Bouwkwaliteit in de Praktijk - Nr. 3 - 2023

THEMA’S:

• Constructieve veiligheid

• Transformatie/renovatie

Constructieve veiligheid

6 Aardbevingen in Groningen zijn uniek

9 Belangen van Groningers structureel genegeerd bij gaswinning

14 Fundering woontoren dwars door bestaande parkeergarage

19 Constructieve kwaliteitsborging

24 Monumenten vanaf 2029 in stelsel kwaliteitsborging?

28 Wkb-update: het wordt 1 januari 2024!

Colofon

HOOFDREDACTIE

Ing. Frank de Groot

Katja van Roosmalen

REDACTIE

Wico Ankersmit (directeur Vereniging BWT Nederland)

Ir. Hajé van Egmond (Adviseur Omgevingsrecht en kwaliteitsborging, Geregeld BV)

Joost Heijnis (cepezed)

Vincent Hilhorst (Gemeente Den Haag DSO)

Ir. Annet van der Horn (NEN Bouw)

Drs. ing. Harry Nieman (Nationale Milieudatabase)

Dr. ir. C.C.A.M. (Caspar) van den Thillart (adviseur CE-markering en industrieel bouwen)

Jacco van der Weel (gBOU.)

Alle bijdragen worden op persoonlijke titel geschreven.

UITGEVER

Davey Cobben (daveycobben@vmnmedia.nl)

EINDREDACTIE

Marit Hazeleger (bouwkwaliteit@vmnmedia.nl)

VORMGEVING

Colorscan B.V. (www.colorscan.nl)

ABONNEMENTEN

VMN media Klantenservice, Postbus 31, 2370 AA Roelofarendsveen. Tel. (088) 58 40 888; klantenservice@vmnmedia.nl.

Abonnementen: € 285,- (excl. btw), voor brancheleden € 225,00 (excl. btw), losse nummers € 27,50 (excl. btw).

Verschijnt 9 maal per jaar.

Een abonnement geldt steeds voor een jaar en kan op elk gewenst tijdstip ingaan. Het abonnement wordt automatisch met een jaar verlengd, tenzij uiterlijk twee maanden voor het verstrijken van het abonnementsjaar schriftelijk wordt opgezegd bij VMN media Klantenservice. Vanwege de aard van de uitgave gaat VMN media uit van een zakelijke overeenkomst; deze overeenkomst valt onder het algemene verbintenissenrecht. Leden van de Vereniging BWT Neder-

Transformatie/renovatie

30 Circulaire renovatie van Rijksvastgoedkantoor

33 Een nieuwe wereld op het dak

36 Nardinc-vleugel reflecteert oorspronkelijke architectuur

38 Het dak op met de warmtepomp

En verder

5 Column

23 Vraag en antwoord

39 Vergroten bestaand brandcompartiment

42 Nieuws

43 NEN nieuws

46 Verenigingsnieuws

land dienen met betrekking tot wijzigingen/opzegging lidmaatschap contact op te nemen met de ledenadministratie van de Vereniging BWT Nederland. Tel. (0318) 43 83 40.

ADVERTENTIE-ACQUISITIE

Almanda Prins (almandaprins@vmnmedia.nl), (06) 11 11 55 22 www.omgevingindepraktijk.nl

Wij verwerken uw gegevens voor de uitvoering van de (abonnements)overeenkomst en om u van informatie te voorzien over Vakmedianet bv en andere zorgvuldig geselecteerde bedrijven. Als u geen prijs stelt op deze informatie, kunt u dit schriftelijk melden bij VMN media Klantenservice, Postbus 31, 2370 AA Roelofarendsveen.

ISSN: 1382-4937

© VMN media 2023

Alle rechten voorbehouden.

Behoudens de door de Auteurswet gestelde uitzonderingen, mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd (waaronder begrepen het opslaan in een geautomatiseerd gegevensbestand) en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. De bij toepassing van art. 16b en 17 Auteurswet wettelijk verschuldigde vergoedingen wegens fotokopiëren, dienen te worden voldaan aan de Stichting Reprorecht, Postbus 3051, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 10. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken op grond van art. 16 Auteurswet dient men zich te wenden tot de Stichting PRO, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, telefoon (023) 799 78 09. Voor het overnemen van een gedeelte van deze uitgave ten behoeve van commerciële doeleinden dient men zich te wenden tot de uitgever. Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, kan voor de aanwezigheid van eventuele (druk) fouten en onvolledigheden niet worden ingestaan en aanvaarden de auteur(s), redacteur(en) en uitgever deswege geen aansprakelijkheid voor de gevolgen van eventueel voorkomende fouten en onvolledigheden.

Aangeleverde artikelen kunnen worden hergebruikt voor elektronische doeleinden.

Voorpagina

Het optoppen van gebouwen is in Den Haag een trend. Deze opbouw, House-on-ahouse, ontwierp Tjeerd Bloothoofd voor zijn eigen woning.

Foto: Christian van der Kooy.

Bros en ductiel

Een van mijn vele hobby’s is tuinieren. Mijn tuin is een oase in een steenwoestijn van tegels bij buren en de gemeente. Ik wipte al tegels voordat klimaatverandering ons daartoe dwong. Het is gewoon ontspannen om lekker met je vingers in de aarde te wroeten. Het is voor je ogen fijn om naar dat groen te kijken. Voor je hersenen is het rustgevend om de organisch gegroeide structuren te zien.

De mens is eigenlijk helemaal niet gemaakt voor rechte lijnen en blokken. Dat is te verklaren doordat de ‘beschaving’ pas relatief recent is ontstaan en de evolutie van onze hersenen dat niet helemaal bij kon houden. Daarom zouden we nog zo van natuurlijke vormen houden. Bij rechte lijnen zouden onze hersenen hard moeten werken, van organische lijnen worden we rustig. Een leuke uitdaging voor architecten! Van alle ‘tuinmogelijkheden’ is snoeien mijn favoriet. De tuin knapt ervan op en ik knap ervan op. Al doende kijk ik ook met een bouwkundig oog naar mijn snoeisels:

• Jonge twijgen buigen mee, je kunt ze bijna niet breken, wel goed knippen. Constructief kunnen ze niet veel dragen. Ze zijn vervormbaar, ofwel ductiel.

• Oudere takken buigen veel minder mee, het hout is harder, je kunt ze moeilijker knippen maar wel makkelijker breken, ze zijn brosser. Je kunt ze ook constructief gebruiken. In de tuin is dat als stok om iets tegenaan te laten groeien.

Dit verschil zie je ook bij mensen en andere dieren: baby’s breken zelden een bot, ze stuiteren als het ware (don’t try this at home!). Ouderen breken veel vaker iets. De mediaan van leeftijd waarop men een heupbreuk krijgt is 82!1 Dat komt niet omdat kinderen minder vallen, want kinderen vallen juist heel vaak, bijvoorbeeld tijdens het spelen. Het is een algemeen natuurkundig verschijnsel, een materiaaleigenschap: soepele, taaie materialen kunnen veel verschillende korte krachten opvangen door tijdelijk te vervormen. Hoe harder het materiaal wordt, hoe meer permanente druk het kan hebben. Maar ook hoe brosser het vaak wordt en hoe minder goed het andere, onverwachte krachten kan opvangen. Het gaat dan scheuren of brokkelen in plaats van meebuigen en weer terug.

In de bouw

In de bouw maken we van deze kennis gebruik. In het toch wat brosse beton doen we het ductiele wapeningsstaal, omdat het beton de drukkrachten goed kan opvangen en staal de trekkrachten. De combinatie blijkt heel goed samen te werken. Zolang de aardbevingen niet te heftig worden, tenminste. In NPR 9998:2020 ‘Beoordeling van de constructieve veiligheid van een gebouw bij nieuwbouw, verbouw en afkeuren – Geïnduceerde aardbevingen –Grondslagen, belastingen en weerstanden’ staat daarom: ‘Het gebruik van ductiele materialen en materialen die niet wezenlijk van eigenschappen veranderen als gevolg van de te verwachten wisselende belasting, heeft de voorkeur boven het gebruik van brosse materialen.’

Voor draagconstructies gebruiken we sterke, harde materialen en die beschermen we tegen beschadiging met soepeler afbouwmateriaal. In de natuur wordt het harde kernhout van de stam beschermd door een zachtere laag schors. De kurkeik is wel het mooiste voorbeeld. En dan gebeurt er iets waar we in de bouw toch wel behoorlijk jaloers op zijn: bij beschadiging van de schors herstelt de boom zichzelf! Sommige bomen, zoals plataan of berk, laten zelfs voortdurend stukken schors los om ruimte te maken voor de groeiende boom. Andere bomen doen dit door nieuwe schors in de groeven te laten groeien. Als we dat toch eens in de bouw voor elkaar zouden krijgen… Zelfgroeiende huizen! En voor mij en andere tuiniers natuurlijk ook zelfgroeiende tuinen. Veel tuinier-, bouw- en leesplezier!

Annet van der Horn Consultant NEN Bouw

1. Bron: https://dica.nl/jaarrapportage-2019/dhfa.

Aardbevingen in Groningen zijn uniek

Groningse aardbevingen zijn niet te vergelijken met natuurlijke aardbevingen. De bevingen zijn erg ondiep, waardoor sprake is van hogere trillingsniveaus aan het maaiveld dan bij dezelfde bevingssterkte door natuurlijke bevingen. Daarnaast wonen boven het gasveld in Groningen relatief veel mensen in vergelijking met andere aardbevingsgebieden.

gen. Deze bodembeweging brengt gebouwen in trillingen waardoor schade kan ontstaan. Hoe hoger de PGA, des te groter de schade die kan worden waargenomen. De bevingen bij Huizinge in 2012, met een magnitude van 3,6 op de schaal van Richter, en die bij Zeerijp in 2018, met een magnitude van 3,4 op de schaal van Richter, hebben een maximale grondversnelling van 0,1g. Dit is vergelijkbaar met de beving bij Roermond in 1992, die een magnitude had van 5,8 op de schaal van Richter. Doordat er lange tijd geen meetnetwerk was om de grondversnellingen aan de oppervlakte te meten, was er slecht zicht op hoe hoog die grondversnellingen zijn bij aardbevingen in Groningen.

De schadelijke gevolgen van aardbevingen in Groningen werden in het verleden stelselmatig onderschat. Zo was er aanvankelijk een ontkenning over de relatie tussen gaswinning en bevingen. Ook was er sprake van onderschatting van de mogelijke magnitude (bevingssterkte). Tot slot was het algemene beeld dat alleen lichte schades (scheurvorming) konden ontstaan, zonder directe gevolgen voor de veiligheid.

Punt van aandacht is ook dat internationaal gewoonlijk de schaal van Richter wordt gebruikt voor de aanduiding van de zwaarte van aardbevingen. Gebruik van deze schaal geeft voor Groningen een vertekend beeld, omdat een beving van dezelfde magnitude in Groningen veel grotere schade aanricht dan elders. Dat komt omdat de schaal van Richter een maat is voor de energie die bij een aardbeving vrijkomt. Natuurlijke aardbevingen doen zich veelal voor op een diepte van zo’n 10 tot 100

kilometer. Daarbij wordt die energie over een veel groter gebied verspreid dan bij de bevingen ten gevolge van gaswinning. Die laatste vinden namelijk vaak veel minder diep plaats, op zo’n 3 kilometer. Bij een ondiepe beving bereikt een veel groter deel van de energie de bovengrond. Zo’n beving is veel beter voelbaar en richt ook meer schade aan. Tot slot treden natuurlijke bevingen vaak op in rotsachtig gesteente dat een groot deel van de energie van een aardbeving kan absorberen. De slappe klei- en veenbodem in Groningen doet dat niet. Integendeel zelfs, in sommige gevallen resoneren de bevingen in de klei, waardoor de trillingen aan de oppervlakte juist worden versterkt en de aardbeving meer schade aanricht.

Grondversnelling

Een belangrijke factor bij een aardbeving in Groningen is de grondversnelling (of piekgrondversnelling, PGA) die optreedt bij bevin-

Pas in januari 2013, na het verschijnen van een advies van Staatstoezicht op de Mijnen, wordt duidelijk dat de schade aan gebouwen zo groot kan zijn dat ook letsel niet uit te sluiten is. Dat betekent de start van de zogenoemde ‘versterkingsoperatie’. Elementen die makkelijk voor letsel kunnen zorgen, zoals een ornament of een schoorsteen, worden aangepakt, bijvoorbeeld door de stenen schoorsteen te vervangen door een lichtgewicht variant. Al snel wordt duidelijk dat niet volstaan kan worden met zulke relatief eenvoudige ingrepen. Bij sommige huizen is er sprake van instortingsgevaar bij zwaardere bevingen. In die gevallen zijn constructieve ingrepen nodig. In het eerste jaar worden bij zo’n 1.000 huizen versterkingsmaatregelen getroffen. Het ministerie van Economische Zaken maakt in dat eerste jaar ook de afspraak met de NAM dat er 3.000 woningen worden versterkt in 2015 en 5.000 in 2016. Die aantallen blijken veel te optimistisch. Het versterken van een huis is in de praktijk veel complexer dan in eerste in-

Tekst ing. Frank de Groot

Foto: Anton Wolthuis.

stantie gedacht. Het aantal te versterken huizen neemt veel sneller toe dan het aantal huizen dat versterkt is. Dat patroon blijkt zich de daaropvolgende jaren te herhalen. Het aantal huizen waarbij gekeken moet worden of er versterkingsmaatregelen nodig zijn, blijft oplopen, terwijl ook de planning per huis herhaaldelijk naar boven bijgesteld moet worden. De onderschatting van de versterkingsoperatie wordt ook in 2018 duidelijk zichtbaar. Met het dichtdraaien van de gaskraan verwacht minister Wiebes van Economische Zaken aan het begin van het jaar de omvang van de versterkingsoperatie terug te kunnen brengen naar 3.000 woningen. De impact van de beëindiging van de gaswinning blijkt echter veel minder groot. Inmiddels staat de teller weer op een werkvoorraad van 27.000 adressen.

Koppelen aan locatie

Op 1 augustus 2020 is een nieuwe versie van de webtool NPR 9998 online geplaatst (seismischekrachten.nen.nl). De webtool NPR 9998 is een hulpmiddel om inzicht te verkrijgen in de aardbevingsbelasting ten gevolge van de seismiciteit die wordt geïnduceerd door de gaswinning uit het Groninger gasveld. De zo-

Triltafel simuleert trillingen

TNO en Hanzehogeschool Groningen werken samen binnen het Kennisplatform Bouwen en Versterken. Dit kennisplatform heeft de beschikking over een voor Nederland unieke triltafel die ontwikkeld is door TNO. De triltafel simuleert de specifieke trillingen die het gevolg zijn van aardbevingen door gaswinning: een belangrijke tool voor regionale partijen die zich bezighouden met het ontwikkelen van oplossingen rondom het voorkomen of herstellen van schades.

geheten seismische dreiging is groter in het centrumgebied en neemt af naarmate je daar verder vandaan gaat. De webtool is bedoeld om te worden gebruikt in combinatie met de Nederlandse praktijkrichtlijn voor het beoordelen van de constructieve veiligheid van constructies in het licht van geïnduceerde aardbevingen, NPR 9998:2020. Deze NPR geeft richtlijnen om te beoordelen of:

• nieuw te bouwen gebouwen voldoende aardbevingsbestendig zijn,

• bestaande gebouwen voldoende aardbevingsbestendig zijn, en

• bestaande gebouwen na versterking voldoende aardbevingsbestendig zijn.

Kijken naar typologie gebouwen

Eind 2019 is TNO gevraagd een methode te ontwikkelen om vaart te krijgen in het proces van beoordelen en versterken van gebouwen. Deze methode is de zogeheten typologieaanpak. Op basis van de seismische kenmerken van de draagconstructie van gebouwen zijn er ongeveer 30 verschillende typologieën gedefinieerd. Zo zijn er in Groningen panden met vooral een metselwerkconstructie, maar er komen ook stalen, betonnen en houten draagconstructies voor.

Constructieve veiligheid

Per typologie heeft TNO samen met de TU Delft vastgesteld hoe goed de constructie in staat is een aardbeving te weerstaan. Deze informatie wordt gebruikt bij de beoordeling van individuele gebouwen. Een voorbeeld is de typologie ‘metselwerk-2’. Dat is een doorzonwoning met baksteen en grote ramen. Deze typologie komt veel voor in het aardbevingsgebied. Om het risico op schade vast te stellen, is ook de locatie van de woning belangrijk. Voor heel Groningen is per typologie vastgesteld hoe groot de kans op zware aardbevingen is bij een bepaalde gaswinning. De informatie over de seismische dreiging in Groningen is gekoppeld aan de typologie-eigenschappen. Dit levert een zogenoemde ‘vlekkenkaart’ op: een kaart van de provincie Groningen waarbij per typologie gedetailleerd is aangegeven in welk gebied de typologie wel of niet voldoet aan de risiconorm. Bij ‘metselwerk-2’ ligt Loppersum bijvoorbeeld midden in het risicogebied, maar Delfzijl valt erbuiten. De vlekkenkaart vertelt ons heel precies waar de typologie voldoende veilig is en waar niet, lezen we in de digitale uitgave Insights van TNO. Hierdoor is het veel minder tijdrovend om woningen naar typologie in te delen en te beoordelen, dan wanneer

Het Kennisplatform is een verzameling activiteiten die in opdracht van de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) worden uitgevoerd door BuildinG (nu onderdeel van Hanzehogeschool Groningen) en TNO. Een bijzonder onderdeel van het onderzoek naar de effecten van aardbevingen in Groningen op gebouwen is de grote triltafel. Deze heeft een oppervlak van 6 m2 en is specifiek gebouwd voor laag frequent dynamisch onderzoek. De faciliteit kan een gewicht van 10 ton versnellen tot maximaal 0,7g, waardoor het mogelijk is grote bouwdelen als gevels, maar ook verbindingen en constructies te testen.

