride- als loodzuur-batterijen zijn geschikt voor de rondvaartbranche.’
Lithium-ijzer-fosfaat batterijen De meest geschikte lithium-ion-batterij is van het type LFP (lithium-ijzer-fosfaat), meldt TNO. ‘De kwaliteit van de koeling is belangrijk voor het uniform presteren van de cellen in de accu’s. In de praktijk wordt een zo uniform en laag mogelijke temperatuur nagestreefd’, aldus het rapport. Het opladen van batterijen is nog wel een probleem, beaamt Van der Storm. Zijn bedrijf heeft inmiddels zelf laadpunten aangebracht aan hun eigen steigers. “We kunnen daar nu maximaal drie boten opladen”, meldt hij. Dat is echter niet voldoende voor de zes boten die per locatie moeten worden opgeladen. “Opschaling van de laadinfrastructuur stuit helaas op tegenwerking van de gemeente, onder meer doordat zij geen omgevingsvergunningen voor transformatorhuisjes wil afgeven. Een laadinVaartuigen op het binnenwater in Amsterdam moeten in 2025 uitstootvrij varen.
frastructuur zoals laadpalen op de weg is er echter nog niet.”
Installatie Journaal Augustus-September 2020
19
In het LUMC wordt hard gewerkt aan virusremmers, nieuwe behandelopties en een vaccin tegen corona.
Steun de onderzoekers en draag bij aan een gezonde toekomst voor u ĂŠn uw bedrijf
www.wakeuptocorona.nl
TECHNIEK Meetwaarde - Aardfoutstroom - Meetcircuit
Het meten van aardingssystemen kan beter Het is belangrijk om bij oplevering, uitbreiding, renovatie of inspectie van een installatie na te gaan of het aardingssysteem (nog) geschikt is. De installateur of inspecteur krijgt meer inzicht in het systeem door het meten van circuitweerstanden. Kees Compaan, manager sales en services bij KWx Meetinstrumenten komt met een aantal aandachtspunten. Tekst Evi Husson
“In de praktijk is rond het thema meten van
sels zijn op een andere manier opgebouwd. Dit
cipe met dezelfde meetmethodiek. De meet-
aardingssystemen een aantal verbeteringen
betekent dat ook de meetprincipes en de uitkom-
methodes zijn gelijk, alleen de aansluitingen
mogelijk”, stelt Compaan. “Een eerste aspect is
sten hiervan anders zijn. Als installateur of
zijn anders. Je gaat vanaf de fase met een
het meten zelf. Dat wordt nog wel eens achter-
inspecteur zul je de waardes afhankelijk van het
meetstroom door de nul heen helemaal terug
wege gelaten. Ik vermoed dat het zelfs eerder
gebruikte stelsel anders moeten interpreteren.
naar het transformatorhuisje en via de faselei-
niet dan wel gebeurt. Waarom? Mogelijk zit het
Daar gaat het nogal eens fout”, zegt Compaan.
ding ga je weer terug. Dat is het meetcircuit dat
abstractieniveau van zo’n kale meetwaarde het
je gebruikt bij weerstandfase nul (Zi). Het enige
uitvoeren van de meting in de weg. Meten is
TN-stelsel
verschil is dat bij de weerstandfase aarde (Zs)
eigenlijk niet zo moeilijk, de waardes interpre-
“Neem het TN-stelsel. Hier meet je tussen fase
of het aardcircuit, je de meetstroom vanaf de
teren, daar zit vaak het probleem.”
en nul en tussen fase en aarde eigenlijk in prin-
fase door de aarde heen laat lopen.”
TN- versus TT-stelsel Nederland heeft twee verschillende aardingsstelsels: het TN-stelsel en het TT-stelsel. Bij een TTstelsel wordt zowel vanuit de transformatorzijde als vanuit de installatie een verbinding met de aarde gemaakt. De nulleider van de transforma-
Je moet de waardes die je meet, goed kunnen interpreteren
tor wordt geaard. De aarde wordt aan de verbruikerszijde verbonden met de PE-leiding. Bij een TN-stelsel is er een directe verbinding tussen een punt van de voedingsbron en de aarde. De metalen delen van de installatie zijn met bescherr mingsleidingen met dit geaarde punt van de voedingsbron verbonden. Bij een fout loopt de
De 3155 Eurotest is XD is een moderne installatietester van Metrel.
aardfoutstroom alleen via de leidingen. “De stel-
Installatie Journaal Augustus-September 2020
21
TECHNIEK
Op de illustratie is te zien bij welke punten in een badkamer aarding aangebracht dient te worden.
Bij het uitvoeren van de meting moet je daarom
deze als acceptabel acht omdat je een TT-stel-
Afwijkende waardes
als installateur of inspecteur verwachten dat
sel veronderstelt. Echter, als je te maken hebt
Afwijkende waardes kunnen meerdere oorza-
de meetwaardes nagenoeg gelijk zijn, weet
met een TN-stelsel dan duidt deze waarde op
ken hebben. Er kan een fout zijn opgetreden,
Compaan. “Er mag geen groot verschil zitten
een fout in de installatie.”
zoals een slechte verbinding, vertelt Compaan.
tussen de twee waardes.”
“Er kan sprake zijn van een stekerbare installa-
Belangrijk is daarbij om te meten vanaf het fun-
Visualisatie en tabel
tie (doorlussen), de praktijk komt niet overeen
dament van de installatie, bij de punt van over-
Als installateur of inspecteur moet je de waar-
met het oorspronkelijke ontwerp, verbouwin-
dracht van het energiebedrijf waar de kilowatt-
des die je meet, goed kunnen interpreteren.
gen of aanpassingen die zijn doorgevoerd kun-
uurmeter zit. “Je begint te meten vanaf de
“Weet en begrijp wat je meet en probeer altijd
nen zorgen voor afwijkende waardes, enzo-
verdeelinrichting, zodat je ook meteen ziet met
te visualiseren waarom je meetinstrument
voort.
welk stelsel je te maken hebt. Vervolgens meet
bepaalde waardes aangeeft”, vertelt Compaan.
Denk altijd twee stappen verder en ga na waar-
je op de gekozen inspectiepunten en controleer
“Stel dat je op een inspectiepunt 2Ω meet ter-
om je de waardes meet en of deze stroken met
je wat het verschil is tussen de binnenkomende
wijl de meetwaarde bij de verdeelinrichting
je verwachtingen. Door dit voortdurend te her-
Zi en Zs enerzijds en de Zs en Zi op de betref-
0,5Ω bedraagt. Is dit dan goed? De waarde ligt
halen en de weg van het stroomcircuit te visua-
fende inspectiepunten.”
binnen de norm, dus lijkt er mogelijk op het
liseren, krijg je meer gevoel bij de waardes en
eerste gezicht niets aan de hand. Echter, als je
zul je sneller in staat zijn fouten op te sporen en
TT-stelsel
bedenkt dat per strekkende meter van 2,5mm2
afwijkingen te herkennen.”
In een TT-stelsel zal de Zi (fase nul) waarschijn-
de weerstandsverhoging ongeveer 7mΩ
lijk lager zijn dan de weerstandsmetingwaarde
bedraagt, dan is 1,5Ω verschil in waarde ineens
Spanningsloos
aarde (Zs) omdat je doorheen de aardpen moet
erg veel.” Compaan: “Ligt je inspectiepunt bij-
Een TT-stelsel heeft een eigen aardpen. Er zijn
meten. “Doordat in dat circuit een aardpen zit,
voorbeeld op een afstand van tien meter ten
twee gangbare methodes om een aardpen bij
is het mogelijk dat er een hogere aardweer-
opzichte van je binnenkomende voeding, dan
een TT-stelsel te meten”, zegt Kees Compaan.
stand is. Volgens de NEN 1010 is dit geen pro-
kom je op een totaal van twintig meter - door
“De eerste methode is om hem als losstaande
bleem aangezien volgens de norm de maximale
de fase heen en de nul weer terug - op een
elektrode met behulp van de meetspanning en
aardverspreidingsweerstand 166Ω mag zijn.”
weerstandsverschil van 0,14Ω. Dan moet je
de stroom van het meetinstrument te meten.
Je moet je dan wel bewust zijn met welk stelsel
dus zien te achterhalen waar die gemeten 2Ω
Voor deze methode heb je twee hulpelektrodes
je te maken hebt. “Een fout die je zou kunnen
vandaan komt. Het kan duiden op fouten of op
nodig. Door deze hulpelektrodes in de grond te
maken, is dat je bij de inspectie van een ruimte
variaties in de installatie.”Aan te bevelen is om
prikken, kun je exact de weerstand meten van
in een gebouw een waarde van 80Ω meet en
bij het meten altijd te controleren welke lei-
de aardelektrode. Vaak gebeurt dit bij een nieu-
dingdoorsnedes er zijn gebruikt in de aardings-
we aardelektrode.”
KENNISMIDDAG OVER AARDING
systemen en hoe groot de afstand is tussen je
Bij bestaande installaties is dit alleen goed
22 september houdt Installatie Journaal een on-
meetpunten. Met behulp van een tabel met
mogelijk als je de installatie spanningsloos
line kennismiddag over aarding. Kees Compaan
weerstandswaardes kan de installateur of
maakt en de elektrode loskoppelt in verband
van KWx Meetinstrumenten is een van de sprekers.
inspecteur meer grip krijgen op het tot stand
met mogelijk andere paden naar aarde. “Dit is
komen van de meetwaardes.
in de praktijk niet altijd mogelijk en zorgt
22
Installatie Journaal Augustus-September 2020
TECHNIEK
ervoor dat het een lastige methode is om te
geaard met behulp van loden waterleidingen.
dere punten.” Maar meten met een meetinstru-
gebruiken bij installaties die al in gebruik zijn.
“Mochten deze leidingen zijn weggehaald -
ment alleen, is niet voldoende. “Hier is visuele
Na het meten moet bovendien de verbinding
loden waterleidingen zijn niet langer toege-
inspectie minstens zo belangrijk. Na een jaar,
opnieuw worden gemaakt en gecontroleerd.
staan - dan is het van belang om te controleren
vijf jaar of langer moet er nauwkeurig worden
Daarnaast is het plaatsen van de hulpelektro-
of het aardingssysteem nog steeds op orde is.
gecontroleerd of er geen corrosie optreedt.
den in stedelijke gebieden vaak een uitdaging.
In het verleden hebben niet op orde zijnde
Het verbinden van twee verschillende materia-
De tweede methode is handiger. Hier wordt via
aardingssystemen helaas al slachtoffers
len kan leiden tot corrosie waardoor na een
het circuit gemeten en hoeft niets te worden
geëist.”
aantal jaar de aardaansluiting al weggeroest
losgekoppeld. “Ook bij deze methode moet er
Aarden via vreemde geleidende delen kan risi-
kan zijn. Het is belangrijk om beginnende cor-
rekningen worden gehouden met het feit dat
co’s met zich meebrengen. “Stel dat een bepaal-
rosie meteen op te merken om erger te voorko-
een gebouw met de aarde kan zijn verbonden.
de machine in een fabriek als hulpmiddel is
men.” Onlangs is de inspectieregeling Scios
Koppel je het circuit niet los om te meten dan
gebruikt en deze machine wordt weggehaald,
Scope12 geïmplementeerd. Bij de Scope 12
stuur je je meetstroom de aarde in en zal
dan kan dit eveneens leiden tot een onveilige
wordt de hele zonnestroominstallatie gecon-
mogelijk een deel via de gebouwfundatie de
situatie. Door te meten komen deze onveilige
troleerd door een gecertificeerde inspecteur.
grond in gaan waardoor de meting minder zui-
situaties boven water.”
Dit moet leiden tot betere inspecties. Compaan: “De weerstandswaardes die in deze
ver is. Een oplossing hiervoor is een geavanceerdere meettechniek waarbij een tang om de
Meten aan pv-installaties
scope zijn opgenomen als acceptabel, zijn naar
aardelektrode heen wordt aangesloten zodat je
Tot slot geeft Compaan nog een tip met betrek-
mijn mening vrij ruim genomen, met weerstan-
selectief kunt meten. Dit is vooral voor com-
king tot het meten aan pv-installaties. “Het
den tot 10Ω. Mocht je zonder te begrijpen hoe
plexere aardingssystemen erg geschikt.”
meten aan een pv-installatie, is een van de
de installatie in elkaar zit deze waardes als uit-
meest lastige en complexe meetprocedures.
gangspunt nemen dan blijven er mogelijk fou-
Vreemde geleidende delen
Je moet met een meetapparaat met een lang
ten in het systeem onopgemerkt. Ook hier is en
Nog een aandachtspunt is het nagaan of een
snoer het dak op om te kijken of de potentiaal-
blijft nadenken en de installatie visualiseren de
bestaande installatie in het verleden werd
vereffening nog goed is en het liefst op meer-
boodschap.”
Smart Home. Smart Building. Smart Life.
