Issuu

NUMMER 4 DECEMBER 2024

RENOVATIE HERMAN GORTERCOMPLEX DE NIEUWE HUB VAN ASML IN DEN BOSCH PARIS-PROOF HUISVESTEN BIJ ROYAL HASKONINGDHV

Thema:

Huisvesting

DE MEERWAARDE VAN EEN STRATEGISCH HUISVESTINGSPLAN JOOST MORS, MANAGER HUMAN FM PRORAIL

VERHUUROPLOSSINGEN VOOR TIJDELIJKE KLIMAATPROBLEMEN Verhuur van gespecialiseerde HVAC-apparatuur 0800 55 46 273 carrier.nl/verhuur

COLUMN

SPOOKVLOEREN EN NAVELSTAREN

et de donkere dagen voor Kerst voor de deur is het een mooi moment om terug te blikken op het afgelopen jaar. Een jaar met – als het om Facto gaat – mooie interviews en artikelen over ontwikkelingen in het vak en in september het geslaagde Facto Congres met maar liefst 360 FM-vakgenoten die deelnamen aan

sessies van doorgewinterde FM’ers over onder meer de doorontwikkeling van de werkomgeving. Als ik aan 2024 terugdenk, schieten er verder twee woorden door mijn hoofd. Allereerst: navelstaren. Het werd gebruikt door hoofd Facilitair Bedrijf Arjen van ’t Klooster van MN in het interview over de rol van FM bij het realiseren van een inspirerende werkomgeving. FM’ers zijn gewend zich primair op alles in het gebouw te richten. Prima, maar zorgen voor een levendige en groene omgeving in de buurt is ook belangrijk, aldus Van ’t Klooster. Dus, zo zegt hij: ‘Stop met navelstaren, zoek de samenwerking met je buren en maak de omgeving levendiger en groener. Ook dat trekt mensen naar kantoor.’ Het andere woord dat me bezig hield? Spookvloeren. Het stond drie jaar terug in de Spotlight-bijdrage van Priscilla Kiemeney, manager Facility NL bij Vopak, en kwam recent weer ter sprake in het interview met haar over het nieuwe werkplekconcept op het hoofdkantoor in Rotterdam. Met een bezetting van gemiddeld 34% en de constatering dat de stille vloeren weinig inspirerend waren en niet echt bijdroegen aan de onderlinge interactie, kreeg Kiemeney de opdracht om een nieuw, passend werkplekconcept te ontwikkelen. Hoewel ik de veranderingen nog niet heb gezien (de nieuwe werkomgeving wordt in maart in gebruik genomen) klinken de plannen veelbelovend en komt er een inspirerende en levendige werkomgeving tot stand waar medewerkers graag komen en de connectie met Vopak voelen. Vooruitkijkend zou dat weleens een van de belangrijke missies van FM voor volgend jaar kunnen zijn: nog meer dan nu het geval is zorgen voor een inspirerende en levendige werkomgeving. Met dynamiek en reuring als het kan (immers: wie komt er naar kantoor als het te stil is en je nauwelijks collega’s tegenkomt?) en rust als het moet (wie komt er nog naar kantoor als je voortdurend wordt afgeleid en nauwelijks kunt doen waarvoor je eigenlijk komt?) Of, zoals manager Facility Caroline Dinkla (CAK) in deze editie van Facto zegt: als FM’er moet je zorgen voor een werkomgeving waar mensen graag wíllen komen, niet omdat ze dat móeten. Fijne feestdagen en een gezond en gelukkig 2025!

‘DE MISSIE VAN FM: NOG MEER DAN NU ZORGEN VOOR EEN INSPIRERENDE WERKOMGEVING’

GERARD DESSING, HOOFDREDACTEUR (GERARDDESSING@VMNMEDIA.NL)

www.facto.nl Facto Platform Facility Management Facto_nl Factonl 3

8 8

Strategisch huisvesten

Om meer structuur en regie op de huis-

De huisvestingswensen van Holland Casino

vesting te krijgen, werkt ProRail aan

Hybride werken en de veranderende

een nieuw strategisch huisvestingsplan.

functie van kantoor hebben bij Holland

Joost Mors, manager Human Facility

Casino nog niet geleid tot grote veran-

Management, vertelt. ‘Als je zelf kennis

deringen. Een gesprek met Judith Mar-

in huis hebt, kun je beter regie voeren.’

tens, manager Facility & Real Estate.

Herman Gortercomplex gerenoveerd

Chipmachinefabrikant ASML heeft dit

Begin november is het eerste deel van

voorjaar een nieuw kantoor in Den

het gerenoveerde rijkskantoor Herman

Bosch in gebruik genomen. Een gesprek

Gortercomplex in Utrecht in gebruik ge-

met hoofd Vastgoed Teun Wartenbergh

nomen. Joris de Schepper was nauw be-

over de achtergronden, opzet en inrichting van de hub in 17 vragen.

trokken bij de inrichting en het uitwerken van het dienstverleningsconcept.

Hybride werken bij CAK

‘Mensen lopen graag om voor de lekkerste koffie’

Twee jaar geleden werd het kantoor van het CAK in Den Haag verbouwd tot een hybride werkomgeving. Van de 1.200 bureauwerkplekken bleven er 420 over.

4 |

ASML over nieuwe hub

Royal HaskoningDHV Royal HaskoningDHV heeft in Nederland 12 kantoren. Hoe kunnen die van

Rising Star Eline Pot zie pag. 47

toegevoegde waarde zijn voor de technische oplossingen die er dagelijks bedacht worden? 8 vragen aan director

Een terugblik met manager Facility &

Services, Workplace Solutions Frits

Hospitality Caroline Dinkla-Schilt.

Smedts.

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

37 34

Gasunie kiest voor meer openheid Gasunie ondergaat tot 2026 een renovatie van het hoofdkantoor in Groningen. Het ruim 30 jaar oude pand is toe aan onderhoud en een nieuw werkplekconcept. Een gesprek met Richard Aarts,

‘De facility manager was noodzakelijk kwaad, maar is nu kennispartner’

opdrachtgever tijdens de renovatie. ‘Onze ambitie is een volledig zero-waste renovatie.’

Facto Congres: durf te groeien Hoe verhoudt facility management zich tot Artificial Intelligence? Wat moet je doen voor een duurzame en circulaire bedrijfsvoering? En hoe optimaliseer je de user experience voor de hybride medewerker? Deze en andere actuele vra-

facility manager van het Corporate Service Center bij Gasunie en gedelegeerd

Sander Lapré (FM Haaglanden) zie pag. 44

gen stonden centraal tijdens het Facto Congres, donderdag 19 september in het NBC Congrescentrum onder voorzitterschap van Suzan Vink. Een verslag.

Dit moet je als FM’er weten over houtbouw In de bedrijfsvoering wordt de overgang naar een circulaire werkomgeving

Verder...

steeds urgenter. Houtbouw is daarin een

Column Gerard Dessing

belangrijke innovatie. Hoe draagt hout-

Nieuws

bouw bij aan een duurzamere facilitaire

Boeken | Agenda

sector en wat moet je als facility mana-

FM in 2025

ger doen om mee te gaan in deze transi-

Rising Star

tie? Houtbouwprofessor Alex de Rijke

Contacten & Contracten

en strategisch adviseur Michael van der

Colofon

Meer geven antwoord.

NIEUWS

Mediavaert (DPG Media) Kantoorgebouw van het Jaar Mediavaert, het nieuwe kantoor van DPG Media in Amsterdam, is gekozen tot Kantoorgebouw van het Jaar 2024.

gebouw ziet de jury als belangrijk voor de kwaliteit van de werkomgeving. De Mediavaert is ontworpen met oog op duurzaamheid, biodi-

Dat gebeurde tijdens de prijsuitreiking van de Architectenweb

versiteit en energieverbruik. In het ontwerp is gekozen voor

Awards 2024 op woensdag 6 november. De jury prees vooral de

CO2-neutraal hout. Met een oppervlakte van circa 44.000m2 is

duurzaamheidsaspecten, de ruimtelijke werkomgeving en de

het een van de grootste hout-hybride kantoorgebouwen ter we-

doordachte verbinding met de omgeving. Het groen rondom het

reld. Het kantoor biedt onderdak aan bijna 2.000 mediamakers, van 25 mediamerken. Naast een ruime hoeveelheid en diversiteit aan werkplekken, beschikt de Mediavaert ook over een fitnessruimte, restaurants, een cadeauwinkel en een koffiebar. Ook is er een eventlocatie aan de kade van de Duivendrechtsevaart. Voor de prijs waren drie gebouwen genomineerd. Naast Mediavaert waren dat The City Post in Zwolle, KBF Warehouse in Amsterdam, DW02 Lighthouse in Amsterdam en de Brandweerpost Bennebroek. De prijs voor Kantoorgebouw van het Jaar is in eerdere jaren onder meer gegaan naar Liander Westpoort, de Floating Office Rotterdam en de Triodos Bank in Driebergen (2019). De redactie bezocht de Mediavaert voor een rondleiding door het gebouw; een uitgebreid interview verschijnt binnenkort op Facto.nl.

VU: zelf koffie halen bij een meeting Medewerkers van de VU kunnen geen koffie en thee meer bestellen voor kleine groepen. Deze bestellingen maakten een groot deel uit van alle cateringbestellingen en 80% daarvan werd niet opgedronken. De VU kiest ervoor om medewerkers zelf hun koffie en thee te laten halen voor kleine bijeenkomsten. Voor bijeenkomsten van minder dan 10 personen kan de cateraar de kwaliteit, het tijdstip van bezorgen en de temperatuur van de warme dranken niet meer garanderen. Daarnaast is de kwaliteit van de koffie uit de automaten een goed alternatief. Met deze maatregel hoopt de VU bij te dragen aan de duurzame doelstellingen, opgesteld vanuit de SDG’s, zoals het tegengaan van verspilling. Daarnaast is de maatregel bedoeld om kosten te besparen. Het gebruik van duurzame producten is één van de manieren om bij te dragen

6 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

aan een duurzame bedrijfsvoering. In de gebouwen van de onderwijsinstelling is daarom ten minste één koffiemachine per gebouw volledig van havermelk voorzien.

Proef Rijk: werken op daldagen is duurzamer

Werken op daldagen leidt tot verbeterde interactie op kantoor en duurzaam gebruik van het pand. Dit blijkt uit de pilot Duurzame CAO Rijk, een project dat gericht is op de werkplek, met als doel een daling van de piekbezetting en besparen op vierkante meters.

Dinsdag en donderdag zijn nog altijd de

Tips uit de ‘kamelenjacht’

drukste kantoordagen bij het Rijk. Hoe-

Voorafgaand aan het impactproject

wel de pieken worden opgevangen, is het

‘Werkplek’ werd het oorspronkelijke idee

duurzamer om de pieken te verlagen en

‘Kamelenjacht’ gekozen als één van de

de kantoorbezetting te spreiden. Tijdens

drie experimenten die werden ingezet als

het impactproject ‘Werkplek’ stimuleert

grotere pilot voor het verduurzamen van

het Rijk een duurzame bedrijfsvoering

de CAO Rijk. Tips die uit dat plan voort-

door te werken op daldagen. Medewer-

kwamen:

kers die vrij zijn op daldagen, ruilen dan

> Accepteer dat niet iedereen altijd kan

zo'n vier keer per jaar hun werkdag.

> Een collega die een vrije dag (of een Resultaten pilot

thuiswerkdag) omruilt vanwege het

Gedurende de pilotfase werd het twee-

afdelingsoverleg, moet die dag ook

wekelijks teamoverleg elke keer een dag

echt kunnen omruilen.

opgeschoven. Eerst werd er enkel over-

> Maak in de agenda’s ook meteen ruim-

legd op maandag, dinsdag of donderdag.

te voor een gezamenlijke lunch na af-

In de volgende fase werden overlegaf-

loop.

spraken ook ingepland op woensdag en Spreiding van de kantoorbezetting zorgt

aansluiten op een daldag.

vrijdag.

voor duurzamer gebruik van het pand.

> Maak regelmatig iets speciaals van de ‘daldag’. > Omarm de daldag!

Ook leidt het tot voordelen, zoals meer

Wat levert het spreiden van kantoorda-

toevallige ontmoetingen, rust en begrip.

gen op? Ondanks uitdagingen als techni-

Maak de daldag speciaal

Tijdens de pilot ‘Werkplek’ werkt Harm

sche beperkingen en praktische proble-

De komende tijd werkt Van den Boog-

van den Boogaard, programmamanager

men, heeft spreiding van kantoordagen

aard aan het doel om woensdag en vrij-

Vernieuwende Dienstverlening bij FM-

volgens Van den Boogaard vele voorde-

dag weer leuke dagen te maken om naar

Haaglanden, aan een reductie van de

len. Naast duurzamer gebruik van het

kantoor te gaan. Hij heeft er vertrouwen

piekbezetting en een besparing van 10

pand is de interactie anders. Dit leidt tot

in dat een afname van 10% van de piek-

procent vierkante meters. Welke nieuwe

meer toevallige ontmoetingen, rust, ver-

bezetting en 10% minder vierkante me-

inzichten komen voort uit de pilot?

binding, inspiratie en begrip.

ters haalbaar is.

BEVEILIGERS KRIJGEN 4,5% MEER LOON De Nederlandse Veiligheidsbranche en vakbonden hebben een akkoord bereikt over een nieuwe cao, die ingaat op 18 december. De cao particuliere Beveiliging geldt voor zo’n 24.000 beveiligers en is sinds 24 maart verlopen. Eerder werd een onderhandelingsresultaat bereikt voor een nieuwe cao. In 2025 krijgen beveiligers er 4,5% loon bij, in 2026 is de prijsindex +0,5%. Daarnaast wordt onder meer de reiskostenvergoeding verhoogd naar het fiscale maximum van 23 cent per kilometer. De gemaakte afspraken betreffen een cao met een looptijd van twee jaar. Verder hebben de vakbonden en werkgevers begin dit jaar afspraken gemaakt om de sector te professionaliseren. Die zijn in een visiedocument vastgelegd. De afspraken gaan onder andere over roosters, werk-privébalans, opleiding, techniek en kunstmatige intelligentie.

THEMA: HUISVESTING

Joost Mors (manager HFM ProRail):

‘MEER OVERZICHT MET EEN ACTUEEL STRATEGISCH HUISVESTINGSPLAN’ Om meer structuur en regie op de huisvesting te krijgen, werkt ProRail aan een nieuw strategisch huisvestingsplan. Hoe stel je zo’n plan op? Wat zijn de belangrijkste onderdelen? En wat wil de organisatie ermee bereiken? DOOR GERARD DESSING

en gesprek met Joost

incidentenbestrijding, regiokantoren en de mo-

Mors, manager

numentale hoofdkantoren in Utrecht: de bekende

Human Facility

Inktpot (met 22 miljoen gemetselde stenen het

Management. ‘Ons

grootste bakstenen gebouw van Nederland) en

huidige werkplek-

het naastgelegen Tulpenburgh.

concept is nog te veel

ingericht op bureauwerkplekken en aanlandplek-

BESTURINGSMODEL: LAGERE KNIP

ken. Dat gaan we op den duur veranderen en dat

Een van zijn actuele aandachtspunten is het an-

is ook mogelijk omdat we daar in de panden

ders inrichten van de HFM-organisatie. Het orga-

ruimte voor hebben.’ Mors is sinds ruim een jaar

nisatiemodel (regie-organisatie) verandert niet,

manager Human Facility Management (HFM) bij

maar de al jaren bestaande ‘hoge knip’ wordt als

ProRail. In die functie is hij, samen met zijn team

het gaat om de onderdelen asset management,

van zo’n 70 medewerkers (met onder meer pro-

technisch management en advies- en projectma-

ject-, contract-, product-, asset-, huisvestings- en

nagement, lager gelegd. Mors over die verande-

facility managers) verantwoordelijk voor de hard

ring: ‘Op de genoemde gebieden zijn we bezig het

en soft services die worden geleverd aan pakweg

werk weer naar binnen te halen. Waarom we dat

5.000 medewerkers.

doen? We hebben gemerkt dat wereld van ProRail en het primaire proces echt om specifieke

De scope van de afdeling HFM betreft zo’n 40 ge-

kennis vragen. We zijn nu eenmaal geen stan-

bouwen (totaal 60.000 m nuttige vloeropper-

daardorganisatie. Ja, we beschikken over kanto-

vlakte). Dat zijn onder meer projectlocaties, ver-

ren, maar er is ook sprake van een 24-uursomge-

keersleidingposten, uitruklocaties voor

ving. Techniek in een verkeersleidingpost die

8 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

Joost Mors (manager Human FM bij ProRail): ‘Voor heel wat gebruikers, die vooral op dinsdag en donderdag komen, voelt de werkomgeving vaak als te druk. Maar aan de cijfers zie je dat er door de week heen genoeg ruimte is in de panden.’