De tafel bestaat uit:

• lagersysteem met vier grondplaten, acht rails, zestien lagerblokken en zestien lagerhuizen;

• tafel bestaande uit HEA300-profielen en twee stalen platen van 10 mm die als tafelblad dienen;

• meetframe bestaande uit stalen kokerprofielen (100 x 100 x 8 mm) met diagonale stalen span strips, bedoeld voor het doen van testen op (baksteen) muurtjes;

• valbeschermingconstructie, waarmee het mogelijk is om testen tot falen veilig uit te voeren.

De tafel is bedoeld voor verschillende soorten dynamische testen, zoals harmonische en onregelmatige trillingstesten. Harmonische trillingstesten (sinustesten) worden gebruikt voor bepaling van dynamische eigenschappen; zoals eigenfrequenties en dempingskarakteristieken. Met behulp van deze testen wordt inzicht verkregen in het dynamisch gedrag van het geteste product. Hiermee kunnen bijvoorbeeld trillingsmaatregelen worden gedefinieerd. Onregelmatige trillingstesten (zoals een aardbevingssignaal) worden uitgevoerd voor de bepaling van de bestendigheid van een product tegen een bepaald type trillingssignaal, zoals een aardbeving van een bepaalde kracht.

Wat kan er getest worden

De volgende objecten kunnen worden getest:

• gebouwcomponenten, zoals (baksteen) muurtjes, bouwknopen of schoorstenen;

• gebouwinstallaties, zoals ventilatiesystemen en systeemplafonds;

• trillingsgevoelige apparatuur, zoals mainframe computers en MRI scanners.

Ook kunnen mitigerende maatregelen (verminderen negatieve effecten) aan constructies tegen aardbevingen worden getest.

Groningse aardbevingen zijn niet goed te vergelijken met natuurlijke aardbevingen. Natuurlijke aardbevingen vinden op een diepte van 10 tot 100 kilometer plaats. In Groningen vinden de bevingen op een diepte van 3 kilometer plaats, daar waar aardgas wordt gewonnen. Daar komt nog bij dat de veen- en kleigrond in Groningen de trilling van een aardbeving kan versterken. De schaal van Richter geeft dus niet weer wat de mensen bovengronds ervaren in Groningen.

je voor elk huis apart een complexe constructieberekening moet maken

Voorbeeld: als je een rijtje identieke woningen hebt, dan behoren ze vermoedelijk allemaal tot dezelfde typologie. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) is verantwoordelijk voor de uitvoering van de veiligheidsbeoordeling en versterking in Groningen. De NCG heeft aangegeven dat de doorlooptijd per pand met de typologieaanpak nu minder dan drie maanden is. Bij het individueel doorrekenen van elk gebouw was dat zo’n zes tot negen maanden. “Je praat daarmee over een tijdbesparing van 50 tot 70%. Maar wat het belangrijkste is: de bewoners in het aardbevingsgebied hebben veel sneller zekerheid of hun woning veilig is. Vervolgens kunnen hun woningen ook veel sneller versterkt worden als dat nodig mocht zijn”, aldus Insights

Doelstellingen 2022 behaald

Begin 2022 stelde Nationaal Coördinator Groningen vier jaardoelstellingen vast. Daarbij ging het om het aantal uit te voeren opnames en beoordelingen, het aantal te versterken

adressen en het aantal adressen waarvoor in 2022 duidelijk moest zijn dat ze voldoen aan de landelijke veiligheidsnorm. Medio januari werd duidelijk dat alle doelstellingen voor 2022 gerealiseerd zijn.

Uit de cijfers op de website van Nationaal Coordinator Groningen (www.nationaalcoordinatorgroningen.nl) blijkt dat 8.065 van de 27.234 adressen in de versterkingsopgave op norm (veilig) zijn. Dit is 30% van het totaal aantal adressen. Daarvan zijn 3.326 adressen bouwkundig versterkt. Bij 4.574 adressen bleek uit de beoordeling dat het adres voldoet aan de veiligheidsnorm. Versterking is dan niet nodig Bij 165 adressen was vanwege een andere reden versterking niet nodig

Regina Bouius, Nationaal Coördinator Groningen, reageert op de website van NCG: “We zijn blij met dit resultaat. Tegelijkertijd beseffen we heel goed dat veel bewoners onze resultaten anders ervaren. Voor ruim 8.000 adressen in de versterkingsopgave geldt dat hun woning of hun bedrijfspand, hun zorginstelling of school voldoet aan de landelijke veiligheidsnorm. Dat is mooi, maar het betekent ook dat

voor ruim 19.000 adressen geldt dat het versterkingstraject nog niet is afgerond. Ook deze bewoners van het aardbevingsgebied willen we zo snel mogelijk zekerheid en perspectief bieden. Door vaart te houden in de versterkingsopgave, maar zeker ook door te luisteren naar hun verhaal en aan te sluiten bij hun behoeftes. Zo streven we ernaar minder bureaucratisch te werk te gaan en knelpunten sneller dan voorheen daadkrachtig op te lossen. Bij elk adres en huis waar we werken gaat het om een gezin en een thuis. Een thuis waar je met plezier kunt wonen en je veilig moet kunnen voelen.”

Bronnen

• ‘Aardbevingen in Groningen: zo weten we sneller of een huis veilig is’. Insights, TNO, 13 januari 2022

• Website Nationaal Coördinator Groningen, www.nationaalcoordinatorgroningen.nl.

• Kenniscentrum NoorderRuimte, triltafels

• ‘Groningers boven gas’, Rapport parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen, Tweede Kamer, 24 februari 2023.

Belangen van Groningers structureel genegeerd bij gaswinning

De belangen van de Groningers zijn structureel genegeerd bij de aardgaswinning in Groningen. Dit heeft voor hen rampzalige gevolgen. Zo luidt de hoofdconclusie van de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen. In haar rapport ‘Groningers boven gas’ stelt de commissie dat Nederland een ereschuld heeft aan de Groningers en doet ze aanbevelingen hoe deze in te lossen. Kamervoorzitter Vera Bergkamp nam het rapport namens de Tweede Kamer op vrijdag 24 februari in Zeerijp in ontvangst. Wij doken in het rapport en delen hier de conclusies en aanbevelingen.

“Het inlossen van de ereschuld begint bij het vooropstellen van de belangen van Groningers”, zegt commissievoorzitter Tom van der Lee. “De veiligheid, het beschermen van bezit, de gezondheid en het welzijn van de Groningers hebben onvoldoende meegeteld in de besluitvorming over de Groningse gaswinning.” De enquêtecommissie concludeert dat er een verandering van perspectief nodig is. Van der Lee: “Het gaat hierbij niet louter om aansprakelijkheid. Het gaat ook om de morele verplichting om de schade en pijn die aan Groningen en Groningers is toegebracht weg te nemen, en daar –onvermijdelijk – extra mankracht, geld en moeite voor vrij te maken.”

Van der Lee overhandigde het rapport aan de Kamervoorzitter tijdens de presentatie in Zeerijp, in het aardbevingsgebied. Vera Bergkamp: “Het is belangrijk dat de waarheid over de besluitvorming boven tafel is gekomen en zichtbaar is geworden hoe er daarbij om is gegaan met de belangen van inwoners van Groningen.” Zij geleidt het rapport door naar de commissie voor Economische Zaken en Klimaat, zodat het Kamerdebat erover kan worden voorbereid.

Conclusies en aanbevelingen

De enquêtecommissie deed onderzoek naar de besluitvorming over de aardgaswinning, aardbevingen, schadeafhandeling en versterking in Groningen. De hoofdconclusie wordt in

het rapport uiteengezet in tien conclusies. Vervolgens werkt de enquêtecommissie elf aanbevelingen uit waarmee de ereschuld van Nederland aan de Groningers kan worden ingelost. Wij geven hier in het kort de conclusies en aanbevelingen weer. Voor het volledige rapport: https://www.tweedekamer.nl/Groningen/rapport.

Conclusies

Hoofdconclusie: Belangen Groningers structureel genegeerd bij gaswinning. Zestig jaar gaswinning Groningen heeft Nederland veel gebracht, maar heeft de Groningers veel gekost. Er zijn inmiddels ruim 1.600 aardbevingen in Groningen geweest en daar komen elke maand nog bevingen bij. Er zijn tot eind 2022 ruim 267.000 schademeldingen gedaan, waarvan er inmiddels ruim 230.000 zijn afgehandeld. Bij 85.000 gevallen ging het om meer dan één keer schade.

De commissie vindt dat de ontstane situatie met recht betiteld kan worden als ‘rampzalig’. Lang niet iedereen realiseert zich dat Nederland weinig situaties kent die zo’n groot aantal gedupeerden tot gevolg hebben gehad.

NAM, Shell en ExxonMobil, maar ook onafhankelijke kennisinstituten en experts, hebben tientallen jaren ontkend dat de gaswinning leidt tot aardbevingen. Wanneer de relatie pas

Tekst ing. Frank de Groot

1. Ernst problemen in Groningen structureel onderschat.

vele jaren later wordt erkend, wordt lang gedacht dat het met de maximale magnitude wel mee zal vallen en worden de hoge piekgrondversnellingen genegeerd. Bovendien wordt de omvang van de aardbevingsschade stelselmatig te laag ingeschat. Ook de versterkingsoperatie wordt vanaf het begin onderschat.

2. Geld is dominant bij besluiten over gaswinning.

De focus ligt bij alle partijen in het gasgebouw (zie kadertekst ‘Wat is het gasgebouw?’) primair op de opbrengsten van de gaswinning. Daardoor zijn andere belangen – zoals het garanderen van veiligheid, beschermen van eigendom en opkomen voor gezondheid en welzijn van burgers – onvoldoende meegewogen in de besluitvorming. De commissie vindt dat het aan de Staat is om ook juist deze publieke belangen te behartigen en vindt dat hierin ernstig is tekortgeschoten. De financiën waren te vaak doorslaggevend bij besluiten, omdat gasbaten een belangrijk deel van de staatsinkomsten vormen.

3. Leveringszekerheid als rookgordijn. Het Groningenveld is zo groot dat niet alleen in Nederland, maar ook in Duitsland, België en Frankrijk een deel van de gasvraag inge-

Wat is ‘het gasgebouw’?

Het gasgebouw is geen echt gebouw, maar staat voor de publiek-private samenwerking tussen de Nederlandse Rijksoverheid, Shell en ExxonMobil bij de winning en verkoop van aardgas. In het gasgebouw werken deze partijen samen vanuit vier organisaties: de NAM, EBN, Maatschap Groningen en GasTerra.

richt is op de kwaliteit van het Groningse gas. Een storing in het Groningenveld zou betekenen dat een groot deel van Nederland en een deel van de buurlanden zonder gas kunnen komen te zitten. Jarenlang zijn de Tweede Kamer en Groningers echter op het verkeerde been gezet met het argument dat de leveringszekerheid niet toestond dat de productie verder omlaag kon, terwijl dat wel degelijk mogelijk was.

4. Onveiligheid in Groningen duurt onacceptabel lang.

De commissie concludeert dat de veiligheid en de gezondheid van de Groningers onvoldoende meetellen in de besluitvorming over de Groningse gaswinning. Pas na de zware beving bij Huizinge in 2012 ontstaat een discussie over veilige niveaus van de Groningse gaswinning. Maar dan nog duurt het tot 2017 voordat de veiligheid voor omwonenden in de Mijnbouwwet wordt opgenomen (in artikel 13, sub d). In datzelfde jaar doet de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State de uitspraak dat het veiligheidsbelang van de personen in het aardbevingsgebied volwaardig bij de besluitvorming moet worden betrokken. Voor de commissie is het moeilijk te bevatten dat dit zo lang heeft geduurd.

5. Oliemaatschappijen profiteren van rolvermenging op ministerie van Economische Zaken.

Het ministerie van Economische Zaken maakt niet alleen als enige ministerie deel uit van het gasgebouw, maar vervult ook als enige de beleidsmatige rol op energiegebied. Sommige ambtenaren ondersteunen de besluitvorming die daar plaatsvindt over zowel de winning als de verkoop van gas. Daarnaast zijn zij betrok-

ken bij de invulling van het energiebeleid. Deze vermenging van rollen maakt dat er op sommige momenten sprake is van tegenstrijdige belangen binnen het ministerie. Hierdoor was er lange tijd geen of onvoldoende oog was voor andere publieke belangen dan financiële belangen en de leveringszekerheid.

6. In een star en gesloten gasgebouw is er weinig oog voor belangen buitenwereld. De basis voor de samenwerking in het gasgebouw is gelegd in de vroege jaren 60. Men kon destijds niet goed voorzien welke veranderingen de toekomst zou brengen. De commissie constateert dat behalve de rigide focus op maximalisatie van de opbrengsten, ook het gebrek aan flexibiliteit in de afspraken heeft bijgedragen aan de problemen. Ook zijn destijds onvoldoende afspraken gemaakt over de beëindiging van de samenwerking.

7. Gebrekkige schadeafhandeling brengt schade toe aan Groningers. Wat opvalt bij de afhandeling van schade is de volstrekte dominantie van de wereld van regels, procedures en afspraken, ten opzichte van die van bewoners die proberen hun huis weer hun thuis te laten zijn. Het wachten op de schadeafhandeling betekent voor bewoners vaak ook wachten met onderhoud dat al gepland was. Langdurige schadeprocessen zorgen voor zo veel zorgen en rompslomp, dat ze leiden tot gezondheidsproblemen. De commissie vindt dat zeer kwalijk, omdat er naast onderschatting van de omvang van de problemen, sprake is van een combinatie van onkunde, ontregeling en zelfs onwil.

8. Zwalkende versterkingsaanpak fnuikend voor gedupeerde Groningers. Als toezichthouder Staatstoezicht op de Mijnen na de beving bij Huizinge constateert dat aardbevingen zo zwaar kunnen worden dat er letsel bij bewoners op kan treden, wordt er vanaf 2013 een start gemaakt met de preventieve versterking van woningen. Dat gebeurt zonder dat iemand scherp voor ogen heeft wat die versterkingsoperatie precies in zou moeten houden en wat die voor de regio betekent. De commissie meent dat dit gebrek aan duidelijkheid over de versterking van huizen tot op de dag van vandaag voortduurt. Ook talloze beleidswijzigingen hebben in korte tijd veel schade aangericht.

9. Regionale bestuurders niet bij machte belangen Groningers werkelijk te behartigen. Hoewel de provincie en gemeenten in het gaswinningsgebied alleen een adviesrecht hebben over winningsactiviteiten, hebben zij wel te ma-

Overhandiging rapport ‘Groningers boven gas’ van de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen aan Kamervoorzitter Vera Bergkamp.

Foto: Tweede Kamer.

ken met de negatieve gevolgen daarvan. Regionale bestuurders horen verhalen van bewoners, zien schade aan gebouwen en ervaren wat aardbevingen aanrichten in gemeenschappen. Tijdens de openbare verhoren is bij de commissie een beeld ontstaan van betrokken regionale bestuurders die hart hebben voor de bewoners en zich inzetten voor hun belangen. Maar de regionale bestuurders zijn er onvoldoende in geslaagd om die belangen te behartigen.

10. Kennisontwikkeling over Groningenveld doelbewust beperkt gehouden.

Bij de start van de gaswinning in Groningen is er weliswaar veel expertise beschikbaar over het winnen van gas, maar de expertise over de gevolgen die de gaswinning ondergronds en bovengronds heeft, is veel beperkter. Verbazingwekkend is dat dit geen reden is om grootschalig onderzoek naar bovengrondse effecten te starten. Het onderzoek dat wel gedaan wordt, vindt te lang plaats in het gesloten bolwerk van de mijnbouwsector, waardoor er te weinig prikkels zijn voor fundamentele nieuwe inzichten. Het is voor de commissie moeilijk te begrijpen hoe zo’n belangrijk gasveld voor Nederland zo weinig, zo laat en ook nog eens door een beperkte groep experts (waaronder de exploitant) onderzocht is.

Aanbevelingen

1. Maak schadeafhandeling voor bewoners milder, makkelijker en menselijker. Hoewel het lang geduurd heeft, zijn er op het gebied van schadeherstel in Groningen inmiddels flinke stappen gezet. Het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) heeft sinds 2019 170.000 schades afgehandeld (stand per januari 2023), waarmee het totaal boven de 230.000 uitkomt. De eenvoudige schades worden vlotter dan voorheen afgehandeld, maar juist de voortgang van de afhandeling van complexe schadegevallen blijft achter. Bovendien komen er na iedere nieuwe aardbeving nieuwe schademeldingen bij. Ook de bodemdaling door gaswinning zorgt nog altijd voor schades. De commissie doet de volgende aanbevelingen ter verbetering:

• Kabinet: verruim de wettelijke opdracht van het IMG voor een coulantere afhandeling van schadegevallen.

• IMG: geef gedupeerden meer tijd om bezwaar te maken, pas het bewijsvermoeden soepeler toe en los meervoudige schades met voorrang op

• Overheid: ontwikkel een norm voor herhaalde schades.

• Kabinet: onderzoek verbetermogelijkheden

voor de afwikkeling van schade met grote aantallen gedupeerden waarbij de rijksoverheid betrokken raakt.