Voelen.
gira.nl
Een schakelaar? Of volmaakt met slechts één aanraking? De Gira tastsensor 4 is meer dan alleen aan of uit. Hij is veelzijdig qua design. Pure intuïtie. En comfortabel configureerbaar voor KNX functies zoals entertainment, jaloezie, temperatuur of licht. Een schakelaar die oriëntatie biedt en waarmee we niet alleen het Smart Home, maar ook heel eenvoudig ons gevoel
Sturen. Gira / Smart Home /
Gira tastsensor 4 Installatie Journaal Augustus-September 2020
23
MARKT Schakelinstallatie - Voltages - Isolator
SF6 lijkt zijn langste tijd te hebben gehad als isolator Zwavelhexafluoride (SF6) gold tot voor kort als de beste isolator voor midden- en hoogspanningsinstallaties. Maar de stemming kantelt: krijgen we straks een verbod in dit toepassingsgebied? Sommigen pleiten voor een ban op het ‘superbroeikasgas’, anderen spreken juist van ‘een hetze’. Tekst Edo Beerda
Het was een opmerkelijk nieuwtje: Eaton levert
vertelt Koen de Lange van Stedin. “Het kostte
tienduizend volt te gebruiken. Maar voor de hui-
de komende jaren duizenden SF6-vrije schakel-
bij deze aanbesteding trouwens weinig meer in
dige uitbreidingen wil Stedin in één keer klaar
installaties aan Stedin voor het spanningsge-
aanschaf dan reguliere installaties.”
zijn voor de toekomst. Daarom vervangt de netbeheerder 10 kV kabels door 24 kV exemplaren
bied tot 24.000 volt. De netbeheerder verwacht er jaarlijks gemiddeld 1.950 kilo SF6-gas
Trafohuisjes
minder door te gebruiken. “We kozen hiervoor
Leveranciers hebben flink geknokt om de grote
met het oog op onze duurzaamheidsambitie”,
opdracht, want de netbeheerder heeft veel
Is er sprake van stemmingmakerij tegen SF6?
nieuwe schakelinstallaties nodig. Het elektriciHOE GEVAARLIJK IS SF6?
teitsnet groeit als kool door de energietransi-
Zwavelwavelhexafluoride (SF6) wordt al tientallen
tie. Nieuwe woningen krijgen in Nederland geen
als de straat opengaat en worden bij uitbreidin-
jaren gebruikt als isolatie- en blusmedium in
gasaansluiting meer, dus leunen huishoudens
gen vooral 24.000 volts schakelinstallaties
schakelinstallaties. Het maakt compacte installa-
zwaarder op het net. Ze gaan keramisch koken,
gebruikt. “Dat is een kwestie van vooruitkijken”,
ties mogelijk, hetgeen vooral in bebouwde omge-
gebruiken een warmtepomp voor verwarming
zegt Lange. Stedin gaat vijfhonderd tot achthon-
ving gunstig is. Nadeel is dat het een broeikasgas
en hebben steeds vaker zonnepanelen op hun
derd installaties per jaar afnemen van Eaton.
is.
dak. Bovendien zijn er steeds meer laadpalen
SF6 isoleert 2,5 keer beter dan stikstof, de vlam-
nodig voor elektrische auto’s. En dat allemaal
boogdovingscapaciteit is ruim honderd keer be-
voor een beter milieu.
Uitsluitend SF6-vrije kasten gebruiken was tot nog
ter. Het zorgt daarom voor volledige bescherming
Logisch dus dat de netbeheerder kiest voor
toe lastig, wegens het beperkte aanbod in het
en een zeer hoge operationele betrouwbaarheid.
SF6-vrije installaties voor zijn nieuwe trafohuis-
middenspanningsegment. Tekenend is het feit
Helaas heeft SF6 bij weglekken een naar schatting
jes, zegt De Lange. Want het gas mag dan lek-
dat Siemens, dat ook een deel van de Europese
Blue-GIS
23.500 keer groter broeikaseffect dan CO2. Het
vrij weggewerkt worden, als het toch vrijkomt is
aanbesteding van Stedin in de wacht sleepte,
kan tot 3.200 jaar in de atmosfeer blijven. In af-
er milieuschade. De impact op het broeikasef-
schakelinstallaties levert die nog wel het ‘super-
gedichte druksystemen is de leksnelheid overi-
fect is maar liefst 23.500 keer groter dan die
broeikasgas’ bevatten. Hoe kan dat nou? “Scha-
gens laag: minder dan 0,1 procent per jaar. Het
van CO2 (zie kader ‘Hoe gevaarlijk is SF6?’).
kelinstallaties worden op véél meer punten
wettelijke maximum is 0,5 procent. Bij demonta-
De verschuiving naar ‘all-electric’ heeft ook con-
beoordeeld dan alleen op prijs en de aanwezig-
ge van een installatie wordt het gas normaal ge-
sequenties voor de benodigde voltages. Voor-
heid van SF6”, reageert Ruud Donker van Sie-
sproken opgevangen voor hergebruik.
heen was het volstrekt normaal om schakelin-
mens droogjes. “Het draaide bij deze aanbeste-
stallaties met een spanningsbereik tot
ding zéker niet alleen om wel of niet SF6.”
24
Installatie Journaal Augustus-September 2020
MARKT
Met de ‘Blue-GIS’ lijkt SF6 in het middenspanningsgebied zijn langste tijd te hebben gehad.
Het neemt niet weg dat zijn bedrijf zich begin
centimeter per kilovolt aanhouden - 24 centi-
In 2002 voegde het bedrijf een interessantere
deze maand een volwaardig ‘Blue-GIS’ midden-
meter dus bij 24kV spanning. Op die manier
innovatie toe: de Xiria. Dit systeem gebruikt
spanningsalternatief presenteerde. Daarmee
wordt een trafohuisje al gauw een trafovilla.
droge lucht om te isoleren en een vacuümon-
lijkt SF6 in het middenspanningsgebied zijn
Terwijl een paar centimeter SF6-gas met gemak
derbreker om te schakelen. Xiria kan meer dan
langste tijd te hebben gehad, althans in nieuw-
voorkomt dat een vonk overspringt. Klinkt dus
vijfduizend keer schakelen en is daarom ook
bouwtoepassingen. Terecht, of is het gevaar
als een perfecte oplossing, omdat het een
geschikt voor toepassingen waarbij de schake-
van het gas misschien wat overdreven?
inert, stabiel en niet-giftig gas is. Het is boven-
laar meerdere keren per dag omgaat, zoals bij
dien zeer voordelig ten opzichte van andere
wind- en zonneparken. Al jaren pleit Eaton in
Trafovilla
oplossingen.
Nederland daarom voor een totaalverbod op
Zwavelhexafluoridegas is een geweldige isola-
De potentiële impact op het broeikaseffect is
het nog altijd veelgebruikte SF6: de alternatie-
tor tussen twee spanningvoerende delen en is
het enige echte nadeel. Gelukkig komt het gas
ven zijn er toch? Die komen overigens niet
daarom in veel elektrische installaties te vin-
niet zomaar vrij, want het zit opgesloten in her-
alleen van Eaton. Schneider Electric heeft de
den. Zonder het gas moet je een afstand van 1
metisch dichtgelaste roestvrijstalen trommels
Premset als alternatief voor het middenspan-
bij gebruik in schakelinstallaties en windmo-
ningsgebied. Dit systeem gebruikt een geaarde
HOOGSPANNING
lens. “Maar toch is het hoog tijd om SF6 volledig
en afgeschermde kunststofisolatie - het Shiel-
Een ban op SF6 in het hoogspanningsgebied is
uit te bannen in de elektrotechniek, want er zijn
ded Solid Isolatie Systeem (2SIS) - om span-
veel verder weg dan in het middenspanningsge-
goede alternatieven”, zegt Frits Besseling van
ningvoerende delen te beschermen.
bied. Toch is ook hier beweging te zien.
Eaton. “Niet voor niets is het verder in alles ver-
Stedin was vorig jaar in Nederland de eerste net-
boden. In tennisballen, schoenen en caravan-
Bangmakerij
beheerder die een schakelinstallatie zonder SF6-
banden mag het allang niet meer van de Euro-
Goed, er zijn dus alternatieven, maar is een
gas kocht voor het hoogspanningsnet. Deze is
pese Unie.”
totaalverbod op SF6 niet een beetje overdreven? Als het veilig weggewerkt is in luchtdicht geslo-
geplaatst in een 50.000 volt verdeelstation in Middelharnis en werd geleverd door General Elec-
Giethars
ten compartimenten kan het toch geen kwaad?
tric. GE wil in 2025 voor alle belangrijke hoog-
Eaton heeft al zestig jaar een alternatieve isolator:
Klopt, maar het fungeert soms ook als blusmid-
spanningsniveaus een SF6--vrije oplossing heb-
giethars. Is dat geen verouderde techniek, zoals
del in lastschakelaars, zegt Besseling. “En bij
ben. GE wil in 2022 ’s werelds eerste SF6-vrije
sommige concurrenten beweren? Nee, zegt Bes-
verhitting kunnen giftige bijproducten ontstaan.
vermogensschakelaar voor gasgeïsoleerde hoog-
seling. “Niet voor niets zijn de kabelaansluitconus-
H2F10 bijvoorbeeld, of HF. Als dat vrijkomt moe-
spanningsstations van 420 kV opleveren.
sen van SF6-geisoleerde installaties van onze con-
ten er mannen in witte pakken komen om het op
currenten ook vaak uitgevoerd in giethars.”
te ruimen.” Aangezien middenspanninginstalla-
Installatie Journaal Augustus-September 2020
25
MARKT
ties vooral in woonwijken staan, moet je het gas
uitbreiding op het bestaande Blue GIS-portfo-
Siemens verwacht een stapsgewijze uitfasering
er daarom uit weren, vindt hij.
lio. Bij dit type schakelinstallatie dooft een
van SF6, maar een totaalverbod is voorlopig
Dat is bangmakerij, reageert Donker. Voor sys-
vacuümbuis de vlamboog en wordt een lucht-
onmogelijk, stelt Donker. Want voor het mid-
temen van Siemens gaat het verhaal sowieso
mengsel gebruikt als isolatie.
denspanningsgebied tussen 24 kV en 50 kV
niet op, omdat deze schakelen met een vacu-
Siemens Gamesa gebruikt Clean Air technolo-
bestaan op dit moment nog geen volwaardige
umbuis. De vlamboog wordt dus niet gedoofd
gie al langer, namelijk in zijn offshore windin-
en betaalbare alternatieven. “Bij een totaalver-
met SF6. Bovendien ontwikkelen zich alleen gif-
stallaties. Dat is interessant, want over SF6 in
bod zou je feitelijk alle fluoridegassen moeten
tige gassen bij zeer hoge temperaturen. Er
windturbines ontstond een half jaar geleden
verbieden. En dan vallen alle warmtepompen
komen wel eens gevaarlijke gassen vrij bij
nog een relletje toen De Telegraaf beweerde dat
ook uit, want daar zitten ook F-gassen in.” Er
brand in een transformatorhuisje. “Maar dat
windenergie bijdraagt aan het broeikaseffect.
zijn wel alternatieve gassen ontwikkeld, zoals
komt door kunststof behuizingen zoals sommi-
Uiteindelijk bleek uit onderzoek van WindEuro-
fluormytyl, maar die zijn zeer giftig.
ge van onze concurrenten gebruiken”, zegt
pe dat alle honderdduizend windturbines in
Donker. “Daarom mijdt Siemens kunststof zo
Europa samen zo’n 150 kilo SF6 hebben verlo-
Alles bij het oude
veel mogelijk. Het is trouwens ook storingsge-
ren in de afgelopen zes jaar. Om het in perspec-
Bestaande middenspanningsinstallaties die SF6
voelig.”
tief te plaatsen: de honderdduizend windturbi-
bevatten blijven voorlopig ongemoeid, zo is de
Is er dan sprake van stemmingmakerij tegen
nes samen besparen in één jaar 255 miljoen
verwachting. Vroegtijdige vervanging zou een
SF6? “Absoluut, het is een hetze”, zegt Donker.
ton aan CO2 door 336TWh aan groene stroom
dure grap worden, zegt De Lange van Stedin.
“SF6 is een heel mooi, veilig medium en eigen-
op te wekken. De lekkage van SF6 vormt dus
Van de 22.000 schakelaars die de netbeheerder bezit voor het middenspanningsgebied bevatten
lijk onverslaanbaar als isolator. De CO2 -foot-
omgerekend 0,001%, van de vermeden CO2-
print ervan is laag als je het gebruikt in een her-
uitstoot. “Dat is ongeveer net zo veel als wat
er zo’n vierduizend SF6. “Als ze aan het eind van
metisch gesloten systeem.”
alle ballonnetjes lachgas in een weekend in
hun levensduur zijn, vervangen we ze”, zegt De
Donker zet zijn vraagtekens bij ‘de lobby van
Amsterdam veroorzaken”, gniffelt Rob Kuilboer
Lange. “Maar die dingen gaan lang mee.”
Eaton’ voor het uitbannen van SF6 in Neder-
van Siemens Gamesa.
Collega-netbeheerder Enexis denkt dat een
land. “In andere landen passen ze het gewoon
Het nieuwe systeem van Siemens voor 24 kV
toe en prijzen ze het zelfs aan als een gewel-
toepassingen heeft dezelfde compacte afme-
dig.” Waarom zou Eaton voor een verbod lobby-
tingen, betrouwbaarheid en levensduur als gas-
en? Donker: “Waarschijnlijk omdat zij tot voor
geïsoleerde schakelapparatuur. Maar het is wel
‘Een SF6-vrij beleid laat nog wel even op zich wachten’
kort de enige waren met een alternatief sys-
duurder, zegt Donker. “Oplossingen zonder SF6
teem voor het middenspanningsgebied.”
zijn onvermijdelijk duurder. Wie met een groene
SF6-vrij beleid nog wel even op zich zal laten
mond spreekt zal er ook voor moeten betalen.”
wachten. “De alternatieven voldoen nog niet
Ballonnetjes lachgas
Besseling bestrijdt dat. “De operationele kos-
over de hele linie aan onze eisen wat betreft
Desondanks presenteert Siemens nu dus zelf
ten zijn juist lager, want je hoeft ze aan het ein-
veiligheid, betaalbaarheid en betrouwbaar-
nieuwe SF6-vrije Clean Air-schakelapparatuur
de van hun levensduur niet door mannen met
heid”, laat woordvoerder Tim van Ham van
voor toepassingen tot 24 kV. Het betreft een
witte pakken uit elkaar te laten halen.”