24/7 draait, is heel anders dan een kantoor waar-

STRAKS NOG 4 TYPEN GEBOUWEN

in van maandagochtend tot vrijdagmiddag wordt

Mors: ‘Je brengt in kaart wat de behoeften van de

gewerkt. Als je zelf kennis in huis hebt, kun je be-

organisatie zijn, koppelt dat aan het toekomst-

ter regie voeren op contracten, projecten en der-

plaatje en stelt vervolgens een streefportefeuille

gelijke, vandaar de stap.’

op. We hebben als uitgangspunt genomen dat we vier typen gebouwen overhouden, waar per ge-

NIEUW HUISVESTINGPLAN

bouw een of meerdere functies samenkomen, zo-

Een ander belangrijk aandachtspunt is het opstel-

als ‘kantoor’, ‘24/7-locatie’, ‘opleiden en ontmoe-

len van een nieuw strategisch huisvestingplan en

ten’ en ‘projecten’. Dat zet je af tegen je huidige

het optimaal inzetten van het vastgoed voor de

vastgoedaanbod, zowel kwalitatief als kwantita-

‘bemenste’ locaties. Toen Mors, na een facilitaire

tief en dan zie je verschillen. Zo is bijvoorbeeld duidelijk geworden dat een aantal locaties te

loopbaan bij onder meer SNS Reaal, Nyenrode Business Universiteit en Dienst Justitiële Inrichting, in september 2023 bij ProRail aan de slag ging, constateerde hij dat er onvoldoende regie en structuur was op huisvesting en vastgoed. Om deze situatie te verbeteren ging hij samen met een

‘Als je zelf kennis in huis hebt, kun je beter regie voeren’

groot is. Maar als dat een plek is waar je wilt blijven in verband met de daar aanwezige techniek, ga je kijken hoe je dat kunt oplossen.’ ANDERE FUNCTIE TOEVOEGEN

team - ondersteund door een extern adviesbureau

Wat in zo’n geval een oplossing zou kunnen zijn?

- van start met het opstellen van een actueel huis-

Mors licht verschillende scenario’s toe. Een daar-

vestingsplan.

van is het maken van een business case door een andere functie aan het pand toe te voegen, even-

Na het formuleren van de ambitie en het vastleg-

tueel gecombineerd met een plan om het pand te

gen van een aantal uitgangspunten volgde een

moderniseren en te verduurzamen zodat het weer

grondige analyse van de behoeftes van de gebrui-

jaren mee kan. Als voorbeeld noemt hij een stad

kers. Dus: wat hebben de bedrijfsonderdelen aan

met aan de ene kant van het spoor een grote ver-

huisvesting nodig om hun werk zo goed mogelijk

keersleidingpost met leegstaande verdiepingen.

te kunnen doen? En dat zowel op korte, middel-

Tegelijk huurt de organisatie aan de andere kant

lange en lange termijn (vijf tot tien jaar).

van het spoor een pand waarin een kantoorfunc-

THEMA: HUISVESTING

tie is gevestigd. ‘Als je de huur van dat pand kunt

De verzamelde gegevens kunnen op een platte-

opzeggen en het kantoor verplaatst naar opge-

grond worden geprojecteerd, zodat voor een be-

knapte leegstaande verdiepingen in de verkeers-

paalde periode, bijvoorbeeld een maand, inzicht

leidingpost, sla je twee vliegen in één klap.’

ontstaat in het gebruik van de ruimtes. Door verschillende kleuren te koppelen aan de gradaties

40 PANDEN ONDER DE LOEP

in drukte wordt visueel duidelijk hoe een werk-

Voor het opstellen van het huisvestingsplan wor-

plek of zaal op bepaalde momenten in een perio-

den momenteel alle 40 ProRail-locaties onder de

de wordt gebruikt.

loep genomen. Daarbij komen per pand de volgende centrale vragen aan de orde: > Welke activiteiten worden in het pand uitgevoerd? > Wat is het toekomstplaatje? > Kunnen de vierkante meters beter benut worden?

‘Bij een monument zit je regelmatig in een squeeze’

GESPREK MET GEBRUIKER De beschikbaarheid van de juiste data helpt niet alleen bij de berekening van het aantal benodigde vierkante meters werkplek. De informatie is ook van belang voor het gesprek met gebruikers, aldus Mors. ‘Voor heel wat gebruikers, die vooral op

> Wat is nodig om het pand op de juiste kwaliteit

dinsdag en donderdag komen, voelt de werkomgeving vaak als te druk. Maar aan de cijfers zie je

te krijgen?

dat er door de week heen genoeg ruimte is in de Mors: ‘Van elke locatie kijken we of de processen

panden, er is echt plek genoeg. Met sensordata

die er plaatsvinden zo goed mogelijk worden on-

kun je de gebruiker laten zien wat er werkelijk ge-

dersteund. We nemen in de analyse natuurlijk

beurt in zijn directe werkomgeving qua bezetting

ook andere onderwerpen mee zoals de betaal-

en benutting. Dat helpt het gesprek enorm.’

baarheid, mogelijkheden tot verduurzaming, de fysieke toegankelijkheid en efficiency. En voor

VOORKOM HANDDOEKJE LEGGEN

met name de 24 uurslocaties komt daar nog een

Dat het kantoor op dinsdag en donderdag als vol

factor bij: is het pand goed te beveiligen?’

wordt ervaren heeft volgens Mors overigens voor een niet onbelangrijk deel te maken met gedrag.

WERKPLEKFACTOR BEPALEN

‘Als iemand ’s ochtends komt, zijn laptop en spul-

Wat de voorlopige conclusies van de analyses tot nu

len op een werkplek legt en een kwartier later voor

toe zijn? Mors is duidelijk: de organisatie beschikt

twee uur een vergadering in gaat, is die plek bezet,

voor de bemenste panden over meer vierkante me-

maar wordt-ie niet benut. Handdoekje leggen dus.

ters dan nodig. In verband met dit teveel aan vier-

Maar als je gewoon je spullen meeneemt naar de

kante meters (mede veroorzaakt door het toegeno-

vergadering kan de werkplek weer door een colle-

men thuiswerken na corona) wordt in het kader van

ga gebruikt worden. Dergelijke gedragsregels gaan

het nieuwe huisvestingsplan vanzelfsprekend direct

we weer meer onder de aandacht brengen, zodat

gekeken naar aanpassing van de rekennormen, ofte-

de werkplekken beter benut worden.’

wel: wat is gezien de veranderde situatie een juiste

Bij een overschot aan vierkante meters zijn meer-

werkplekfactor om vanuit te gaan?

dere vervolgstappen mogelijk, vervolgt Mors. Naast het afstoten van meters is een andere mo-

Voor een zo accuraat mogelijke berekening maakt

gelijkheid het anders gebruiken van de ruimtes.

ProRail gebruik van data afkomstig van sensoren,

Dat laatste sluit goed aan bij de cultuur van Pro-

die in de drie grote kantoorlocaties in Utrecht en

Rail als organisatie waar projectmatig en inter-

de vier regiokantoren zijn aangebracht. De senso-

disciplinair samenwerken centraal staat.

ren, bevestigd onder ieder bureau en in de vergaderzalen (voorbeeld: een vergaderzaal voor zes

De ProRail-kantoren zijn momenteel onvoldoen-

personen is voorzien van zes sensoren) leveren

de ingericht om dat projectmatig samenwerken

harde cijfers op over het gebruik van de plek.

goed te faciliteren, vertelt Mors. Hij werkt dan

10 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

ook aan een nieuw huisvestingsconcept met meer ruimtes die multifunctioneel gebruikt kunnen worden. ‘Collega’s komen naar kantoor om samen te werken in een ruimte waar ze de plattegronden, tekeningen en dergelijke aan de muur kunnen laten hangen. Ruimtes waar creatie kan plaatsvinden in een omgeving waar jij onderdeel van bent. Zoiets doe je dus niet bij een willekeurig hotel ergens in het land of vanaf een thuiswerkplek of zo. Nee, dat doe je hier, daar waar je verbinding voelt, waar je je thuis voelt. Ons huidige werkplekconcept is nog te veel ingericht op bureauwerkplekken en aanlandplekken. Dat gaan we veranderen en dat is ook mogelijk omdat we daar ruimte voor hebben in de panden.’ MONUMENTALE PANDEN De gebouwen die in het kader van het huisvestingsplan een extra uitdaging vormen, zijn de monumentale panden. ‘Want bij een monument zit

De Inktpot, het monumentale hoofdkantoor van ProRail in Utrecht. Met 22 mil-

je regelmatig in een squeeze’, vervolgt Mors.

joen gemetselde stenen het grootste bakstenen gebouw van Nederland.

‘Het feit dat een pand een monument is, maakt noodzakelijke verduurzaming of onderhoud er

den die gedeeltelijk leeg staan. ‘Een kantoor waar

vaak niet makkelijker op. En dan kun je ook nog

van alles gebeurt, met veel dynamiek, is veel aan-

te maken hebben met de ecologische situatie ter

trekkelijker om naar toe te komen. Dat is voor je

plaatse. Neem de Inktpot hier: als je een lekkage

creatie en samenwerking belangrijk. Dus panden

in het dak wilt verhelpen, stuit je op speciale re-

met reuring, goede faciliteiten, fijne ruimtes om

gelgeving, want in het pand verblijft een grote kolonie beschermde vleermuizen. Je wilt onderhoud plegen, maar het mag niet zomaar. Dat kan een behoorlijke puzzel zijn.’ ACTUEEL HUISVESTINGSPLAN Hoe belangrijk het voor een organisatie als ProRail is om over een actueel huisvestingsplan te

te werken zijn belangrijk om mensen naar kan-

‘Ook de gebruiker zit niet te wachten op panden die deels leeg staan’

toor te krijgen. Dat laatste is geen doel op zich, maar je speelt wel in op de behoefte bij mensen om van tijd tot tijd op kantoor samen te komen en samen te werken.’ VERWACHTE OPBRENGST Wat het huisvestingsplan uiteindelijk gaat opleve-

beschikken? Mors is helder: ProRail is weliswaar

ren? Mors noemt onder meer kostenbesparing,

een besloten vennootschap maar met het ministe-

want minder vierkante meters is nu eenmaal

rie van I&W als enige aandeelhouder wordt de

goedkoper. Maar minstens zo belangrijk: een ac-

organisatie grotendeels gefinancierd met belas-

tueel overzicht van de leegstaande vierkante me-

tinggeld. ‘Met dat geld moet je efficiënt en effec-

ters maakt het mogelijk deze beter en aantrekke-

tief omgaan. En dan is een accuraat overzicht van

lijker in te richten. Voordeel: het primair proces

je huisvestingssituatie en inzicht in de ruimtebe-

wordt beter ondersteund en het draagt bij aan

hoefte en gewenste landelijke spreiding belang-

aantrekkelijk werkgeverschap. En, aldus Mors tot

rijk’, aldus Mors.

slot: ‘Met een actueel strategisch huisvestingsplan creëer je meer én beter overzicht. Daardoor heb je

En, zo vervolgt hij, afgezien van de bedrijfsmatige

meer focus en kun je je asset management en

kant zit ook de gebruiker niet te wachten op pan-

technisch management beter uitvoeren’. <<

THEMA: HUISVESTING

Gerenoveerd rijkskantoor Herman Gortercomplex

ENERGIENEUTRAAL, CIRCULAIR EN... HEEL GASTVRIJ Begin november is het eerste deel van het compleet gerenoveerde rijkskantoor Herman Gortercomplex in Utrecht in gebruik genomen. Joris de Schepper was nauw betrokken bij de inrichting en het uitwerken van het dienstverleningsconcept. ‘Veel meubilair is misschien wel 10 of 15 jaar oud. Maar dat is zo fraai opgeknapt dat het er voor de klant als nieuw uitziet.’ DOOR GERARD DESSING

ij binnenkomst is de

waar hij de laatste twee jaar veel tijd in heeft ge-

ontvangst door Joris

stoken, is de renovatie van het Herman Gorter-

de Schepper harte-

complex in het centrum van Utrecht. Dit rijks-

lijk. Als we langs de

kantoor bestaat uit drie bouwdelen (Herman

liften lopen, wijst hij

Gorterstraat 5, 55 en 75), is 38.500 m2 groot en

op twee kunststof

biedt plaats aan zo’n 2.000 medewerkers, werk-

schapen van pakweg een halve meter hoog die in

zaam bij onder meer het Openbaar Ministerie, de

de hal staan opgesteld. ‘Dat zijn onze grasmaai-

Raad voor de Kinderbescherming en de Neder-

ers’, zegt hij met een glimlach. ‘Ze worden ge-

landse Voedsel- en Warenautoriteit.

bruikt om bij een aantal PI’s op een natuurlijke manier het gras bij te houden, dan heb je geen

RENOVATIE

machines nodig. Ze staan symbool voor de duur-

De renovatie, die medio 2020 van start ging, be-

zame manier waarop we werken’, licht hij toe.

trof het transformeren van drie gedateerde kantoorgebouwen uit de jaren ’90 naar één modern

KWARTIERMAKER

en vooral heel duurzaam rijkskantoor. Voor het

De Schepper, voorheen werkzaam bij onder meer

ontwerp en de bouw startte Dura Vermeer Bouw

Heyday FM en Facilicom, werkt sinds 2021 bij

Hengelo een samenwerking met architectenbu-

het Shared Service Center van de Dienst Justitiële

reau OTH, DWA en de Groot Installatiegroep. Ze

Inrichtingen (DJI). Hij zorgt er als kwartierma-

zijn verantwoordelijk voor design, build, maintain

ker voor dat nieuwe locaties op een duurzame, ef-

én de levering van energie, oftewel: DBM&E.

ficiënte, gastvrije en veilige manier worden inge-

12 |

FA C TO MA G A Z INE

richt én dat het beheer op een gastvrije, duurzame

Fase 1 van de renovatie (Herman Gorter 5 en 55)

en datagedreven manier plaatsvindt. Het project

werd in september opgeleverd. Tal van bouwkun-

| 04 2024

INTEGRAAL SERVICETEAM In de visie wordt ook de rol van het serviceteam benoemd. Met een gastvrije houding moeten zij Om dat te bereiken gaat het vooral om gedrag, licht De Schepper toe. ‘Er werken hier een facility manager, drie coördinatoren voor hospitality, kantoren en veiligheid en tien medewerkers services. Zij ontvangen mensen, geven uitleg, verhelpen storingen en doen ander facilitair werk. De manier waarop dit team zijn werk doet, is erg belangrijk. Een pen of een schrijfblok verstrekken, een lekker kroketje uitserveren, dat soort zaken zijn een hygiënefactor. Maar het gaat vooral om hóe je het brengt en presenteert, dat is een belangrijke onderscheidende factor.’ SMART BUILDING, DATA EN APP Tijdens de renovatie is in het pand voorzien van moderne gebouwtechnologie. Zo bevinden zich in de plafonds sensoren waarmee tal van zaken worden gemeten, onder meer op het gebied van bezetting en benutting. Om de werkomgeving voor Het gerenoveerde Herman Gortercomplex heeft tal van informele overleg- en

gebruikers zo comfortabel mogelijk te maken is

ontmoetingsplekken en tientallen vergaderruimtes, verschillend in grootte en

bovendien een speciale app ontwikkeld. Daarmee

zaalopstelling.

heeft iedere medewerker toegang tot actuele informatie over zijn werkomgeving, zoals de aanwe-

dige en technische maatregelen hebben ertoe ge-

zigheid van personen, de binnentemperatuur, de

leid dat het pand vrijwel energieneutraal is opge-

hoeveelheid geluid en het aantal stofdeeltjes. Met

leverd, met een labelsprong van B naar maar

de app is het ook mogelijk om de verlichting,

liefst A++++.

temperatuur en zonwering in te stellen.