• IMG en Commissie Bijzondere Situaties: ga aan de slag met complexe schades.

• Overheid: zorg voor bijstand voor gedupeerden

2. Geef bewoners snel duidelijkheid over de versterking.

De commissie heeft geconcludeerd dat er sprake is van een zwalkende versterkingsaanpak, met een voortdurende slingerbeweging tussen een objectgerichte en een gebiedsgerichte aanpak. Dit heeft gezorgd voor onrust en wantrouwen bij bewoners en heeft desastreus uitgepakt voor de voortgang van de versterking. Naar verwachting zal de versterkingsoperatie nog een aantal jaar duren.

Voor de resterende jaren adviseert de commissie om te kiezen voor een verbrede aanpak, met de volgende elementen:

• Overheid: organiseer de versterkingsopgave van onderop en voer nu geen grote structuurwijzigingen meer door.

• Gemeenten en provincies: geef versterking voorrang op andere lokale verordeningen.

• Overheid: geef bewoners de keuze welke bouwnorm voor hun woning geldt.

Conclusies parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen

3. Bied toekomstperspectief aan de regio. Naast een morele schuld aan bewoners vindt de commissie dat Nederland ook een morele schuld aan de regio als geheel moet inlossen. Versterk het leef- en vestigingsklimaat in het Noorden, zodat het voor bedrijven en bewoners aantrekkelijker wordt om zich in de regio te vestigen. Ook is herstel en ontwikkeling nodig van het karakter van het gebied en behoud van cultureel erfgoed. Dat het aardbevingsgebied Groningen is aangewezen als een zogeheten NOVI-gebied kan hiervoor kansen bieden. Bij deze gebieden uit de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) werken de regio en het Rijk samen aan de aanpak van opgaven. Denk in dit geval aan de grootschalige versterkingsopgave in het aardbevingsgebied, verduurzaming, de krimpopgave en de energietransitie. De commissie pleit aanvullend voor twee punten:

• Overheid: kies voor langdurige financiële ondersteuning van aardbevingsgebieden.

• Partijen in het gasgebouw: laat Groningen netjes achter als de gaswinning in Groningen stopt

4. Zorg dat er voldoende geld is voor alle toekomstige kosten.

De commissie signaleert dat financiële overwegingen vaak dominant zijn geweest bij de besluitvorming en afhandeling van schade en versterking. Hoewel inmiddels minder dominant, spelen ze ook vandaag de dag begrijpelijkerwijs nog een rol. Zolang echter op de achtergrond gesteggeld wordt tussen de NAM en de Staat over het betalen van de rekening, blijven gedupeerden hiervan in de praktijk hinder ondervinden. De commissie concludeerde al eerder dat zowel de Staat als de oliemaatschappijen een ereschuld hebben aan Groningen. Dat betekent dat de verantwoordelijke partijen – Staat, Shell en ExxonMobil – meer zullen moeten betalen dan waar ze tot nu toe van uitgaan.

De commissie adviseert:

• Staat en oliemaatschappijen: tref gezamenlijk voorzieningen voor alle toekomstige kosten en wees daar transparant over.

• Oliemaatschappijen: zie af van een claim op niet-gewonnen gas.

• Partijen uit het gasgebouw: verlaag de

uitvoeringskosten en beëindig de facturendiscussie

5. Versterk de rol van de toezichthouder. De commissie ziet dat de toezichthouder lang niet altijd voldoende heeft kunnen betekenen in dit dossier. Dat komt aan de ene kant doordat het de toezichthouder lange tijd ontbrak aan voldoende gekwalificeerd personeel, aan bepaalde bevoegdheden en aan waarborgen voor de onafhankelijkheid van de positie binnen het ministerie. Aan de andere kant ontbrak het de toezichthouder aan mogelijkheden om in te grijpen in een systeem dat zo groot en zo belangrijk was voor de Nederlandse energievoorziening

Het advies is:

• Tweede Kamer: betrek de bevindingen uit dit onderzoek bij het debat over toezichthouders.

• Rijksoverheid: introduceer collegiaal bestuur voor toezichthouders.

• Overheid: geef de toezichthouder meer escalatiemogelijkheden

6. Vergroot de rol van het publieke belang binnen departementen.

Ambtenaren kiezen veelal voor een functie bij de overheid omdat ze hart hebben voor de publieke zaak, zo heeft de commissie ook in dit dossier gezien. Het onderzoek laat echter ook

Regio niet bij machte belangen Groningers werkelijk te behartigen

Geld dominant

Gasgebouw weinig oog voor belangen buitenwereld

Rolvermenging op ministerie van Economische Zaken

Kennisontwikkeling doelbewust beperkt gehouden

Leveringszekerheid als rookgordijn

Ernst problemen structureel onderschat

Gebrekkige schadeafhandeling brengt schade toe

Onveiligheid duurt onacceptabel lang

Zwalkende versterkingsaanpak fnuikend

Constructieve veiligheid

zien dat er bij rijksambtenaren een neiging is om vooral sectorbelangen van het eigen beleidsdepartement te behartigen en waar mogelijk de minister ‘uit de wind’ te houden. Deze belangen kunnen strijdig zijn met het publiek belang, zoals deze parlementaire enquête heeft laten zien.

Het advies is:

• Overheid: voeg het publieke belang toe aan de ambtseed van rijksambtenaren en bouw verdere prikkels in om tegendenken binnen ministeries te stimuleren. Ontwikkel ook een betere antenne voor geluiden uit de buitenwereld.

7. Versterk de positie van de Tweede Kamer. De commissie heeft bij haar onderzoeken, gesprekken en openbare verhoren gemerkt dat het gaswinningdossier uitermate complex is. Partijen in het gasgebouw waren bovendien niet genegen veel openheid van zaken te geven. Niemand had het volledige overzicht: iedereen zag maar een aantal stukjes van de puzzel. Dat maakte de controlerende rol van de Tweede Kamer ingewikkeld, helemaal op de momenten waarop de Kamer onjuist, onvolledig of onzorgvuldig is geïnformeerd. En dat gebeurde helaas vaak in dit dossier. De commissie ziet de volgende mogelijkheden om de rol van de Tweede Kamer te versterken:

• Kabinet: vervul de informatieplicht naar de Tweede Kamer naar behoren.

• Tweede Kamer: verbeter de brugfunctie tussen Haagse beslissers en bewoners in het land.

• Minister van Economische Zaken: geef opdracht voor een jaarlijkse ‘Staat van de Groningse schadeafhandeling en versterking’.

• Kabinet: laat de gemaakte afwegingen rond grote publieke belangen beter aan de Tweede Kamer zien.

• Tweede Kamer: verhelder de Wet op de parlementaire enquête 2008 en het Reglement van Orde.

8. Geef toekomstige publiek-private samenwerkingen beter vorm.

De vondst van de gasbel in Groningen was aanleiding om na te denken over de beste wijze om het gevonden gas te winnen. Gekozen is voor een ‘publiek-private samenwerking’ (pps): de Staat participeert samen met oliemaatschappijen in de Maatschap Groningen. De parlementaire enquête heeft laten zien dat deze samenwerkingsvorm uiterst succesvol is geweest om de opbrengsten uit het gasveld te maximaliseren, maar dat er gaandeweg ook fikse tekortkomingen aan verbonden bleken. De commissie doet daarom de aanbeveling om toekomstige publiek-private samenwerkin-

gen waar de Staat aan deelneemt, beter vorm te geven:

• Rijksoverheid en private partijen: maak vooraf afspraken over de exitstrategie en geef omwonenden een plek in de publiek-private samenwerking.

• Rijksoverheid: expliciteer welke publieke belangen in het geding zijn bij publiek-private samenwerking.

9. Versterk kennisontwikkeling over de ondergrond.

Lange tijd is de kennisontwikkeling over de gevolgen van de Groningse gaswinning achtergebleven. Juist over de relatie tussen ondergrond en bovengrond was veel onbekend. Dat heeft eraan bijgedragen dat de aardbevingsproblematiek in Groningen werd onderschat. De commissie ziet dat op dit gebied inmiddels veel verbetering is opgetreden. Het onderzoek naar gaswinning en aardbevingen is systematischer geworden met twee nationale publiek gefinancierde onderzoeksprogramma’s, en het kennismonopolie van de NAM is afgebouwd. Tegengeluiden dringen nu beter het gesloten mijnbouwkennisnetwerk binnen, zoals geluiden over gezondheidsgevolgen van aardbevingen voor bewoners.

Op twee punten vindt de commissie nadere aanscherping nodig:

• Overheden en toezichthouder: zorg voor voldoende kennis over de ondergrond binnen de eigen organisatie.

• Kennispartijen: onderzoek ondergrond en bovengrond in samenhang.

10. Stuur op de ruimtelijke inrichting van de ondergrond.

Naar verwachting zal het aantal ondergrondse activiteiten met mogelijk bovengrondse effecten in de toekomst toenemen, met projecten voor geothermie, ondergrondse CO2- en waterstofopslag, ondergrondse infrastructurele pro-

jecten en zoutwinning. Deze ontwikkeling noopt tot een gerichtere overheidssturing op de inrichting van de ondergrond. Zowel de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening als de bewindspersonen van Infrastructuur en Waterstaat hebben in het afgelopen jaar al gepleit voor meer regie op de ondergrond. Onder de vlag van de Uitvoeringsagenda Nationale Omgevingsvisie 2021-2024 werken het Rijk en medeoverheden aan samenhangend beleid voor het gebruik van de ondergrond: het uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond. Om een zorgvuldige en optimale benutting van de ondergrond te realiseren, wordt het ruimtelijk ordenen van de ondergrond verplicht gesteld voor zowel de rijksoverheid als gemeenten en provincies. Aanvullend pleit de commissie voor de volgende punten bij de overheidssturing op de ondergrond:

• Rijksoverheid: ontwikkel een veiligheids- en risicostrategie voor ondergrondse activiteiten van nationaal belang.

• Overheid en exploitant: betrek omwonenden vooraf bij de aanleg van grootschalige ondergrondse voorzieningen.

11. Tot slot: uitnodiging aan Groningers. De commissie is van mening dat Nederland zijn ereschuld aan Groningen moet inlossen, en heeft hiervoor een aantal aanbevelingen gedaan. Het is wrang te moeten constateren dat het überhaupt niet zo ver had hoeven komen als signalen uit Groningen tijdig waren opgepakt. Bij de gaswinning in Groningen waren de bestaande samenwerkings- en overlegstructuren lange tijd dermate gesloten dat zulke signalen onvoldoende doordrongen. De ernst van de situatie, de ellende waarin de bewoners terechtkwamen: het heeft volgens de commissie onnodig lang geduurd voordat de partijen in het gasgebouw dit ten volle beseften.

Foto: Anton Wolthuis.

Fundering woontoren dwars door bestaande parkeergarage

Aan de Haagse Schedeldoekshaven, ingeklemd tussen hoge bebouwing, is het oude Ministerie van Justitie gesloopt en is het gebouw van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties herontwikkeld, om plaats te maken voor appartementen. Project Sonate omvat in eerste instantie twee nieuwe woontorens: Adagio en Bolero, respectievelijk 90 en 85 meter hoog. Bijzonder is vooral dat Adagio boven op de bestaande Turfmarktgarage en de kelder van Justitie wordt gebouwd. Hoe ziet de constructieve uitdaging eruit en hoe kun je als gemeentelijke toezichthouder een dergelijk complex project verantwoord bewaken?

Tekst ing. Frank de Groot Beeld Gemeente Den Haag

De nieuwe woontoren Adagio is boven op de bestaande Turfmarktgarage en de kelder van Justitie gebouwd. De benodigde palen zijn daarom dwars door de bestaande constructie aangebracht.

Nieuwbouwproject Sonate wordt gebouwd door Boele & van Eesteren (VolkerWessels) in opdracht van Sonate Spuikwartier CV. Het project omvat twee woontorens: Adagio en Bolero, respectievelijk 90 en 85 meter hoog, met in totaal 456 huurappartementen. Oplevering van Adagio is medio 2023 voorzien. Toren Bolero is begin dit jaar opgeleverd. In een later stadium wordt het plan voor een derde woontoren, Cantate, verder uitgewerkt.

Adagio is boven op de bestaande Turfmarktgarage en de kelder van Justitie gebouwd. De tweelaagse parkeergarage onder Adagio ligt grotendeels onder het grondwaterniveau en zou alleen met behulp van omvangrijke bemaling en aanvullende kostbare maatregelen gesloopt kunnen worden. “Daarnaast staat de woontoren pal tegen het nieuwe onderwijs- en cultuurgebouw Amare aan, met een hieronder gelegen parkeergarage. Dan is het logistiek bijna niet mogelijk de bestaande kelderwanden en -vloeren van de (parkeer)kelder van Justitie te slopen. Daarom is er door constructeur Van Rossum Raadgevende Ingenieurs, samen met MVSA Architecten, aannemer Boele & van Eesteren, gemeente Den Haag en ande-

re betrokken partijen, voor gekozen de bestaande kelder met fundering in stand te houden”, zegt Erik van den Berg, inspecteur Bouwtoezicht bij gemeente Den Haag.

Complex project

Bouw- en Woningtoezicht van de gemeente Den Haag is al heel vroeg in het proces betrokken. Erik legt uit wat het project zo complex maakt: “Het betreft meerdere bouwprojecten in het Spuikwartier, na de verhuizing van de Ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken naar de nieuwe JUBI-torens. Zo is het voormalige gebouw van BZK door Heijmans herontwikkeld naar appartementen. Een deel van dit gebouw is gehuurd door Universiteit Leiden (Campus Den Haag). Het voormalig Ministerie van Justitie is gesloopt door Beelen Sloopwerken. Ook de Dr. Anton Philipszaal en het Nederlands Danstheater moesten eraan geloven, en werden gesloopt door Jan Knijnenburg BV. Daarvoor in de plaats kwam het nieuwe Theater Amare, gebouwd door bouwcombinatie Cadanz. Daarnaast is er het nieuwbouwproject Sonate met de ABC-torens door Boele en van Eesteren. Tot slot worden de daaronder gelegen Spui- en Turfmarktgarage vernieuwd en

heringericht. Een enorme uitdaging dus!”

Gemeente Den Haag is/was als eigenaar van deze gebouwen de opdrachtgever voor herontwikkeling en/of sloop van deze panden, de nieuwbouw van het theater en de gronduitgifte ten behoeve van de woontorens. “Als Inspecteur Bouwtoezicht/bevoegd gezag zijn we niet betrokken bij het maken van (nieuwbouw) plannen. Maar een flink aantal collega’s van andere afdelingen binnen de gemeente zijn dit wel. Deze intern betrokken afdelingen zijn zich ook steeds bewuster van de benodigde bouwveiligheid en dat het bij complexe bouwprojecten verstandig is ons vroegtijdig in te schakelen”, aldus de inspecteur.

Hij vervolgt: “Ook bij het proces van de aanvraag omgevingsvergunning worden vergunningaanvragers door onze collega’s van de binnendienst – projectinspecteurs – gewezen op de noodzaak van een gedegen bouwveiligheidsplan. Indien nodig worden er in de omgevingsvergunning aanvullende voorwaarden opgenomen. Daarnaast is dit voor de initiatiefnemer een stukje bewustwording ten aanzien van de mogelijke bijkomende kosten die nodig zijn voor de inrichting van een bouwplaats en eventuele aanvullende voorzieningen op

Artist impession van project Sonate. Rechts woontoren Adagio, midden Bolero. In een later stadium wordt het plan voor een derde woontoren, Cantate (links), verder uitgewerkt.

een dergelijke locatie. Die kosten moet je wel meenemen bij de aanbesteding van een project.”

Projectbeschrijving

De oude parkeergarage is groter dan het oppervlak van de woontoren. Ter plaatse van de woontoren is de parkeergarage ook nog in twee gebieden op te delen: een deel waar in het verleden de hoogbouw stond (gebied 1) en een deel waar laagbouw stond (gebied 2). Gebied 1 onder de hoogbouw heeft één bouwlaag, terwijl gebied 2 onder de oude laagbouw twee lagen heeft. De keldervloer ligt daarbij op hetzelfde niveau.

Erik merkt op: “Van gebied 1 was de wapening in de funderingspalen niet meer te achterhalen, dus moesten deze palen als ongewapend worden beschouwd. De gegevens van de palen in gebied 2 waren wel bekend.” Om opdrij-

ven te voorkomen was voor gebied 1 een zware ballastlaag nodig in de vorm van 1,5 meter bouwpuin (1.700 kg/m2), terwijl voor gebied 2 een ballast van een halve meter zand (600 kg/ m2) voldoende was.

Uiteindelijk is op de kolommen en wanden van de parkeergarage in gebied 1 met behulp van een stalen hulpframe en dragline schotten een nieuwe vloer gemaakt. Het puin op de keldervloer is hierna naar de tijdelijke hulpvloer op de begane-grondvloer verplaatst. Het zand in gebied 2 is vanaf de keldervloer verdeeld over de begane-grondvloer en -1-vloer. Hierna is een nieuwe gewapende betonnen ballastvloer van 85 tot 90 cm dik op de bestaande keldervloer aangebracht. Deze vormt een constructief geheel en is verankerd aan de keldervloer. In de ballastvloer zijn 102 ronde sparingen met een diameter van 1.210 mm voor de nieuwe funderingspalen opgenomen. Ook zijn tubes met een diameter van 323 mm aangebracht voor 24 GEWI-trekankers. De oude keldervloer bleef nog intact.