Enexis weten. “Maar we volgen de ontwikkelingen op de voet.” Wat vindt Besseling eigenlijk van de beschuldiging dat Eaton een lobby voert tegen SF6? “Er is juist een hele grote lobby van collega-fabrikanten om alles bij het oude te laten. En dat terwijl er al sinds de jaren zeventig uitstekende alternatieven zijn”, zegt Besseling. “Gelukkig wordt het minder, want ook branchevereniging T&D Europe stevent nu af op een verbod. Goed zo, want het is rotzooi.” De EU wil dat de uitstoot van fluorgassen in 2030 tweederde lager is dan in 2010. Maar Besseling verwacht dat de ‘green deal’ van eurocommissaris Frans Timmermans het einde van SF6 in middenspanningsinstallaties zal bespoedigen. Rob Kuilboer van Siemens Gamesa haalt er de schouders over op. “Ik denk dat we beter alle CO2-uitstoot kunnen verbieden dan dat we ons druk gaan maken over iets dat
Rode installatie voor het hoogspanningsgebied.
26
Installatie Journaal Augustus-September 2020
een detail is in het klimaatverhaal.”
# ! ! "# ! / & # % ! $ # % !# & ! # ! # "# ! ! "("# *++ % $ #" ! # "4 # #- # # % # " $ #4 % ! "" ! . "# !" " 4 % ! ' . " % & # # %! & # ) # % "# ) ! ! " -
# "" % ! 2"# ! !3 "# ! #" % "" ! $ # . % !# # # "" - ) # " #$"" " # % "# " # ! % - $ # % ! # ! # % ! !- ! # ! "# ! ! ! 0 ) ! $ # % " % $ #& "" ! # # *,4"("# -
!" " !/
ɘ ™ƆţŊĘċƗĹĘ Ęř ţǘĘƆƗĘ ţƃ ŘîîƗ
ŘţřƗĘƆĘř
&&&- - 1"# ! !4 "# !
REGELGEVING Laadinfrastructuur - Parkeervakken - Verplichtingen
Meer laadpunten door aangepast Bouwbesluit Een recent doorgevoerde wijziging van het Bouwbesluit verplicht eigenaren van bepaalde panden tot het laten aanleggen van laadvoorzieningen voor elektrische auto’s. Installateurs kunnen hun klanten hier op wijzen. Tekst Joost Melten
Per 10 maart 2020 is een wijziging* doorge-
keervakken buiten het bouwwerkperceel tellen
Maakt het nog wat uit hoe groot het pand
voerd van het Bouwbesluit. Deze wijziging
niet mee.
het is? Groot of klein maakt niet uit, het gaat erom
heeft betrekking op gebouwen waarvan de bouw of een ingrijpende renovatie ná 10 maart
Voor welke elektrische voertuigen?
hoeveel eigen parkeervakken er zijn. Daarbij
2020 is begonnen of nog zal beginnen. Volgens
Het gewijzigde Bouwbesluit verwijst voor een
zijn de regels voor utiliteitsgebouwen evenwel
de betreffende wijziging bepaalt voortaan
definitie van een elektrisch voertuig naar het
net even anders dan voor wooncomplexen.
onder andere het aantal van de bij die gebou-
Besluit infrastructuur alternatieve brandstof-
wen behorende parkeervakken of er meteen
fen. Daar blijkt dat het alleen gaat om elektri-
Wat zijn de verplichtingen bij een woon-
ook een laadinfrastructuur voor elektrische
sche motorvoertuigen. En het gaat dus over
complex?
voertuigen moet worden aangelegd. En zo ja, in
een laadinfrastructuur voor elektrische auto’s
Bij meer dan tien eigen parkeervakken op het-
welke vorm en omvang.
en elektrische motoren, die gelukkig van
zelfde bouwperceel moet bij een nieuw of ingrijpend gerenoveerd wooncomplex elk par-
Voor wie gelden deze verplichtingen? Voor de eigenaar(s) van de betreffende gebou-
Wat telt is het aantal eigen parkeervakken
keervak worden voorzien van een leidinginfrastructuur.
wen. Het valt te verwachten dat deze verplichWat zijn de verplichtingen bij een utili-
ting de vraag naar met name semi-publieke laadpunten zal vergroten (zie kader Semi-
dezelfde laadpunten gebruik kunnen maken.
teitsgebouw?
publiek). Installateurs met expertise op het
Het gaat dus niet om voorzieningen voor veel
Bij meer dan tien eigen parkeervakken moet op
gebied van de aanleg van privé- of semi-publie-
minder veeleisende elektrische voertuigen als
de parkeergelegenheid bij een nieuw of ingrij-
ke laadpunten kunnen hun klanten wijzen op
e-bikes, speed-pedelecs of gehandicapten-
pend gerenoveerd utiliteitsgebouw minimaal
deze nieuwe verplichtingen. En op die manier
voertuigen. (Eigenlijk wel apart dat daarvoor
één laadpunt worden geïnstalleerd. En voor een
werk genereren voor hun bedrijf…
nog niets wordt geregeld.)
op de vijf parkeervakken moet een leidinginfra-
Vanaf hoeveel parkeervakken speelt dit?
Waaruit bestaat zo’n laadinfrastructuur?
De verplichting geldt pas bij meer dan tien
In dit geval kan het gaan om een of meer wer-
Wat wordt verstaan onder een ‘ingrijpen-
parkeervakken. Ze kunnen in het gebouw zelf
kende (op)laadpunten. Het kan ook gaan om
de renovatie’?
liggen, of buiten het gebouw op hetzelfde per-
leidinginfrastructuur - zeg maar leidingdoor-
Er is sprake van een ingrijpende renovatie als
ceel als het gebouw. Daarbij gaat het om het
voeren - zoals kabelgoten en loze leidingen,
meer dan vijfentwintig procent van het opper-
bouwwerkperceel, niet om het kadastrale per-
bedoeld om in de toekomst zonder problemen
vlak van de integrale gebouwschil - oftewel de
ceel, dat kleiner of groter kan zijn. (In het ver-
alsnog laadpunten te kunnen installeren. In
‘uitwendige scheidingsconstructie’ van een
volg van dit artikel heten ze ‘eigen’
sommige gevallen zijn zowel laadpunten als
gebouw - wordt vernieuwd, veranderd of
parkeervakken of parkeergelegenheid.) Par-
extra leidingdoorvoeren verplicht.
vergroot.
structuur worden aangelegd.
28
Installatie Journaal Augustus-September 2020
REGELGEVING
Maakt het uit wat er verder nog wordt gerenoveerd? Ja, dat maakt uit. Bij eigen parkeergelegenheid binnen het gebouw moet de renovatie in ieder geval ook betrekking hebben op die parkeergelegenheid, of op de elektrische infrastructuur van het gebouw. Zo niet, dan zijn er geen verlichtingen wat betreft het realiseren van een laadinfrastructuur. Bij eigen parkeergelegenheid buiten het gebouw moet de renovatie in ieder geval ook betrekking hebben op die parkeergelegenheid, of op de elektrische infrastructuur daarvan. Zo niet, dan is er geen laadinfrastructuurplicht. Zijn er nog andere uitzonderingen? Ja, voor ingrijpend gerenoveerde gebouwen vervallen de verplichtingen met betrekking tot de laadinfrastructuur als de kosten daarvan meer bedragen dan zeven procent van de kosten van de renovatie van het gebouw inclusief
In 2025 moeten bestaande utiliteitsgebouwen met meer dan twintig parkeervakken zijn voorzien van minstens
de eigen parkeergelegenheid.
één laadpunt.
Wat valt er onder de kosten voor de laadinfrastructuur?
wisselen van een batterij van een elektrisch
Hoe gaat het verder?
Alle kosten die direct verband houden met het
voertuig’. Een plek dus waar je een bijna leeg
Met ingang van 2025 moeten bestaande utili-
ontwerp en de uitvoering van de betreffende
gereden, geleased accupakket kunt laten ver-
teitsgebouwen met meer dan twintig parkeer-
laadpunten en leidinginfrastructuur. Uitdrukke-
vangen door een opgeladen exemplaar.
vakken zijn voorzien van minstens één laadpunt. Het gaat weer zowel om parkeervakken
lijk zonder de kosten die toch al zouden zijn gemaakt zonder de aanleg van die laadinfra-
Moet de eigenaar van een gebouw met een
binnen het gebouw zelf, als om eigen parkeer-
structuur.
verplicht laadpunt dit openstellen voor
vakken daarbuiten. Voor bestaande wooncom-
derden?
plexen geldt die verplichting (nog) niet.
Wat bedoelen ze in dit geval met een laad-
Nee, dat hoeft niet. Maar de Nota van toelich-
punt?
ting bij het (ontwerp)besluit tot wijziging van
Kan een eigenaar van te weinig parkeer-
Hiervoor verwijst het gewijzigde Bouwbesluit
het Bouwbesluit adviseert om dat wel te doen.
vakken achterover leunen?
weer naar het Besluit infrastructuur alternatie-
Met als achtergrond natuurlijk de wens om op
Het ligt er aan hoe je het bekijkt. In de Nota van
ve brandstoffen. Daar blijkt dat een laadpunt in
die manier de elektromobiliteit in Nederland te
toelichting schat het ministerie van Binnen-
dit verband niet alleen kan bestaan uit een aan-
bevorderen. Als een eigenaar van een laadpunt
landse Zaken dat er vóór 2025 in Nederland
sluiting voor het opladen van een elektrisch
daar in meegaat, moet het laadpunt - net als
nog 25.000 tot 30.000 utiliteitsgebouwen
voertuig, maar ook uit ‘een aansluiting voor het
alle publiekelijk toegankelijke laadpunten - vol-
zullen moeten worden voorzien van minstens
doen aan de eisen in het Besluit infrastructuur
één laadpunt. Het lijkt verstandig om daar niet
SEMI-PUBLIEK
alternatieve brandstoffen.
te laat mee te beginnen. En om - ook zonder
Een openbaar of publiek laadpunt is 24/7 toegan-
Voor een eigenaar heeft openstelling het voor-
een wettelijke verplichting - als gebouweige-
kelijk voor het opladen van een elektrische auto of
deel dat hij of zij de aanlegkosten ruim terug
naar nu al na te denken over het laten aanleg-
motor. Privé-laadpunten zijn eigendom van een
kan verdienen door gebruikers voldoende te
gen van laadinfrastructuur op de parkeergele-
particulier of bedrijf en staan op eigen terrein. De
laten betalen voor de service en de afgenomen
genheid van een nieuw of al langer bestaand
eigenaar mag dat privé-laadpunt openstellen voor
kilowatts elektriciteit.
pand. Door daarover actief mee te denken kan
bijvoorbeeld werknemers en bezoekers. De eige-
De Nota van toelichting adviseert ook om een
een installateur zich onderscheiden.
naar kan dat laadpunt ook openstellen voor alle
laadpunt geschikt te maken voor ’smart char-
bestuurders van een elektrische auto of motor,
ging’, met onder andere de mogelijkheid tot
* Deze wijziging vloeit voort uit de in 2018 voor
maar is niet verplicht dat dagelijks te doen en ook
‘loadbalancing’: het slim verdelen van het ter
de tweede keer herziene Europese richtlijn voor
niet per se 24 uur per dag. Zo’n beperkt openbaar
plaatse beschikbare elektrisch vermogen over
energieprestaties van gebouwen (EPBD III,
toegankelijk laadpunt heet semi-publiek.
energievragende apparaten in het gebouw en
Energy Performance of Buildings Directive
geïnstalleerde laadpunten.
(2018/844 EU).
Installatie Journaal Augustus-September 2020
29
TECHNIEK Zigbee - Versus - Z-Wave
Slimme verlichting en de protocollen voor home automation Zigbee en Z-wave zijn momenteel de twee belangrijkste protocollen op het gebied van slimme verlichting. Wat zijn de verschillen? En welk protocol komt er als ‘winnaar’ uit de bus? Tekst Evi Husson
Op het gebied van slimme verlichting is er niet
Bekende Z-wave fabrikanten of producten zijn
bee-protocol zullen integreren evenals onder-
langer een wildgroei aan protocollen, merkt
LG Smart Thinq, Somfy, Vera, August en Dana-
steuning voor wifi-ac op 2,4GHz en 5GHz en
Nick Vriese van EcoDim. “Controllerfabrikan-
lock. “Een aantal fabrikanten koos ervoor beide
bluetooth low energy. Dit geeft aan dat Zigbee
ten en leveranciers zetten tegenwoordig
protocollen te ondersteunen, zoals Athom
als protocol hard groeit en dat Fibaro er niet
bewust sterk in op één protocol. Op dit moment
Homey, WINK, Samsung Smart Things en Fiba-
langer de ogen voor kan of wil sluiten.”
zijn Zigbee en Z-wave de twee belangrijkste.”
ro”, vertelt Vriese. “Fibaro was in eerste instan-
Philips Hue, AduroSmart, KlikaanKlikuit,
tie een van de grootste spelers van Z-wave,
Veilige keuze
Osram, Innr, Ikea Tradfri en Ecodim… zij werken
maar kondigde in januari dit jaar aan dat ze in
“Zigbee en Z-wave zijn twee heel goede proto-
allemaal met onder meer het Zigbee-protocol.
de hardware van Home Center 3 ook het Zig-
collen voor home automation”, beaamt Emile Nijssen, een van de oprichters van Athom, het bedrijf achter het smart home platform Homey. “Ze zijn laag in energieverbruik, zeker in vergelijking met Wifi, ze kunnen apparaten onderling met elkaar verbinden (mesh) waardoor je - hoe groot je huis ook is - bijna altijd een goed bereik hebt, en er zijn inmiddels ontzettend veel mooie smart producten op de markt, van een slimme deurbel, slim binnenhuisklimaatsysteem tot slimme multimedia. Wat we wel constateren, is dat er voor verlichting veel meer producten met Zigbee verkrijgbaar zijn ten opzichte van Z-wave. Kijk je alleen naar verlichting, dan zijn producten met een Zigbee-protocol een veilige keuze.”