WELKOM EN THUIS VOELEN

De relevante data, afkomstig van de gebouwsyste-

De Schepper en zijn team waren nauw betroken bij het bepalen van de inrichting en de te leveren dienstverlening in het kantoor. Ze gingen daarbij te werk op basis van een vastgestelde visie, met drie kernelementen: gastvrijheid, duurzaamheid en data. De Schepper over gastvrijheid: ‘Of je hier

men en het FMIS, wordt verzameld en periodiek

‘Hóe je het brengt, is een belangrijke onderscheidende factor’

besproken in het wekelijkse serviceteamoverleg. De Schepper heeft daar hoge verwachtingen van en geeft enkele voorbeelden. ‘We hebben straks een goed overzicht van bijvoorbeeld het aantal evenementen en vergaderingen dat de komende

nu werkt, als gast binnenkomt of deel uitmaakt

week plaatsvindt. Of we zien welke ruimtes popu-

van het Serviceteam, iedereen moet zich hier wel-

lair zijn, welke niet, waar extra schoonmaak of ca-

kom en thuis voelen. Mensen moeten hier fijn

tering nodig is, waar een extra host nodig is, wel-

kunnen werken en verblijven en als ze iets nodig

ke extra bestellingen nodig zijn enzovoort. We

hebben dan is dat binnen handbereik. Daar bo-

hebben steeds meer data en kunnen daarmee

venop willen we af en toe iets leuks doen. De ba-

slimmer, efficiënter en klantgerichter werken.’

sis moet goed zijn, maar soms iets verrassends maakt dat we een extra aantrekkelijke plek wor-

DUURZAAMHEID EN R-LADDER

den voor collega’s om te werken.’

Bij iedere beslissing rondom de inrichting van het

THEMA: HUISVESTING

kantoor, van het meubilair tot en met de vlucht-

langrijk onderdeel van het pand is het restaurant.

plattegronden, is rekening gehouden met het as-

Dat wordt opgedeeld in verschillende gebieden

pect duurzaamheid. Als leidraad is gebruik ge-

met elk een eigen thema, zoals een ontmoetings-

maakt van de R-ladder, een bekende manier voor

plein, terras, chef ’s table en studie. Er komen in

het in kaart brengen van verschillende strategieën

totaal zo’n 400 zitplaatsen, ook te gebruiken voor

van circulariteit. Strategieën die hoger op de ‘lad-

werk, overleg en ontspanning. In het Werkcafé

der’ staan, besparen meer grondstoffen. Anders

komt een koffiebar met barista, medewerkers

gezegd: hoe hoger een strategie op de R-ladder,

kunnen daar een vers gemaakte cappuccino of

hoe meer circulair de strategie. MEUBILAIR REFURBISHED Het meubilair dat wordt geplaatst is in veel gevallen afkomstig uit andere rijksgebouwen. Voorbeeld: maar liefst 530 vergaderstoelen en 325 bureaus uit de oude Tweede Kamer worden, na een grondige opknapbeurt door gedetineerden, opnieuw ingezet. Wat in de PI’s op gebied van refur-

latte macchiato bestellen.

‘We hebben guest journeys voor kantoorpersoneel, maar ook voor de taakstrafjongere’

TOUCHPOINTS EN DUURZAAMHEID Om bij medewerkers op de werkvloer meer bewustzijn van duurzaamheid te creëren zijn in het pand meerdere touchpoints ingericht. Dat gebeurt niet alleen om te laten zien op welke gebieden in de werkomgeving aandacht wordt besteed aan duurzaamheid, maar ook om medewerkers te

bishment gebeurt is indrukwekkend, zegt De

prikkelen om in privé bij te dragen aan een meer

Schepper enthousiast. ‘Zo zijn oude zitbureaus

duurzame maatschappij. De Schepper: ‘Neem de

omgevormd tot elektrische zit-stabureaus. Of

schapen hier bij de entree, de narrowcasting-

neem de tussenwanden, daarvoor zijn oude werk-

schermen op diverse plaatsen in het pand, de

bladen refurbished en voorzien van een stoffen

poefjes gemaakt van oude DJI-uniformen, kleine

hoes voor geluidsdemping. Veel meubilair is mis-

blokken met daarop de SDG-doelstellingen afge-

schien wel 10 of 15 jaar oud, maar zo fraai opge-

drukt en ga maar door. Al die items zijn bedoeld

knapt dat het er voor de klant als nieuw uitziet.’

om ons duurzaamheidsverhaal te vertellen en bewustwording bij de pandbewoners te creëren.

1.100 VERGADERPLEKKEN

Ook zijn er instructie- of informatiebordjes met

Naast de 1.100 bureauwerkplekken wordt het

QR-codes, over bijvoorbeeld het verhaal achter

complex, dat van 7.00 tot 19.00 uur geopend is,

een meubel of de vluchtroute bij een calamiteit.’

voorzien van een variëteit aan zitjes en hoekjes, tal van informele overleg- en ontmoetingsplekken

VERTRAGING DOOR VLEERMUIZEN

en tientallen vergaderruimtes, verschillend in

Of er nog tegenvallers in het renovatietraject wa-

grootte en zaalopstelling. In totaal zijn 1.000+

ren? De Schepper hoeft niet lang te wachten en

vergaderplekken beschikbaar. De Schepper ver-

benoemt de ontdekking van een aantal vleermui-

wacht niet dat de 1.100 bureauwerkplekken alle-

zen in de gevel. De maatregelen die nodig waren

maal tegelijk bezet zullen zijn. Als het gaat om de

om daar zorgvuldig mee om te gaan zorgden in

vergadercapaciteit heeft hij echter andere ver-

totaal voor maar liefst negen maanden bouwver-

wachtingen. ‘Rijkskantoor De Knoop hier vlakbij

traging. Dat leverende overigens ook een voordeel

beschikt over dezelfde vergadercapaciteit; daar zit

op: het serviceteam had meer tijd om zaken goed

het tweemaal per dag vol. Ik hoop dat dat hier

uit te denken en in te richten. De Schepper geeft

ook het geval is en mik eigenlijk op een volle be-

als voorbeeld de guest journey. ‘Normaal gespro-

zetting driemaal per dag.’

ken doe je dat pas als je al in het pand zit. Nu konden we tegen klanten zeggen: kom een keer

De diversiteit aan inrichting maakt het medewer-

langs. Dan delen we onze visie, lichten we onze

kers mogelijk om zowel geconcentreerd te werken

plannen toe en kunnen we die eventueel vooraf al

als om op kantoor anderen te ontmoeten en sa-

aanpassen aan jullie wensen. Zo hebben we een

men te werken in speciale groepsruimtes. Een be-

aantal hele specifieke guest journeys uitgewerkt

14 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

‘Natuurlijk heb je het voordeel dat het merendeel van de medewerkers uit verouderde panden hiernaartoe komt. Voor hen is het een enorme verbetering, ze gaan van een 5 of een 6 naar een 8 of een 9. Maar hoe dan ook, het wordt hier een fijne omgeving om te werken en samen te werken.’ VERANDERENDE OMSTANDIGHEDEN Ook Nanda Steller, als MT-lid van het FB DJI en lid van de stuurgroep al vanaf 2018 betrokken bij de renovatie, kijkt met een positief gevoel terug op het renovatieproject, dat in feite al rond 2016 begon. Ze heeft er veel waardering voor dat alle betrokken partijen in staat zijn geweest om de drie min of meer losstaande kantoren uit de jaren 90, te veranderen in een modern, duurzaam en energieneutraal complex dat weer jaren mee kan. Het project had overigens te maken met omstandigheden waar vooraf geen rekening mee was gehouden, vertelt ze. Zoals problemen met de fundering en de aanwezigheid van vleermuizen. Het leverde flinke vertraging op. Verder brachten de komst van hybride werken en de energiecrisis extra uitdagingen met zich mee. Steller: ‘Al die zaken maakten het af en toe best ingewikkeld. Waarom? Je werkt samen met bouwpartijen op basis van een contract maar tegelijkertijd word je ingehaald door de tijd en veranderen de omstandigheden, daar moet je wel wat mee. Maar daar zijn we goed uitgekomen.’ Joris de Schepper: ‘Een pen of een schrijfblok verstrekken, een lekker kroketje

SAMEN MET DE EINDGEBRUIKERS

uitserveren, dat soort zaken zijn een hygiënefactor.’

Wat voor haar - als het gaat om de realisatie - er echt uitspringt? ‘Samen met het Rijksvastgoedbe-

voor kantoorpersoneel, maar bijvoorbeeld ook

drijf en de justitiële ICT-organisatie zijn we er

voor de taakstrafjongere of een gestreste moeder.

heel goed in geslaagd zijn om de organisaties die

Op deze manier leert het FB de doelgroep/bezoe-

het pand gaan gebruiken nauw bij de plannen te

kers goed kennen en kunnen we de aansluiting

betrekken.’ Dat kan best ingewikkeld zijn, maar is

vinden bij de ontvangende organisatie om dit zo

heel belangrijk, vervolgt Steller. ‘Want als je dat

soepel mogelijk te realiseren.’

niet goed doet loop je het risico dat de bewoners direct na de opening met allerlei verzoeken tot

LICHT, OPEN, FRAAI INGERICHT

aanpassing komen, iets dat wilt voorkomen. Onze

Wat hij tot nu toe heeft teruggekregen van men-

werkwijze heeft geresulteerd in een werkomge-

sen die inmiddels de nieuwe werkomgeving heb-

ving die gedragen wordt door de gebruiker. En

ben bezocht? ‘Men vindt het vooral licht, open,

daar doe je het voor, want zij zijn het die hier

ruim, fraai ingericht’, sluit De Schepper af.

goed en plezierig moeten kunnen werken.’ <<

THEMA: HUISVESTING

Caroline Dinkla (CAK):

‘JE KOMT NAAR KANTOOR OMDAT JE ER WILT ZIJN, NIET OMDAT HET MOET’ Ruim twee jaar geleden werd het kantoor van het CAK in Den Haag verbouwd tot een hybride werkomgeving. Van de 1.200 bureauwerkplekken bleven er 420 over. Voldoet de nieuwe werkomgeving aan de verwachtingen? En zijn er sindsdien nog aanpassingen doorgevoerd? Een terugblik met manager Facility & Hospitality Caroline Dinkla-Schilt. DOOR GERARD DESSING

iko Smetsers, manager

Ruim 6.000 m2 werd afgestoten (de organisatie

People & Workplace,

ging van zestien etages, inclusief begane grond

sprak in augustus

naar tien (inclusief begane grond) en de overige

2022 in een interview

10.000 m2, dus begane grond tot en met etage 9,

met Facto de volgende

werd geschikt gemaakt voor hybride werken.

woorden over de in

Daarmee ging het complete inrichtingsconcept op

mei 2022 afgeronde verbouwing van het kantoor

de schop met als eindresultaat een moderne,

van het CAK (een publieke dienstverlener die in

hybride werkomgeving met flexplekken en een

opdracht van het Ministerie van VWS regelingen

grote diversiteit aan werk-, ontmoetings- en

uitvoert op het gebied van zorg) aan de Prinses

samenwerkruimtes.

Beatrixlaan in Den Haag: ‘Ons kantoor bestond

16 |

FA C TO MA G A Z INE

uit rijen met bureauwerkplekken. Nu beschikken

GEBRUIK KANTOOR IN 2024

we over veel meer diversiteit aan ruimtes. We heb-

Hoe het kantoor momenteel, ruim twee jaar na de

ben meer open gebouwd, daardoor zijn de lange

verbouwing, wordt gebruikt? Manager Facility &

gangen weg, de strakke lijnen eruit en kun je me-

Hospitality Caroline Dinkla-Schilt is tevreden.

anderend over de verdieping wandelen. Met de ge-

‘Bij het CAK werken zo’n 1.100 medewerkers van

bruikelijke typen ruimtes, zoals vergaderruimtes,

wie de meeste hybride, dus op kantoor, thuis of

open werkplekken en informele zitjes. Ik denk dat

elders. Gemiddeld genomen zijn er hier per dag

het op dat vlak niet per se vernieuwend is. Maar

350 tot 400 mensen aanwezig, vóór corona waren

het is wel erg fris en modern.’

dat er nog 800. We zijn teruggegaan van 1.200

| 04 2024

KANTOORBEZETTING STABIEL De kantoorbezetting is sinds 2023 stabiel rond de 69 procent, vervolgt Dinkla. Ze plaatst overigens wel een kanttekening bij wat een dergelijk percentage tegenwoordig zegt. ‘Organisaties die hun werkomgeving na corona en met de komst van hybride werken qua vierkante meters, meubilair en werkplekken niet hebben aangepast melden soms een bezettingsgraad van 25 procent. We zijn echter tijdens de verbouwing en herinrichting flink teruggegaan in het aantal vierkante meters en in bureauwerkplekken: van 1200 naar 420. Als je die 69 procent afzet tegen dat aantal bureauwerkplekken, halen we een nette bezettingsgraad. Naast deze werkplekken beschikken we natuurlijk ook over ook een vergadercentrum en werkcafé met aanlandplekken, (informele) overlegplekken enzovoort. Als je bezettingsgraden wilt vergelijken moet je dus wel weten of je met een aangepast, hybride kantoor hebt te maken of niet, om te voorkomen dat er een verkeerd beeld zou ontstaan van de drukte of stilte op een kantoor.’ Als het gaat om de piekbezetting tijdens de week wijkt het CAK niet af van veel andere organisaties, vertelt Dinkla. Maandag, dinsdag en donderdag zijn er gemiddeld 350 tot 400 medewerkers in het pand aanwezig, woensdag is het iets minder terwijl de bezetting op vrijdag laag is. Om die reden heeft het CAK sinds enige tijd op vrijdag twee etages gesloten. Met alle voordelen van dien. ‘Het scheelt schoonmaak, koffie, verlichting, verwarming en onderhoud aan machines. Maar het is Caroline Dinkla (CAK): ‘Het kantoor moet een fijne omgeving zijn die iets

vooral vanwege veiligheid en BHV beter als mensen

toevoegt aan wat je op een dag wilt doen.’

iets dichter bij elkaar zitten en niet op een bijna lege etage verstopt in een hoekje zitten te werken.’

vaste werkplekken naar 420 bureauwerkplekken voor flexibel gebruik en dat gaat prima. Er is vol-

Het sluiten van twee etages op vrijdag levert ove-

doende plek aanwezig, zeker als je ook alle andere werken ontmoetingsplekken meeneemt.’ De bureauwerkplekken reserveer je via een werkplek-app, vervolgt ze. ‘Zo weet iemand altijd of er

rigens nauwelijks financieel voordeel op. De vei-

‘We halen een nette bezettingsgraad’

ligheid van medewerkers en natuurlijk duurzaamheid (waarom op een etage het licht laten branden voor een handjevol medewerkers) staan voorop, benadrukt Dinkla.

een plaats beschikbaar is. Via de app is het ook mogelijk collega’s te vinden of twee werkplekken

VERGADERCENTRUM

tegelijk te reserveren dus voor jezelf en een colle-

Dinkla is ook tevreden over het gebruik van het

ga.’

vergadercentrum. De 28 zalen op de eerste en

THEMA: HUISVESTING

verticaal in het pand zelf toe te passen, heeft goed uitgepakt, vervolgt Dinkla. De reden om daarvoor te kiezen was bouwkundig van aard: aan beide zijden van het pand bevindt zich een trappenhuis, met lift en etageopgang, iets dat vanzelfsprekend niet veranderd kon worden. Gevolg: op de etages was geen natuurlijke plek om rust en reuring van elkaar te scheiden. De nieuwe gebouwindeling zorgt wél voor dat onderscheid. Laag in het gebouw is de reuring, met op de begane grond de entree, het werkcafé, de koffiebar en de catering en op etage 1 en 2 het vergadercentrum. Het klantcontactcentrum, met veel telefonisch klantcontact, bevindt zich op de etage 3 en 4. De verdiepingen 5 tot en met 9 zijn de werketages met als uitgangspunt: hoe hoger in tweede verdieping zijn beschikbaar in verschillen-

het gebouw des te rustiger.

de afmetingen, capaciteit en inrichting. Afdelingen, teams en medewerkers kunnen dus een zaal kiezen die past bij het doel van de desbetreffende bijeenkomst. Bij de inrichting is rekening gehouden met flexibiliteit: door gebruik van flexibel meubilair en onder andere klaptafels zijn zaalopstellingen gemakkelijk aan te passen aan de behoefte van de gebruiker.