Volgens Erik zijn er trouwens meer sparingen dan nodig aangebracht: “Als een paal mislukt, heb je nog de mogelijkheid een naastgelegen sparing te gebruiken als vervanging.” Omdat de ballastvloer voldoende tegengewicht had, zijn hierna puin en zand verwijderd. Vervolgens zijn – nadat eerst de trekankers waren geplaatst – ook het stalen hulpframe en de verdiepingsvloeren van de kelder verwijderd om de nieuwe palen te kunnen aanbrengen.

Tafelconstructie

De nieuwe fundering voor de woontoren is aangebracht door de bestaande keldervloer heen en vormt een tafelconstructie die ervoor zorgt dat er geen starre verbinding is tussen

Voorbereiding nieuwe ballastvloer.

Oude situatie met links het oude Ministerie van Justitie (gesloopt) en rechts het gebouw van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties dat is herontwikkeld.

Constructieve veiligheid

Projectgegevens

• Project: Woontoren Adagio, onderdeel van bouwproject Sonate in Den Haag

• Oplevering: medio 2023

• Opdrachtgever: Delta Development Group

• Ontwerp: MSVA Architecten

• Hoofdconstructeur: Van Rossum

Raadgevende Ingenieurs

• Geotechnisch advies: CRUX

Engineering

• Hoofdaannemer: Boele & van Eesteren

• Paalfundering: Gebr. Van ’t Hek

• Bouwperiode woontoren: eind 2019 tot medio 2023

de bestaande kelder en de nieuwe woontoren, waardoor deze elkaar dus niet kunnen beïnvloeden. De dichtbebouwde omgeving, met daarin ook WKO-installaties, betekende dat de funderingsmethode niet mocht leiden tot (tijdelijke) significante verlaging van de grondwaterstand. Als extra uitdaging hadden de ontwerpers te maken met een groot aantal bestaande funderingselementen onder de keldervloer. Verder mocht er geen water via de keldervloer in de bouwput terechtkomen en mocht die keldervloer door de grondwaterdruk ook niet gaan opdrijven.

Sparingen

In de sparingen in de nieuwe ballastvloer zijn tijdelijke stijgbuizen aangebracht van ongeveer zes meter lang. Erik legt uit: “Deze komen boven het grondwaterpeil uit. Deze vullen zich met water, waarna de onderste betonvloer van de oude bebouwing doorboord kon worden zonder dat er grondwater omhoog spuit.”

Daarna zijn door de stijgbuis HEK-buispalen onder injectie van grout geboord tot maximaal NAP -27,0 meter. De HEK-buispalen zijn zogenoemde grondverdringende geschroefde stalen buispalen. Deze hadden niet eerder toegepaste, relatief grote punt-/buisdiameters (respectievelijk 950/760 mm).

Injecties en luchtgevulde banden zorgden voor een waterafdichting tussen de ballastvloer en de HEK-buispaal, waarna de stijgbuis kon worden weggehaald. Hierna werden de buispalen gevuld met wapeningskorven en beton. Na een tweede dichting met gelgevulde banden op niveau van de werkvloer werd een betonvloer van 180 cm dikte gestort. Deze sluit aan op de vloeren van de aangrenzende garage.

De betonvloer is niet op de ballastvloer gestort, maar op een tussenlaag van 15 cm zand en 2cm bekistingsplaten. De zandlaag is na het uitharden van het beton met een spuitlans weggespoten, waardoor de betonvloer constructief losstaat van de keldervloer. Hiermee is er voldoende ruimte voor de nieuwe woontoren om nog na te zakken. Naar verwachting zal dat 6 tot 7 cm zijn.

Proeven

Vooraf aan de realisatie van de palen moest Van Rossum samen met adviesburau CRUX Engineering (gespecialiseerd in geotechniek, geohydrologie en bodem) en funderingsbedrijf Gebr. Van ’t Hek aantonen dat de boogde installatiemethode en dimensies van de funderingspalen zouden werken. Daarbij zijn ook

praktijkproeven uitgevoerd. “Er zijn proefpalen uitgevoerd met vergunning op locatie van toren B”, merkt Erik op. Om locatie-specifieke paalklassefactoren te bepalen, zijn met behulp van paalproefbelastingen proeven uitgevoerd, op basis waarvan het funderingsontwerp verder kon worden uitgewerkt. Er zijn verschillende palen getest, waarmee kon worden aangetoond dat de gewenste diepte was te bereiken en de draagkracht voor de grote diameter werd geverifieerd. Daar moest wel zekerheid over zijn, omdat de aanwezigheid van de oude fundering geen ruimte liet voor extra palen. Op basis van de uitgevoerde proeven kon worden aangetoond dat hier een gunstiger set paalfactoren dan gebruikelijk gehanteerd kon worden. Dit heeft tot een hoger paaldraagvermogen geleid, met betere risico-

Om opdrijven te voorkomen was voor gebied 1 een zware ballastlaag nodig in de vorm van 1,5 meter bouwpuin (1.700 kg/m2), terwijl voor gebied 2 een ballast van een halve meter zand (600 kg/m2) voldoende was.

Sloop bestaande vloer.

beheersing – minder palen – en uiteindelijk een kostenbesparing als resultaat.”

Uiteindelijk bleek dat de draagkracht van de zandgrond groter was dan de initieel berekende waarde, waardoor er tien procent minder palen nodig waren. Hierdoor was er meer ruimte voor reservepalen en was er dus sprake van een betere risicospreiding. Er zijn 86 palen aangebracht en er is er maar één mislukt en herplaatst.

Toezicht

Hoe bewaak je veiligheid en kwaliteit, als je niet alle kennis kan bezitten door de complexiteit van een project? Erik: “We hadden

eens per week voortgangsoverleg met de hoofduitvoerder/bouwplaatsmanager van Boele & van Eesteren, waarin de stand van zaken op dat moment werd besproken. Indien nodig bijgewoond door onder meer werkvoorbereiders, adviseurs en specialisten. Vanzelfsprekend komen er dan vragen en kwesties naar voren die nader moeten worden toegelicht/uitgezocht/aangevuld.”

Omdat er verschillende bouwprojecten tegelijkertijd in uitvoering zijn op een klein oppervlak is er volgens de inspecteur eens in de vier weken een afstemmings-/omgevingsoverleg tussen uitvoerende partijen en diverse medewerkers binnen de gemeente. “Hierbij worden komende werkzaamheden besproken en de mogelijke impact daarvan op de omgeving. Ook is communicatie essentieel met omliggende bedrijven, winkeliers en vooral ook omwonenden, via communicatieadviseurs, de projectwebsite van de aannemer (https://www. boele.nl/nl/projectwebsites/sonate/, red.) en mailings.”

Daarnaast is er soms, op aanvraag met redenen, ontheffing nodig voor werkzaamheden die niet tijdens de reguliere werktijden (ma t/m za 07.00-19-00 uur) uitgevoerd kunnen worden. Tot slot is volgens Erik monitoring van zowel de omgeving als de bouwplaats zelf essentieel om tijdens de uitvoering in te kunnen grijpen bij te grote hoogteverschillen, te veel/ hoge trillingen, ongewenste verlaging van grondwaterstanden en te veel/hoge geluidsproductie.

Bouwveiligheidsplan

Voor dit project is er één omgevingsvergunning aangevraagd voor de realisatie van Toren

A en B. Dit resulteerde ook in één Bouwveilig-

heidsplan. Erik: “Vanwege de hoogte van de torens en dus de benodigde ruimte voor de bouwveiligheidszone + hijszone moest er het nodige gebeuren voordat kon worden aangevangen met bouwwerkzaamheden. Om de uitvoering van de torens mogelijk te maken zijn daartoe op de Schedeldoekshaven/Ammunitiehaven onder andere tramsporen met hoogspanningsleidingen verplaatst. Ook zijn busen rijbanen omgelegd, met daarnaast de fiets- en voetpaden.”

Terugkijkend is Erik tevreden over het verloop van de bouw: “Op wat waarschuwingen na is er geen handhaving nodig geweest. Alle stappen zijn van te voren één op één doorgenomen. Alles is continu in samenspraak gegaan er is als een team samengewerkt. “Het toezicht op dergelijke complexe projecten vergt, vooral in de aanloop- en funderingsfase, de nodige tijd en inzet die niet altijd beschikbaar is. Een inspecteur Bouwtoezicht is namelijk geen dagelijks toezichthouder en heeft meerdere vergunningen ter controle in zijn takenpakket. Daarom is vroegtijdig overleg ook zo belangrijk.”

Bronnen

• Capelleveen, Daniël van, ‘Evenwichtsdans in Haagse binnenstad’, Bouwwereld, nr. 7-2022.

• ‘Baanbrekende binnenstedelijke funderingstechniek’, De Verdieping, COB, sept. 2022.

Meer informatie: https://www.denhaag.nl. Scroll naar beneden naar ‘In de stad’ en klik op ‘Wonen en bouwen’. Klik dan bij ‘Gebiedsontwikkeling’ op ‘Ontwikkelingen in de stad’. Klik tot slot op ‘Spuikwartier: van bouwplaats naar bruisende plek’.

In de sparingen in de nieuwe ballastvloer zijn tijdelijke stijgbuizen aangebracht van ongeveer zes meter lang. Deze vulden zich met grondwater, waarna de onderste betonvloer van de oude bebouwing doorboord kon worden zonder dat er grondwater omhoog spoot.

Aanbrengen keldervloer.

Constructieve kwaliteitsborging

Bouwwerken in gevolgklasse 1 (GK1) moeten uiteraard voldoen aan de eisen inzake constructieve veiligheid. Die staan vanaf 1 januari 2024 in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). De indeling in gevolgklassen is deels gebaseerd op de Eurocodes. Bij GK1 gaat het om lichte gevolgen van eventueel falen, maar het gaat qua aantal bouwwerken wel om het grootste deel van de bouwproductie. Hoe zit het met de constructieve veiligheid in proefprojecten Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb), die de afgelopen jaren zijn uitgevoerd? Aan de hand van enkele voorbeelden wordt toegelicht wat er gebeurde en hoe dit had moeten gaan volgens de Wkb.

Tekst Gert-Jan van Leeuwen

Een dragende muur wordt vervangen door een stalen ligger, maar een constructieve berekening ontbreekt. De aannemer handelt op basis van ervaring. Wat doet de kwaliteitsborger?

Voorbeeld 1: aanbouw aan bestaande woning

De vergunning voor de aanbouw is al verleend door de gemeente1 voordat een kwaliteitsborger (KB) wordt ingeschakeld. Deze ziet op de tekening van de gelijktijdige interne verbouwing een wijziging van de draagconstructie die de gemeente is ontgaan: het vervangen van een dragende muur door een stalen ligger. Een constructieve berekening ontbreekt, de aannemer handelt op basis van ervaring. De KB communiceert hierover met aannemer en gemeente en vermeldt het in zijn borgingsplan, dat in overleg met betrokkenen beperkt blijft tot de aanbouw.

Onder de Wkb geldt allereerst het adagium van de Afdeling Bestuursrechtspraak (Raad van State): een bouwwerk dat als een geheel wordt uitgevoerd, wordt niet opgesplitst in vergunningplichtige en vergunningvrije delen. Onder de Wkb is weliswaar geen sprake van een vergunningplicht, maar van een meldingplicht, doch het principe blijft overeind. De KB stelt voor de volledige bouwactiviteit de risicobeoordeling vast, inclusief de wijziging van de draagconstructie. Zolang een sterkteberekening van de balk ontbreekt, geldt deze als hoog risico. Het borgingsplan vermeldt die berekening als eerste beheersmaatregel. Mocht de opdracht aan de KB de

interne verbouwing uitsluiten, dan weigert hij de opdracht.

Voorbeeld 2: uitbreiding in twee bouwlagen van woning

Voor een jaren-dertig-tweekapper wordt een uitbreiding gepland in twee bouwlagen, met de verdieping onder een mansardekap, identiek aan het hoofdgebouw. Een van de dakvlakken van de aanbouw rust voor driekwart op de bestaande uitbouw van de woning. De gemeente wil dit aspect als risico terugzien in de risicobeoordeling. De KB is het hiermee eens en geeft als beheersmaatregel aan, dat gemotiveerd moet worden dat deze oplossing constructief akkoord is, dan wel andere maatregelen vergt. Aannemer en constructeur reageren niet. De uitvoering start zonder dat het borgingsplan is vastgesteld en de bouwmelding is gedaan. De KB beëindigt zijn werkzaamheden met de mededeling dat in strijd met het Bouwbesluit is gebouwd en dat geen verklaring wordt afgegeven.

Onder de Wkb kan met de bouw worden begonnen vier weken nadat de gemeente een bouwmelding inclusief risicobeoordeling en borgingsplan heeft ontvangen. Ook moet twee werkdagen voor de start de gemeente worden geïnformeerd over de aanvang van de bouw. Wordt alleen dat laatste bericht ontvangen

dan kan worden gecheckt of de vereiste bouwmelding tijdig is gedaan. Zo niet, dan is dat voldoende reden om de bouw stil te leggen tot uiterlijk vier weken nadat de bouwmelding is gedaan. Het tussentijds melden door de KB van afwijkingen van het Bbl, die ‘het afgeven van een verklaring (…) in de weg staan’ (artikel 3.86 eerste lid, Besluit kwaliteit leefomgeving, Bkl) is een reden om preventief handhaving aan te zeggen met de mededeling dat als de afwijking van het Bbl bij de gereedmelding niet is opgeheven, het bouwwerk niet in gebruik genomen mag worden.

Als de KB zoals in dit geval (tevens) aangeeft zijn werkzaamheden voortijdig te beëindigen, wordt de bouwactiviteit daardoor illegaal gedurende de tijd dat er zonder KB wordt gebouwd. Dat is op zich voldoende reden om de bouw stil te leggen. In praktische zin komt daar nog bij dat een verbod op ingebruikname bij verbouwing van een bewoonde woning lastig handhaafbaar is.

Voorbeeld 3: nieuwbouwwoningen

In het borgingsplan stelt de KB dat voor de beschouwing van de stabiliteit NPR 9096 ‘Steenconstructies’ is toegepast, maar dat het bouwwerk niet aan alle voorwaarden voor toepassing van deze NPR voldoet: de bouwdiepte overschrijdt de maximale maat. De KB overlegt met de ontwerpend construc-

Bij een uitbreiding van een jarendertigwoning rust een van de dakvlakken van de aanbouw voor driekwart op de bestaande uitbouw van de woning. De gemeente wil dit aspect als risico terugzien in de risicobeoordeling. De KB geeft als beheersmaatregel aan dat gemotiveerd moet worden dat deze oplossing constructief akkoord is dan wel andere maatregelen vergt. Aannemer en constructeur reageren niet. Wat nu?

Foto ter illustratie: Isobouw.

teur waarbij deze aanvoert dat de overschrijding gering was – 10,40 in plaats van 10,00 meter’ – en dat hij een verhogingsfactor heeft toegepast. De KB concludeert hierop dat het aannemelijk is dat de stabiliteit voldoet. Een normconforme berekening is niet verlangd. Risicobeoordeling en borgingsplan worden geaccepteerd.

Bij dit proefproject is vooraf afgesproken dat de gemeente gedurende de rit desgewenst meekijkt. De gemeente blijkt het oneens met de benadering van de stabiliteitskwestie. De KB wint een second opinion in bij een private constructeur, die een normconforme berekening adviseert, die vervolgens alsnog door de ontwerpend constructeur wordt geleverd. Deze voldoet aan de eis, zonder aanpassingen aan het ontwerp.

In dit proefproject heeft de gemeente niet alleen de risicobeoordeling getoetst, maar ook de beheersmaatregelen. In de toelichting op artikel 2.19 eerste lid onder h. en i. Bbl maakt de wetgever duidelijk dat de gemeente alleen de risicobeoordeling toetst: Is deze project-specifiek? Zijn vooraf kenbare risico’s vanuit de omgeving van de bouwactiviteit – de bijzondere omstandigheden – meegenomen?

Er staat letterlijk: ‘Het hoe met deze risico’s wordt omgegaan is een zaak van de bouwer en de kwaliteitsborger. Uiteraard werken de eerder geconstateerde risico’s hier wel in door maar op de werkzaamheden van de kwaliteitsborger zelf heeft de gemeente geen inhoudelijke bemoeienis.’

De gemeente kan het borgingsplan wel beoordelen, maar is daartoe niet verplicht en zo’n beoordeling mondt niet uit in een beschikking of maatwerkvoorschrift. De toelichting zegt: ‘Op basis van de verkregen informatie kan het bevoegd gezag vervolgens zijn eigen toezichtsen handhavingstaak verder inrichten en zo nodig het reguliere handhavingsinstrumentarium hierbij inzetten.’ Bezien we dit voorbeeld na inwerkingtreding van de Wkb, dan is het in niemands belang om meteen handhavingsgeschut in stelling te brengen. Het is in deze casus aan te raden dat de gemeente de bevinding wel meldt aan de KB met de bedoeling dat deze er aandacht aan besteedt. Bij de verklaring wordt van de KB verlangd dat ‘voor zover van belang wordt ingegaan op maatregelen om bouwtechnische risico’s te voorkomen of beperken ...’, aldus artikel 2.21, tweede lid onder d, Bbl. Ook kan de gemeente via artikel 2.20 Bbl vragen om nadere gegevens en bescheiden, vooraf of achteraf.