Zigbee versus Z-wave Zowel Zigbee als Z-wave zijn communicatieproLeveranciers en controllerfabrikanten zetten tegenwoordig bewust in op één protocol.
30
Installatie Journaal Augustus-September 2020
tocollen die ervoor zorgen dat apparaten zoals
TECHNIEK
slimme lampen met elkaar kunnen communi-
gebruiken. Maar wil je een Z-wave product in de
biel dan Z-Wave. Zo zit Zigbee op een druk
ceren. Z-wave wordt beheerd door de Z-wave
markt brengen, dan zul je daar een certificering
bezette frequentie (2,4Ghz). Z-wave werkt op
Alliance en is een gestandaardiseerd protocol
voor moeten halen en licentiegeld moeten
868Mhz wat een rustige frequentie is waardoor
met tweewegs-communicatie waarbij alle slim-
betalen. Dat wordt vaak doorberekend in de
er minder kans is op ruis op de lijn.
me verbonden apparaten dezelfde taal spre-
eindprijs waardoor deze systemen vaak duur-
ken. Het communicatieprotocol is gebouwd als
der zijn. Ik zie voornamelijk toepassingen bij
Verschillende protocollen integreren
Mesh-netwerk waardoor de verbonden appara-
inbouwmodules en sensoren, zoals deur-raam-
Vriese: “Wie er uiteindelijk als grote winnaar uit
ten met elkaar kunnen communiceren om com-
contactsensoren.”
de bus komt is moeilijk te zeggen, daarom zie je
mando’s door te geven. Dit verhoogt de betrouwbaarheid van het hele netwerk. Vriese: “Nadeel is echter dat het op dit moment
ook dat ontwikkelaars van controllers rekening
‘Zigbee zou wel eens aan het langste eind kunnen trekken’
nog geen goedkoop protocol is. Het is boven-
protocollen. Sillicon-labs is sinds 2019 eigenaar van zowel Zigbee als Z-wave. Uiteindelijk zullen
dien een vrij gesloten club waardoor het wat lastiger is om er als leverancier bij aangesloten
houden met het integreren van verschillende
denk ik de markt en de grote A-merken de ‘winZigbee werkt gelijkaardig en is doorgaans iets
naar’ bepalen al verwacht ik gezien de ontwik-
te geraken. Echter, dit betekent ook dat de
goedkoper dan Z-wave. Dit communicatiepro-
keling van de laatste twee jaar dat Zigbee wel
Z-wave-producten allemaal gecertificeerde
tocol, beheerd door Zigbee Alliance, is even-
eens aan het langste eind kan trekken.”
producten zijn en door het protocol zullen wor-
eens een tweewegs-communicatieprotocol
Nijssen: “Voor Homey maakt het niks uit met
den herkend. Hierdoor kunnen Z-wave produc-
met een universele basis die veelvuldig wordt
welk protocol producten werken. De gebruiker
ten vaak goed met elkaar communiceren.”
gebruikt bij smart verlichting. Het gebruikt
of installateur moet naar het gehele plaatje kij-
dezelfde draadloze band als Wifi en Bluetooth,
ken en kiezen voor het protocol waar in de com-
Licentiegeld Z-wave
met name 2,4Ghz en is eveneens opgebouwd
plete installatie het meeste gebruik van wordt
Nijssen vult aan: “Z-wave is de laatste tijd meer
als Mesh-netwerk. Hierdoor is het bereik met
gemaakt. Op die manier maak je het mesh-net-
open geworden waardoor meer fabrikanten het
Zigbee in de praktijk vaak net iets minder sta-
werk veel stabieler.”
INSTALLATIE VOLGENS ATTEMA
Echt alles om eenvoudig brandwerend te installeren Brandwerende doorvoeren, centraaldozen en hollewanddozen
NIEUW
Een brand is niet altijd te voorkomen. Maar met het brandwerend assortiment van Attema beperkt u de risico’s voor mens en milieu wel zoveel mogelijk. En omdat deze materialen aan alle normen en eisen voldoen, neemt u zo ook risico’s voor uzelf weg. Bekijk ons gehele brandwerende assortiment op www.attema.com.
Echt alles weten over brandwerend installeren? Scan de QR code en download de brochure.
Vernieuwende ideeën voor ’n veranderende wereld.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
31
TECHNIEK Voorbereiding - Uitvoeren - Rapporteren
Veiligheid bij het uitvoeren van elektrotechnische inspecties Bij het inspecteren van een elektrotechnische installatie is veiligheid erg belangrijk. Dit artikel zoomt in op een aantal belangrijke veiligheidsaspecten. Tekst Nico Kluwen*
Een elektrotechnische inspectie volgens NEN
(in A) van de aansluiting of beschikt het inspec-
belangrijkste is in elk geval dat de werkzaam-
3140 bestaat meestal uit de volgende onderde-
tieadres over een eigen transformator. Maar
heden tijdens de uitvoering van de inspectie zo
len:
ook, welk stroomstelsel is toegepast?
veilig mogelijk worden uitgevoerd.
1 Voorbereiding van de inspectie.
Met deze gegevens ontstaat al een redelijke
2 Het uitvoeren van visuele controle en het uit-
indruk van de omvang van de inspectie waar-
3 Elektrotechnische risico’s
voeren van metingen en beproevingen.
door goed voorbereid de inspectie kan worden
De inspecteur loopt bij het inspecteren van de
3 Elektrotechnische risico’s in kaart brengen.
uitgevoerd. Het is niet in alle situaties mogelijk
elektrotechnische installatie een aantal directe
4 Het veilig uitvoeren van de inspectie werk-
om tijdens de voorbereiding de juiste gegevens
risico’s. Denk hierbij aan:
zaamheden.
te verkrijgen. Dit moet dan ter plaatse tijdens de
- stroom door het lichaam (schok);
5 Het rapporteren van de resultaten van de
uitvoering van de inspectie als eerste worden
- verbranding door vlambogen bij kortsluiting;
inspectie.
gedaan.
- statische elektriciteit;
1 Voorbereiding
2 Visuele controle
Tijdens de voorbereiding van de inspectie van
Tijdens het inspecteren van de elektrische
Aangezien de eerste twee het meest van toe-
de elektrotechnische installatie moet een
installatie is vaak onontkoombaar dat in de
passing zijn wordt hier verder op ingegaan.
inzicht worden verkregen van het object
gevarenzone de werkzaamheden moet worden
(gebouw) en de installatie zodat de inspectie
uitgevoerd. De gevarenzone is een beperkte
Stroom door menselijk lichaam
veilig kan worden uitgevoerd. Bij het
ruimte rondom de actieve delen. Bij de visuele
Als er stroom door het menselijk lichaam gaat,
verzamelen van de gegevens van het object zijn
inspectie komt men dikwijls in de nabijheid van
bepalen de volgende factoren welk en hoeveel
niet alleen de bedrijfsnaam, het adres en de
actieve delen. Voorbeelden:
letsel daardoor wordt toegebracht. Je hebt te
woonplaats van belang maar ook de gebruiks-
- Het controleren van de beveiligingen in relatie
maken met de stroomsterkte en tijdsduur; de
functie en de grootte van het object zoals:
tot de afgaande leidingen.
spanning en frequentie en tot slot de weg door
- industrie;
- Het controleren van de kortsluitvastheid van
het lichaam, de fysieke conditie en de omge-
- kantoor;
het toegepaste elektrotechnisch materiaal in
ving.
- ziekenhuis;
verdeelinrichtingen.
- winkel.
- De instellingen van thermische beveiligingen.
- elektromagnetische straling.
Stroomsterkte en tijdsduur Door wetenschappelijk onderzoek is het ver-
Daarnaast is het van belang gegevens van de
Bij het uitvoeren van metingen, vooral in ver-
band tussen de stroomsterkte, de tijdsduur en
installatie te achterhalen zoals:
deelinrichtingen, is het van belang of de gehele
het effect op het menselijk lichaam vastge-
De aansluiting van het energiebedrijf, is dit een
verdeelinrichting kan worden afgeschakeld of
steld. Hierin zijn vier gebieden te onderschei-
laagspanningsaansluiting en wat is de waarde
slechts een deel van de verdeelinrichting. Het
den.
32
Installatie Journaal Augustus-September 2020
TECHNIEK
Werkzaamheden tijdens de uitvoering van de inspectiemoeten zo veilig mogelijk worden uitgevoerd.
Gebied 1
gende situatie waarbij directe (medische) hulp
verlaat. Deze weerstand is mede afhankelijk
De stroom is niet of nauwelijks
noodzakelijk is.
van de huidgesteldheid (vochtig, droog, eeltig, zacht), de grootte van het contactoppervlak en
waarneembaar, er is geen begrenzing van de tijd. Dit gebied wordt de gevoelsdrempel
Spanning en frequentie
de contactdruk.
genoemd. Men voelt lichte tintelingen in de vin-
Onder normale omstandigheden levert een wis-
Als gevolg van verwondingen en transpiratie
gertoppen.
selspanning van 50 V of lager geen gevaar op
kan de weerstand van de huid aanzienlijk ver-
voor de mens. Voor gelijkspanning ligt deze
minderen. Bovendien bepaalt de weg door het
Gebied 2
grens op 120 V (zonder rimpel).
lichaam mede de lichaamsweerstand.
De stroom is in toenemende mate te voelen,
Hoge spanningen zijn bijzonder gevaarlijk vanwe-
Van belang is ook of vitale organen, zoals hart
maar heeft normaliter geen schadelijke gevol-
ge de kans op doorslag door de lucht of isolatie.
en nieren, of zenuwbanen zich in de stroom-
gen. Bij circa 10 mA ligt de zogeheten loslaat-
Hier hoeft dus geen sprake te zijn van direct con-
baan bevinden. Hitte, vocht en geleidende
drempel. Het onder spanning staande deel kan
tact met spanningvoerende delen en is het nood-
materialen zijn enkele nadelige factoren uit de
niet meer worden losgelaten door samentrek-
zakelijk voldoende afstand te bewaren.
omgeving.
king van de spieren. Dit is een gevaarlijke situa-
Naar verhouding is de frequentie van 50 Hz
tie indien niet tijdig wordt uitgeschakeld. De
gevaarlijk voor de mens, terwijl boven de 5.000
Verbranding door vlambogen bij kortsluiting
stroom is niet direct dodelijk, maar neemt
Hz het gevaar afneemt en de loslaatgrens hoger
Het meeste elektrische letsel en de meeste
steeds toe door vermindering van de over-
komt te liggen.
sterfgevallen als gevolg van elektriciteit zijn het gevolg van brandwonden door een
gangs- en lichaamsweerstand tijdens de stroomdoorgang.
Lichaam, fysieke conditie en omgeving
vlamboog.
De stroomsterkte die bij aanraking van een
De vlamboog bedreigt niet alleen de veiligheid
Gebied 3
onder spanning staand deel optreedt, wordt
van de medewerkers maar veroorzaakt ook
Er treden sterke spiercontracties en vaak tijde-
bepaald door de som van de weerstanden in de
een bedrijfsstilstand, rechtszaken, boetes en
lijke functiestoornissen op.
keten, zoals de lichaamsweerstand (Rm) en de
schade aan apparatuur. De oorzaken van een
weerstand van de vloer en het schoeisel.
vlamboog zijn menselijke fout(en), slechte ver-
Gebied 4
De lichaamsweerstand is de weerstand tussen
bindingen, Stof en/of vocht en materiaalver-
Er bestaat kans op hartďŹ brillatie en ademha-
het punt waar de stroom het lichaam intreedt
oudering.
lings- en hartstilstand. Dit is een levensbedrei-
en het punt waar de stroom het lichaam weer
Installatie Journaal Augustus-September 2020
33
Buschsecure@home – Creëer een veilige en comfortabele thuisomgeving
Thuis wil je je veilig kunnen voelen. En je waardevolle spullen met een gerust hart achter kunnen laten. Busch-secure@home biedt uitkomst. Een draadloos, slim beveiligingssysteem dat woningen beschermt tegen inbraak, brand en overstromingen. Voorzien van een alarmsysteem, raambewaking, rook- en bewegingsmelders, en warmte-, water- en raambekledingsdetectoren. Naadloos te integreren met Busch-free@home®-huisbesturing en Welcome®deurcommunicatie. Voor een veilig gevoel. busch-jaeger.de/nl
TECHNIEK
Enkele feiten over vlambogen:
gewoon in bedrijf zijn, terwijl het verhelpen van
- Spanningsaanwijzers en -indicatoren;
- De temperatuur van een vlamboog kan oplo-
storingen altijd spanningsloos moet worden uit-
- Kabelzoekapparatuur;
pen tot 19.000 °C.
gevoerd. Hetzelfde geldt tijdens de uitvoering
- Aardings- en kortsluitgarnituren;
- Een vlamboogincident heeft een explosie tot
van de inspectie van de elektrische installatie.