PROJECTETAGE

‘Op de nieuwe ontspanningsplek moet herstel centraal staan’

De grootste verandering die na de ingebruikname van het verbouwde kantoor is doorgevoerd betreft de inrichting van een speciale projectetage. ‘We hadden wel vergaderruimtes, zowel in het vergadercentrum, met reservering, als op de werketages (vrije inloop). Maar al snel merkten we dat medewerkers op zoek waren naar een plek waar

Iedere vergaderzaal is anders ingericht, licht Din-

ze voor een langere periode projectmatig met el-

kla toe. ‘We hebben veel diversiteit, zoals een zaal

kaar konden samenwerken en waar ze spullen

met een lange bank en een groot scherm aan de

aan de wanden konden laten hangen.’

wand, zalen met een ronde tafel voor twee, drie zes of meer personen, een grote ruimte voor 100 man met een podium, kamers met een hoge tafel en barkrukken en ga zo maar door, je kunt bij ons alle kanten op’. Het is wel zaak dat mensen bij het reserveren van een zaal goed nadenken wat ze willen gaan doen zodat ze een ruimte kiezen die past bij wat ze willen gaan doen, benadrukt ze. ‘In het FMIS kun je iedere te reserveren zaal aanklikken en vervolgens zie je de inrichting en beschikbare faciliteiten in die zaal. Dat maakt een goede keuze mogelijk.’ VAN ‘REURING NAAR RUST’ Ook de gemaakte keuze om het ‘van reuring naar rust’-principe niet horizontaal (per etage) maar

18 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

voor ontspanning, zoals een tafelvoetbalspel of

De oplossing werd gevonden in het toewijzen van een etage, uitsluitend voor projecten. De werk-

een pool- of tafeltennistafel. Maar de nieuwe ont-

vloer bestaat daar uit een aantal zones met verga-

spanningsplek wordt anders, vooral omdat her-

dercubes in het midden en aan weerszijde een

stel er centraal moet staan. We zijn nu in de ont-

aantal bureaus. Voordeel: zo’n zone kan dan door

wikkelingsfase en aan het uitzoeken hoe we dat

meerdere projectgroepen gebruikt worden, zon-

willen gaan doen.’

der dat ze last van elkaar hebben. Een projectruimte is voor de looptijd van een project te reserveren in het FMIS, leden van een projectgroep kunnen dus altijd bij elkaar zitten. TOEKOMSTPLANNEN Of er plannen zijn om de werkplek nog aantrekkelijker te maken voor medewerkers? Dinkla knikt instemmend. Een van de toevoegingen waar over wordt nagedacht is het creëren van meer

WERKOMGEVING: ONDERSTEUNEND

‘Medewerkers wilden een plek waar ze voor langere tijd projectmatig konden samenwerken’

EN FUNCTIONEEL Dinkla is content met het resultaat van de verbouwing en het gebruik van het kantoor. Het nieuwe werkplekconcept en onder meer het aangepaste cateringconcept, met meer beleving en een aangepast assortiment gericht op gezondheid en duurzaamheid, moeten er voor zorgen dat medewerkers het fijn vinden om naar kantoor te gaan, zegt

ruimtes voor ontspanning en herstel tijdens de

ze afsluitend. ‘Je komt naar kantoor omdat je er

werkdag. ‘Mensen zijn in de praktijk geneigd om

wilt zijn, niet omdat het moet. Kantoor moet een

maar door te gaan met werken. Soms gaat dat ten

fijne omgeving zijn die iets toevoegt aan wat je op

koste van je concentratie en scherpte. Het is dan

een dag wilt doen. Medewerkers komen hier met

goed om voor een kort moment je werkplek te

een doel en alles in de werkomgeving moet onder-

verlaten en naar een plek te gaan waar je even je

steunend en functioneel zijn aan wat iemand hier

hoofd leeg kunt maken. Op iedere etage beschik-

gaat doen en nodig heeft, iets waar wij als FM na-

ken we al over een pantry met mogelijkheden

tuurlijk voor staan.’ <<

THEMA: HUISVESTING

Manager Facility & Real Estate Holland Casino:

‘IK WIL MEER RUIMTES VOOR OVERLEG EN SAMENWERKING’ De komst van hybride werken en de veranderende functie van kantoor heeft op het hoofdkantoor van Holland Casino nog niet geleid tot grote veranderingen. ‘Kleinere vergaderruimtes zouden we wel willen, maar dat hebben we ‘on hold’ gezet; we hebben op dit moment andere prioriteiten. We moeten gewoon wat creatiever zijn in het omgaan met de ruimtes’, aldus Judith Martens, manager Facility & Real Estate bij Holland Casino. DOOR GERARD DESSING

udith Martens loopt al heel

alist, beleidsadviseur, bouwkundig tekenaar en

wat jaren mee in de wereld van

technisch specialist. Hun aandachtsgebieden zijn

FM en vastgoed. Na afronding

het facilitair beleid, verbouwingen, vastgoedbe-

van haar opleiding Facility

heer en de FM-mantelcontracten (leveranciers-

Management aan Hogeschool

management). Daarnaast is Martens functioneel

Diedenoort (1995) werkte ze in verschillende faci-

leidinggevende van de regiomanagers FM, werk-

litaire (management)functies bij onder meer Sur-

zaam op de locaties in het land.

plus en FGB Facility Group. Na een kleine twee jaar als zelfstandig interim- en projectmanager

‘HELL OF A JOB’

ging ze zes jaar geleden aan de slag bij Holland

De afgelopen jaren, met name de periode van de

Casino als manager Facility & Real Estate bij Hol-

pandemie, waren zeer intensief maar tegelijk ook

land Casino. Een baan waarover ze nog altijd ra-

superinteressant, vertelt ze op een middag in een

zend enthousiast is.

van de vergaderzalen van het hoofdkantoor. Het continu aanpassen van de speelzalen aan de

20 |

FA C TO MA G A Z INE

Martens is eindverantwoordelijk voor de facilitai-

voortdurend veranderende eisen vanuit de over-

re dienstverlening (hard en soft services) op 15

heid legde een enorm beslag op haar en haar col-

locaties. Dat zijn 14 casino’s, verspreid gelegen

lega’s van FM en RE. ‘Het was a hell of a job’, zegt

over het land, en het hoofdkantoor (ca 250 werk-

ze met een lach, terugkijkend op die periode. ‘Ik

plekken) in Hoofddorp. Ze geeft direct leiding

heb nog nooit zoveel notities geschreven die ik de

aan een team van zeven medewerkers waaronder

volgende dag weer in de prullenmand kon gooien

een projectmanager, projectleider, facilitair speci-

omdat er weer wat was veranderd.’

| 04 2024

Sinds het einde van de pandemie is de situatie zoals die was vóór corona stap voor stap weer genormaliseerd. De terugkeer naar kantoor verliep soepel, mede doordat de organisatie voor het kantoorpersoneel een thuiswerkbeleid had ingevoerd, met als richtlijn dat medewerkers zo’n 30 procent van hun werktijd thuis mochten werken. Inmiddels is de kantoorbezetting min of meer op het oude niveau, vertelt Martens. Op dinsdag en donderdag is die circa 70 procent en op maandag en woensdag ongeveer 60 procent. Op vrijdag is er – niet verrassend - met pakweg 10 procent sprake van een minimale bezetting. REDENEN NAAR KANTOOR TE GAAN Net als in veel andere organisaties zijn er voor medewerkers, werkzaam op het hoofdkantoor, een paar redenen om naar kantoor te komen: dat gebeurt met name voor face-to-face contact rondom projecten, voor overleg en voor samenwerken. Het kantoorconcept (in grote lijnen: flexplekken, diversiteit aan werkplekken en zones per directieteam) is sinds de komst van hybride werken niet veranderd. Redenen? Het voldoet nog steeds en gezien de enorm gestegen kosten van onder meer materiaal en personeel is het voorlopig geen voor de hand liggende optie om grote aanpassingen in de werkomgeving op het hoofdkantoor door te voeren.

Judith Martens: ‘In plaats van klagen over te weinig beschikbaarheid van vergaderruimtes: plan een keer een overleg op een andere dag dan dinsdag of

VERGADERZALEN

donderdag.’

Waren die mogelijkheden er wel geweest, dan had Martens waarschijnlijk wel iets gedaan aan de

in principe genoeg opties om op minder drukke

grote vergaderzalen met een capaciteit van 12 tot

dagen te overleggen, kom dan maar een keer op

20 personen. Vooral op de twee piekdagen dinsdag en donderdag zijn die grotere ruimtes vaak bezet door kleinere groepen, geen ideale situatie dus. ‘Op zich is er wel behoefte om meer kleinere vergaderruimtes te realiseren, de kleinste ruimtes zijn nu voor vier personen, maar dat hebben we ‘on hold’ gezet. We moeten gewoon met zijn allen

vrijdag en denk ook aan anderen als je met weinig

‘Voor de toekomst zouden meer flexkantoren een optie kunnen zijn’

mensen in een grote vergaderzaal wilt overleggen.’ Een van de gevolgen van de toegenomen druk op de grotere vergaderzalen is dat er voor bepaalde vergaderingen vaker wordt uitgeweken naar een casino-vestiging ergens in het land. Bijkomend

wat creatiever zijn in het omgaan met de ruimtes.’

voordeel daarvan is dat de band tussen het hoofd-

‘Of wat natuurlijk ook kan’, vervolgt ze: ‘In plaats

kantoor en de vestiging wordt verbeterd. Mar-

van klagen over te weinig beschikbaarheid van

tens: ‘Als ik overleg heb met een installateur uit

vergaderruimtes: plan een keer een overleg op

het zuiden dan spreek ik af op de vestiging in Bre-

een andere dag dan dinsdag of donderdag. Er zijn

da. Dat hoeft echt niet hier in Hoofddorp. Op zo’n

THEMA: HUISVESTING

Het hoofdkantoor van Holland Casino in Hoofddorp telt zo’n 250 werkplekken.

moment heb ik dan gelijk weer contact met colle-

enkele flexkantoren, verspreid over het land, van

ga’s daar, dat is altijd goed voor de verbinding.’

waarde kunnen zijn. Het hoofdkantoor zou dan wat kunnen krimpen. ‘Ik kan me voorstellen dat voor ons als landelijke organisatie enkele samen-

MEER OVERLEGRUIMTES GEWENST Mocht er op enig moment wel meer budget zijn om aanpassingen in de werkomgeving door te voeren, dan is het duidelijk waar Martens voor zou kiezen. ‘Ik zou meer overlegruimtes en samenwerkplekken creëren, die als het kan meer afgescheiden zijn van de werkplekken. Als ik daarvoor dan enige aanlandplekken en eventueel

Op de piekdagen zijn de grote vergaderzalen vaak bezet door kleinere groepen

werkplekken voor ondersteunende afdelingen, regionaal verspreid over het land, zinvol zouden kunnen zijn. Als dat kan, doe je dat natuurlijk bij voorkeur op een bestaande vestiging. In sommige vestigingen hebben we dit al goed ingeregeld. We zitten hier in dit pand in Hoofddorp pas zeven jaar, daar komt voorlopig geen verandering in

arbo-werkplekken zou moeten inleveren dan is

hoor. Maar voor de toekomst zouden meer flex-

dat oké.’

kantoren met vergaderruimtes, gekoppeld aan de vestiging, dus dicht op het primair proces, een

Of Martens voor Holland Casino in de toekomst

optie kunnen zijn. Dan moet je natuurlijk er wel

veranderingen verwacht als het gaat om huisves-

weer voor zorgen dat de binding tussen stafafde-

ting? Als het aan haar ligt zou de toevoeging van

lingen niet verwatert.’ <<

22 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

Sponsored content

Facility manager Stefan van den Haselkamp bij het publieke energiebedrijf Energie Beheer Nederland (EBN).

dat iemand het de volgende keer niet meer doet’, geeft Van den

melding als je niet precies weet op welke locatie je zit. Je kunt

Haselkamp aan.

dan eenvoudig aangeven waar een stoel kapot is of het koffieap-

Het systeem is daarnaast flexibel. ‘We kunnen continu aanpas-

paraat niet werkt.’

singen doen als de behoefte verandert. Knopjes wijzigen, namen veranderen, modules toevoegen, dat kan allemaal. Heel prettig is

BETREK IEDEREEN ERBIJ

dat Facilitor een goede ondersteuning biedt, al vanaf het begin.

Tot slot heeft Van den Haselkamp nog wel een tip voor organisa-

Er was een plan voor de kick-off en het implementatietraject.

ties die overwegen met een FMIS te gaan werken: test uitgebreid

Dat gaf ons het vertrouwen dat het soepel zou verlopen.’

en betrek toekomstige gebruikers erbij. ‘We hebben bijvoorbeeld de catering, de receptie en de managementassistenten gevraagd

TWEE OMGEVINGEN

wat ze nodig hadden. Zij maken er het meeste gebruik van, maar

Het FMIS aanpassen kan ten koste gaan van de overzichtelijk-

omdat zij nu merken dat ze er profijt van hebben, overwegen an-

heid en efficiëntie. Maar dat is bij Facilitor niet het geval. ‘Het

dere afdelingen om ook hun eigen omgeving binnen Facilitor te

fijne is dat er twee omgevingen zijn: de live-omgeving en de

creëren. Op dit moment werken we samen met de afdeling

testomgeving, die een kopie is waarin je allerlei dingen kunt uit-

Health, Safety & Environment. Die had een eigen tool voor vei-

proberen voordat je ze live doorvoert. Je hebt dus altijd zicht op

ligheidsmeldingen, maar voor de gebruikers is het gemakkelijker

het effect van wat je aanpast.’

om één digitale ingang te hebben. Zo maken we het voor ons steeds gebruiksvriendelijker en beter. We werken nog geen jaar

EBN heeft in de reserverings- en meldingsmodules van Facilitor

met Facilitor, maar het werpt nu al zijn vruchten af.’

technische tekeningen van het pand toegevoegd, waarin ruimtes ingetekend zijn. Van den Haselkamp legt uit: ‘Dat helpt bij een

Dit artikel is gesponsord door Aareon.