Tot slot speelt in deze casus nog de vraag of de werkwijze van de ontwerpend constructeur

niet onder ‘gelijkwaardigheid’ valt. In dat geval kan en mag (in Wkb fase 1) een KB het project niet meer borgen en moet alsnog vergunning van de gemeente worden verkregen voordat doorgebouwd mag worden. Wordt – zoals in dit geval – alsnog volgens de prestatie-eisen aangetoond dat het bouwwerk voldoet, dan kan de KB zijn werk voortzetten.

Voorbeeld 4: verbouw bedrijfspand met woningen tot appartementen

Het ontwerp is gebaseerd op informatie uit het gemeentearchief en de bestaande toestand van het bouwwerk zonder sloopactiviteiten. De principes voor stabiliteit worden benoemd door de constructeur. Deze stelt dat er extra stabiliteitswanden worden toegevoegd, waardoor een stabiliteitsberekening niet nodig is. De KB verlangt echter een stabiliteitsberekening of nadere onderbouwing. De feitelijke situatie kan met zekerheid worden vastgesteld wanneer de sloopwerkzaamheden in uitvoering zijn. Na overleg met de constructeur stelt de KB: aangezien een verbouwsituatie altijd gepaard gaat met voortschrijdend inzicht en bijsturing plaatsvindt tijdens het bouwproces, is aanvaardbaar dat de berekening van de stabiliteit tijdens het bouwproces wordt aangeleverd. Voorafgaand aan de uitvoering moet een plan voor tijdelijke constructies worden gemaakt. Er is geen specifiek risico benoemd.

De gemeente voorziet echter een risico ten aanzien van de stabiliteit van de voorgevel in relatie tot de achterliggende staalconstructie en de stijfheid van de vloeren. Tijdens de uitvoering wordt duidelijk dat de koppeling van de staalconstructie aan de voorgevel niet goed is geborgd. Voor ingebruikname ontstaat alsnog het gerechtvaardigd vertrouwen dat de stabiliteit voldoet en dat de koppelingen zijn aangebracht.

Noot: Bij eerder inzoomen door de KB op dit punt hadden hiervoor specifieke borgingsacties kunnen worden ingesteld.

Wanneer de KB dat had gedaan, had het minder tijd en inspanning gekost om vast te stellen wat het feitelijke risico was en welke beheersmaatregelen nodig waren.

In het algemeen geldt dat wat je niet weet per definitie resulteert in een risico. Bij verbouw is vrijwel altijd sprake van onbekende zaken, die vooralsnog een risico vormen (zie het voorbeeld van het in 2016 ingestorte winkelpand in Den Bosch in het artikel ‘Monumenten van-

af 2029 in het stelsel van kwaliteitsborging?’ elders in dit blad.) Gericht onderzoek voorafgaand aan de uitvoering of meteen na het begin ervan is een noodzakelijke beheersmaatregel om duidelijkheid te verkrijgen of en hoe het eventuele risico voldoende kan worden beperkt: door tijdelijke maatregelen om bijvoorbeeld dragende delen te stutten of, indien mogelijk qua werkvolgorde, door meteen definitieve oplossingen door te voeren.

Zo lang een te verbouwen pand nog in gebruik is, kan destructief onderzoek om zicht te krijgen op risico’s bezwaarlijk zijn. Maar voordat daadwerkelijk sloopwerk wordt uitgevoerd zal dergelijk onderzoek in het belang van de veiligheid van het pand zelf en van personeel op de bouwplaats en van eventuele passanten toch echt moeten gebeuren. Of een bouwwerk gedeeltelijk wordt gesloopt, zoals bij verbouw, of geheel: ook tijdens de uitvoering is de stabiliteit van wat permanent of ‘nog even’ moet blijven staan cruciaal. Zie de gedeeltelijke instorting tijdens de sloop van het Imax-theater Rotterdam boven de ingang van metrostation Leuvehaven (2011) en het tijdens de uitvoering ‘tijdelijk’ verwijderen van stabiliteitsvoorzieningen bij de tribune-uitbreiding van de Grolschveste (ook 2011).

Voorbeeld 5: nieuwbouwwoningen

Kwaliteitsborgers passen een toegelaten instrument toe, een beoordelingsmethodiek. De instrumentaanbieder (IA) moet vooraf vaststellen of een kandidaat-KB voldoet aan de voorwaarden om dit instrument te mogen toepassen en vervolgens of die toepassing correct gebeurt. In deze casus is de IA van mening dat:

1. het aangrijpen van belastingen uit de dakconstructie op het onderliggende metselwerk en de verbinding volgens een bepaald detail onvoldoende zijn belicht;

2. het detail onuitvoerbaar zal blijken;

3. als gevolg daarvan (materiaal)wijzigingen nodig zullen zijn.

In de risicobeoordeling is dit risico benoemd en het borgingsplan voorziet in de verdere uitwerking van de kapconstructie, ter beoordeling door de constructeur, inclusief het gewraakte detail. De KB schat het onderhavige risico laag in. Volgens de IA zelfs te laag, vooral vanwege het belang om vroegtijdig uitsluitsel te hebben over de uitvoerbaarheid van het detail. De focus van de KB ligt meer op het voldoen aan de regels bij ingebruikname van het bouw-

Bij verbouw is vrijwel altijd sprake van onbekende zaken die vooralsnog een risico vormen. Gericht onderzoek voorafgaand aan de uitvoering of meteen na het begin ervan is een noodzakelijke beheersmaatregel om duidelijkheid te verkrijgen of en hoe het eventuele risico voldoende kan worden beperkt: door tijdelijke maatregelen om bijvoorbeeld dragende delen te stutten of, indien mogelijk qua werkvolgorde, door meteen definitieve oplossingen door te voeren.

werk. Deze werkwijze volgt uit de door de KB tijdens de planbeoordeling verkregen indruk van het omgaan met kwaliteit en constructieve veiligheid door bouwer en constructeur. Voordat dit onderdeel in uitvoering gaat, is de kwestie constructief afdoende opgehelderd en blijkt de inschatting van de KB juist te zijn.

De focus van de KB op het gebruiksgerede bouwwerk is wat de wet beoogt: verschuiving van de schijnzekerheid van de vergunning naar kwaliteit van het gebouwde resultaat. Maar door vroegtijdige signalering van risico’s en zwakke plekken in ontwerp en uitwerking kan kwaliteitsborging zichzelf ook terugverdienen. Daarmee wordt de KB des te meer het geld waard. Verder laat dit voorbeeld zien dat de IA zijn rol serieus neemt en niet alleen procesmatig, maar ook technisch inhoudelijk

toeziet op het werk van de KB en het effect daarvan op de beoogde bouwkwaliteit. Zouden IA’s zich beperken tot organisatorische, administratieve en communicatieve aspecten, dan wordt het lastig om vast te stellen wat het effect van de Wkb zal zijn op het hoofddoel: verbetering bouwkwaliteit. Naarmate de IA doet wat de wet vraagt, kunnen zowel de gemeente als de bouwconsument uitgaan van ‘gerechtvaardigd vertrouwen’ dat het bouwwerk voldoet aan de regels. Deze IA heeft de thermometer voldoende gehanteerd om de diepgang van de kwaliteitsborging te kunnen meten.

De Toelatingsorganisatie TloKB laat als zelfstandig bestuursorgaan instrumenten toe, controleert de toepassing daarvan en monitort effecten op de bouwkwaliteit. De TloKB kan zich in het beoogde scenario beperken tot steekproefsgewijze controle op het werk van de IA. Zouden de IA’s onvoldoende toezien op de in-

houdelijke prestaties van de KB en het gebouwde resultaat, dan leidt dat tot driedubbel werk en bureaucratische rompslomp en kosten via het tweedelijns toezicht door gemeenten en verbrede steekproeven door de TloKB. De KB en de IA vervullen zo sleutelrollen in het nieuwe stelsel. De kunst is om deze rollen (en die van bouwers, adviseurs en toeleveranciers) zodanig uit te werken dat zo snel mogelijk voldoende bewijsvoering voor het gerechtvaardigd vertrouwen in balans wordt gebracht met een minimum aan (digitale) papierwinkel. ←

1. In de tekst is ter aanduiding van het bevoegd gezag kortheidshalve de term ‘gemeente’ gebruikt, omdat in veruit de meeste gevallen het bevoegd gezag berust bij burgemeester en wethouders van de gemeente.

↘ Informatie over de auteur Ing. Gert-Jan van Leeuwen was van 2006 tot eind 2022 redactielid van dit tijdschrift namens achtereenvolgens VBWTN, het Instituut voor Bouwkwaliteit en als docent/ adviseur. Dit artikel

kwam tot stand met medewerking van kwaliteitsborger gBOU.

Dakopbouw en woningsplitsing

In de rubriek Vraag en antwoord wordt elke maand een vraag gepubliceerd die is binnengekomen via de Helpdesk Bouwbesluit en die is beantwoord door experts, werkzaam bij de Nieman Groep en Geregeld BV.

↘ Vraag en antwoord

OMSCHRIJVING

Dakopbouw en woningsplitsing

VRAAG

Op een bestaande woning wordt een dakopbouw gebouwd. Vervolgens wordt de ruimte in de dakopbouw als zelfstandig appartement gesplitst van de woning. Moeten we deze situatie toetsen aan de nieuwbouweisen, en is hiervoor een BENG-berekening vereist?

ANTWOORD

Nee. Het splitsen van een woning in meerdere woningen zonder (ver)bouwen is geen bouwen in de zin van de Woningwet, en dus ook geen bouwen of verbouwen als bedoeld in het Bouwbesluit 2012. Dat wil dus zeggen dat na de splitsing de voorschriften voor bestaande woningen van toepassing zijn. Wordt er ten behoeve of naar aanleiding van de splitsing verbouwd, dan zijn op die verbouwing de voorschriften voor verbouw (in dit geval het gedeeltelijk vernieuwen, het veranderen of het vergroten van een bouwwerk) van toepassing. Het bouwen van een dakopbouw op een bestaande woning valt onder verbouw en moet voldoen aan de verbouweisen uit het Bouwbesluit 2012. Voor veel aspecten is in het verbouwartikel aangegeven dat daarvoor het ‘rechtens verkregen niveau’ moet worden toegepast. Voor sommige aspecten geldt echter een hoger niveau. Dit is bijvoorbeeld het geval voor de thermische isolatie van de dakopbouw. Een dakopbouw moet namelijk worden aangemerkt als een bijbehorend bouwwerk en daarom op grond van artikel 5.6, lid 3 van het Bouwbesluit 2012 voldoen aan de nieuwbouweisen. Uit dit artikellid volgt ook dat de BENG-eisen (artikel 5.2 van het Bouwbesluit 2012) niet van toepassing zijn bij het bouwen van een dakopbouw.

AANVULLENDE OPMERKINGEN

• In een gemeentelijke verordening kunnen regels zijn gesteld voor het splitsen van woningen. Hierin kunnen en mogen echter geen nadere technische eisen aan de woning worden gesteld. De Woningwet en de Wabo verwijzen daarvoor namelijk uitsluitend naar Bouwbesluit 2012.

• Meer informatie over verbouw en functiewijziging kunt u vinden in het Infoblad Bouwbesluit 2012: verbouw en functiewijziging van de Rijksoverheid.

Toelichting

bouwen, art. 1, lid 1, Woningwet Plaatsen, geheel of gedeeltelijk oprichten, vernieuwen, veranderen of vergroten.

verbouw, art. 1.12, lid 1, Bouwbesluit 2012

Op het geheel of gedeeltelijk vernieuwen, het veranderen of het vergroten van een bouwwerk zijn de voorschriften voor een te bouwen bouwwerk uit de hoofdstukken 2 tot en met 5 van toepassing, tenzij: a. in de afdeling van een voorschrift anders is bepaald; of b. uit een verplichting als bedoeld in artikel 13 van de wet een hogere eis volgt.

thermische isolatie, art. 5.6, lid 3, Bouwbesluit 2012

In afwijking van het eerste lid zijn op het geheel oprichten of geheel vernieuwen van een dakkapel of van een bijbehorend bouwwerk als bedoeld in bijlage II bij het Besluit omgevingsrecht de voorschriften van artikel 5.2 niet van toepassing, en zijn de voorschriften van de artikelen 5.3, eerste tot en met tiende lid, en 5.4 van overeenkomstige toepassing, waarbij in plaats van het in artikel 5.4 aangegeven niveau van eisen wordt uitgegaan van het rechtens verkregen niveau.

bijbehorend bouwwerk, bijlage II, art. 1, lid 1, BOR Uitbreiding van een hoofdgebouw dan wel functioneel met een zich op hetzelfde perceel bevindend hoofdgebouw verbonden, daar al dan niet tegen aangebouwd gebouw, of ander bouwwerk, met een dak.

Dit artikel is gebaseerd op het Bouwbesluit 2012, laatst gewijzigd d.d. 1 januari 2023 en de Regeling Bouwbesluit 2012, laatst gewijzigd d.d. 1 juni 2022.

Alle gepubliceerde vragen en antwoorden zijn te vinden op www.omgevingindepraktijk.nl en kunnen door abonnementhouders van Omgeving in de Praktijk worden geraadpleegd.

Deze Vraag en antwoord is geschreven door Marjolein Berghuis met medewerking van Hajé van Egmond.

Tekst Helpdesk Bouwbesluit

Foto: Opbouwineenweek.

Monumenten vanaf 2029 in stelsel kwaliteitsborging?

Hugo de Jonge, minister voor VRO, wil de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) gelijktijdig in werking laten treden met de Omgevingswet op 1 januari 2024. In het vorige nummer van Bouwkwaliteit in de Praktijk is belicht wat de impact van de Wkb zal zijn op bouwactiviteiten in, op en aan monumenten. Zoals de vlag er nu bij hangt, treedt fase 2 in werking per 1 januari 2029. Is dat met of zonder monumenten? Het is goed om hier nu al over na te denken.

Een gevolg van fase 2 van de Wkb (gevolgklassen 2 en 3) zal zijn dat preventieve toetsing van bouwplannen en eerstelijns toezicht op de naleving van hoofdstukken 4 en 5 Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) verdwijnen als gemeentelijke taken. Wel blijft voldoende kennis en kunde noodzakelijk om tweedelijns toezicht te kunnen vervullen en zicht te houden op de bestaande gebouwenvoorraad. Het verdwijnen van de vertrouwde rollen van plantoetsers en toezichthouders heeft ook gevolgen voor monumentenzorg. Toepassing van artikel 2.8 Bbl (opvolger van artikel 1.3 Bouwbesluit 2012) vergt afstemming tussen monumentenzorg en de controle op het voldoen van bouwactiviteiten aan de technische regels.

Als je artikel 2.8 Bbl (zie kadertekst) leest, gebeurt dat vooraf bij de vergunningverlening tot wijziging van het monument. In de praktijk komen bij veel monumenten pas tijdens de uitvoering zaken aan het licht die vragen om beoordeling door bouwtoezicht en monumentenzorg en afweging van bevindingen en belangen. In het Wkb-stelsel is geen vergunning meer nodig voor de bouwactiviteit, maar wel een bouwmelding. En voor bouwtoezicht komt de kwaliteitsborger in de plaats; de kwaliteitsborger is niet een collega onder hetzelfde bevoegd gezag en heeft een ander belang. Dat vraagt andere communicatie en afstemming tussen monumentenzorg en de kwaliteitsborger dan men nu gewend is met bouwtoezicht.

Kwaliteitsborger en monumentenzorg

hebben elkaar nodig

De kwaliteitsborger moet bij gereedmelding naar eer en geweten schriftelijk verklaren dat het bouwwerk voldoet aan de regels. Waar wordt afgeweken van hoofdstuk 3, 4 en 5 Bbl heeft hij het fiat nodig van monumentenzorg namens het bevoegd gezag. Plat gezegd heeft hij dus belang bij een parafenlijstje waaruit blijkt dat monumentenzorg deze afwijkingen ‘voorschrijft’. Tegelijkertijd is zijn kerntaak ervoor te zorgen dat er alleen wordt afgeweken van de Bbl-regels als dat niet anders kan. Dat vergt dus ook tegenspel van de kwaliteitsborger en weloverwogen afstemming met monu-

mentenzorg. Dat ‘voorschrijven’ door monumentenzorg gebeurt overigens reactief of zelfs passief. De aanvraag voor de omgevingsvergunning RMA of OPA1 moet zo veel mogelijk inzicht geven in de aard van de ingreep, maar de gegevens over de bouwactiviteit horen niet bij deze aanvraag.

De voortgang van het werk is erbij gebaat dat wanneer een afwijking van hoofdstuk 3, 4 of 5 Bbl zich tijdens de uitvoering voordoet, meteen contact tussen monumentenzorg en kwaliteitsborger plaatsvindt voordat onherroepelijke aanpassingen worden uitgevoerd. Waarschijnlijk is de bemoeienis van de kwaliteitsborger met voorbereiding en uitvoering van de bouwactiviteit doorgaans intensiever dan die van monumentenzorg en signaleert de kwaliteitsborger eerder mogelijke knelpunten. Ook al hebben beiden elkaar nodig, toch kan het noodzakelijk zijn om voor monumenten aanvullende regels op te nemen in het Bbl bij inwerkingtreding van fase 2.

Risicobeoordeling

Vanuit BZK is in 2016 al gesteld dat specifieke aandacht voor bescherming van de erfgoedwaarden onderdeel van de risicobeoordeling zou moeten zijn. Aspecten waarbij afwijking

van de Bbl-regels is te voorzien of door gebrek aan informatie niet is te voorzien, verdienen tijdens de uitvoering extra aandacht in de vorm van beheersmaatregelen. In de systematiek van de risicoanalyse levert iets waarover je niets weet in beginsel een hoog risico op. De meest passende beheersmaatregel is dan ook gericht op het zo tijdig mogelijk opheffen van de aanvankelijke onwetendheid. Concrete vragen die bij een monument thuishoren in de risicobeoordeling zijn dan ook:

1.Bij welke onderdelen van de bouwactiviteit is toepassing van artikel 2.8 Bbl aan de orde?