- Afschermingen, afzetpalen, waarschuwingslint en ondersteuningen.
gevolg. De energie die bij deze explosie vrijkomt, kan meer energie produceren dan een
Persoonlijke beschermingsmiddelen
halve kilo TNT.
Heel belangrijk bij de uitvoering van elektro-
Er moeten doeltreffende afzettingen en eventu-
- De energie die vrijkomt tijdens de fout, laat
technische inspectie werkzaamheden is de
ele waarschuwingsborden zijn aangebracht bij
metalen geleiders direct verdampen.
juiste persoonlijke beschermingsmiddelen
metingen en/of beproevingen waarbij gevaar
- Het metaalplasma produceert een enorme
gebruiken. Daarmee is namelijk het aantal
bestaat voor directe aanraking of het maken
hoeveelheid lichtenergie van infrarood tot
gezondheids- en veiligheidsrisico’s aanzienlijk
van aard- of kortsluiting door niet bij de meting
ultraviolet.
te verminderen. De werkgever mag het gebruik
of beproeving betrokken personen. Voor metin-
- Elk object in de omgeving absorbeert deze
van persoonlijke beschermingsmiddelen dwin-
gen in elektrische installaties moeten daarvoor
energie en wordt direct verwarmd tot hoge
gend voorschrijven wanneer de resultaten van
geschikte, veilige meters of meetinstrumenten
temperaturen.
een RI&E daartoe aanleiding geven.
worden toegepast. Voor het vaststellen of de
- Vermogensschakelaars voorkomen niet een
Natuurlijk blijft de arbeidshygiënische strategie
spanningsloze toestand aanwezig is, dienen
vlamboog.
(bronaanpak) het uitgangspunt. De te kiezen
dubbelpolige spanningsaanwijzers of voltme-
- Jaarlijks zijn er vele vlamboogslachtoffers.
middelen moeten een juiste bescherming bieden
ters te worden gebruikt.
en de gebruikers zo weinig mogelijk hinderen bij Gevolgen vlamboog
het uitvoeren van hun taken. De werknemer moet
Reinigen en controleren
De mogelijke gevolgen van een vlamboog voor
inzicht krijgen in de risico’s en alle overwegingen
Alleen persoonlijke beschermingsmiddelen die
de direct betrokkenen zijn:
die hebben geleid tot de inzet van persoonlijke
in goede staat verkeren, kunnen hun bescher-
- Zware brandwonden door hittestraling en
beschermingsmiddelen. Hierdoor zal de accepta-
mende werking waarmaken. Daarom moet wor-
directe blootstelling aan de vlam;
tie én het gebruik van die middelen toenemen.
den gewaarborgd dat ze doelmatig worden
- Longschade en ademhalingsproblemen door
Geïsoleerd gereedschap, persoonlijke bescher-
gereinigd, opgeslagen en gecontroleerd. Ver-
inademing van de boogproducten (giftige gas-
mingsmiddelen en overige beveiligingsmidde-
waarlozing van deze aspecten kan leiden tot
sen en gesmolten metaaldruppels);
len moeten worden gebruikt als er een kans op
onzuiverheden of bijvoorbeeld aantasting van
- Huidbeschadiging door verstuiving van
elektrocutie en/of kortsluiting aanwezig is. Als
de bescherming.
gesmolten metaaldruppels;
er twijfel bestaat over de deugdelijkheid van
Werknemers moeten de persoonlijke bescher-
- Geestelijke problemen (trauma’s);
geïsoleerd gereedschap, (persoonlijke)
mingsmiddelen onderhouden volgens de voor-
- Effecten van de drukgolven op de hersenen,
beschermingsmiddelen en controle- en beveili-
schriften van de leverancier en onvolkomenhe-
het zenuwstelsel en de longen;
gingsmiddelen, mogen ze niet worden gebruikt.
den (laten) repareren.
- Gehoorschade;
Het personeel moet geschikte kleding dragen
- Oogbeschadiging en (tijdelijke) blindheid.
die nauw op het lichaam aansluit.
5. Het rapporteren van de resultaten van de inspectie
4 Het veilig uitvoeren van de inspectiewerkzaamheden
Elektrocutie voorkomen
Nadat de uitvoering van de inspectie van de
Persoonlijke beschermingsmiddelen zoals isole-
elektrische installatie is voltooid zal ten slotte
De Arbowet (art. 3) geeft de strategie aan die
rende laarzen, handschoenen, overschoenen,
een rapport met de bevindingen moeten wor-
gevolgd moet worden bij het voorkomen, elimi-
oog- en gezichtsbescherming, hoofdbescher-
den opgesteld. Hierin kunnen zaken worden
neren of reduceren van risico‘s op de werkplek.
ming en geschikte beschermende kleding moe-
vermeld als de omvang van de inspectie,
Deze ‘arbeidshygiënische strategie’ omvat de
ten bijvoorbeeld elektrocutie voorkomen en de
welke delen al dan niet zijn geïnspecteerd en
volgende stappen:
gevolgen van verbranding beperken bij kortslui-
geconstateerde gebreken en/of afwijkingen.
- Risico’s bij de bron bestrijden;
ting. De middelen moeten waar noodzakelijk wor-
Indien tijdens de inspectie gebreken zijn
- Technische maatregelen treffen;
den gebruikt en van een keurmerk zijn voorzien.
geconstateerd waarbij er levens- en/of brandgevaar aanwezig is, zal direct actie moeten
- Organisatorische maatregelen treffen; - Opleidingen en veiligheidsinstructies;
Overige beveiligingsmiddelen
worden ondernomen zodat deze situatie niet
- Persoonlijke beschermingsmiddelen toepassen.
Onder overige beveiligingsmiddelen worden
blijft voortbestaan.
verstaan: De eerste stap van de arbeidshygiënische stra-
- Isolerende matten, werkplatforms, bordessen
*Nico Kluwen werkt als elektrotechnisch onder-
tegie is het risico bij de bron bestrijden. Het
en stellingen;
zoeker en gerechtelijk deskundige bij Nimirco.
wegnemen van de bron is voor het elektrisch
- Isolerende buigzame en starre afdekmateria-
Daarvoor was hij werkzaam bij European Fire
veiligheidsrisico echter slechts in specifieke
len;
Protection Consultants en Bureau Veritas. Klu-
situaties haalbaar. Bij het opsporen van storin-
- Geïsoleerde en isolerende gereedschappen;
wen is ook als expert verbonden aan Kennisbank
gen zal de elektrische installatie doorgaans
- Sloten, opschriften, waarschuwingsborden;
Installatie Journaal.
Installatie Journaal Augustus-September 2020
35
REGELGEVING Eisen - Proces - Kwaliteitsborging
Toepassing prefab meterkast makkelijker met NTA De prefab meterkast wint terrein. Het wordt makkelijker om de meterkast, na het leggen van de fundering en het storten van de ondervloer, als eerste te plaatsen. Hoofdrolspelers in het bouwproces hebben recentelijk hierover afspraken gemaakt in de NTA 8769. Tekst Ferdinand Pronk
In deze ‘Nederlandse technische afspraak’
vering regelmatig worden uitgesteld. Bij
NTA 8769 wordt bijgedragen aan meer duide-
staan eisen aan de meterkasten, het proces
‘meterkast vooruit’ gebeurt de aansluiting al in
lijkheid en transparantie ten aanzien van eisen
van de vooraanleg en de kwaliteitsborging
de eerste dagen, direct na het aanbrengen van
die gesteld worden aan de prefab meterkast,
gedurende het proces. Die afspraken zijn
de begane grondvloer.” De dag erna worden de
het proces van vooraanleg en de kwaliteitsbor-
gemaakt door een brede vertegenwoordiging
sleuven gegraven, vertelt Kock. “En dan wor-
van de bouwkolom. Nutsbedrijven zoals Allian-
den de mantelbuizen op de funderingsbalk
der, Enexis, mijnaansluiting, Stedin en Vitens
gefixeerd. Vervolgens wordt de kast aangeslo-
zaten aan tafel. Bij de leveranciers kom je par-
ten en gaat de sleuf weer dicht. Dat is een extra
tijen tegen als CEHEtech, Beutech, Eaton en
voordeel: bij de traditionele manier van werken
Hager. Bij de bouwbedrijven zijn partijen als
blijft de geul lang open en ga je altijd over loop-
Dura Vermeer, Van Wijnen en Koopmans verte-
planken de woning in. Riskant.“
De prefab-meterkast heeft het in zich om de standaard in de bouw te worden
ging gedurende dit proces. De aanleg van nutsvoorzieningen maakt onderdeel uit van het
genwoordigd.
Behoefte aan spelregels
gehele bouwproces. Door veranderende
Ruime praktijkervaring
Het nieuwe proces wijkt af van de gangbare
marktomstandigheden, maakbaarheidsvraag-
Marco Kock, projectleider bij Dura Vermeer,
bouwpraktijk, waardoor het aanvankelijk lastig
stukken en bouwmethoden, kan het nuttig zijn
was lid van de commissie. Vorig jaar vertelde
was om van nutsbedrijven medewerking te krij-
om nutsvoorzieningen al in een eerder stadium
hij in Installatie Journaal over ‘meterkast voor-
gen voor deze manier van werken. Bovendien
van het bouwproces te realiseren.’
uit’: de naam waaronder het bedrijf prefab kas-
stelden bedrijven verschillende eisen: “Netbe-
ten toepast. “We hebben ruime praktijkerva-
heerder Alliander stond er voor open om de
Reclame maken
ring”, zegt hij nu. “In het project TudorPark in
mogelijkheden te bekijken. Dat hebben we ver-
Kock is er blij mee: “Het is goed dat we het eens
Hoofddorp hebben we inmiddels 194 woningen
volgens gedaan met Bouwend Nederland en
zijn geworden met de vertegenwoordigers van
op deze manier gebouwd.”
Mijnaansluiting.nl. Als uitvloeisel daarvan ont-
de partijen die een rol spelen in het bouwpro-
Kock legde toen de essentie van de nieuwe
stond er behoefte om hier spelregels over op te
ces. De volgende stap is om de NTA bekend-
bouwwijze uit: “Nutsbedrijven maken hun aan-
schrijven. Op initiatief van Mijnaansluiting is
heid te geven, zodat die veel zal worden
sluitingen tot nu toe aan het eind van het bouw-
NEN gevraagd om met ons een NTA op te stel-
gebruikt. Ik ben daar optimistisch over, onder
proces, als de woning steigervrij is. Dat
len.”
andere omdat Mijnaansluiting.nl mede-initia-
moment is door onder andere weersinvloeden
Die NTA is op 25 juni 2020 opgeleverd. NEN for-
tiefnemer voor de NTA was.” Mijnaansluiting.nl
moeilijk te plannen en daardoor moet de ople-
muleert wat formeel: ‘Door middel van deze
stroomlijnt het aanvraagproces voor alle soor-
36
Installatie Journaal Augustus-September 2020
REGELGEVING
ten nutsvoorzieningen en is een initiatief van de netbeheerders. De prefab-meterkast heeft het in zich om de standaard in de bouw te worden, denkt Kock: “Ik merk veel enthousiasme bij collega’s. Intussen ontwikkelen wij door. Toen we in februari 2019 begonnen, plaatsen we direct het deďŹ nitieve kozijn in de kast, maar dat bleek toch te kwetsbaar. Bovendien lukte het niet goed om de deur permanent gesloten te houden. Met een andere kozijn/deurcombinatie is dat nu wel in orde. En zo blijven we zoeken naar verdere optimalisatie.â€? De samenwerking met de nutsbedrijven verloopt nu goed. “De discussie die we eerst met hen voerden over termijnen hebben we nu met de infra-aannemer: wanneer haal je de steiger weg?â€? De NTA 8769 ‘Aansluiting van prefab meterkasten in de ruwbouwfase’ sluit aan op NEN 2768 ‘Meterruimten en bijbehorende bouwkundige voorzieningen in woningen’ en op andere normen, zoals NEN 1010 ‘Elektrische installaties voor laagspanning’. De 26 pagina’s tellende NTA is voor 41 euro verkrijgbaar bij
Bij ‘meterkast vooruit’ gebeurt de aansluiting al in de eerste dagen.
NEN.