THEMA: HUISVESTING

8 vragen en antwoorden

DE FACILITAIRE HUISVESTING VAN ROYAL HASKONINGDHV Royal HaskoningDHV heeft als wereldwijd opererend ingenieurs- en adviesbureau vestigingen in ruim 20 landen. In Nederland heeft het 12 kantoren, regionaal verspreid van Maastricht tot aan Groningen. Hoe kan het kantoor van toegevoegde waarde zijn voor de technische oplossingen die er dagelijks bedacht worden? Facto ging in gesprek met Frits Smedts, director Services, Workplace Solutions. DOOR SUSAN MEENHUIS-BOSBOOM

‘De helft van onze medewerkers in Nederland zit nu al in Paris-proof kantoren’

1. Wat doet Royal HaskoningDHV?

kale kennis en samenwerking met gemeentes en

Royal HaskoningDHV (omzet: e 736 miljoen)

provincies is wezenlijk voor de bedrijfsvoering en

ondersteunt al 140 jaar klanten met ingenieurs-

daarnaast willen we onze medewerkers in de re-

en adviesdiensten. Het bureau heeft vestigingen

gio een bereikbaar kantoor bieden. In Amersfoort

in ruim 20 landen, waar het onder andere een

is het hoofdkantoor gevestigd. Komend voorjaar

grote rol speelt in de energietransitie. Vanuit de

opent in Delft het tweede kernkantoor. In Am-

missie ‘Enhancing Society Together’ is het doel

sterdam opende in 2017 een Paris-proof kantoor

om impact te maken in de projecten en bedrijfs-

met de naam ‘Contact Amsterdam’ Duurzaam-

voering. Dat gebeurt aan de hand van vijf the-

heid en cocreatie komen samen in dit kantoor. En

ma’s: klimaatverandering, biodiversiteit, grond-

in Groningen staat ‘De Stek’, een gasloos kantoor

stoffen & circulariteit, maatschappelijke waarde

dat door Royal HaskoningDHV zelf is ‘geëngi-

& gelijkheid en veiligheid & welzijn. Ook bij de

neerd’ en Paris-proof is.’

huisvesting van het bedrijf krijgen deze facetten aandacht (Paris-proof maken van kantoren, her-

3. Hoe hoog is de bezetting?

gebruiken van materialen, contracten met leve-

‘De gemiddelde bezetting is 70 tot 80% op ons

ranciers met medewerkers met afstand tot de ar-

hoofdkantoor in Amersfoort. Onze bezetting is

beidsmarkt en het welzijn van de medewerkers).

meer dan voor Covid, mede door groei van het aantal medewerkers. De patronen verschillen per

30 |

FA C TO MA G A Z INE

2. Hoe ziet jullie kantorenportefeuille eruit?

locatie. Op woensdag is Amsterdam bijvoorbeeld

‘We hebben in totaal twaalf Nederlandse kanto-

heel druk, op andere kantoren op maandag of

ren. Royal HaskoningDHV kent een regionale

dinsdag. Onze medewerkers maken onderling af-

spreiding van Maastricht tot aan Groningen. Lo-

spraken over waar ze elkaar gaan zien, afhanke-

| 04 2024

Frits Smedts: ‘Als je van iets kleins met een eigenaar iets groots maakt, is je maatschappelijke impact veel groter.’

lijk van woon-werkafstand en type project. We

hebben we voor twee kantoren een grote cateraar.

sturen niet, maar willen wel dat ze drie dagen per

In Groningen maken we gebruik van een gehan-

week met veel plezier naar kantoor komen.’

dicaptenvoorziening ‘Ervaar werk’. In Amsterdam is een speciaal cateringconcept waarbij twee Itali-

4. Hoe hebben jullie de sourcing georganiseerd?

aanse chef-koks een veganistische maaltijd ma-

‘De catering, schoonmaak en receptie zijn uitbe-

ken waar medewerkers op kunnen inschrijven. De

steed. We voeren de regie op de contracten en

hard services zijn in eigen beheer, daar ligt deels

werken samen met veel lokale partijen, bij elk

onze expertise. De innovatieve oplossingen die we

kantoor verschilt dat. In Amersfoort maken we

ontwikkelen voor klanten gebruiken we ook weer

gebruik van de sociale werkvoorziening (onder-

bij interne huisvestingsprojecten.’

deel van gemeente) voor schoonmaak. Deze partij functioneert onder de hoede van een groot

5. Wat ligt er nog in de toekomst?

schoonmaakbedrijf. Voor de cateringcontracten

Eind dit jaar verhuizen wij van twee locaties naar een nieuw Paris-proof kantoor in Eindhoven. Volgend jaar staat de opening gepland van ons kantoor in Delft: het oude Mijnbouwkunde-gebouw

3.600 MEDEWERKERS

uit 1912 en na de verbouwing het tweede ParisRoyal HaskoningDHV heeft ruim 6.000 medewerkers, van wie er

proof Rijksmonument in Nederland. Ook daar

3.600 werkzaam zijn in Nederland. De vierkante meters en aantal

kijken we naar de mogelijke samenwerkingen met

arbo-werkplekken voor het hoofdkantoor in Amersfoort en de nieu-

sociale werkvoorziening. Het duurzame pand

we kantoren in Eindhoven en Delft zijn:

krijgt een WKO, zonnepanelen, extra isolatie, een overkapt atrium en gebruikersgestuurde (data

medewerkers

arbo-werkplekken

Eindhoven

443

2.700

240

Amersfoort

1.183

19.543

646

proof op de planning. In 2011 is het kantoor al

Delft

1.051

13.063

542

verbeterd van energielabel G naar A.

driven) voorzieningen. Ook in het hoofdkantoor in Amersfoort staat de transformatie naar Paris-

THEMA: HUISVESTING

6. Hoe werken jullie aan een duurzame, facilitaire dienstverlening? ‘Royal HaskoningDHV werkt met een Purposematrix om toe te werken naar onder andere een net-zero-organisatie, in lijn met de missie van de organisatie. De pijlers van deze matrix zijn: Klimaat, Biodiversiteit, Grondstoffen, Sociaal en Veiligheid. Op de verticale as staat de impact: negatief, neutraal, positief, erg positief. Besluitvorming vindt plaats op basis van deze matrix. Het doel is dat in 2030 alle kantoren Paris-proof zijn. Dat betekent dat het energieverbruik sterk is teruggedrongen (tot minder dan 70KwH per m2)

Interieur kantoor Delft, Royal HaskoningDHV.

en er geen fossiele brandstof wordt gebruikt. lager is. Met de komst van de thuiswerkplek moet Naast onze huisvesting werken we ook aan circu-

je onderscheidend zijn om mensen naar kantoor te

laire oplossingen in onze soft services en dragen

krijgen. Persoonlijke interactie vinden wij belang-

we ons steentje bij aan sociale duurzaamheid. We

rijk voor het bedenken van techniekoplossingen.’

proberen over de breedte onderscheidend te zijn. Daarbij zijn duurzame keuzes vaak al in een vroeg

‘Het gaat niet alleen om ontmoeten, maar ook om

stadium gemaakt, omdat Royal HaskoningDHV

learning on the job tussen junioren en senioren,

als expert aan tafel zit. Bijvoorbeeld bij de ont-

maar zeker ook innovation on the job. Hoe kan

wikkeling van ons circulair, energieneutraal kan-

het kantoor van toegevoegde waarde zijn voor de

toor in Amsterdam. Ik hecht waarde aan Practise what you preach. We zien onze eigen kantoren als referentie voor klanten, dus zijn de ambities hoog en wil je het ook waarmaken.’ We hebben samen met eigenaren panden verduur-

technische oplossingen die onze mensen dagelijks

Ik stel de eindgebruiker centraal in de discussie’

bedenken? Dat is echt een uitdaging in onze organisatie. De uitdagingen verschillen per locatie. Voor het kantoor in Groningen is gasloos en werkgelegenheid een belangrijk onderwerp. In Amsterdam is stadsontwikkeling veel belangrij-

zaamd en daarmee vastgoedwaarde gecreëerd. Als er

ker. En bij de een past meer een lunchrestaurant

voldoende opties in de markt zijn, is het niet nood-

en bij de ander een uniek horeca-concept. Uitein-

zakelijk dat je zelf in een verduurzamingstraject

delijk gaat het erom onderscheidend en inspire-

stapt. Aan de andere kant heeft het wel een positief

rend te zijn, zodanig dat je medewerkers graag

effect op onze medewerkers als we zelf betrokken

naar kantoor komen. ‘Het is gelukt als medewer-

zijn bij de duurzame ontwikkeling van een kantoor.

kers op zaterdagavond zeggen in wat voor fantas-

Als je van iets kleins met een eigenaar iets groots

tisch kantoor ze werken.’

maakt, is je maatschappelijke impact veel groter.’ 8. Wat zijn de lessons learned? 7. Wat is jouw visie op de werkomgeving?

‘Wij hadden al een hybride werkomgeving, dus het

Ik ben verantwoordelijk voor alle werkplekken van

realiseren van een werkomgeving na Covid was

Royal HaskoningDHV (thuis, elders, kantoor) en

voor ons niet zo spannend. Waar het nu vooral om-

mobiliteit. De werkomgeving moet in mijn ogen

gaat is dat je echt onderscheidend moet zijn om

passend zijn bij het primaire proces en van toege-

mensen te stimuleren naar kantoor te komen.

voegde waarde zijn. We hadden in het verleden een

Daar moet de effort inzitten. Dat betekent dat alle

functionele insteek, gericht op standaardisering en

standaard functionaliteiten 100% op orde moeten

optimalisering. Inmiddels zijn we daarvan afge-

zijn. Als dat het geval is, kun je de focus verleggen

stapt, omdat de toegevoegde waarde daarvan veel

naar de zaken die echt het verschil maken.’ <<

32 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

BOEKEN | AGENDA

DUURZAME VERLEIDING Duurzame verleiding • auteurs: Marjolein

e uitgave ‘Duurzame verleiding’ biedt iedereen die met duurzaamheid bezig is, handvatten om te komen tot krachtige waardeproposities die consumenten over de streep moeten trekken om voor meer duurzame producten of diensten te kiezen. Volgens de auteurs is het een proces

van lange adem omdat consumentengedrag zich lastig laat veranderen. Het nieuwe to-

Meynen en Ed Stibbe

verwoord heet verleiden! De rode draad in het proces van veranderen naar verleiden

• ISBN: 9789089657466

vormt het duurzaamheidsadoptiemodel. Het maakt onderscheid in vijf groepen consu-

• uitgever: Van Duuren

menten die, elk vanuit verschillende drijfveren en waarden, een eigen tempo hanteren

• prijs: € 29,99

in het omarmen van duurzame producten of diensten. De voorlopers worden de ‘pio-

• niet de heilige graal, zet

niers’ genoemd en de achterblijvers vallen in de categorie ‘bescheiden burgers’. Ook het

wel aan tot denken

strategiecanvas voor duurzame verleiding mag niet onvermeld blijven. Het helpt organisaties om te komen tot een duurzame marketingstrategie op lange termijn. De vele

+++++

praktijkvoorbeelden verlevendigen de tekst en laten zien dat het ontwikkelen van een goed verhaal een belangrijk vertrekpunt is om de consument in beweging te krijgen. Ook facility professionals ondernemen allerlei initiatieven om de bedrijfsvoering te verduurzamen. Van meer aandacht voor biodiversiteit, het aanbieden van gezonde produc-

JAAP KLOOS

ten in het bedrijfsrestaurant tot het elektrificeren van het wagenpark. Of deze uitgave

DOCENT OPLEIDING FACILITY MANAGEMENT,

de heilige graal is voor een duurzamer facility Nederland? Nee. Het zet echter wel aan

HAAGSE HOGESCHOOL

tot denken hoe je, vanuit marketingperspectief, tot een duurzame verleidingsstrategie komt waarmee de eigen concurrentiepositie kan worden versterkt.

HORECAVA

WORLD WORKPLACE EUROPE

WORKPLACE XPERIENCE 2025

Datum: 13 t/m 16 januari

Datum: 12 en 13 maart

Datum: 15 en 16 april

Locatie: RAI Amsterdam

Locatie: Fokker Terminal, Den Haag

Locatie: Van Nelle Fabriek Rotterdam

Organisator: RAI

Organisator: IFMA

Organisator: Smart WorkPlace

FM CONNECT XL

CONTRACTMANAGEMENTDAG

VAKBEURS FACILITAIR &

Datum: 23 januari

Datum: 8 april

GEBOUWBEHEER

Locatie: Stadion Galgewaard, Utrecht

Locatie: NBC, Nieuwegein

Datum: 3 t/m 5 juni

Organisator: FMN

Organisator: Nevi

Locatie: Brabanthallen, Den Bosch Organisator: HoLaPress

NEVI ZORGCONGRES

MASTERCLASS FM IN

Datum: 6 februari

STRATEGISCH PERSPECTIEF

PROVADA

Locatie: Van der Valk, Houten

Datum: v.a. 10 april

Datum: 17-19 juni

Organisator: Nevi

Locatie: Nyenrode

Locatie: RAI Amsterdam

Organisator: Facto

Organisator: VMN media

agenda 33

THEMA: HUISVESTING

Renovatie hoofdkantoor Gasunie

MEER OPENHEID EN ACTIVITY-BASED WERKPLEKKEN Gasunie ondergaat tot 2026 een renovatie van het hoofdkantoor in Groningen. Het ruim 30 jaar oude pand is toe aan onderhoud en een nieuw werkplekconcept. Een gesprek met Richard Aarts, facility manager van het Corporate Service Center bij Gasunie en gedelegeerd opdrachtgever tijdens de renovatie. DOOR ANNE TJON-A-JOE EN SUSAN MEENHUIS-BOSBOOM

ichard Aarts werkt al ruim 38

punt meer interactie tussen de afdelingen en me-

jaar bij Gasunie, waarvan 25

dewerkers. De basis was nog wel een vaste werk-

jaar als leidinggevende in ver-

plek voor iedere medewerker op een één- twee-,

schillende functies. Voorheen

vier- of zespersoonskamer (cellenstructuur). De

was hij betrokken bij zaken op het gebied van vei-

begane grond en eerste verdieping zijn daarbij

ligheid, ergonomie, energie, milieu en ICT. Sa-

vrijgehouden voor de vergaderzalen, de klanten-

men met zijn afdeling houdt Aarts zich nu bezig

service en ICT-desk, opleidingslokalen en het be-

met de facilitaire dienstverlening (hard en soft

drijfsrestaurant. Hierdoor ontstond automatisch

services).

een regelmatige ‘gedwongen’ verplaatsing van personen door het pand, die leidde tot veel inter-

18 VERDIEPINGEN

actie.’

Gasunie heeft haar pijlen gericht op de energietransitie, waarvoor nieuw personeel werd aange-

CONNECT & CREATE

nomen. Naast de nodige vernieuwing van het ver-

Een paar jaar geleden besloot de organisatie om

ouderde pand was er daarom meer ruimte nodig

nog een stap vooruit te zetten. Er was meer sa-

voor passende werkplekken, overleg en interactie.

menwerking nodig, zeker tussen verschillende af-

Hoe is het kantoor opgebouwd? Het pand bestaat

delingen. Door de toegenomen focus op de ener-

uit 18 verdiepingen, waarvan er 15 in gebruik zijn

gietransitie is Gasunie in anderhalf jaar tijd

als kantoorruimte. De overige verdiepingen be-

gegroeid van 2.300 naar 3.000 medewerkers. De

vatten de technische installaties. Twee kantoor-

cellenstructuur sloot niet langer aan. Zo ontstond

verdiepingen zijn tot nu toe gerenoveerd.

Connect & Create, een werkplekconcept met meer openheid en activity-based werkplekken. Aarts:

34 |

FA C TO MA G A Z INE

30 JAAR TERUG

‘Wil je overleggen met collega’s? Dan ga je in de

Aarts blikt terug op de oude situatie. Het gebouw

ruis-en-reuring-omgeving zitten, waar je meer in-

is 30 jaar geleden al neergezet met als uitgangs-

teractie hebt.’

| 04 2024

Volgens Richard Aarts mag je het trappenhuis zeker niet missen in het hoofdkantoor van Gasunie.

VERSCHILLENDE GENERATIES

MINDER DRUK OP WERKPLEKKEN

De overgang naar de nieuwe werkomgeving

Door hybride werken is er ondanks de komst van

wordt stap voor stap gemaakt. De eerste verbouw-

nieuwe werknemers, minder druk op de beschik-

de verdieping werd positief ontvangen door de

bare werkplekken, legt Aarts uit. Momenteel zijn

medewerkers, maar het niet meer hebben van een eigen vaste werkplek was voor een kleine groep wel even wennen. Bij Gasunie werken momenteel vijf verschillende generaties samen, van babyboomers tot Gen Z, elk met hun eigen wensen. Dat vraagt om goede communicatie en de juiste flexi-

er ongeveer 1.450 werkplekken aanwezig voor

‘In de ruisen-reuringomgeving heb je meer interactie’

2.200 medewerkers. Gemiddeld is de bezetting net geen 60%. ‘Dinsdag en donderdag zijn de drukste dagen. Maandag en woensdag zijn al rustiger en op vrijdag kan ik het pand eigenlijk gedeeltelijk verhuren, want dan hebben we een be-

biliteit. ‘Eerst hebben we één verdieping aange-

zetting van ongeveer 20%.’ Aarts probeert de

past naar het nieuwe werkplekconcept, om te kij-

piekbezetting zo veel mogelijk te spreiden door

ken of het werkt en hoe het eruit ziet met minder

hier afspraken over te maken met de teams.

muren, meer zichtlijnen, vrolijke kleuren en

Daarnaast onderzoekt Gasunie verschillende op-

vloerbedekking’, zegt Aarts. De raad van bestuur

lossingen om het gebruik van het pand inzichte-

gaf toestemming om door te gaan met de renova-

lijk te maken, rekening houdend met de privacy-

tie van de rest van het pand, maar toen kwam de

wetgeving. Het monitoren van het wifigebruik en

coronapandemie en lag het project lange tijd stil.

de input van extra bewegingssensoren gaat op korte termijn inzicht geven in de bezetting van

ORGANISCHE VORMEN

zowel werkplekken als vergaderruimtes.