2.Bij welke onderdelen van de bouwactiviteit is op basis van vooraf bekende informatie niet uit te sluiten dat toepassing van artikel 2.8 Bbl aan de orde kan zijn?

3.Welke erfgoedwaarden zijn bij de onder 2 en eventueel 3 genoemde onderdelen aan de orde?

Vervolgens moeten per antwoord de noodzakelijke beheersmaatregelen worden geformuleerd. Een voorbeeld: een monumentaal pand zal worden gerestaureerd en op enkele plekken verbouwd. Door de aanwezigheid van voorzetwanden, verlaagde plafonds en linole-

De ‘knip’ van de Omgevingswet maakt van elk bouwproject tenminste een omgevingsplanactiviteit (OPA) en een bouwactiviteit. Gaat het om een rijksmonument, dan betreft het bovendien een rijksmonumentenactiviteit (RMA), overigens niet weergegeven in dit schema. Wkb fase 2: na het toevoegen van gevolgklassen 2 en 3 inclusief monumenten is een bouwactiviteit vergunningvrij of meldingplichtig. De categorie ‘vergunningplichtig’ verdwijnt dan (2029?) voor de bouwactiviteit.

um is er echter weinig bekend over de achterliggende muren, vloeren en plafonds. Ook de beschrijving is heel summier en door meerdere eigendomswisselingen weet de huidige eigenaar niets over de historie van het pand. Doordat het pand tot kort voor de bouwwerkzaamheden volop in gebruik blijft, is destructief onderzoek niet of slechts heel beperkt mogelijk. Toch kan het zijn dat achter al die verhullende bekleding erfgoedwaarden schuilgaan, of aspecten die van invloed zijn op het voldoen aan de technische regels.

Een passende beheersmaatregel is om via het (plaatselijk) verwijderen van ‘verpakking’ zo vroeg mogelijk in het uitvoeringsproces de vraagtekens weg te nemen. Het resultaat daarvan is dat alle betrokken partijen weten waar ze aan toe zijn. Opdrachtgever en ontwerper kunnen waar nodig hun plan aanpassen. Het bouwbedrijf kan indien nodig planning en bouwsom wijzigen. Monumentenzorg kan aangeven welke (her)ontdekte erfgoedwaarden moeten worden beschermd en met de kwaliteitsborger afstemmen in hoeverre dit leidt tot toepassing van artikel 2.8 Bbl en vervolgens deze toepassing formaliseren ten behoeve van de verklaring bij gereedmelding.

Is een nieuwe vergunning vereist?

Onder de Wabo vergt afwijken van de omgevingsvergunning het aanvragen van een nieuwe vergunning. De grondslag is artikel 2.1 Wabo. Dat deze regel niet consequent wordt toegepast is geen geheim, maar hoe zit het nu onder de Omgevingswet? Die splitst een

bouwproject op in meerdere activiteiten: een OPA, indien van toepassing ook een RMA, en in elk geval een bouwactiviteit. Voor de bouwactiviteit zelf is in het Wkb-stelsel geen vergunning nodig en dus ook geen nieuwe. Wel moet twee weken voor ingebruikname het dossier bevoegd gezag worden verstrekt aan de gemeente met gegevens en bescheiden van het bouwwerk zoals het is gerealiseerd (‘as built’); zie artikel 2.21 Bbl.

Daartoe moeten adequate opleidings- en ervaringseisen worden toegevoegd aan artikel 3.51 Omgevingsregeling.

Eind februari 2016, een jaar voordat de Tweede Kamer instemde met de Wkb, stortte een winkelpand aan de Markt in Den Bosch in. De instorting werd net als de brand in de Londense Grenfell Tower door tegenstanders van de Wkb opgevoerd als spookbeeld van wat ons te wachten zou staan bij invoering van de Wkb. In beide gevallen betrof het echter het resultaat van verbouw met planbeoordeling en toezicht door de overheid. Correcte toepassing van de Wkb zou zoiets juist kunnen voorkomen door een risico-gestuurd borgingsplan en een ‘as built’-dossier.

Of voor de OPA en/of RMA een nieuwe vergunning nodig is, hangt ervan af of de eventueel gewijzigde bouwactiviteit wel of niet past binnen de oorspronkelijke vergunning. De vergunning is niet alleen het formulier waaruit blijkt dat het bevoegd gezag heeft ingestemd met de aanvraag; ook de daarbij ingediende tekeningen et cetera, en correcties daarop door het bevoegd gezag maken deel uit van de vergunning. Als toepassing van artikel 2.8 Bbl uit de wijzigingsvergunning voor het monument blijkt, dan moet het ook blijken uit het antwoord op voornoemde vraag 1. Als daaraan tijdens de uitvoering niets is veranderd is geen nieuwe vergunning nodig. Dat geldt ook als de vergunning zo ruim is geformuleerd dat de eventuele wijziging van de bouwactiviteit tijdens de uitvoering daarin past, ongeacht toepassing van artikel 2.8 Bbl. Dit is overigens geen pleidooi voor al te globale vergunningen, omdat die ten koste gaan van de rechtszekerheid van zowel de houder als van derden-belanghebbenden. Conflicteert de uit te voeren oplossing met de vergunning, dan ontstaat onder de Omgevingswet (artikel 5.1 en 5.2) een vergelijkbare formele grondslag om een nieuwe vergunning te eisen. Zeker in geval van een rijksmonument (RMA) is het niet alleen verplicht, maar ook wijs om een aangepaste aanvraag in te dienen. Bij een gemeentelijk of provinciaal monument zou in acht genomen kunnen worden dat de al genoemde ‘as built’-gegevens ook moeten blijken uit het bij gereedmelding te overleggen dossier aan het bevoegd gezag. De verklaring van de kwaliteitsborger maakt daarvan deel uit, evenals informatie over afwijkingen vanwege artikel 2.8 Bbl. Bij een rijksmonument geldt dat ook, maar daar leidt de betrokkenheid van het Rijk tot het volgen van de preventieve route: een aangepaste aanvraag.

Extra gereedschap nodig

De beschreven werkwijze voor bouwactiviteiten aan monumenten vraagt om andere spelregels, waartoe op persoonlijke titel de volgende suggesties:

1. De kwaliteitsborger voor dit type bouwactiviteiten moet relevante kennis op het gebied van monumentenzorg in zijn bagage hebben plus een bijbehorende ervaring.

2. Verder moet in het voortraject een advieslus naar monumentenzorg verplicht worden gesteld, zoals die bij GK 2 en 3 ook richting brandweer is geopperd. Die advieslus geldt in eerste instantie voor opdrachtgever en ontwerper. Maar aanhaken van de kwaliteitsborger op enig moment is verstandig, evenwel zonder deze medeverantwoordelijk te maken voor ontwerpkeuzes. Op zijn minst moet de kwaliteitsborger over het resultaat van dit advies worden geïnformeerd voordat hij de risicobeoordeling en het borgingsplan vaststelt.

3. Voor de ontwerpende, uitvoerende en toezichthoudende partijen, betrokken bij restauratie en verbouw van monumenten, is al een goed voorziene extra gereedschapskist beschikbaar. Dit in de vorm van het onder auspiciën van de stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumenten (ERM) ontwikkelde instrumentarium aan BRL-en en URL-en, plus de op correcte toepassing daarvan geënte certificatie voor Erkende Restauratiekwaliteit. Voor het werk van de kwaliteitsborger is toepassing van deze richtlijnen en het certificaat ook van belang voor zover deze aantoonbaar effect hebben op het voldoen aan de regels in het Bbl. Een proefondervindelijke screening daarop en eventuele aanpassing kan nuttig en nodig zijn voor 2029. Er zijn 26 verschillende URL-en voor werkzaamheden die bij elk willekeurig monument aan de orde kunnen zijn of voor heel specifieke, zoals molens of kerkorgels. Daarnaast zijn er zeven BRL-en met een meer algemeen en procesmatig karakter, cruciaal voor de betreffende certificatiemogelijkheden.

Alle informatie hierover is te vinden op https://stichtingerm.nl/subpagina-bij-richtlijnen-en-kennis.

4. Ook zouden nog aspecten van bescherming van erfgoedwaarden kunnen worden toegevoegd aan de te overleggen dossiers aan opdrachtgever en bevoegd gezag (artikel 7:757a BW en artikel 2.21 Bbl). Dit biedt partijen informatie die van belang kan zijn bij zowel het beoordelen van het geleverde werk qua bescherming erfgoed als ook ten behoeve van toekomstige onderhouds-, restauratie- en verbouwwerkzaamheden aan het object. Het leidt tot een beperkte kostenverhoging bij de werkzaamheden

‘nu’, maar tegelijkertijd tot een aanzienlijke kostenbesparing ‘later’ door te voorkomen dat alles opnieuw moet worden opgemeten en onderzocht.

Is een ander scenario denkbaar?

Binnen de wereld van monumentenzorg leeft het idee om monumenten permanent uit te zonderen van de Wkb. Dat zou impliceren, dat gemeenten na inwerkingtreding Wkb fase 2 alleen voor bouwactiviteiten betreffende een monument over kennis en ervaring moeten blijven beschikken voor dit doel, lees: plantoetsers en toezichthouders met monumentenaffiniteit in dienst moeten hebben. In de praktijk is dat misschien haalbaar in enkele

grote gemeenten met veel monumenten en via toedeling van deze taken aan omgevingsdiensten. Of dat laatste qua geografische en mentale afstand tot de gemeente en het monument in kwestie een doeltreffende oplossing kan zijn valt te betwijfelen. Ook is het de vraag of bij gebrek aan massa het operationeel houden van dergelijke kennis en ervaring realistisch is.

Tijdig beproeven wat nodig is om monumenten wel of niet mee te nemen in het stelsel van

Artikel 2.8 Besluit bouwwerken leefomgeving (versie 6 januari 2023)

Voor zover een omgevingsvergunning

voor:

a.een omgevingsplanactiviteit die betrekking heeft op:

1°. een gemeentelijk monument of een provinciaal monument; of

2°. een voorbeschermd gemeentelijk monument of een voorbeschermd provinciaal monument;

b.een activiteit waarvoor in de omgevingsverordening is bepaald dat het ver-

richten daarvan zonder omgevingsvergunning is verboden als die activiteit betrekking heeft op een provinciaal monument of een voorbeschermd provinciaal monument; of c.een rijksmonumentenactiviteit; afwijkt van een in de hoofdstukken 3 tot en met 5 gestelde regel, zijn alleen de omgevingsvergunning en de daaraan verbonden voorschriften van toepassing.

kwaliteitsborging is de aangewezen manier om op basis van bruikbare informatie weloverwogen besluiten te nemen over fase 2 en daarbij geldende voorwaarden. Twijfel over deze toepasbaarheid is ook een vorm van koudwatervrees: onbekend maakt onbemind. Door proefondervindelijk aan de slag te gaan kom je erachter of veronderstelde bezwaren terecht zijn of smelten als sneeuw voor de zon, dan wel niet opwegen tegen voordelen die wellicht niet zijn onderkend of worden onderschat. En mocht het opdoen van deze ervaring toch tegenvallen, dan beschik je in elk geval over argumenten in plaats van alleen een ‘onderbuikgevoel’. Welk besluit er tegen 2029 ook wordt genomen, het is noodzakelijk het te doen op goede gronden in plaats van spookbeelden van wat er zou kunnen misgaan. Proefprojecten kunnen helpen om goede gronden te genereren.

↘ Informatie over de auteur Ing. Gert-Jan van Leeuwen was van 2006 tot eind 2022 redactielid van dit vakblad namens achtereenvolgens

VBWTN, het Instituut voor Bouwkwaliteit en als docent/ adviseur.

Gemeentelijk monument, Energiecentrale Eindhoven.

1. RMA = Rijkmonumentenactiviteit; OPA – Omgevingsplanactiviteit, waaronder veelal het wijzigen van een gemeentelijk of provinciaal monument conform de regels in het omgevingsplan.

Foto: Katja van Roosmalen.

Wkb-update: het wordt 1 januari 2024!

Op 14 maart 2023 heeft de Eerste Kamer in meerderheid besloten tot inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024. Met de Omgevingswet treedt ook de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) in werking. Voor gevolgklasse 1 verdwijnt de vergunningaanvraag en wordt de bouwmelding en de inzet van een kwaliteitsborger verplicht. En nu echt. Vrij naar Wico Ankersmit: we moeten het ijs op, maar of het overal al dik genoeg is…

Met nog een maand of negen te gaan is het dus zaak om – als u dat nog niet heeft gedaan – te starten met de voorbereiding op bouwen onder de Omgevingswet. Het gaat deze keer wel door, en dus aan de slag! Het Stimuleringsprogramma Proefprojecten heeft nog budget voor enkele honderden proefprojecten, dus maak daar gebruik van (www.stichtingibk.nl/stipp).

Leerpunten uit proefprojecten Sinds 2020 oefenen aannemers, gemeenten en kwaliteitsborgers intensief met bouwen onder kwaliteitsborging. In totaal zijn er tot nu toe ongeveer 700 proefprojecten uitgevoerd, waarvan ruim 250 geheel volgens de regels van de Wkb en Omgevingswet (integrale proefprojecten). De Begeleidingsgroep proefprojecten heeft een groot aantal deelnemers aan deze projecten geinterviewd of bevraagd via enquêtes. De resulta-

ten van deze evaluaties zijn maandelijks gerapporteerd aan de Regiegroep kwaliteitsborging en ook een aantal keer aan de Eerste Kamer.1 Uit de evaluaties volgt in ieder geval ‘alle begin is moeilijk en al doende leert men’. Dit speelt vooral bij de volgende punten:

• Deelnemers aan proefprojecten hebben moeite met ‘rolvastheid’. Dit uit zich in bijvoorbeeld het te laat opschalen van fouten richting bevoegd gezag (informatieplicht

Tekst ir. Hajé van Egmond

kwaliteitsborger) en het terugvallen op de gemeente als een project niet goed loopt. Juist als het schuurt in projecten wordt regelmatig gezegd ‘veel geleerd, maar gelukkig hebben we nog een vergunning’.

• Wat de Wkb is weten de meeste deelnemers inmiddels wel. Maar hoe het nu exact werkt, blijkt toch nog onvoldoende tussen de oren te zitten. Gevolg is dat vooral kwaliteitsborgers veel (extra) tijd kwijt zijn aan voorlichten en begeleiden van deelnemers aan proefprojecten.

• Volledigheid van dossiers bij gereedmelding. Bij ongeveer een op de drie projecten kon geen verklaring worden verstrekt na afloop. Bij bijna alle projecten bleek een gebrek aan informatie waardoor de kwaliteitsborger niet kon vaststellen of aan de regels was voldaan. In de meeste gevallen kwam dit doordat tussentijdse aanpassingen niet of onvoldoende gedocumenteerd werden. Discussies over kosten waren meer dan eens de reden dat er geen nieuwe berekeningen of tekeningen werden gemaakt en de dossiers dus onvolledig bleven.

• Verschil van inzicht in werkwijze bevoegd gezag en kwaliteitsborgers. In sommige gevallen ook – soms terecht, soms niet –gebrek aan vertrouwen.

Een deel van de resultaten wordt beïnvloed door de mogelijkheid om terug te vallen op het bevoegd gezag en de vergunning onder de Wabo. Hoe de geconstateerde knelpunten daadwerkelijk onder de Wkb gaan uitpakken is dus afwachten. Wel is er uit de evaluaties van de Begeleidingsgroep proefprojecten een aantal aanbevelingen te halen. Voor toekomstige proefprojecten, en vooral ook voor wanneer het straks echt onder de Wkb moet.

Aanbevelingen aan aannemers

1. Zorg dat je de formele onderdelen van de Wkb (risicobeoordeling, borgingsplan, bouwmelding, dossier bevoegd gezag, gereedmelding) goed kent. Maak bijvoorbeeld een checklist en bereid je bij ieder project op basis daarvan voor.

2. Spreek vooraf af welke informatie een kwaliteitsborger op welk moment nodig heeft. Dit wordt in principe vastgelegd in het borgingsplan, dus controleer of dit voldoende concreet is beschreven.

3. Maak zelf (met je partners) al een risicobeoordeling en een (aanzet voor een) borgingsplan als ‘voorzet’ richting kwaliteitsborger.

4. Betrek tijdens de voorbereiding de partners in het project: wat heb je van hen nodig vanuit vragen van de kwaliteitsborger en

Treden Wkb en Omgevingswet tegelijk in werking?

De Omgevingswet treedt in werking op 1 januari 2024, maar geldt dat dan ook voor de Wkb? Het antwoord dat minister De Jonge hierop tijdens het debat gaf, was duidelijk: ja, loskoppelen is niet alleen onwenselijk, maar ook onmogelijk.

• Om te voorkomen dat gemeenten in relatief korte tijd twee keer processen en procedures moeten aanpassen is in 2019 afgesproken dat Wkb en Omgevingswet tegelijkertijd in werking tre-

om aan de regels voor het dossier bevoegd gezag te voldoen.

5. Maak met alle partners (adviseurs en onderaannemers) vooraf afspraken over revisies van tekeningen en berekeningen in geval van tussentijdse wijzigingen. Ook over de kosten.