# ' #! # " ! #
% ! ! ! # $& "# ! "# # $! ! #
&&& "# # $! ! #
Installatie Journaal Augustus-September 2020
37
MARKT Veiligheidsinstallatie - Parkeergarage - Verdeelinrichtingen
‘Verdeelkast laadpunten schakelt bij brand direct uit’ De gemeente Rotterdam breidt het aantal laadpunten in parkeergarages uit. Binnen nu en vier jaar moet er capaciteit zijn voor het opladen van zo’n duizend elektrische auto’s. Voor de laadpunten wordt in veel gevallen het elektrisch vermogen gebruikt van ventilatie-installaties die in het geval van een calamiteit moeten zorgen voor rook- en warmteafvoer. Tekst Ingrid Rompa Beeld Jan van der Ploeg i.o.v. gemeente Rotterdam
“De ventilatie-installaties die bij calamiteiten
ten dat elektrisch vermogen te gebruiken voor de
spanning meer aanwezig is op de laadpunten en
moeten zorgen voor rook- en warmteafvoer, wor-
laadpunten. In geval van een calamiteit - bijvoor-
je de veiligheidsinstallaties meteen kunt gebrui-
den bijna nooit gebruikt”, vertelt projectleider
beeld een brand - wordt de verdeelkast van de
ken. Dit vraagt een wat grotere investering, maar
Stadsbeheer Willem de Winter. “Daarom is beslo-
laadpunten direct uitgeschakeld, zodat er geen
het houdt de zaak beheersbaar en overzichtelijk.”
Steeds meer Nederlandse steden willen hun oplaadmogelijkheden vergroten.
38
Installatie Journaal Augustus-September 2020
MARKT
Aparte verdeelinrichtingen
lijken een logische plek, maar in veel garages ont-
Voor de uitbreidingen van laadpunten worden
breekt de daarvoor benodigde amperage.
aparte verdeelinrichtingen toegepast, geschei-
Parking Centrum Oosterdok in Amsterdam
den van de rest van de installatie. “De verdeel-
groeide dankzij een installatietechnische
kasten van de laadpunten zijn gekoppeld aan
vondst uit tot Nederlands grootste oplaadgele-
de veiligheidsinstallaties zoals brandinstallatie-
genheid. Tientallen elektrische auto’s kunnen
systemen, ventilatiesystemen en noodstroom-
er tegelijk hun batterij opladen.
systemen”, licht De Winter toe.
In Rotterdam gaat het dit jaar in totaal om 125
Een van de redenen om dit op deze manier uit
laadpunten in verschillende parkeergarages.
te voeren is dat er meteen kan worden geblust
“Dat betekent ongeveer 250 plekken”, vertelt
wanneer een elektrisch voertuig in brand
De Winter. “Dat is vierduizend ampère, ver-
vliegt. “Zonder dat er gevaar is dat er nog span-
deeld over alle locaties. Dat is best veel, maar
ning staat op de laadpunten. En hiermee is een
je hebt ook heel veel elektrische energie nodig
deel van het gevaar weggenomen.”
om laadpunten op vol vermogen te laten draai-
Eigenlijk is het gewoon een kwestie van logisch
en.” Samen met Eneco wordt bekeken hoeveel
nadenken, weet De Winter. “Die laadpunten
vermogen beschikbaar is en hoe dat kan wor-
gebruiken heel veel elektrische energie, dus die
den verdeeld over de laadpunten.
moet je ergens vandaan halen. In veel grote,
In veel garages ontbreekt de benodigde amperage.
ondergrondse garages is een rook- en warmte-
Smart Charging
afvoerinstallatie of sprinkler toegepast om
“Het vermogen wordt via een smart charging
invulling te geven aan het Bouwbesluit. Heel
systeem over de laadpunten verdeeld”, licht De Winter toe. “Er wordt gemeten hoeveel de laad-
Want welke aanvullende maatregelen kun en
palen gebruiken en kunnen dat dan elektro-
moet je nemen om de situatie veiliger te
nisch terug regelen. We hebben bijvoorbeeld
maken? En hoe groot is de kans dat een elektri-
400 ampère beschikbaar voor twintig laadpun-
sche auto in brand vliegt? De Winter: “Belang-
ten, maar dat is te weinig voor twintig laadpun-
rijke vragen zijn hierbij ook: hoe kunnen we in
veel garages hebben een rook- en warmteaf-
ten op vol vermogen. Dan wordt het vermogen
geval van brand de verspreiding voorkomen en
voerinstallatie met zware ventilatoren nodig,
dus vervolgens verdeeld over de aangesloten
schade beperken? En hoe kunnen we de con-
die bijna nooit wordt gebruikt. Alleen bij een
auto’s. Als er minder auto’s aangesloten zijn
structie van het gebouw optimaal bescher-
calamiteit dus. En als de installatie wordt
dan gaat het laden per auto een stuk sneller.”
men? Hierbij gaan we ervan uit dat de garages
onderhouden. Voor deze installaties moet je
Begin dit jaar ontstonden grote zorgen en veel
al voldoen aan het Bouwbesluit 2012.”
wel heel veel elektrisch vermogen hebben.”
onduidelijkheid over de veiligheid van het laden
En dat kun je natuurlijk heel goed gebruiken voor
van elektrische auto’s in ondergrondse parkeer-
Brandpreventiecommissie
de laadpunten. De Winter: “We hebben dus geke-
garages en hoe je dat het beste kunt organise-
Het onderzoek in Rotterdam wordt gedaan
ken hoe we dit zo veilig mogelijk kunnen doen
ren. Risico’s werden door consumentenpro-
samen met de Brandpreventiecommissie, een
met de huidige regelgeving. Wij zijn techneuten.
gramma Kassa gerelateerd aan onverwachte
gezamenlijke commissie van Bouw- en woning-
We bedenken dingen en we voeren ze uit.”
storingen in de lithiumaccu van elektrische
toezicht en Veiligheidsregio Rotterdam, Rotter-
voertuigen.
dam Rijnmond. De brandweer is onderdeel van
Populair
Het gevolg is dat de uitrol van laadpunten voor
de VRR.
Nu de elektrische auto steeds populairder wordt,
elektrische auto’s in ondergrondse parkeer-
De Winter: “We hebben altijd heel nauw contact
willen steeds meer Nederlandse steden hun
plaatsen van Verenigingen van Eigenaren (VvE)
met de brandweer. In de rapportage die we krij-
oplaadmogelijkheden vergroten. Parkeergarages
tot stilstand is gekomen. Brandweer Nederland
gen zullen aanbevelingen staan om het veilig te
stelt maatregelen voor om het risico op brand
krijgen. Dat gaan we dan vervolgens met de
en de gevolgen daarvan te verminderen.
Brand Preventie Commissie en IFV (het insti-
Samen met Eneco wordt bekeken hoeveel vermogen beschikbaar is
TIPS/AANDACHTSPUNTEN
tuut fysieke veiligheid) bespreken.”
Twee tips voor installateurs die laadpunten in parkeergarages gaan installeren:
Onderzoek naar de risico’s
En dat kan per soort parkeergarage verschillen.
- Let goed op het beschikbare vermogen als er
Dit feit heeft ook gevolgen voor gemeenten,
“Wanneer er woningen of winkels boven zijn
laadpunten worden geplaatst. Onderschat niet
vertelt De Winter: “De gemeente Rotterdam
gevestigd, is het een heel andere situatie dan
wat de laadpalen aan vermogen gebruiken.
heeft nu opdracht gegeven voor een onderzoek
dat de parkeergarage zich op een verlaten plek
- Maak voor de oplaadpunten een aparte verdeel-
naar de risico’s van elektrische voertuigen in de
bevindt. Daar moet je wel rekening mee hou-
kast die wordt uitgeschakeld in geval van calami-
diverse type parkeergarages - ondergronds,
den.” Het onderzoek loopt nu, na de zomerva-
teiten zoals brand, netuitval (noodstroomaggre-
bovengronds, onder winkels, onder woningen
kantie wordt het rapport verwacht. De Winter”,
gaat) en CO-/LPG-detectie alarm.
- om hiervoor eventueel maatwerk voor de vei-
“dus inhoudelijk kan ik er nog niets over zeg-
ligheid te kunnen leveren.”
gen.”
Installatie Journaal Augustus-September 2020
39
'( *(')+ %, * -) . & '& )! &! %* ')'& )#*#* % &! ) +#$ &"', +
! $ !
# " ! "
TECHNIEK EMC - TT-stelsel - TN-stelsel
Complexiteit neemt toe bij het aanleggen van aardingssystemen Aarding is een van de belangrijkste beschermingsmaatregelen in elektrische installaties. Toch zijn er in de praktijk misvattingen rond aarding. Sjef Cobben, hoofdredacteur van Kennisbank Installatie Journaal en hoogleraar aan de TU Eindhoven legt uit. Tekst Evi Husson
Er zijn volgens Sjef Cobben drie functionalitei-
van buitenaf wanneer ze niet elektromagnetisch
altijd als uitgangspunt nemen, is geen oplos-
ten waarin aarding een belangrijke rol speelt:
compatibel zijn. Een goed aardingssysteem kan
sing. “Iedere installatie is uniek waardoor
1 veiligheid of bescherming tegen elektrische
een systeem EMC maken en storingen voorko-
steeds opnieuw moet worden nagegaan wat
schokken en beveiliging van apparatuur;
men. In de praktijk blijkt dat aardingssystemen
wanneer van toepassing moet zijn.” Dit geldt
2 elektromagnetische compatibiliteit (EMC)
vaak worden ontworpen zonder rekening te hou-
ook voor bliksembeveiliging. “Sommige instal-
zodat installaties in normaal bedrijf goed blij-
den met de EMC-problematiek.”
laties hebben geen bliksembeveiliging waar-
ven functioneren; en
De EMC-richtlijnen stellen doorgaans andere
door de NEN 62305 hier als uitgangspunt
3 bliksembeveiliging.
eisen dan de NEN 1010, maar deze richtlijnen
nemen, geen zin heeft.”
Cobben: “Er zijn met andere woorden drie functionaliteiten met drie normen (respectievelijk NEN 1010, EMC-richtlijnen en NEN 62305) die ieder vragen om een goed aardingssysteem. Maar uiteindelijk is er slechts één aardingssysteem in de installatie. Informatie over waaraan een aardingssysteem moet voldoen is dus op meerdere plekken te vinden en is niet altijd eenduidig. De complexiteit van het aanleggen van aardingssystemen neemt daardoor toe, waardoor fouten kunnen ontstaan.”
Richtlijnen en normen Doorgaans zijn installateurs goed bekend met aarden volgens de NEN 1010, maar de EMCrichtlijnen zijn minder bekend. Cobben: “Elektrische apparaten of systemen kunnen storingen veroorzaken of onderhevig zijn aan storingen
Installatie Journaal Augustus-September 2020
41
TECHNIEK
L1 L2 L3 N PE
R B , bedrijfsaarde Een schematische weergave van een TN-stelsel.
L1 L2 L3 N
RA
Een schematische weergave van een TT-stelsel.
Bron: NPR 5310
Leidingen en doorsnedes
meters aan de orde, die men kan nalezen in de
gezien hij geen aarde meer hoeft te slaan.”
Een tweede aandachtspunt is het hanteren van
NEN 1010. Zolang je het juiste type weet, is het
De omgekeerde situatie is lastiger. “Mocht je
juiste benamingen. “In een installatie worden
eenvoudig te bepalen wat de vereiste minimale
veronderstellen dat je een TN-stelsel hebt,
verschillende leidingen toegepast, denk aan
doorsnede is.”
maar je krijgt te maken met een TT-stelsel, dan moet je achteraf nog allerlei voorzieningen tref-
beschermende potentiaalvereffeningsleidingen, PE-geleiders, lokale potentiaalvereffeningslei-
TT versus TN-stelsel
fen wat gelijk staat aan extra tijd en kosten.
dingen,...”
Wellicht een open deur, maar het is bij een instal-
Doe je dit niet en sluit je een installatie aan als-
Het type leiding heeft consequenties voor de
latie belangrijk om vooraf, bij het ontwerp te
of het een TN-installatie is terwijl er sprake is
doorsnede. “Voor het ene type worden andere
weten of er sprake is van een TT -dan wel een TN-
van een TT-stelsel dan kan dit leiden tot
minimale doorsnedes gesteld dan voor andere.
stelsel. “Bij een TT-stelsel is een punt van de voe-
gevaarlijke situaties. Gelukkig komt dit in de
Daarom is het belangrijk de benamingen en
dingsbron rechtstreeks met de aarde verbonden
praktijk niet veel voor. Vooraf even nagaan met
functies niet door elkaar te halen. Daar worden
terwijl de installatie of het metalen gestel een
welk stelsel je te maken hebt, kan installateurs
nog wel eens fouten tegen gemaakt.”
eigen aardingsvoorziening heeft. De metalen
veel kopzorgen achteraf besparen.”
Cobben geeft een overzicht: “De beschermen-
delen van de installatie zijn verbonden met een
de potentiaalvereffeningsleiding is de verbin-
aardelektrode die elektrisch onafhankelijk is van
Consequenties aardingssysteem
ding van de hoofdaardrail met de metalen
de aardelektroden van de voedingsbron.”