Het hoofdkantoor van Gasunie, ook wel bekend als ‘Apenrots’ is

VERGADEREN OP ELKE VERDIEPING

ooit verkozen als het mooiste gebouw van Nederland. Aarts vertelt

Door het invoeren van het nieuwe werkplekcon-

enthousiast: ‘Wat je zeker gezien moet hebben is ons trappenhuis.

cept is er volgens Aarts minder noodzaak om je

Het is als het ware een soort regenboog die naar boven draait.’

over grote afstand door het pand te verplaatsen.

THEMA: HUISVESTING

‘Voorheen gingen medewerkers gezamenlijk naar beneden om te vergaderen. Nu loopt het de hele dag door elkaar heen. Op elke verdieping zijn nu ook extra vergaderruimtes, belcellen en speciale ruimtes voor teams-vergaderingen.’ Hoe verder je van de lift verwijderd bent, hoe stiller de werkomgeving is. Stilteruimtes zitten logischerwijs dus ook aan het eind van de gang. De nieuwe werkplekken zijn allemaal voorzien van zit-stabureaus, standaard ICT-middelen en goede bureaustoelen. Het aantal werkplekken blijft gelijk, maar de indeling verandert wel. ‘We willen meer ruimte tussen de bureaus. Door scheidingswanden weg te halen, kunnen we de ruimte beter indelen.’ BEDRIJFSRESTAURANT ALS EXTRA

Facility manager Richard Aarts (Gasunie): ‘De ambitie is een volledig

WERKRUIMTE

zero-waste renovatie.’

In het pand zitten diverse eet- en drinkgelegenheden, zoals een bedrijfsrestaurant, koffiecorners en

100% HERGEBRUIK

BAR (dit is een bar, maar zonder lidwoord ge-

Duurzaamheid uit zich in verschillende aspecten

schreven als een verwijzing naar de eenheid van gasdruk ‘bar’). In deze ruimte zijn tramzitjes, hoge tafels en loungebanken te vinden. ‘De ruimte is drukbezocht, omdat het een prettige plek is voor overleg. De informele zitjes leiden vaak net tot andere gesprekken.’ Tijdens de renovatie

tijdens het renovatieproject. Oude meubels en

‘Informele zitjes leiden vaak net tot andere gesprekken’

materialen worden waar mogelijk hergebruikt, zoals de designstoelen die opnieuw worden bekleed in plaats van vervangen. ‘De ambitie is een volledig zero-waste renovatie. Dat is een partijtje moeilijk! Maar we hebben voor de vloerbedek-

wordt ook het bedrijfsrestaurant vernieuwd met

king een firma gevonden die het materiaal 100%

als extra uitgangspunt deze ruimte ook buiten

hergebruikt.’ Verder krijgt overgebleven meubilair

lunchtijd beter te kunnen benutten als werkruim-

een tweede leven door verkoop of donatie. Maar

te en ontmoetingsplek.

de duurzaamheidsambities reiken verder dan alleen het gebouw; ze komen ook terug in het personeelsbeleid, met focus op diversiteit en inclusie en in aanbestedingsvoorwaarden met aandacht voor social return. HOGE AMBITIE Wat Aarts anders had willen doen als hij terugkijkt op de afgelopen periode? ‘We hebben een hoge ambitie neergezet en dat vraagt om goede communicatie en betrokkenheid van alle medewerkers. Die processen had ik intern beter in goede banen willen leiden.’ De renovatie neemt in totaal nog ongeveer twee

Werkplekken in het bedrijfsrestaurant.

36 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

jaar in beslag. <<

DUURZAAMHEID

HOUTBOUW EN CIRCULAIRE BEDRIJFSVOERING Dit moet je als FM’er weten In de bedrijfsvoering wordt de overgang naar een circulaire werkomgeving steeds urgenter. Houtbouw is daarin een belangrijke innovatie. Hoe draagt houtbouw bij aan een duurzamere facilitaire sector en wat moet je als facility manager doen om mee te gaan in deze transitie? DOOR ELSKE MUIS

In de zoektocht naar duurzamere bouwmethoden wordt hout steeds vaker gezien als het bouwmateriaal van de toekomst. Dat vindt ook Alex de Rijke, professor Timber Architecture aan de TU Delft. ‘Ik denk dat hout niet alleen een optie zal worden, maar de standaard voor de bouw, op de manier waarop beton en staal dat de afgelopen honderden jaren zijn geweest.’ Een van de meest genoemde voordelen van houtbouw is de positieve impact op het milieu. In tegenstelling tot staal en beton, waarbij aanzienlijke hoeveelheden CO2 vrijkomen tijdens de productie, fungeert hout als een koolstofreservoir. ‘Als je staal vergelijkt met hout, dan komt er ongeveer twee ton koolstof vrij voor elke ton staal die je maakt. Dat is bij hout bijna het tegenovergestelde’,

Houtbouwprofessor Alex de Rijke: ‘Hout mag dan wel het oudste bouwmateriaal ter we-

vertelt De Rijke. Hout is ook aanzienlijk

reld zijn, het is nu ook het meest modern.’

Moet je een vloer vervangen, denk dan aan organische materialen, zoals linoleum, hout of bamboe. Die hebben een lage impact op het milieu.

lichter dan staal of beton, wat leidt tot

zijn er ook uitdagingen. De sleutel is na-

lang mogelijk in gebruik te houden en ze

minder zware funderingen en een ver-

tuurlijk het planten, niet alleen gebrui-

aan het einde van hun levensduur een

mindering van de totale CO2-uitstoot in

ken’, vertelt de professor. ‘En om slim

nieuwe bestemming te geven. Het gaat

de bouw. Minder zware constructies be-

onderzoek te doen, ontwikkeling, slim-

verder dan enkel afvalbeheer en kijkt

tekenen ook minder zware transporten

me bosbouw, geïntegreerde inkoop, en-

naar alle aspecten van de bedrijfsvoe-

en een efficiëntere installatie.

zovoort. De industriële revolutie heeft de

ring, van vastgoed, inkoop en gebruik tot

status van hout veranderd van ’s werelds

afvalverwerking en recycling.

Gebouwen met hout bieden ook voorde-

oudste en beste bouwmateriaal, tot

Michael van der Meer werkt als strate-

len voor de menselijke gezondheid en

brandstof om ijzer mee te maken. We

gisch adviseur innovatie en ketensamen-

het welzijn. ‘Hout heeft een gunstig ef-

moeten terug naar wat we deden en

werking bij Phi Factory. Zij zetten zich in

fect, zowel mentaal als fysiek’, aldus De

doorontwikkelen. Het mag dan wel het

om organisaties in heel Nederland te hel-

Rijke. ‘Uit onderzoek blijkt dat de hart-

oudste bouwmateriaal ter wereld zijn,

pen te versnellen naar een circulaire eco-

slag lager is bij kinderen in een houten

maar het is nu ook het meest modern.’

nomie. ‘Het begint vaak bij een duurzame

klaslokaal, in vergelijking met dezelfde

ambitie binnen een bedrijf. Waar wil ik

kinderen in een klaslokaal van beton en

VAN INKOOP TOT AFVAL

gipsplaat. Maar ook ademhalingsproble-

Wat valt er allemaal onder een circulaire

men worden minder door de poreusheid

werkomgeving? Een circulaire werkom-

ROL FACILITY MANAGER

van hout, dat vocht en stof kan absorbe-

geving richt zich op het minimaliseren

De facility manager speelt een belangrijke

ren en beheersen.’

van afval, het slimmer gebruik van

rol in de transitie naar een circulaire wer-

heen bewegen? Waar heb ik invloed op?’

grondstoffen en het verminderen van de

komgeving. Dat begint al bij keuzes die

UITDAGINGEN

ecologische voetafdruk. Het richt zich op

gemaakt worden in het kantoor. De Rijke

‘Ik denk dat er bouwkundige voordelen,

het hergebruiken, repareren en recyclen

stimuleert het gebruik van hout binnen

gezondheidsvoordelen en psychologische

van materialen en het toepassen van

het gebouw. ‘Ik denk allereerst aan al het

voordelen zijn aan het leven met en wer-

duurzame praktijken binnen de bedrijfs-

meubilair’, vertelt hij. ‘In het bijzonder

ken in een houten omgeving’, aldus De

voering. Dit betekent dat bedrijven pro-

aan de vloeren. Moet je een vloer vervan-

Rijke. Hoewel hout vele voordelen biedt,

beren om producten en materialen zo

gen, denk dan zeker aan organische ma-

38 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

DUURZAAMHEID

terialen, zoals linoleum, hout of bamboe.’

hij aan. ‘Waar kun jij als facilitaire orga-

van zero-wastebedrijven, zoals

Deze materialen zijn biologisch afbreek-

nisatie de meeste impact maken?’ Vaak

Nationale-Nederlanden. Daarnaast kun

baar en hebben een lage impact op het

zien zij in hun metingen een aantal cate-

je ook zelf energie opwekken of anders

milieu. ‘Dat is het belangrijkste waar faci-

gorieën terugkomen: catering (bijvoor-

groene energie inkopen, door het toepas-

lity managers aan kunnen en moeten

beeld de eiwittransitie), kantoormeubi-

sen van smartbuilding technologie, ge-

denken, als ze hun werkruimte willen ver-

lair, energie, afval en gebouw en

koppeld aan je gebouwbeheersysteem.’

anderen.’ Maar ook dingen als verlichting

onderhoud. ‘Je maakt bijvoorbeeld de

en het gebruiken van eenvoudige zonne-

meeste impact op je afvalstroom aan de

‘Je hebt als facility manager ook indirect

bescherming. ‘Het is verbazingwekkend

voorkant, door je inkoop goed in te rich-

impact op de bewustwording van de me-

hoe we tijdens het modernisme zijn ge-

ten. Maak als facilitair manager afspra-

dewerkers,’ vindt Van der Meer. Facilitair

stopt met nadenken over eenvoudige din-

ken met leveranciers. Je kunt op ieder

managers kunnen initiatieven lanceren

gen’, vindt De Rijke. ‘Bijvoorbeeld het ge-

vlak tegen iedere leverancier aan de in-

om werknemers te betrekken en bewust

bruik van luiken als zonbescherming of

koopkant zeggen: ik wil dat je minder

te maken van duurzaam gedrag, bijvoor-

het openen van ramen, in plaats van air-

afval naar mijn locatie brengt.’

beeld het overschakelen naar vegetarisch

conditioning.’

eten of herbruikbare koffiebekers. ‘Die Werk ook samen met leveranciers in de

bewustwording gaat ook weer zijn effect

VAN BINNENUIT VERANDEREN

keten en andere dienstverleners om af-

hebben op het gedrag van de mensen op

Als facility manager is het zaak om de

valstromen te minimaliseren en te opti-

de werkvloer en de beslissingen die zij

organisatie van binnenuit veranderen,

maliseren. ‘Zet een afvalleverancier aan

nemen vanuit hun functie en privé.’

ziet Van der Meer. ‘Kijk allereerst of er

tafel met de cateraar, met de schoon-

een duurzaamheidsbeleid is binnen de

maak, met de grootste afvalveroorza-

HOOP VOOR DE TOEKOMST

organisatie waar jij je facilitaire duur-

kers.’ Door een samenwerking in de ke-

Waar moeten we in de toekomst rekening

zaamheidsbeleid op kan baseren’, raadt

ten aan te gaan, zijn er nu al voorbeelden

mee houden? ‘Ik zou echt in willen zetten op regeneratie’, vertelt Van der Meer. ‘We hebben een punt bereikt in de klimaatcrisis waarbij ‘dingen minder slecht doen’ eigenlijk niet meer genoeg is. We moeten juist nu gaan herstellen. Door regeneratie te implementeren, zorgen we ervoor dat we onze steden en landbouw vergroenen, maar ook onze gebouwen, bijvoorbeeld door het gebruik van hout.’ Houtbouw is een vorm van regeneratief denken. De overgang naar hout als standaard bouwmateriaal kan niet alleen bijdragen aan de vermindering van de CO2uitstoot, maar ook aan een verbeterd welzijn van de gebruikers. ‘Ontwerp je werkplek voor aanpassing en streef naar kwaliteit in plaats van recycling’, aldus De Rijke. ‘Materiaal hergebruiken is goed, maar het niet hoeven is nog beter.

Strategisch adviseur Michael van der Meer: ‘Door regeneratie te implementeren, zorgen

We moeten de levensduur van alles wat

we ervoor dat we steden en landbouw vergroenen, maar ook onze gebouwen, bijvoor-

we gebruiken verlengen; voertuigen,

beeld door het gebruik van hout.’

meubilair, apparatuur en gebouwen.’ <<

FACTO CONGRES 2024

DURF TE GROEIEN Hoe verhoudt facility management zich tot Artificial Intelligence? Wat moet je doen voor een duurzame en circulaire bedrijfsvoering? En hoe optimaliseer je de user experience voor de hybride medewerker? Deze en andere actuele vragen stonden centraal tijdens het Facto Congres, donderdag 19 september in het NBC Congrescentrum onder voorzitterschap van Suzan Vink.

DOOR REDACTIE FACTO FOTOGRAFIE HERBERT WIGGERMAN

Het Facto Congres ging na een warm welkom van dagvoorzitter Suzan Vink van start met de inspirerende keynote van Jarno Duursma, technologie-expert, publicist, onderzoeker en spreker op het gebied van digitale technologie. Hij schreef vier boeken, onder andere over kunstmatige intelligentie, creatieve machines, deepfake-technologie en blockchain. GENERATIEVE AI EEN HYPE? Duursma nam de deelnemers mee in de groei die Artificial Intelligence de afgelopen tijd heeft gemaakt. Het is volgens hem geen hype, want het heeft een blijvend effect op alle mensen die kenniswerk doen. Het betekent een verandering op cognitief en creatief vlak. IT-leveranciers kunnen bijvoorbeeld veel sneller werken dankzij generatieve AI. Duursma legde uit hoe bepaalde repetatieve taken door AI worden gedaan en lichtte enkele ontwikkelingen uit binnen Generatieve AI:

40 |

FA C TO MA G A Z INE

De bezoekers werden ontvangen met harpmuziek.

| 04 2024

docent aan Nyenrode, die met zijn verhaal over strategische verandering en vernieuwing de zaal met een belangrijke boodschap naar huis liet gaan: als je echt wilt veranderen, moet je het ongemak dat erbij komt kijken, óók omarmen. Hij maakte de vergelijking met een kreeft. Dat dier kan alleen maar groeien als het zijn pantser op een gegeven moment afgooit. Dus: zorg dat je loskomt van ingesleten patronen, was Yousri’s advies. Richt je op zaken waar je verandering in wilt zien, zoals digitalisering, sustainability en social responsability, de netwerken waar wij ons in bewegen, de Jarno Duursma lichtte enkele actuele AI-ontwikkelingen toe.

War for Talent en New ways of working: hoe gaan we het werk organiseren?

> Multimodaliteit: Gen AI kan een video analyseren en je antwoord geven

meer en meer een participant.

We bereiken dat door te investeren in de

> Het nadeel van het uitbesteden van

lange termijn en we zijn nu nog te veel

op vragen over personen en organisa-

veel kleine taken aan AI is dat mense-

bezig met vandaag of morgen, zo conclu-

ties die erin voorkomen en je voorzien

lijke vaardigheden, zoals hoofdreke-

deerde Mandour.

van een oneindige stroom aan ideeën.

nen of navigeren, minder worden, ook

> Reasoning: Gen AI kan sinds kort redeneren. > Conversational AI: de scheiding tus-

wel 'deskilling' genoemd.

HOGE OPKOMST

Dat laatste punt was voor veel mensen

Net als de laatste jaren had het Facto

uit de zaal een herkenbaar gegeven.