6. Informeer de kwaliteitsborger tijdig over wijzigingen en vraag wat hij nodig heeft voor het beoordelen daarvan, en hoeveel tijd hij daarvoor nodig heeft.

7. Hou bij de planning rekening met de termijn van twee weken tussen gereedmelding en oplevering. Plan zaken die voor het dossier bevoegd gezag of de kwaliteitsborger nodig zijn niet achteraan in het bouwproces.

Aanbevelingen aan gemeenten

1. Kijk (onbevooroordeeld) mee met kwaliteitsborgers en informeer eerst de kwaliteitsborger als er onduidelijkheid is over de bouw. Stap niet direct naar de aannemer (tenzij gevaar dreigt natuurlijk!).

2. Kijk bij het opstellen van beleid in het kader van de Wkb naar je bestaande beleid in het kader van handhaving. Vaak zijn de prioriteiten daar al vastgelegd.

3. De Wkb is onderdeel van de Omgevingswet. Maak dus gebruik van de faciliteiten en budgetten vanuit de voorbereiding op de Omgevingswet. Ook voor (financiering van) proefprojecten.2

4. Kijk ook naar de Wkb vanuit de rol van de gemeente als opdrachtgever. Ook als kans voor proefprojecten.

5. Organiseer met en voor lokale aannemers en adviseurs voorlichtingsbijeenkomsten. Zoek hierbij regionale samenwerking en betrek Bouwend Nederland.

Aanbevelingen aan kwaliteitsborgers

1. Zorg voor een goede toelichting op de totstandkoming van borgingsplan en dossier bevoegd gezag. Maak een uitgewerkt borgingsplan en dossier dat als voorbeeld aan

den. Deze afspraak is opgenomen in het bestuursakkoord tussen VNG en BZK als voorwaarde voor de inwerkingtreding.

• De Wkb is onlosmakelijk deel van de Omgevingswet en de DSO. Het is niet mogelijk om de Omgevingswet in werking te laten treden zonder de Wkb. Daarbij is de DSO ingericht op de driedeling vergunning, vergunningvrij en meldingplicht met de bijhorende meldingen en informatieplichten die voortvloeien uit de Wkb.

potentiële klanten verstrekt kan worden.

2. Zorg dat alle partijen op ieder moment toegang hebben tot relevante stukken en bevindingen.

3. Informeer bij het bevoegd gezag of er sprake is van bijzondere lokale afspraken. Maak eventueel afspraken om samen inspecties uit te voeren.

4. Schaal tijdig op! Zorg dat het bij strijdigheden niet op het laatste moment aankomt, maar informeer het bevoegd gezag tijdig en zo volledig mogelijk.

5. Geef inzicht in de kosten en de kostenconsequenties bij wijzigingen. Geef kosten voor voorlichting separaat aan in offertes (een opdrachtgever kan dat dan ook anders/ elders regelen).

6. Werk sjablonen en standaarden uit voor veel voorkomende projecten. Beperk maatwerk en kosten.

7. Ken de regels! Weet wat het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) wel en niet voorschrijft. Durf gebruik te maken van gelijkwaardigheid.

8. Ga ook uit van eigen waarnemingen in plaats van overal ‘papieren bewijslast’ voor te vragen. Uitgangspunt bij de Wkb is gerechtvaardigd vertrouwen van de kwaliteitsborger en niet bewijslast door de aannemer.

Naast bovenstaande aanbevelingen zijn er natuurlijk nog meer, ook voor andere partijen, te bedenken. De belangrijkste daarbij voor alle partijen op dit moment is: zorg dat je weet wat er op je afkomt en oefen, oefen, oefen…

1. Zie https://www.stichtingibk.nl/ervaringen-met-proefprojecten-wkb/.

2. Voor de Wkb is 25 miljoen euro beschikbaar gesteld via de meicirculaire 2022 (gemeentefonds) om invoeringskosten ad 35 miljoen euro te compenseren. 10 miljoen euro daarvan is al eerder, in de decembercirculaire 2021, beschikbaar gesteld.

↘ Informatie over de auteur Ir. Hajé van Egmond is Adviseur Omgevingsrecht en Kwaliteitsborging, Geregeld BV.

Circulaire renovatie van Rijksvastgoedkantoor

Circulariteit geeft nieuwe energie. Niet alleen in het gebouw, maar er ontstaan ook verrassende allianties en bouwteams waarin opdrachtgever en opdrachtnemer nauw samenwerken. Neem de combinatie van een architect en een sloper, twee disciplines die elkaar in een traditioneel bouwproces niet tegengekomen. Maar voor het gebouw van Rijkswaterstaat aan de Surinameweg in Haarlem werkten ze samen om zo veel mogelijk elementen te behouden. “Een samenwerking die ontstond doordat het Rijksvastgoedbedrijf dit renovatieproject als één integraal vraagstuk oppakte”, zeggen Barbara Heijl (Rijksvastgoedbedrijf) en Baris Can Düzgün (BAM).

Tekst Katja van Roosmalen Beeld Parallel

Bijzonder is dat – waar bij circulariteit vaak gedacht wordt aan materialisatie – de bovenste trede van de R-ladder, Rethink, leidend was. Hierdoor blijft het oorspronkelijke pand grotendeels bewaard. “Hoe beter je het gebouw leert kennen, des te groter wordt de waardering. Het kantoor werd in 1981 ontworpen door architectenbureau Arnold Numan Oyevaar en heeft typische stijlkenmerken uit die tijd. Zoals de betonnen gevelpanelen en naar binnen gekeerde erkers”, vertelt Heijl, die namens het Rijksvastgoedbedrijf de projectmanager is. Om dit jaren 80-icoon toekomstbestendig te maken, was een energetische en esthetische metamorfose noodzakelijk. “Het was namelijk nogal in zichzelf gekeerd”, vult Düzgün, technisch ontwikkelaar bij BAM, aan. “Binnen oogde het donker en hokkerig.”

Door de naar binnen gekeerde erkers te verwijderen en naar buiten te keren – en op enkele plekken gelijk te trekken met de bestaande gevel – wordt het pand veel transparanter. “Eind 2021 zijn deze gevelelementen verwijderd. Dat was overigens ook een leerproces voor ons. Dit gebouw is (waarschijnlijk) onbedoeld losmaakbaar gebouwd, zodat het gescheiden demonteren van de kozijnen de sloper relatief weinig moeite kostte. De betonnen gevelelementen zijn geprefabriceerd en zeer nauwkeurig gestapeld. Dat leidt tot bevestiging van het inzicht dat losmaakbaar bouwen toekomstig hergebruik alleen maar bevordert.”

Grootste milieuwinst

De belangrijkste milieuwinst wordt echter behaald doordat de voorziene aanbouw aan de Europaweg – na heroverweging – vervalt. “In eerste renovatieplannen was een aanbouw voorzien om het benodigde bvo te halen”, licht Heijl toe. “Die annex van drie verdiepingen bleek echter niet nodig, omdat het consortium mogelijkheden zag om extra vloeroppervlak te creëren op de plekken van de erkers. Hierdoor volstaat het om het gebouw uit te breiden met slechts een klein volume in het hart van het gebouw.”

“Doordat de aanbouw wordt gesitueerd op de bestaande parkeergarage was bovendien geen nieuwe fundering nodig. Daarnaast bouwen we licht, met een houtconstructie. Zo wordt de milieubelasting tot een minimum beperkt”, vult Düzgün aan.

In de nieuwe aanbouw wordt een deel van het vergadercentrum gesitueerd. Heijl: “De bescheiden aanbouw heeft grote impact op de bruikbaarheid van de plattegrond. Het maakt de routing veel vanzelfsprekender; daar waar de begane grond eerst werd gekenmerkt door

lange, doodlopende gangen, verbindt straks de nieuwe aanbouw de west- en oostvleugel met elkaar en ontstaat een omloop rond een groene patio. Ook op de eerste verdieping kunnen gebruikers via een daktuin van de ene naar de andere vleugel oversteken.” Het groene dakterras is een integraal onderdeel van het ontwerp en de beleving van het kantoor en sluit bovendien aan op de omgeving. “Want

ook het stedenbouwkundig plan ondergaat een metamorfose, waardoor het kantoor wordt ingebed in een verkeersluwe, klimaatbestendige en natuurinclusieve omgeving.”

Joint effort

De renovatie van het kantoor toont de ambitie van het Rijksvastgoedbedrijf, maar ook de inzet waarmee alle partijen aan dit project wer-

ken. De ingeslagen weg naar circulariteit blijkt aanstekelijk te zijn. Heijl: “Iedereen zet zich in om materialen en componenten zo veel mogelijk een-op-een terug te brengen in het gebouw. Zo zullen de zorgvuldig verwijderde plafondroosters straks als akoestische panelen – voorzien van bekleding – terugkomen in het vergadergebied.” Dat de circulaire opgave echt een joint effort is, blijkt als ze verder praat. “Het zijn niet alleen de materialen uit het pand die optimaal worden ingezet. Ook de gebruiker, Rijkswaterstaat, kiest bewust voor refurbished meubelen.”

Gunning op kwaliteit

Gunning van de opdracht voor de Surinameweg vond plaats op basis van kwaliteit.

Düzgün: “De beleving van het gebouw, de toekomstwaarde voor gebruikers en de duurzaamheid die we konden toevoegen waren voor het Rijksvastgoedbedrijf doorslaggevend. Daardoor konden we extra stappen zetten om ambities waar te maken. Vanaf het begin lag daar de focus van het projectteam. Maar we wilden ook reële toezeggingen doen. Daarom is er een gezamenlijke visie ontwikkeld waar iedereen zich aan heeft gecommitteerd. Deze visie vormt de pijler waaraan het ontwerp en de werkzaamheden worden getoetst. Zo is bij het slopen de opgave om materialen waar mogelijk te oogsten, zodat materialen in het pand een nieuwe bestemming kunnen krijgen. Is dat niet mogelijk, dan willen we materialen elders hoogwaardig inzetten. Downcycling is dus de laatste optie.”

De vrijheid die het Rijksvastgoedbedrijf geeft, is de succesfactor, volgens Düzgün. “Het is gaaf om te zien hoe zij met dit project omgaan. Natuurlijk voelen zij de ambities vanuit het Rijk en zelf zijn ze ook bereid om de grenzen te verkennen en met ons de mogelijkheden te onderzoeken. Daarom zijn er ook geen specifieke componenten en producten gedefinieerd die in aanmerking komen voor hergebruik. Gedurende het proces willen we namelijk kunnen bijsturen, zodat we het maximale resultaat halen. Daarvoor is met het Rijksvastgoedbedrijf een nieuw proces opgesteld, waarbij we gezamenlijk voor technisch goede

elementen bepalen hoe en waar we deze bouwkundige elementen opnieuw gaan inzetten. We verwachten dat we door deze strategie te volgen veel afval voorkomen.”

Herwaardering

Dat de combinatie van een ambitieuze circulaire uitvraag en vrijheid de creativiteit aanwakkert, merkt ook Heijl. “Met veel energie wordt eraan gewerkt om de CO2-footprint van ingezette materialen tot een minimum te beperken. Over dit pand kunnen we met recht zeggen dat er niet gesloopt wordt, maar geoogst.” En dat de (esthetische) vruchten van alle inspanningen zoet zijn. “De architecten hebben het introverte, verouderde pand veranderd in een representatief, uitnodigend kantoor.”

Heijl besluit: “Ook is, mede dankzij de circulaire opgave, de betrokkenheid van alle partijen erg groot. We merken binnen de organisatie en bij het projectteam dat er een enorme bereidheid is om invulling te geven aan circulariteit en daarin verder te gaan. Iedereen is het erover eens dat dit heel belangrijk is. We weten namelijk allemaal dat grondstoffen schaarser worden en dat we steeds beter moeten kijken naar de waarde die materialen vertegenwoordigen. Door het bestaande pand te respecteren, ingrepen te minimaliseren en bestaande kwaliteiten te behouden is er een nieuwe balans gevonden. Een combinatie van circulariteit en architectonische herwaardering, waardoor de levensduur van het kantoor aanzienlijk wordt verlengd.”

Op www.omgevingindepraktijk.nl zijn meer voorbeelden te vinden van de wijze waarop het Rijksvastgoedbedrijf omgaat met renovaties.

Een nieuwe wereld op het dak

Er wordt vaak over gesproken, maar wie in de grote steden naar boven kijkt zal nog weinig optoppingen ontwaren. Een extra reden om in de Haagse Bomenbuurt toch het hoofd eens in de nek te leggen. Dan ontwaar je namelijk de opbouw ontworpen door Tjeerd Bloothoofd, Bloot Architecture.

Tjeerd ontwierp House on a House voor zijn eigen woongenot. “Het appartement eronder werd te klein voor ons gezin, vandaar dat ik twee jaar geleden deze opbouw ontwierp.” Dat klinkt eenvoudig, maar het werd toch een wedren. “Het is een

trend om dakopbouwen te maken in deze oudere volksbuurt die aan het ‘veryuppen’ is. En met een Haagse wetgeving die zegt dat de eerste van een bouwblok de trend zet en de rest dan moet volgen, moesten we haast maken. Terwijl ik al plannen had, overleed de oudere buurvrouw namelijk. Ontwikkelaars zijn er vervolgens als de kippen bij om zo’n bovenwoning te kopen. “Zij realiseren dan de optopping en verkopen de woning daarna met grote winst.” Door snel te handelen kon Tjeerd echter de optopping realiseren die hij voor ogen had en zijn de buren later gevolgd.

Indeling

De kosten voor de opbouw waren alleszins redelijk, 150.000 euro inclusief btw. Een bedrag dat te verantwoorden is omdat in de Bomenbuurt de gemiddelde prijs per vierkante meter 4.500 euro bedraagt. “Dit soort oplossingen kunnen goed uit.” En het uitzicht is onbetaalbaar. Alleen geniet Tjeerd daar niet van vanuit zijn woonkamer. “In de opbouw zijn alleen slaapkamers gerealiseerd, waarvan de master bedroom op zonnige dagen tevens functioneert als een soort woonkamer.

Tekst Katja van Roosmalen Beeld Christian van der Kooy

Parijse dakopbouw

Van alle Parijse daken binnen de périphérique is tachtig procent bedekt met zink. Maar anders dan bij House on a House kwam dat niet door latere toevoegingen, maar door de strenge architectuurregels die Baron Georges Eugène Haussmann (1809-1891) introduceerde. Minutieus werd ieder bouwkundig element omschreven. Inclusief de symmetrie van de mansardedaken, de zinken daken, met de ‘dansende’ schoorstenen. Direct onder deze daken sliepen de dienstmeisjes die met een eigen trap de – meestal piepkleine –verdieping konden bereiken.

Daarom is er ook een wc en pantry op de toplaag, zodat het in de zomer niet te ver lopen is vanaf het terras. Maar dat was natuurlijk wel de eerste vraag die we ons stelden: gaan we boven wonen of blijven we beneden? De buren kozen voor een grote woonkamer met kookeiland, dat ziet er gaaf uit. Maar deze woningen zijn erg gehorig, vandaar dat onze slaapkamers op de toplaag gerealiseerd zijn.

Contrast

De simpele bouwwijze met bakstenen en houten balken zorgt volgens Tjeerd voor de geluidsoverdracht. “Maar het ontbreekt de constructie niet aan stevigheid. Zo rust de opbouw op drie dragende binnenwanden en was het ook mogelijk om een stenen opbouw te realiseren.” Het

werd echter een prefab staalconstructie, omdat we een grote schuifpui wilden. Later is de constructie ingevuld met HSB-wanden, Isovlas isolatie en omhuld met kant-en-klare dakelementen.

“Ik hou van het contrast, meer dan doorborduren op het bestaande”, zegt hij over het glanzende dak. “Ik wilde een eigen wereld creëren. Dus iets nieuws op de top, met een knipoog naar de Franse daken met een zinken afwerking en felsnaden. Ondanks dat de dakbedekking geen zink is, maar staal, heeft het door de felsnaden wel dezelfde uitstraling. “Zowel het dak als de wanden hebben deze bekleding waardoor het bouwwerk als een eenduidig volume leesbaar is. Dit maakt het sterker in zijn contrast met de bakstenen onderwereld. De stalen felsbeplating heeft een bepaalde mate van reflectie in zich, waardoor het bouwwerk meekleurt met het licht van de dag.”

Archetypische vorm

De voor- en achterzijde van de dakopbouw liggen terug ten opzichte van de bestaande bebouwing. Hierdoor komt de opbouw los te staan van de bestaande architectuur. De dakopbouw heeft de archetypische vorm van een huis. Dit resulteert in een sterk contrast met de bestaande platte daken. Door het zadeldak is de goothoogte lager dan bij een reguliere dakopbouw. Dit zorgt er samen met de terugliggende gevel voor dat de omgeving wordt ontzien in de overlast van schaduw en privacy.

Ook het interieur en exterieur contrasteren met elkaar. Waar buiten staal de boventoon voert, is in het interieur voornamelijk het hout zichtbaar. En… de staalconstructie als decoratief element. Zoals in de kinderkamer waar het staal vrolijke kleuren kreeg en tussen de master bedroom en het trappenhuis. “Daglicht reikt hierdoor tot ver in de woning. Nu de kinderen nog klein zijn is er niet veel behoefte aan privacy, maar wellicht dat er ooit een gordijn komt te hangen”, lacht Tjeerd.