Installateurs beseffen doorgaans goed dat vei-
delen in de installatie. De beschermingsleiding
In een TN-stelsel is er een directe verbinding
ligheid van groot belang is. Echter, wanneer
oftewel de PE-geleider is de verbinding vanuit
tussen een punt van de voedingsbron en de
een andere beveiliging wordt toegepast of er
de verdeelinrichting naar een toestel dat aar-
aarde, vertelt Cobben. “De metalen delen van
vindt een uitbreiding plaats, kan dit ook conse-
ding nodig heeft. De lokale potentiaalvereffe-
de installatie zijn met beschermingsleidingen
quenties hebben voor het aardingssysteem.
ningsleiding is de verbinding van het lokale
met dit geaarde punt van de voedingsbron ver-
Dat wordt nog weleens over het hoofd gezien.
aardblok - bijvoorbeeld in de badkamer - naar
bonden. Bij een fout loopt de aardfoutstroom
Cobben geeft een voorbeeld. “De inschakel-
de radiator. Er zijn voor ieder type andere dia-
alleen via de leidingen.”
stroom van een startende motor zorgt ervoor
Of sprake is van een TT- dan wel een TN-stelsel
dat een automaat met een B-karakteristiek vrij
KENNISMIDDAG OVER AARDING
heeft een grote impact op de installatie. “Wat wel
snel uitschakelt. Om dit te voorkomen kan
22 september houdt Installatie Journaal een on-
eens mis gaat is dat een installatie wordt ontwor-
ervoor worden gekozen een ander type auto-
line kennismiddag over aarding. Sjef Cobben is
pen voor een TT-stelsel terwijl achteraf blijkt dat
maat met bijvoorbeeld C-karakteristiek te plaat-
dagvoorzitter en spreker.
er een TN-stelsel aanwezig is. Is dit het geval, dan
sen. Dit type schakelt niet zo snel uit op de
heeft de installateur in principe minder werk aan-
inschakelstroom. Maar het verwisselen van een
42
Installatie Journaal Augustus-September 2020
TECHNIEK
automaat met een B-karakteristiek door een
aan deze randvoorwaarden, dan zul je als
staan.� Aardlekschakelaars kunnen een oplos-
met C-karakteristiek is niet zonder meer moge-
installateur moeten corrigeren om toch een
sing zijn wanneer leidingen niet kunnen worden
lijk. Ook de aarding zal moeten worden aange-
veilige installatie te kunnen realiseren.�
ingekort. “Als je een aardlekschakelaar toepast,
past om te kunnen garanderen dat de installatie
Cobben legt uit welke uitgangspunten de NEN
bijvoorbeeld van 30mA, is de lengte van de lei-
wel uitschakelt zodra er een aardfout is.�
1010 in de tabellen veronderstelt. “Een eerste
dingen niet langer een cruciale factor voor het
Hetzelfde geldt bij uitbreidingen. “Wanneer een
uitgangspunt is de toegepaste beveiliging. Per
realiseren van een veilige installatie. Belangrijk
installatie wordt uitgebreid, zonder na te gaan of
type - smeltpatroon; automaat met B-, C-, D-,‌
is dan wel dat in de praktijk ook effectief een
de aarding nog klopt aangezien de aarding van de
uitschakelkarakteristiek of vermogensschake-
aardschakelaar is geplaatst. Zit er geen, dan
bestaande installatie nog aanwezig is, kan dit lei-
laar - zal een andere tabel moeten worden
gaat het natuurlijk mogelijk fout.�
den tot een onveilige situatie.� Mocht een aanpas-
gebruikt. Een tweede uitgangspunt is dat de
Ook moet nog steeds een goede beveiliging
sing van het aardingssysteem niet mogelijk zijn,
fase- en beschermingsgeleider (PE) eenzelfde
tegen kortsluitstromen worden gerealiseerd,
dan kan aardlekbeveiliging een oplossing zijn.
doorsnede hebben. Is de beschermingsgelei-
wat een bepaalde maximale leidinglengte ver-
der echter dunner dan de fasegeleider, dan
eist.
Lengte leidingen
mag de lengte nog maar met een factor twee-
De lengte van leidingen speelt eveneens een
derde worden gebruikt.�
Meten en controleren
belangrijke rol bij aarding. Wanneer leidingen te
Tot slot gaat de NEN 1010 ervan uit dat aan het
Om fouten te voorkomen, is het noodzakelijk om
lang zijn, leidt dit tot teveel weerstand in het
begin van de leiding nog tachtig procent van de
de functionaliteit van het systeem bij oplevering,
circuit. De stroom wordt te laag waardoor de
spanning over is als er een fasefout plaatsvindt.
maar ook bij uitbreiding of renovatie altijd te con-
beveiliging misschien niet op tijd uitschakelt.
“Is er bijvoorbeeld nog maar vijftig procent van
troleren om na te gaan of het aardingssysteem
Cobben: “In de NEN 1010 is in tabellen aange-
de spanning over, dan zul je de leiding met een
nog geschikt is.
geven wat de maximale lengte van de leidingen
factor 5/8 moeten inkorten. In de praktijk komt
De meest gangbare manier om te controleren is
zou mogen zijn. Wat wel eens wordt vergeten,
het regelmatig voor dat installateurs de lengtes
het meten van circuitweerstanden. “Dat hoeft
is dat deze tabellen gekoppeld zijn aan bepaal-
uit de tabellen overnemen zonder na te denken
niet ingewikkeld te zijn, maar het is aan te bevelen
de randvoorwaarden. Voldoet de installatie niet
over de randvoorwaarden, waardoor fouten ont-
alles even na te lopen.�
hogere capaciteit*
Gepatenteerde I-proďŹ lering
Gesloten kraag voor meer stevigheid
Sterk concept door overlap en doordruk bodem
Geperforeerde bodemplaat zorgt voor ventilatie van de kabels
Omgerolde boord zorgt voor extra veiligheid
T R AY C O ÂŽ - VA N C O U L S T E R W E G 2 A - W W W.T R AY C O . N L * in vgl. tot marktalternatieven
2 9 5 2 C B A L B L A S S E R D A M - T. + 3 1 ( 0 ) 7 8 6 8 1 1 5 1 6
scan me, please! Installatie Journaal Augustus-September 2020
43
"
" " " "
" " " "
TECHNIEK Oplaadpunt - Foutstroombeveiliging - Wisselstroom
Beveiligen autolaadpunten met een Type B aardlekschakelaar Bij het beveiligen van een laadpunt voor elektrische auto’s zijn twee opties toegestaan. Welk aspect geeft de doorslag? Tekst Joost Melten
Voor de elektrische beveiliging van een auto-
sche installatie niet meer hoeft te controleren
maken met de bedrijfszekerheid van het betref-
oplaadpunt adviseert Dennis Rutten altijd een
op voorliggende aardlekschakelaars van Type
fende laadpunt. Bij iedere auto kunnen in de ‘on
aardlekschakelaar Type B. Rutten is system &
A. En dat bespaart tijd en geld. Waarom dan
board charger’ namelijk kleine lekstromen
architect designer bij Schneider Electric. Hij
toch kiezen voor de beveiliging met een - iets
lopen. Vooral bij oudere auto’s zijn deze fout-
baseert zijn advies op dezelfde internationale
duurdere - Type B aardlekschakelaar?
stromen regelmatig groot genoeg om de 6mA beveiliging te laten aanspreken, waarna het
normen als Sjaak Hissink*, projectmanager elektromobiliteit bij Hateha. Maar díe kiest
Bedrijfszekerheid
laadproces stopt. Daar heb je met een Type B
meestal voor de speciale EV-aardlekschake-
“Ik vind dat Hateha met die speciale EV-aard-
aardlekschakelaar geen last van. Dat geeft voor
laar, waarin EV staat voor Electric Vehicle.
lekschakelaar van Doepke mooi inspeelt op die
mij de doorslag.”
Het is een Type A aardlekschakelaar gecombi-
grens van maximaal 6 mA gelijkstroomfouten
neerd met een geïntegreerde, aanvullende
uit de normen IEC 61851 en IEC 62955”, zegt
* ‘De elektrische beveiliging van een laadpunt
foutstroombeveiliging voor gelijkstroom van 6
Rutten. “Dat ik zelf voor de beveiliging van een
vraagt speciale aandacht’, Installatie Journaal
mA en groter. In beide opties voldoen de aard-
laadpunt altijd een Type B aanraad, heeft te
juni-juli 2020, p. 26
lekschakelaars ook aan de eis dat voor wisselstroom en pulserende gelijkstroom hun aanspreekwaarde op 30 mA ligt.
Voorliggende aardlekschakelaar Rutten: “Hissink geeft terecht aan dat je bij het met een Type B beveiligen van een laadpunt de betreffende gebouwinstallatie zal moeten controleren op voorliggende aardlekschakelaars van Type A, aangezien die kunnen blinderen bij gelijkstroomfouten van 6 mA of groter. En dat je - als je stroomopwaarts inderdaad een Type A aantreft - die dan moet vervangen door een Type B. Alleen heb ik daarbij de kanttekening dat er meestal geen voorliggende aardlekschakelaar is. En in dat geval hoef je ook niets te vervangen.”
Tijd en geld Hissink benadrukte dat het beveiligen van een laadpunt met een EV-aardlekschakelaar juist als voordeel heeft dat je de bestaande elektri-
Installatie Journaal Augustus-September 2020
45
PRODUCTBERICHTEN
Bewegingsmelder EATON presenteert de xComfort universele bewegingsmelder. Deze melder activeert vooraf ingestelde verlichtings- en verwarmingsfuncties wanneer beweging wordt gedetecteerd. Door gebruik te maken van bewegingsdetectie heeft de bewegingsmelder een energiebesparende functie. Zo kan beweging worden gebruikt om de verwarming naar de economy-stand te laten schakelen op basis van de aan- of afwezigheid van personen in een ruimte. Verlichting kan op dezelfde manier worden geautomatiseerd. Voor de installatie is geen speciaal gereedschap vereist. Er zijn verschillende montagemogelijkheden: inbouw in een inbouwdoos in het plafond, opbouwmontage door middel van schroeven/lijmen en inbouw in een muurinbouwdoos in combinatie met een standaard 55x55 mm afdekraam en afdekplaat. EATON www.eaton.com
Krachtopnemers
Jaloezieën en licht
De C9C en U9C krachtsensoren van HBM zijn uitgerust met een permanent verbonden inline
Het intelligente Systeem 3000 van GIRA is
meetversterker. Dit concept maakt het gemakkelijker om een meetketen op te zetten. Het solde-
vernieuwd. Dit systeem omvat de besturing
ren of aansluiten van contacten is niet meer nodig en er hoeft bovendien geen meetversterker
van licht, jaloezie en verwarming. Het sys-
geconfigureerd te worden. De meetrange van de krachtopnemers varieert van 50N tot 50kN. Er
teem herkent automatisch of deze op een
zijn twee versies leverbaar: met een output van 4 tot 20mA of met een output van 0 tot 10V. De
jaloezie of licht basiseenheid zijn geplaatst
sensor en de meetversterker zijn als een complete meetketen gekalibreerd.
en passen overeenkomstig hun functionali-
HBM www.hbm.com
teit aan. Naast de handmatige of automatische besturing van functies maakt Bluetooth de programmering en bediening via de Gira App mogelijk. Het systeem 3000 heeft twee nieuwe universele dimmers die meedenken en zich automatisch aanpassen. Door gebruik te maken van eenzelfde systeemopzetstukken voor zowel licht als jaloezie basiselementen is het totaal aantal systeemcomponenten verminderd. GIRA www.gira.nl
Zomerse werksneaker De REDBRICK Motion Spark is een lichtgewicht werksneaker. De schoen is voorzien van een slipon sock waardoor hij perfect aansluit om je voet. Bijkomend voordeel is dat vuil minder makkelijk de schoen binnendringt. De sportieve werkschoen valt binnen veiligheidsklasse S3. De werksneaker is minimaal zestig minuten waterafstotend. Naast een aluminium beschermneus en een kevlar tussenzool hebben de schoenen slip- en slijtvaste zolen van rubber. De werksneakers hebben uitneembare inlegzolen en dankzij de mesh-voering zitten ze als gegoten. Het bovendeel is gemaakt van flexibel en slijtvast microfiber. REDBRICK www.redbrick.eu
Schakelapparatuur SIEMENS heeft de portfolio, gasgeïsoleerde schakelinstallaties (GIS) uitgebreid tot 24 kilovolt (kV) met de nieuwe fluorgasvrije middenspanningsschakelinstallatie type NXPLUS C 24. Het gebruik van Clean Air, een natuurlijk isolatiemedium, in combinatie met beproefde vacuümschakeltechnologie maakt het gebruik van gasmengsels op basis van fluor (F-gassen) overbodig, waardoor klimaatneutrale energiedistributie mogelijk is. In de NXPLUS C 24 schakelt en dooft een vacuümbuis de vlamboog, terwijl Clean Air de isolatie verzorgt voor de stroomvoerende geleiders in de hermetisch afgesloten behuizing van de schakelinstallatie. De C 24 is de derde middenspanningsschakelinstallatie uit het Blue GIS-portfolio en de eerste met een nominale spanning tot 24 kV. SIEMENS NEDERLAND www.siemens.com
46
Installatie Journaal Augustus-September 2020
PRODUCTBERICHTEN
Vervanging tl-armaturen Vanaf 1 juli 2020 is het vervangen van tl-vluchtrouteaanduiding verplicht. Met de renovatiekit van HERTEK kunnen kosten worden bespaard en montagetijden verkort bij het vervangen van tl-armaturen voor energiezuinige ledverlichting. De renovatiekit heeft een maximale draagkracht van 1 kilogram en is beschikbaar in drie verschillende gatmaten Ø 20 (HNA001), Ø 76 (HNA002) en Ø 105 (HNA003). Met de universele renovatiekit is het niet meer noodzakelijk om de plafondplaten te vervangen. Dankzij de handige montagehulp is de renovatiekit zonder hulpmiddelen in één beweging in het bestaande gat van de plafondplaat te plaatsen. HERTEK www.hertek.nl
Voedingen TDK-LAMBDA introduceert de i7C serie van 8 A/300 W niet-geïsoleerde DC-DC omzetters in het industriestandaard 1/16 brickformaat. De uitgangsspanning van deze step-up en step-down omzetters is instelbaar tussen 9,6 V en 48 V. De omzetters hebben een breed ingangsspanningsbereik van 9 V tot 53 V. Ze kunnen naadloos overgaan van buck-modus naar boost-modus. De i7C 8A serie kan worden gebruikt om extra hoge-vermogen uitgangen te realiseren uit een 12 V, 24 V, 36 V of 48 V DC-voeding. Bij kleine belastingen zorgt de regeling van de i7C voor een significant lager
1,5 meter-armatuur
stroomverbruik. Er zijn drie uitvoeringen
De pictogramarmatuur met 1,5 meter-aanduiding van EATON is ontwikkeld om de veiligheid in
beschikbaar.