Congres, met wederom een inhoudelijke samenwerking met TwynstraGudde, een

sen mens en machine wordt meer en meer diffuus, want Gen AI is in staat

DOE ALS DE KREEFT

volle bak met maar liefst zo’n 365 facility

om nagenoeg perfecte video's te ma-

De afsluitende keynote van de dag was in

professionals in de zaal. Ze gingen met

ken van mensen die fake zijn.

handen van dr. Yousri Mandour, busi-

elkaar in gesprek over het thema van dit

> Co-pilot: de digitale collega wordt

ness consultant bij Lobster Company en

jaar, ‘Workplace Trends, What's next?’ De locatie was het onlangs verbouwde NBC Congrescentrum in Nieuwegein. Daar verzorgde Heyday het hospitalityconcept, dat onder andere tot uiting kwam in het gevoel van rust dat je ervaarde bij binnenkomst, waar een harpiste klassieke muziek speelde. KENNISSESSIES Tussen de plenaire keynotes stonden in drie rondes meerdere inhoudelijke sessies van elk 60 minuten op het programma. Daarnaast konden deelnemers in de pauzes, onder het genot van een kop koffie van Douwe Egberts, kennismaken met partners Renewi en Gantner en na-

Yousri Mandour spoorde het publiek aan zich als een kreeft te gedragen.

tuurlijk met elkaar. <<

FACTO CONGRES

MAGNEET, HOUTBOUW EN SMARTER WORKING Dit zijn de workplace trends bij Booking, Alliander en Vattenfall Booking, Alliander en Vattenfall deelden op het Facto Congres hun ervaringen met het inrichten van een aantrekkelijke werkomgeving. Op Facto.nl zijn interviews met Marnix Mali (Booking), Laurine de Bruin (Vattenfall) en Ernst-Willem van Drumpt (Alliander) terug te zien. DOOR REDACTIE FACTO Marnix Mali, director Real Estate &

(65.000 m2) is de thuisbasis van onge-

Workspace Services bij Booking, deelde

veer 6.000 werknemers. Mali over het

op het congres zijn inzichten over het

kantoor als magneet: ‘De magneet is nu

creëren van een aantrekkelijk kantoor.

veel belangrijker geworden voor onze ei-

In een video vertelt hij over het nieuwe

gen mensen, vanwege de keuze tussen

Booking-hoofdkantoor aan het Oosterd-

thuis, of ergens anders of op kantoor.’ Hij

okseiland in Amsterdam. De campus

merkt op dat hoewel het gebouw zelf indrukwekkend kan zijn, het uiteindelijk de mensen zijn die ervoor zorgen dat medewerkers terugkomen. Volgens Mali is een van de grootste voordelen van werken op kantoor de mogelijkheid tot spontane interacties. ‘Mensen zeggen dat het bijna een magical experience is.’ De reden? ‘Altijd als ik er ben, dan zie ik mensen waar ik wel aan gedacht heb, maar die niet meteen op een Zoom-call-lijstje stonden.’ VERTICALE CAMPUS Om deze spontane interacties te faciliteren, is het Booking-kantoor ontworpen als een verticale campus. ‘Een campus is

Marnix Mali (met blauw T-shirt) en Laurine de Bruin (rood pak) namen op het Facto

normaal natuurlijk helemaal uitgestrekt.

Congres deel aan de parallelsessie ‘Kantoor als magneet’.

Nu is het voor onze 6.000 mensen verti-

42 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

een kantoorgebouw dat niet alleen duurzaam is, maar ook een aangename werkomgeving biedt. ‘Het feit dat hout een natuurproduct is, zorgt voor een fijn werkklimaat’. aldus Van Drumpt. ‘Aangevuld met wat meubilair en groen heb je al snel een mooie inrichting.’ Bekijk hier het volledige interview met Ernst-Willem van Drumpt.

SMARTER WORKING Laurine de Bruin is directeur Vastgoed en Facility Management voor Nederland, Engeland en België bij Vattenfall. De energieleverancier heeft onlangs haar Ernst-Willem van Drumpt vertelde in een parallelsessie over de totstandkoming van het

werkomgeving aangepast om beter aan te

nieuwe regiokantoor van Alliander.

sluiten bij de veranderende behoeften van haar medewerkers. ‘We zitten al tien jaar

caal gebouwd. Maar het is heel overzich-

Drumpt, manager Real Estate en Facili-

in ons huidige pand, en het concept van

telijk.’ Er zijn centrale ontmoetingsplaat-

ties. Hij licht in een korte video toe wat

flexibel werken, wat wij Smarter Working

sen aanwezig, zoals een groot plein,

de voordelen zijn van houtbouw. ‘We zijn

noemen, was al aanwezig’, legt De Bruin

restaurants en een espressobar, waar

al tien jaar bezig met het verduurzamen

uit. ‘Na covid hebben we echter gemerkt

medewerkers elkaar gedurende de dag

van ons vastgoed’, vertelt Van Drumpt.

dat er behoefte was aan aanpassingen.’

meerdere keren kunnen tegenkomen.

‘Na eerdere succesvolle projecten in Dui-

De kern van Vattenfall's werkplekstrate-

ven en Arnhem, wilden we in Amster-

gie is het bieden van keuzevrijheid aan

dam weer een stap verder gaan in duur-

medewerkers. Ze kunnen zelf bepalen

zaamheid. Daarom hebben we gekozen

welke omgeving het beste past bij hun

voor houtbouw, wat best een uitdaging

taken, ook wel bekend als activity based

was, maar heel goed is uitgepakt.’

werkplekken. Het kantoor biedt diverse

Bekijk hier het volledige interview met Marnix Mali.

werkplekken in open, lichte ruimtes. AL TIEN JAAR BEZIG

FIJN WERKKLIMAAT

In 2023 verhuisde netwerkbedrijf Alli-

Van Drumpt legt uit wat de voordelen

De Bruin legt uit dat het aanpassen van

ander haar regiokantoor. In Amsterdam

zijn van bouwen met hout: ‘Het casco is

de werkomgeving een continu proces is.

Sloterdijk staat nu een duurzaam, bijna

snel af, de akoestiek is uitstekend, en

‘We hebben er na covid bewust voor ge-

volledig uit hout opgetrokken kantoor,

onze collega's ervaren het als een zeer

kozen om niet direct iets aan te passen,

genaamd Westpoort. Op het Facto Con-

prettige werkplek. Bovendien kun je met

maar echt te kijken naar wat er gebeurt,

gres sprak de redactie Ernst-Willem van

hout sneller bouwen.’ Het resultaat is

waar medewerkers voor kiezen en wat wij kunnen doen om het beter aan te laten sluiten bij hun wensen.’ <<

‘WERKEN OP KANTOOR VERGROOT DE KANS OP SPONTANE INTERACTIE. HET IS BIJNA EEN MAGICAL EXPERIENCE’

Bekijk hier het volledige interview met Laurine de Bruin.

MANAGEMENT EN ORGANISATIE

FM IN 2025 3 facility managers over stijgende kosten en consuminderen De facilitaire dienstverlening staat onder druk door stijgende kosten op diverse gebieden. Die druk zorgt ervoor dat FM nieuwe strategieën moet ontwikkelen om de organisatie efficiënt te blijven ondersteunen. Hoe schatten facility managers Bertil Hulleman (Alfa-College), Sander Lapré (FMHaaglanden) en Yvonne Nieland (GGZ Centraal) de ontwikkelingen in? Welke kostenposten zien zij als grootste uitdaging? En: hoe bereiden ze zich hierop voor? DOOR ELSKE MUIS

De facilitaire kosten waren nog nooit zo

blieke sector personeelskosten, bouw-

hoog als nu, blijkt uit de Netherlands Fa-

kosten en kosten voor beveiliging als

cility Costs Index 2024 van FMN. De

groeiende last. ‘Een belangrijk aan-

grootste stijgers? Energiekosten, ge-

dachtspunt is beveiliging, vooral bij

bouwonderhoud en personeel. Bertil

overheidsstructuren. Beveiliging op IT-

Hulleman, facility manager op het Alfa-

gebied is natuurlijk breed. Dat gaat over

College Hardenberg en docent voor de

datamanagement, databeheersing en het

opleiding Facilitair leidinggevende,

beveiligen van systemen. Maar ook fysie-

merkt in het onderwijs een toename in

ke beveiliging wordt een penibele zaak.

kosten van huisvesting. ‘Wij leiden echt

Daar zie je een tekort aan mensen en

iedereen op, van jong tot oud. We moe-

veel aanvragen. Ook de bouwkosten ba-

ten goed letten op een optimale rooste-

ren zorgen. Vroeger kostte een timmer-

ring, zodat we het pand optimaal kun-

man bijvoorbeeld twintig euro, nu is dat

nen gebruiken. Wie zit er overdag en wat

uurtarief gelijk aan dat van een consul-

kan ’s avonds? De kosten stijgen en dat

tant. Dat zijn wel zorgen en kostenpos-

vraagt om een andere manier van lesge-

ten.’

ven en een andere manier van het indelen van lokalen en kantoren. Bijvoor-

ZORGSECTOR

beeld niet alle lokalen zomaar inzetten,

Yvonne Nieland, facility manager bij

maar roostertechnisch goed indelen.’

GGZ Centraal, neemt in de zorgsector een sterke stijging in energie-, voedings-

44 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

BEVEILIGING

en personeelskosten waar. ‘Mijn begro-

Sander Lapré, facility manager bij FM-

ting bedraagt 33 miljoen per jaar, waar-

Haaglanden en bestuurslid bij Facility

van een derde opgaat aan energie en de

Management Nederland, ziet in de pu-

daarbij horende techniek. Eten en

Alle drie de facility managers noemen de krapte op de arbeidsmarkt en stijgende loonkosten als belangrijke zorgpunten.

drinken vormen natuurlijk ook een grote

CATERING

bijvoorbeeld goede mensen weg uit de

kostenpost, gerelateerd aan de Nibud-

Catering is ook een punt van aandacht.

schoonmaak om als zorgondersteuner in

richtlijnen, die in 2023 drie keer zijn op-

‘Er moet elke dag gegeten worden. Wij

te zetten. Werven is overal lastig.’

gehoogd. En de loonkosten van de uit-

faciliteren dagelijks rond de achthon-

Hulleman is bezig met een nieuwe aan-

voering zijn meer dan de Nederlandse

derd maaltijden op alle locaties’, vertelt

besteding voor de schoonmaak. ‘We kij-

Zorgautoriteit indexatie gestegen.’

Nieland. ‘Wij proberen daar nu strakke

ken nu goed naar wat we zelf kunnen en

afspraken met leveranciers over te ma-

wat we willen uitbesteden. We willen een

KOSTENBEHEERSING

ken. Maar we veranderen ook kleine din-

duidelijk onderscheid maken tussen

De stijgende kosten in facilitaire dienst-

gen, zoals de keuze voor B- in plaats van

standaardwerkzaamheden en gespeciali-

verlening treffen verschillende sectoren,

A-merken.’ Ook in het onderwijs speelt

seerde schoonmaak.’ Gerichter naar

elk met zijn eigen uitdagingen. Facility

dit. ‘Ik denk dat we als facilitair mana-

schoonmaakroosters kijken, drukt ook

managers zullen nu creatiever moeten

gers ondernemerschap moeten laten

de kosten.

zijn in kostenbesparing en efficiëntie.

zien’, vindt Hulleman. ‘Samenwerken,

‘Wij zijn nu al volop bezig met de begro-

zoals met leveranciers, is veel belangrij-

‘Ik denk dat veel organisaties veel ge-

ting van volgend jaar’, vertelt Nieland.

ker geworden. Hoe kun je dat zo effectief

richter naar schoonmaak kunnen kijken’,

‘Welke doelstellingen gaan we volgend

en efficiënt mogelijk inrichten? Zo doen

stemt Lapré in. ‘Welke onderdelen van

jaar realiseren en welke stappen moeten

wij inkopen, maar ook het onderwijs

een pand worden wel frequent gebruikt,

we ondernemen om kosten te besparen?’

koopt in. Alles wat bij het onderwijs

welke niet? Personeelskosten stijgen de

‘over’ is, wordt verdeeld. Dat maakt dat

pan uit. Maar ook het aantal mensen die

Alle drie zijn ze daar druk mee bezig. ‘Op

je inkoop minder wordt. Daar kunnen

het willen doen, wordt steeds minder.

het gebied van beveiliging moeten we

we dus al een mooie slag maken. Dat is

Dan moet je wel efficiënter gaan werken.

kritisch kijken’, vindt Lapré. ‘Hoe kun-

een mooie winst.’

Dat kan je doen door goede resultaataf-

nen we beter samenwerken met andere

spraken te maken met je leverancier.’

partijen? Of wellicht binnen de eigen or-

PIJNPUNTEN

ganisatie mensen opleiden en trainen?’

Opvallend is dat alle drie de facility ma-

‘De ontwikkeling van de arbeidsmarkt is

Hulleman: ‘Wij zetten in op een ander

nagers de krapte op de arbeidsmarkt en

natuurlijk een zorg’, noemt Lapré. ‘Daar

soort beveiliging. Minder zichtbaar,

stijgende loonkosten als belangrijke zorg-

sluit een andere zorg op aan: wat gaan

maar wel werkend. We moeten proberen

punten noemen. ‘De zorg heeft het lastig.

we met al die vierkante meters doen die

oplossingen te zoeken, omdat er minder

Die gaat in de ondersteuning meer men-

we straks te veel hebben of helemaal niet

fysieke beveiliging loopt.’

sen inzetten’, vertelt Nieland. ‘Zij halen

meer nodig zijn?’

MANAGEMENT EN ORGANISATIE

Bij Hulleman staat dit punt ook hoog op

je weet wanneer onderhoud nodig is. Zo

GGZ Centraal brengt haar energiever-

het prioriteitenlijstje. ‘Ik evalueer nu

kun je, met het oog op de toekomst, ge-

bruik in beeld. Nieland: ‘Wij kijken nu

echt: hoe zitten we in de vierkante me-

richter werken.’

waar de piekbelasting zit en of we die

ters? Welke opleidingen hebben we alle-

kunnen downsizen. Denk aan energie-

maal? Waar leiden we voor op? Ook

‘Mijn speerpunten zijn onder andere

management of zaken zoals het elektrifi-

wordt er meer thuisgewerkt. Hebben we

‘flexibel inrichten’. Dat je lokaal A ook

ceren van ons wagenpark. Er komt een

dan al die kantoren nodig? En op welke

naar B kunt inrichten. Of naar een ex-

energierapport uit, die ons veel meer

dagen hebben we ze nodig?’

tern pand kunt gaan’, aldus Hulleman.

handvaten kan geven.’

‘Maar ook voeding is een punt. Denk aan Het Alfa-College werkt nu meer samen

meegaan met de seizoenen om daarop te

TOEKOMST VOOR FM

met andere scholen en instellingen, voor

besparen. En ook de techniek, welke sys-

Hoe blikken de drie managers vooruit op

een slimmere inrichting van het onder-

temen gaan we inzetten en uitbreiden?

de ontwikkelingen in hun vakgebied?

wijs. ‘We hebben bijvoorbeeld de ‘School

Een topdesk bijvoorbeeld, wat doen we

‘We zullen met elkaar moeten consumin-

in Company’, zo krijgt de horecaoplei-

ermee en wat doen we niet, en waarom?’

deren’, noemt Nieland. ‘Dat betekent in

ding les bij een restaurant in de buurt en

de zorg dat er een verschraling zal zijn in

de zorgopleiding heeft lessen in het zie-

DUURZAAMHEID

het aanbod en dat we moeten kijken

kenhuis. Het bedrijfsleven denkt zo mee

Duurzaamheid wordt voor elke sector

naar wat onze mogelijkheden zijn. De

met het onderwijs.’

steeds belangrijker, vooral met de op-

omvang en de aard van de behandelin-

komst van ESG-criteria (Environmental,

gen zal anders worden.’

De prioriteiten van facility managers

Social, Governance). Hoe houd je daar

verschuiven onder invloed van kosten en

nog rekening mee, als je ook al moet

Hulleman: ‘Ik leer mijn studenten om

druk vanuit de markt. Nieland richt zich

schakelen bij capaciteit en kosten?

elke keer opnieuw te kijken naar wat de

nu vooral op het hybride werken. ‘Dat

Lapré: ‘Je moet wel in duurzaamheid in-

trends en ontwikkelingen zijn. De in-

doen we door vierkante meters te redu-

vesteren. Denk na over zaken zoals ener-

zichten daaruit vertaal je naar de vaste

ceren. En te kijken hoe we ze beter kun-

giekosten. Hoe kan je die straks voorko-

onderdelen in kerntaken en werkproces-

nen benutten.’

men op een groter gebied? Hoe kan ik

sen. Zo leer je steeds vernieuwend te kij-

als FM’er ervoor zorgen dat we duurza-

ken naar je vakgebied.’

Het betekent ook: inzetten op blended

mer met een pand, met de mensen en de

care. ‘Dat is een combinatie van digitaal

middelen omgaan?’

Lapré: ‘De facility manager is de afgelopen jaren van een noodzakelijk kwaad

en face-to-face-contacten. Behandelaars in de zorg krijgen flexplekken. We ma-

Op het Alfa-College werken ze ook aan

naar een kennispartner toe gegaan. Wij

ken nu een plan hoe we dat gaan imple-

de zogenoemde Global Goals. Die zijn

zijn nu de partij met kennis over hoe we

menteren en kijken ook naar technische

zichtbaar gemaakt in het pand. ‘Alles is

omgaan met kantoortuinen, ruimtes,

oplossingen, zoals reserveringssystemen.’

gebaseerd op: hoe kunnen we het beter,

duurzaamheid en het hybride werken.

maar vooral samen, doen? Bijvoorbeeld

Dat is een goede ontwikkeling.’

DATA EN TECHNIEK

het vervangen van wegwerpbekers voor

Technische ontwikkelingen benoemt

servies en de komst van de ‘bring your

De stijgende kosten en de druk op capa-

Lapré ook als een van zijn prioriteiten.

own cup’. We werken ook binnen alle

citeit vragen om nieuwe oplossingen,

‘Wij zijn bezig met data en techniek, om

scholen in Hardenberg, Hoogeveen en

blijkt uit de gesprekken met de drie vak-

te kijken hoe we dienstverlening kunnen

Groningen samen. Stel: op de ene locatie

genoten. Zij richten zich op ruimte-opti-

vergroten en met name efficiënter ma-

zoeken ze een fiets voor onder het bu-

malisatie, strategische kostenbeheersing

ken. We kijken nu naar datagedreven za-

reau, dan wordt daar onderling naar ge-

en het bevorderen van samenwerking.

ken, oplossingen binnen smart buildings

keken. We moeten op de centen letten,

Alles om de druk te verlichten en en pas-

zoals informatiezuilen, waardoor je min-

dus zo geven we minder uit en zorgen we

sant te verduurzamen. En daar hebben

der facilitaire mensen nodig hebt in het

beter voor het milieu door te hergebrui-

ze hun handen vol aan. <<

pand. Of voorspellende software, zodat

ken.’

46 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

RISING STAR

ELINE POT LEEFTIJD OPLEIDING

: 24 : FACILITY MANAGEMENT, HOGESCHOOL SAXION

Functie: Facilitair & Hospitality adviseur bij Homestudios, onderdeel van de Koninklijke BAM Groep.

Mijn werk bestaat uit: Mijn verantwoordelijkheid ligt bij de gastvrijheidsbeleving en de mogelijkheden om dit te verbeteren. Verder organiseer en coördineer ik zakelijke bijeenkomsten, met het oog op een nauwe samenwerking tussen receptie, schoonmaak, gastvrouwen en koks.

Waarom heb je voor Facility Management gekozen? Van kleins af aan houd ik ervan om mensen zich welkom te laten voelen, bijvoorbeeld bij het organiseren van feestjes. Nu uit zich dat door de focus op gastvrijheidsbeleving. Ik heb een

‘Ik ben zelfverzekerder geworden in mijn handelen’

hands-on-mentaliteit en wil net dat stapje extra zetten om gasten zich welkom te laten voelen.

Wat is voor jou in je werk de grootste uitdaging? Bij het analyseren van de gevolgen van een verandering doen zich soms onvoorziene nadelen voor. Dit daagt mij uit vindingrijk te blijven en een goed resultaat voor iedereen na te streven.

Waarin ben je veranderd sinds je startte met je opleiding? Ik heb ontdekt dat je leert door te doen. Ik vond het spannend om voor een kleine groep te spreken, maar sta nu voor een volle zaal. Ik ben zelfverzekerder geworden in mijn handelen.

Belangrijkste FM-trend volgens jou: Hoe belangrijk de inzet van de mens blijft, ondanks alle technologische ontwikkelingen. De mens kan net dat stapje extra zetten om de beleving van de gast bijzonder te maken.

Grootste verbazing tot nu toe? Hoe belangrijk een goede kop koffie is en de moeite die medewerkers hiervoor willen doen. De koffie bij de hoofdingang smaakt het allerlekkerst en daarvoor wordt graag omgelopen.

Grootste succes tot nu toe? Het ontwikkelen van een event tool, waardoor automatisering wordt toegepast en er efficiënter en overzichtelijker gewerkt kan worden.

Ambitie over vijf jaar: Mij zowel professioneel als persoonlijk verder ontwikkelen en organisaties laten zien hoe belangrijk gastvrijheid is en wat voor positieve impact het heeft op de organisatie.

In deze rubriek komt jong talent aan het woord over carrière en ambities. Aanmelden van personen kan bij de redactie: redactiefacto@vmnmedia.nl 47

CONTACTEN EN CONTRACTEN OOK IN DEZE RUBRIEK? MAIL UW KORTE TEKST + JPG-FOTO NAAR REDACTIEFACTO@VMNMEDIA.NL

Elst en Limburg van start met Naest Arjan Elst en Sheryl Limburg zijn in november gestart met Naest: een nieuw bureau in FM. Het richt zich op interim-management, advies en kennisdeling binnen de facilitaire sector. Het in Rotterdam gevestigde bureau biedt drie diensten aan: tijdelijke managementondersteuning, structurele advisering en outsourcing van facilitaire diensten. De experts brengen samen 43 jaar ervaring mee uit zes verschillende bedrijven in de sector. Elst leidde van 2000 tot 2021 ArrangeGroup. Daarna was hij directeur Hospitality bij Heyday en adviseerde hij Saxion Hogeschool over de facilitaire strategie. Limburg werkte

VAHL-VAN OOSTVEEN VAN NS

in verschillende functies bij onder meer Capgemini Consulting en Fier.fm. Ook was ze

NAAR RADBOUD UNIVERSITEIT

medeoprichter en bestuurslid van Faciliboost. Sinds 2021 vervulde Limburg de rol van manager Kennis & Advies bij ArrangeGroup. Hierin was ze verantwoordelijk voor de la-

Suzanne Vahl-van Oostveen is per 1

bels Arrange Academy en Arrange Consultancy.

juli gestart als divisiedirecteur Cam-

Met Naest streven Elst en Limburg naar een nieuw geluid binnen de facilitaire sector.

pus & Facilities bij de Radboud Uni-

‘Wij geloven dat het mogelijk is om facilitaire organisaties gezonder te laten presteren

versiteit. Ze was voorheen regioma-

door samen anders te verbinden’, zegt Elst.

nager bij de NS, verantwoordelijk voor vastgoed, exploitatie en beheer

LOKERSE LEIDT COLLIERS

van honderd treinstations in de Randstad. De divisie Campus & Facilities op de Radboud Universiteit in Nijme-

Jeroen Lokerse wordt per 1 januari de nieuwe ceo van vast-

gen is verantwoordelijk voor de ont-

goedadviseur Colliers Nederland. Hij volgt Dirk Bakker op, die

wikkeling en het beheer van gebou-

het Europese team van hotelspecialisten in Londen gaat lei-

wen, voorzieningen en faciliteiten.

den. In zijn nieuwe functie wordt Lokerse verantwoordelijk

Vahl heeft als speerpunten:

voor de strategische koers en duurzame groei van bedrijf en

> duurzame gebouwen realiseren

medewerkers. Lokerse komt van Cushman & Wakefield, waar hij zeventien jaar werkte. Daar had hij recent een innovatierol; eerder was hij tien jaar countrymanager Nederland.

binnen de financiële kaders; > kwalitatief hoogwaardige en gastvrije dienstverlening bieden; > de campus levendig maken door

Esther Lammers naar Winclove Probiotics

horeca, sport en cultuur breder in te zetten; > studenten en medewerkers be-

Esther Lammers is sinds eind mei dit jaar head of Facility & Hospitality bij Winclove Probiotics. Zij werkte sinds 2022 bij KPMG als head of Procurement & Facility Management.

trekken en stimuleren langer op de campus te blijven.

Winclove Probiotics is wereldwijd speler in probiotische voedingssupplementen en begin

‘Ik heb de overstap gemaakt naar de

dit jaar verhuisd naar een nieuw kantoor van 6.000 m2 in

universiteit vanwege het onderwijs-

Amsterdam-Noord. Lammers gaat het facilitair manage-

domein. Werken in het onderwijs

ment een professionaliseringsslag geven, zodat het beter in-

geeft me veel voldoening vanwege

gebed is in de organisatie en toekomstbestendig is. In haar

de maatschappelijke impact die we

nieuwe functie is ze verantwoordelijk voor gebouwbeheer,

maken. Het onderwijsdomein is

schoonmaakdiensten, IT-uitgifte, ondersteuning facilitaire

nieuw voor mij, want ik heb altijd in

vragen, werkplek- en huisvestingbeheer, hospitalityservice,

de mobiliteit en vastgoedsector ge-

catering en facilitair projectmanagement.

werkt.’

48 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

Albron neemt Hutten over Albron heeft branchegenoot

zoek naar een organisatie die

Hutten overgenomen. De eer-

het gedachtegoed van Hutten

der aangekondigde overname

kan voortzetten. Mijn dochters

is in november goedgekeurd

hebben aangegeven het bedrijf

door de Autoriteit Consument

niet te willen overnemen. Al-

& Markt en is voor Albron on-

bron en Hutten hebben een

derdeel van een bredere ambi-

vergelijkbare bedrijfscultuur en

tie om verder te groeien.

idealen. Daar hebben we elkaar

Albron gaat met de overname

in gevonden.'

inzetten op de maatschappelij-

seur en ambassadeur. De mer-

branches, waaronder bedrijfs-

ke impact en continuïteit en

Mark Hartmans, huidig com-

ken van Hutten blijven behou-

restaurants, zorginstellingen,

ontwikkeling voor haar mede-

mercieel directeur van Albron,

den, zoals Hutten food &

winkelstraten en dagrecreatie.

werkers. Hutten-eigenaar Bob

zal bij aanvang de dagelijkse

design en House of Inclusion.

Hutten bestaat al 95 jaar en

Hutten, links op de foto naast

leiding van Hutten op zich ne-

Albron is opgericht in 1899.

werkt aan thema's als duur-

algemeen directeur Jan Willem

men. Bob Hutten blijft in de

De organisatie is met 4.500

zaamheid, gezondheid en soci-

Hilbron van Albron: 'Ik was op

toekomst betrokken als advi-

medewerkers actief in diverse

ale gelijkheid.

Huijgen versterkt PHI Factory PHI Factory heeft het directieteam uitgebreid met de aanstel-

der meer evenementenlocatie Gooiland, World Forum The Ha-

ling van Laura Huijgen als operationeel directeur.

gue, de Beurs van Berlage en het Rijksmuseum.

In die rol neemt ze on-

PHI Factory werd ruim acht jaar geleden opgericht door Geerke

der meer de dagelijkse

Versteeg en Yvette Watson. Het adviesbureau ondersteunt or-

leiding van het bureau

ganisaties bij het vertalen van de duurzame en circulaire ambi-

op zich. Huijgen is al

ties naar praktische projecten en oplossingen. Bij het bureau

sinds juli 2022 in

werken elf medewerkers, waaronder Michael van der Meer, die

dienst bij PHI Factory

voor Facto in zijn column regelmatig zijn visie geeft op actuele

als senior teamlid.

ontwikkelingen op gebied van duurzaamheid en circulariteit.

Daarvoor werkte ze in

Op de foto de directie, met v.l.n.r. Yvette Watson, Laura Huij-

diverse functies bij on-

gen en Geerke Versteeg.

SIMONS-VAN VLIET NAAR ZAAM Annelies Simons - van Vliet is

team bij FM Haaglanden. Si-

antwoordelijk voor de staf-

Amsterdam, Zaandam en

gestart als hoofd Huisvesting,

mons - van Vliet wordt opge-

dienst Huisvesting, Inkoop,

Monnickendam.

Inkoop en ICT voor het voort-

volgd door Annemarie Blok.

ICT en Functioneel Beheer,

gezet onderwijs, bij organisatie ZAAM.

als een van de afdelingshoofNa 25 jaar Rijksoverheid,

den van het Kennis- en Ex-

waarvan 15 jaar bij FMHaag-

pertisecentrum van ZAAM.

Zij verlaat hiermee haar hui-

landen, is Simons overgestapt

Daaronder vallen 23 scholen,

dige positie als manager Regie

naar de onderwijssector. In

die aan ruim 11.000 leerlin-

en tevens lid van het directie-

haar nieuwe functie is ze ver-

gen onderwijs aanbieden in

VOLGEND NUMMER

COLOFON FACTO IS EEN UITGAVE VAN VMN MEDIA

IN FACTO MAGAZINE 1 - MAART 2025:

THEMA: SOFT SERVICES SOFT SERVICES DUURZAME BANK Triodos Bank houdt kantoor op een landgoed. Dat vraagt om bewuste keuzes. Robin Eman en Mirjam Vaatstra vertellen erover. GROOTSTE AANBESTEDING CATERING Het Centrum voor Facilitaire Dienstverlening deed een van de grootste aanbestedingen die de laatste tijd door de overheid is uitgevoerd. GEMEENTE DELFT Onno van der Voorn, facilitair adviseur bij gemeente Delft, vertelt over de uitdagingen van hun volledige regieorganisatie.

WWW.FACTO.NL | NIEUWS, VERDIEPING, BLOGS VOLG FACTO OOK OP INSTAGRAM Nog niet uitgelezen over huisvesting en smart buildings? Online lees je bij Facto altijd het actuele nieuws, bijvoorbeeld over de transformatie van het voormalige KPN-kantoor Universe in Den Haag of het vernieuwde hoofdkantoor van Vopak in Rotterdam. Kijk op Facto.nl/onderwerp/huisvesting. Dit nieuws en meer vind je al een tijdje ook op ons Instagram-account Facto_nl. Neem een kijkje via de QR-code.

50 |

FA C TO MA G A Z INE

| 04 2024

HOOFDREDACTEUR Gerard Dessing, gerarddessing@vmnmedia.nl REDACTIE Julie Koster, Susan Meenhuis, Anne Tjon-A-Joe, Elske Muis (Scherp Communicatie) EINDREDACTEUR Rob van de Laar, robvandelaar@vmnmedia.nl UITGEVER Maciek Piasecki MEDIA-ADVISEURS Kevin Donders, tel. 06 - 51 68 27 23, kevindonders@vmnmedia.nl VORMGEVING & OPMAAK colorscan, www.colorscan.nl DRUK Wilco BV ADRES VMN media, Utrechtseweg 44, 3704HD Zeist www.facto.nl ABONNEMENTENADMINISTRATIE klantenservice@vmnmedia.nl, tel. 088-5840888 ABONNEMENTEN Facto Magazine verschijnt 4 keer per jaar. Kijk voor meer informatie over individuele en collectieve abonnementen en prijzen op Facto.nl/abonneren. Op alle uitgaven van VMN media zijn de Algemene Voorwaarden van toepassing. Die zijn te vinden op www.vmnmedia.nl. COPYRIGHT Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever. © VMN media 2024 PUBLICATIEVOORWAARDEN Op iedere inzending van een bijdrage of informatie zijn de standaardpublicatievoorwaarden van VMN Media van toepassing. Deze zijn te vinden op www.vmnmedia.nl. DISCLAIMER Alle in deze uitgave opgenomen informatie is met de grootste zorgvuldigheid samengesteld. De juistheid en volledigheid kunnen echter niet worden gegarandeerd. Vakmedianet en de bij deze uitgave betrokken redactie en medewerkers aanvaarden dan ook geen aansprakelijkheid voor schade die het directe of indirecte gevolg is van het gebruik van de opgenomen informatie. ISSN 0927-1384

Onze collega’s zijn van onschatbare waarde. Ze lijken soms onzichtbaar, maar het zijn deze mensen die onze wereld fijner maken. Elke dag opnieuw.

Efﬁciëntie met één druk op de knop. De Drop & Go-functie van de Nexaro NR 1500 biedt extra ﬂexibiliteit als het gaat om vloerreiniging. Uw personeel kan de robotstofzuiger overal in de ruimte plaatsen en met één druk op de knop starten – volledig zonder oplaadstation, internetverbinding en mapping. De robot doet zelfstandig zijn werk en keert automatisch terug naar het startpunt. Meer informatie vindt u op nexaro.com