openbare ruimten te vergroten. Het CrystalWay Social Distancing armatuur heeft een hoge licht-
TDK-LAMBDA www.emea.lambda.tdk.com
sterkte voor optimale zichtbaarheid. De armatuur wordt geleverd met 3x2 pictogrammen voor een, anderhalf en twee meter afstand en is geschikt voor muurmontage met enkelzijdig pictogram, of voor plafondmontage met dubbelzijdig pictogram. Dit speciale armatuur is géén noodverlichting, maar een normaal verlichtingsarmatuur dat aangesloten kan worden op 230V. De winst over dit specifieke 1,5 meter-armatuur wordt in 2020 volledig gedoneerd aan (lokale) goede doelen en instanties die zich bezighouden met COVID-19. EATON www.eaton.com
Gateway HMS Networks introduceert een nieuwe Intesis Modbus RTU to KNX gateway. Deze maakt eenvoudige en snelle integratie van Modbus RTU slaves in KNX mogelijk. De Modbus is volledig configureerbaar met de standaard ETS tool en
De grootste e database van fysieke toegangs scontrole-apparatuur met technische beschrijv vingen en projectfoto’s, vindt u op:
www.methon.nl
richt zich op kleinschalige ruimtesturingstoepassingen met maximaal honderd datapunten. De gateway is met een compacte vormfactor eenvoudig te installeren en beschikt over Modbus RTU masterfunctionaliteit. Met afzonderlijke interfaces voor respectievelijk KNX TP en seriële Modbus RTU (RS485), maakt hij bidirectionele databewaking en -sturing van de geïntegreerde data mogelijk. De voeding wordt geleverd door de KNX bus.
toegangscontrolesystemen en entree ebeveiliging voor voertuigen en voetgang gers levering - installatie - servicce
HMS NETWORKS www.intesis.com
Installatie Journaal Augustus-September 2020
47
Samen met het Longfonds voorop in de strijd tegen corona
Door het coronavirus realiseren we ons opeens hoe kwetsbaar onze longen zijn. Maar voor 1,2 miljoen Nederlanders met een chronische longziekte is die kwetsbaarheid al langer de dagelijkse realiteit. Het Longfonds zet zich al 60 jaar in om longziekten te voorkomen en te genezen. We zijn in Europa de grootste private ďŹ nancier van longonderzoek. Onze strijd voor gezonde lucht en gezonde longen wordt mogelijk gemaakt door duizenden particuliere gevers, vrijwilligers en maatschappelijke partners, waaronder ons gewaardeerde netwerk van bedrijfsvrienden. De laatste jaren heeft het Longfonds gebouwd aan een sterk netwerk van bedrijven waarmee we samen werken aan onze maatschappelijke doelen. Corona heeft ons voor een nieuwe uitdaging gesteld. Dit kunnen we niet alleen. Sluit u ook bij ons aan? Juist nu is de steun van uw bedrijf hard nodig.
Benieuwd welke bijdrage uw bedrijf kan leveren aan de strijd tegen corona en andere longziekten?
Word bedrijfsvriend! Wilt u met uw bedrijf een bijdrage leveren aan de strijd tegen corona en andere longziekten? Word dan bedrijfsvriend, dat kan vanaf ₏ 200,per maand. Kijk voor meer informatie op longfonds.nl/bedrijfsvrienden of mail naar bedrijven@longfonds.nl.
PRODUCTBERICHTEN
Lichtschermen De lichtschermen PSENopt II van PILZ hebben nieuwe features gekregen. Zo zijn de lichtschermen niet alleen verkrijgbaar voor vinger- en handbescherming, maar ook als lichaamsbeschermingsvarianten. Daarnaast zorgen de verbeterde spiegelzuilen voor een meervoudige beveiliging van gevaarlijke plaatsen. De lichtschermen zijn geschikt voor applicaties met de hoogste veiligheidscategorie PL e. Dankzij de schokbestendigheid is de PSENopt II zeer robuust en bestand tegen schokken, trillingen en botsingen. De lichtschermen beveiligen de gevaarlijke zones door middel van een onzichtbaar beveiligingsveld van infraroodstralen. Bij een onderbroken infraroodlichtstraal wordt onmiddellijk een veilig uitschakelcommando gegeven. PILZ www.pilz.nl
Universele Drukknop
Straatkasten
Met de Serie 56 biedt EAO BENELUX een druk-
PUTKAST TECHNIEK introduceert een nieuw
knop die wereldwijd in vele applicaties wordt
programma kunststof straatkasten. Deze
gebruikt. De universele schakelaar uit de Serie 56
worden gebruikt als buiten behuizing om
is duidelijk zichtbaar dankzij de ledverlichting, het
elektravoorzieningen in onder te brengen.
grote bedieningsoppervlak, de ruime kleurkeuze
Het gaat hierbij om elektriciteitsvoedingen,
voor het frontraam en de lasergegraveerde sym-
verdeelinrichtingen, voedingskasten, regel-
bolen. De drukknop heeft een groot bedienings-
techniek, besturingen, telecom en cai. Dank-
oppervlak en een geringe inbouwdiepte (27 mm incl. M8x1 standaard connector). De gebruiker
zij drie verschillende modellen is er altijd wel
krijgt bij het indrukken van de drukknop feedback door de hoorbare en voelbare klik. De knop
een passende kast voorhanden. Het is nu
heeft een duidelijk zichtbare rode led naast de groene verlichting. De drukknop is plug & play te
ook mogelijk om de kast aangeleverd te krij-
installeren.
gen als zelfbouwpakket. Dit levert een forse
EAO BENELUX www.eao.com
kostenbesparing op. Hierdoor kunnen de kasten tegen een zeer scherpe prijs worden aangeboden. De kasten worden in een com-
Buitenverlichting
pleet pakket geleverd inclusief het juiste
De nieuwe generatie Floodlight Gen3 armaturen van LED-
montagebord en passende fundatie. Hier-
VANCE hebben vermogens van 10 tot en met 50 watt. De
mee worden fouten vermeden.
armaturen hebben een homogene lichtverdeling, een
PUTKAST TECHNIEK www.putkast-techniek.nl
getemperde glazen afdekking ter vermindering van verblinding en een geoptimaliseerd gewicht en ontwerp. De armaturen hebben een verbeterde efficiĂŤntie tot 125 lm/W. Ze zijn beschermd tegen waterstralen (IP65) en hebben een schokbestendigheid van IK07. De Performance Class armaturen zijn nu ook ENEC gekeurd en hebben een levensduur tot 55.000 uur (L80/ B10). Ze zijn beschikbaar in de vermogens 10, 20, 30 en 50 watt met een zwarte of witte behuizing. Alle versies zijn verkrijgbaar in 3.000K, 4.000K en 6.500K. LEDVANCE www.benelux.ledvance.com
Netvoedingen De nieuwe voedingen van de serie Pro 2 van WAGO zijn verkrijgbaar in zes uitvoeringen. Ze hebben een vermogensbereik van 120 tot 960 watt. De voedingen hebben een rendement tot 96 procent en kunnen via opklikbare communicatiemodules eenvoudig op een veldbus worden aangesloten. Via de geĂŻntegreerde interface worden de voedingen nauwkeurig ingesteld op de eisen van de applicatie. Dankzij de monitoringfuncties kunnen de actuele gegevens van de voeding te allen tijde worden bekeken. Storingen worden bovendien duidelijk gesignaleerd en maken een onderbrekingsvrije bewaking van de applicaties mogelijk. De gebruikers kunnen kiezen via welke interface de Pro 2 aangesloten dient te worden. WAGO www.wago.com
Installatie Journaal Augustus-September 2020
49
COLOFON & SERVICE
Jaargang 39, nummer 08-09, Augustus-September 2020 Verschijnt 8x per jaar www.installatiejournaal.nl Redactie Pr. Margrietlaan 3 2404 HA Alphen aan den Rijn installatiejournaal@vakmedianet.nl
Adverteerdersindex ABB
p. 14 en p. 34
LAP atelier/Stichting Fier
p. 18
Leids Universitair Fonds
p. 20 p. 47
Alklima
omslag 2
Marjolein Eilander (marjoleineilander@vakmedianet.nl) Maarten Legius (maartenlegius@vakmedianet.nl) Tieneke Wilms (tienekewilms@vakmedianet.nl) Gerard Vos (gerardvos@vakmedianet.nl)
Attema
p. 31
Methon
Longfonds
p. 48
Osram
Medewerkers Edo Beerda, Sjef Cobben, Marion de Graaff, Evi Husson, Nico Kluwen, Joost Melten, Hidde Middelweerd, Richard Mooi, Ferdinand Pronk.
Gira
p. 23
Rode Kruis
p. 44
Trayco
p. 43
Uitgever Vakmedianet, Johan Schot (johanschot@vakmedianet.nl) www.vakmedianet.nl
Hateha
p. 10
Hemmink
p. 27
Bijsluiter
IT4Kids
p. 40
Fiat Group Automobiles Neth.
Algemeen hoofdredacteur Maarten Legius (maartenlegius@vakmedianet.nl) T: 088 - 5840772 Vormgeving colorscan bv, www.colorscan.nl
Hager Electro
omslag 4
Klemko Techniek
omslag 3
p. 3
Advertentie-exploitatie Basis ontwerp Motif Concept & Design, Naarden Abonnementen en administratie Jaarabonnement binnenland: € 227,Digitaal abonnement: € 99,Alle prijzen exclusief 6% btw. Prijswijzigingen voorbehouden. Abonnementen kunnen worden opgegeven bij Vakmedianet Klantenservice, postbus 448, 2400 AK Alphen aan den Rijn o.v.v. “Tijdschrift INSTALLATIE JOURNAAL”. Telefoon 088-5840888, klantenservice@vakmedianet.nl Een abonnement kan op ieder gewenst tijdstip ingaan en geldt tot wederopzegging, tenzij anders overeengekomen. De minimumlooptijd van een abonnement is één jaar. Partijen kunnen ieder schriftelijk opzeggen tegen het einde van de abonnementsperiode, met inachtneming van een opzegtermijn van twee maanden. Vanwege de aard van de uitgave, gaat Vakmedianet uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u van informatie te voorzien over Vakmedianet en zorgvuldig geselecteerde andere bedrijven. Als u geen prijs stelt op deze informatie, kunt u dit schriftelijk melden bij Vakmedianet, postbus 448, 2400 AK Alphen aan den Rijn. Voor informatie over onze leveringsvoorwaarden kunt u terecht op www.vakmedianet.nl.
Account manager Gejo Flierman: 06-53227316 e-mail: gejoflierman@vakmedianet.nl
IN DE KOMENDE NUMMERS
Druk Wilco BV, Zutphen ISSN 1385-3112 © 2020 Vakmedianet, Alphen aan den Rijn
Alle rechten voorbehouden. Behoudens de door de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De bij toepassing van art. 16b en 17 Auteurswet wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens fotokopiëren, dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 10. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet dient men zich te wenden tot de Stichting PRO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 09. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de afwezigheid van eventuele (druk)fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.
Maand: Oktober Redactiesluiting: 14 september
Maand: November Redactiesluiting: 12 oktober Maand: December Redactiesluiting: 9 november
Suggesties, ideeën? Mail naar marjoleineilander@vakmedianet.nl
50
Installatie Journaal Augustus-September 2020
www.osram-benelux.com
Light is protecting AirZing™ UV-C light purifier — Genereert 253,7 nm UV-licht, ideaal voor zeer effectieve desinfectie en zuivering — Bewezen technologie; vernietigt tot 99,9% van de micro-organismen — Speciaal ontworpen OSRAM voorschakelapparaten om de prestaties van OSRAM HNS UV-C-lampen te optimaliseren — Uitgerust met IR-sensor welke het systeem uitschakelt zodra mensen worden gedetecteerd die de UV-werkruimte binnenkomen — 30 seconden vertraagde start om de operationele veiligheid te verbeteren — Ozonvrije emissies — 360 graden dekkingsgebied — Verkrijgbaar via uw elektrotechnische groothandel
Light is OSRAM
Snelle installatie, eenvoudige configuratie.
Easy met Domovea Het intelligente gebouwautomatiseringssysteem Slim. Veilig. Toekomstbestendig. Domovea vormt het hart van een slimme woning of slim gebouw. Van smart speaker tot slimme raambekleding: je stuurt alles vanuit één systeem aan. Installeren? Dat doe je in slechts enkele stappen. Met de Easy-methode en de Hager Pilot-app heb je Domovea snel en intuïtief geïnstalleerd en eenvoudig geprogrammeerd. Een intelligent huis of gebouw realiseren? Easy. Meer weten? Ontdek de details van Easy en Domovea: hager.nl/domovea