Nardinc-vleugel reflecteert oorspronkelijke architectuur

Museum Singer Laren is een atypisch icoon, een gebouw dat dienstbaar is aan de kunst en de bezoeker en zich niet verheft. Toen Bedaux de Brouwer opdracht kreeg om een nieuwe vleugel te ontwerpen voor de Nardinc-collectie stelde het bureau voor om het hele complex onderhanden te nemen.

De Nardinc-vleugel, met twee nieuwe museumzalen en een tuinkamer, omarmt de tuin ontworpen door Piet Oudolf. Door in het ontwerp de bestaande tuinzalen van het museum aan te passen en te voorzien in een nieuwe gang ontstond er een logische verbinding met het nieuwe deel.

Aan de buitenzijde oogt het alsof de bestaande architectuur is voortgezet; niet naadloos, maar zonder breuk. Zo sluit het metselwerk aan bij de bestaande bebouwing en is het dak bedekt met dezelfde rode leipannen die tevens op dezelfde hoogte beginnen. De schoorsteen vormt een dissonant. Deze steekt ruim boven het dak uit en markeert de tuinkamer. Door het toevoegen van een hoog kozijn in de schoorsteen wordt het zicht op de bomen gekaderd. Terwijl een tweede omkaderd raam, aan de galerij, zicht biedt op de monumentale villa. De glazen gevel van tuinkamer, het eindpunt in het museumparcours, biedt een majestueus uitzicht op de tuin.

In het museuminterieur komen elementen uit de oude villa in een geabstraheerde vorm terug. Zoals de eikenhouten lambrisering in de tuinkamer en de eikenhouten omlijstingen van de doorgangen. Samen met de plinten en de doorlopende eiken parketvloer vormen ze een constante in zowel de gerenoveerde als de nieuwe zalen.

Tekst Katja van Roosmalen Beeld Karin Borghouts

Het dak op met de warmtepomp

Vooral bij duurzame renovaties rijst vaak de vraag: waar laat ik de warmtepomp? Zowel de plaatsing binnenshuis als buiten vragen om aandacht. Is plaatsing op het dak dan dé oplossing?

Sinds 1 april 2021 zijn de geluidseisen voor nieuw te plaatsen buitenunits aangescherpt. De installatie mag niet meer dan 40 dB geluid veroorzaken bij de buren. Omdat de warmtepomp in het algemeen niet voldoet aan deze eis, moet er voldoende afstand zijn tussen de installatie en de erfgrens. Het dak is dan een optie, maar wanneer de naastgelegen woning bijvoorbeeld een dakraam heeft moet hier wel degelijk rekening mee worden gehouden. Neemt niet weg dat het dak wel ruimte biedt en verschillende fabrikanten hierop inspelen.

Hydrotop

Op de BouwBeurs 2023 toonde DHPS de Hydrotop. Een oplossing die in het schuine dak (30 tot 60 graden) van de woning wordt geïntegreerd. Bijzonder is dat de installatie als een geheel via een opening in het dak wordt geplaatst. Daarnaast is de buitenunit bijna onzichtbaar. Deze oogt als een dakraam of zonnepaneel en steekt slechts 15 cm boven de pannen uit.

De Hydrotop heeft een Panasonic lucht-waterwarmtepomp (WH-UD-07JE5 – 7kW of 5kW) en voldoet bij grondgebonden woningen aan de geluidseis in het Bouwbesluit van ≤ 40 dB, mits is voldaan aan de randvoor-

waarden. Zo moet de afstand tot het hart van het te openen raam/de deur bij de aangrenzende woning minimaal 2,00 m tot de zijkant van de buitenunit zijn. En natuurlijk moet de Hydrotop volgens de instructies worden geïnstalleerd. Daarnaast adviseert de leverancier: ‘Ondanks dat geluid in de eigen woning geen onderdeel is van de specifieke eisen zoals bedoeld in het Bouwbesluit, geldt het volgende advies: in de woning waar de Hydrotop op is geïnstalleerd geldt – indien de warmtepomp is gemonteerd op trillingsisolatoren (rubberen puffers met een hardheid van 57 shore) – dat wordt voldaan aan de geluidseis van ≤ 30 dB (A). Indien in de woning sprake is van laagfrequent geluid door de compressor en ventilator, moeten er trillingsisolatie en verzwaring worden aangebracht.’

Energytop

Naast de Hydrotop introduceerde ook Nefit afgelopen jaar een dakoplossing. De Compress

5800i AWR is een specifiek ontwikkeld monoblock-systeem voor schuine daken met een helling van 25° tot 55°. Ook hier gaat het om een compleet geïntegreerd allelectric daksysteem. De techniek, die bestaat uit een prefab binnen/ buiten-unit, wordt geïntegreerd in het dakvlak en is daarmee een ruimtebesparende lucht-waterwarmtepomp voor verduurzamingsprojecten. De unit wordt in zijn geheel van buitenaf, via het dak van de woning geplaatst en zwevend van de vloer aan het dak bevestigd. De Energy Top, zoals Nefit de indak-oplossing heeft gedoopt, benut de ruimte achter het knieschot. De buitenkant steekt 20 cm boven het dak uit. Door het innovatieve ontwerp is aan de voor-, achter- en zijkant geen vrije uitblaasruimte (tot 5 m) vereist en wordt het geluidsniveau geminimaliseerd, claimt Nefit. Bovendien zegt de leverancier: ‘Dit concept zorgt er ook voor dat de unit optimaal bestand is tegen wind en andere weersinvloeden. De innovatieve dempingsconstructie rekent af met het risico op trillingen en trillingsgeluiden in de dakconstructie.’

Meer informatie over beide systemen vindt u op: nefit-bosch.nl en hydrotopworks.nl.

Tekst Katja van Roosmalen

Vergroten bestaand brandcompartiment

Bouwrecht

Op 1 maart 2023 deed de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State uitspraak in het hoger beroep tegen een uitspraak van de Rechtbank Noord-Holland, over de weigering van een omgevingsvergunning voor het bouwen voor een distributiecentrum. Deze uitspraak werpt een verhelderend licht op de werking van artikel 4 van de Woningwet: wat maakt onderdeel uit van de verbouwing, en wat moet er dus aan de verbouwvoorschriften getoetst worden?

Het betrof een aanvraag omgevingsvergunning voor bouwen om een illegaal gebouwde situatie te legaliseren. Een distributiecentrum bestaat uit drie hallen (zie figuur 1): hal 1 uit 1980 met een oppervlakte van 5.780 m2, hal 2 uit 2001 met een oppervlakte van 4.681 m2 en hal 3 uit 2016 met een oppervlakte van 492 m2. Bij de uitbreiding in 2016 had er een brandwerende

scheiding tussen hal 3 en hal 1 gerealiseerd moeten worden. Die was echter ten onrechte achterwege gelaten. Hal 1 en hal 3 vormden als gevolg daarvan één grote open ruimte. Zie figuur 1, waarin de vergunde en gerealiseerde situatie schematisch zijn afgebeeld. Er was wat dat betreft dus in strijd met de omgevingsvergunning gebouwd, wat uiteraard verboden is.

Legaliseringsaanvraag

De legaliseringsaanvraag omvatte het voorstel om de situatie zo te laten, met een beroep op gelijkwaardigheid. Die vergunning werd geweigerd, onder meer omdat het risico op branduitbreiding naar omliggende percelen door de gemeente als te groot werd beoordeeld. Bij de rechtbank voerde de eigenaar onder meer aan dat de bestaande bebouwing (hal 1) niet bij de aanvraag betrokken mocht worden, omdat dit in strijd zou zijn met artikel 4 van de Woningwet. De rechtbank was echter met de gemeente van oordeel dat door het laten vervallen van de scheidingswand tussen hal 1 en hal 3 één nieuw brandcompartiment was ontstaan. Het brandcompartiment was in zijn geheel veranderd en dus moet het hele nieuwe brandcompartiment van hal 1 en hal 3 gezamenlijk voldoen aan de verbouwvoorschriften.

In hoger beroep herhaalde de eigenaar dit argument, onder verwijzing naar een infoblad van het ministerie van BZK, waarin is aangegeven dat de verbouwvoorschriften alleen gelden voor de onderdelen die fysiek gewijzigd worden. De Afdeling ging daar in deze situatie niet in mee. Weliswaar gelden de voorschriften alleen ten aanzien van het gedeelte dat is verbouwd. Dat laat echter onverlet, zo overwoog de Afdeling, dat de verzochte uitbreiding ertoe leidt dat het bestaande brandcompartiment wordt vergroot en daarmee in zijn geheel wordt verbouwd. Het hele nieuwe brandcompartiment diende daarom in de toetsing te

Tekst mr. ing. Jacco Huijzer

Figuur 1.

worden betrokken en te voldoen aan de verbouwvoorschriften.

Ook het beroep op gelijkwaardigheid slaagde niet (wat ik hier verder niet behandel). Het hoger beroep werd ongegrond verklaard.

Kanttekeningen

Deze uitspraak werpt een verhelderend licht op de werking van artikel 4 van de Woningwet: wat maakt onderdeel uit van de verbouwing, en wat moet er dus aan de verbouwvoorschriften getoetst worden? Artikel 4 van de Woningwet luidt als volgt: ‘Indien een bouwwerk gedeeltelijk wordt vernieuwd, veranderd of vergroot, zijn de voorschriften, bedoeld in artikel 2, voor zover zij betrekking hebben op dat bouwen, slechts van toepassing op die vernieuwing, verandering of vergroting.’

Er heeft altijd discussie plaatsgevonden over de manier waarop artikel 4 gelezen moet worden. In de loop van de geschiedenis van dit voorschrift heeft er wat dat betreft ook een ontwikkeling plaatsgevonden. Waar het oorspronkelijk uitdrukkelijk de bedoeling was dat de

verbouwvoorschriften breder bereik hadden dan wat er fysiek werd aangepast1, is in Woningwet 1992 beoogd daar een beperking aan te stellen. De formulering werd toen gewijzigd van ‘verband houden met’ naar ‘betrekking hebben op’. Een te ruime uitleg werd daarmee uitdrukkelijk beoogd te voorkomen.2 In de parlementaire stukken voor de in 2007 doorgevoerde wijzigingen in de Woningwet is dit nog eens benadrukt.3 Ook in de toelichting op het Bouwbesluit 2012 is uitdrukkelijk aangegeven dat alleen de fysieke ingreep bij de verbouwing hoeft te voldoen aan de verbouwvoorschriften.4 Op het bestaande, ongewijzigde deel van het bouwwerk hoeft alleen voldaan te worden aan de voorschriften voor bestaande bouw.5

In wat oudere, juist op dit punt in de literatuur bekritiseerde, jurisprudentie werd een ruimere uitleg voorgestaan. Bij een uitspraak uit 2009 moest bijvoorbeeld bij het bouwen van een badkamer en het plaatsen van een aanrechtblok ineens de hele wooneenheid waarin dit gebeurde aan de verbouwvoorschriften voldoen.6 Een soortgelijke uitspraak had de Afde-

ling in 2006 gedaan.7 In een meer recente uitspraak koos de Afdeling evenwel duidelijk voor een beperkte toepassing.8

Uitbreiding bestaand brandcompartiment

In onze uitspraak betrof het een aanvraag om een brandwerende wand tussen twee brandcompartimenten te laten vervallen. De lezing van artikel 4 van de Woningwet maakt dan nogal verschil: in de meest beperkte uitleg gaat het alléén om de wand, dus niet om de oppervlakte van de twee samengevoegde brandcompartimenten. De eigenaar wees onder andere op het infoblad ‘Verbouw en transformatie’, waarin staat uitgelegd dat de verbouwvoorschriften alleen van toepassing zijn op dat wat daadwerkelijk fysiek verbouwd wordt. Het argument van de eigenaar zou betekenen dat het toevoegen van oppervlakte als gevolg van de fysieke verwijdering van de wand tussen de brandcompartimenten geen verandering van die brandcompartimenten in zou houden. De Afdeling volgde hier mijns inziens terecht de eigenaar niet in. Dat zou na-

Foto ter illustratie.

Foto: Rudi Wijnacker.

melijk tot de onverteerbare conclusie leiden dat het bijvoorbeeld ook toegestaan zou zijn om een bestaand brandcompartiment met een kantoorfunctie van 1.000 m2 te vergroten tot 2.000 m2. Dat er een grens is aan een al te beperkte uitleg van artikel 4 is daarom wat mij betreft een geruststellend gegeven. Wellicht had de discussie over artikel 4 van de Woningwet in deze situatie vermeden kunnen worden als in het geschil de nadruk niet was gevallen op de omvang van het ontstane brandcompartiment, maar op de WBDBO tussen hal 1 en hal 3. Die had volgens de in 2016 vergunde situatie ongetwijfeld aanwezig moeten zijn, maar was ten onrechte niet gerealiseerd. De in de vergunning vereiste maar niet gerealiseerde WBDBO maakt immers wel onderdeel uit van het rechtens verkregen niveau. Om onduidelijke redenen betrok de eigenaar artikel 4 van de Woningwet in deze procedure echter op de hele vergroting in 2016.

Een beperkte toepassing van artikel 4 van de Woningwet betekent dat de verbouwvoorschriften alleen van toepassing zijn op de fysieke verbouwing. Bij een ruime toepassing wordt breder gekeken. Het beste voorbeeld om de complexiteit voor toepassing van artikel 4 van de Woningwet duidelijk te maken vind ik nog altijd het bouwen van een balkon aan de gevel van een appartementengebouw: is daarmee ook de onderliggende daglichtopening verbouwd? Het antwoord op die vraag luidt negatief in een beperkte uitleg (consequentie: daglicht toetsen aan niveau bestaande bouw), maar bevestigend in een ruimere uitleg (consequentie: daglicht toetsen aan rechtens verkregen niveau). Na deze uitspraak ben ik er niet zo zeker meer van wat hierbij het juiste antwoord is.

Hoe artikel 4 toepassen?

Hoe moet artikel 4 toegepast worden? Een volledig sluitend antwoord is niet te geven. Een gedachte zou kunnen zijn dat aangesloten moet worden op het objectniveau van het voorschrift waaraan getoetst wordt. Dat is mijns inziens echter onwerkbaar, omdat dat een enorme verruiming van de werking van de

verbouwvoorschriften zou betekenen. Als er bijvoorbeeld een (brandwerend afgewerkte) leidingdoorvoering door een 20 minuten brandwerende wand gemaakt zou worden, zou op grond van artikel 2.85 van Bouwbesluit 2012 voor het hele brandcompartiment ineens een WBDBO-eis van 30 minuten gaan gelden. Dan moeten dus alle brandscheidingen van het brandcompartiment aangepast worden in plaats van die ene, en moeten er ook brandoverslagberekeningen worden uitgevoerd. Ook wat WBDBO betreft is het objectniveau immers het brandcompartiment. Die uitleg zou even onverteerbaar zijn.

Zo evident als het is dat het weghalen van een wand wél inhoudt dat het hele brandcompartiment wordt verbouwd (ruime toepassing), zo evident is het ook dat bij het realiseren van één leidingdoorvoering alléén die leidingdoorvoering wordt verbouwd (beperkte toepassing). In beide gevallen is het objectniveau in het voorschrift echter gelijk. De gevolgen van de bouwactiviteit verschillen slechts. De moraal van deze uitspraak is in elk geval dat een te beperkte uitleg niet mogelijk is.

Omgevingswet

Deze jurisprudentie blijft ook na 1 januari 2024 relevant. In het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) wordt artikel 4 van de Woningwet voortgezet in artikel 5.4, vierde lid. Er is wel een belangrijk verschil. Artikel 5.4, vierde lid, van het Bbl luidt: ‘Als een bouwwerk wordt verbouwd zijn de regels van het eerste tot en met het derde lid alleen van toepassing op de vernieuwing, verandering of vergroting, tenzij in afdeling 5.3 anders is bepaald.’ De tenzij-toevoeging is nieuw ten opzichte van de huidige regeling. Dat betekent dat er een uitzondering kan zijn op het uitgangspunt dat de verbouwregels alleen op de verbouwing van toepassing zijn.

Het complexe van deze tenzij-uitzondering is dat die in het vierde lid van artikel 5.4 staat, terwijl in het eerste lid ook een tenzij-uitzondering staat. In het eerste lid is aangegeven dat bij verbouw het rechtens verkregen niveau het uitgangspunt is, tenzij in afdeling 5.3 anders is bepaald.

In afdeling 5.3 zijn verschillende uitzonderingsvoorschriften opgenomen, waarbij in enkele voorschriften is aangegeven dat die ‘in afwijking van artikel 5.4’ gelden. Zonder verwijzing naar een lidnummer. Bijvoorbeeld artikel 5.13a: ‘Bij het verbouwen van een bouwwerk geldt in afwijking van artikel 5.4 het in artikel 4.62, vierde lid, aangegeven prestatieniveau. Dit geldt ook voor een beschermde route.’ Is dit een afwijking van alleen het eerste lid, of van het vierde lid, of van beide? En als het een afwijking is van het vierde lid, geldt dit voorschrift dan voor het hele bouwwerk? Dat zou een enorme verzwaring van de regels zijn. Het is mijns inziens wel duidelijk dat dit niet beoogd is. Met uitzondering van artikel 5.9, tweede lid (dat overigens niet in werking zal treden) zien de voorschriften van afdeling 5.3 mijns inziens allen enkel op artikel 5.4, eerste lid. Omdat dat niet is aangegeven, liggen daar echter nieuwe discussies op de loer.

Tot slot

Toepassing van artikel 4 van de Woningwet vraagt om wijsheid. Het uitgangspunt blijft daarbij dat de toepassing van de verbouwvoorschriften zo beperkt mogelijk blijft, overeenkomstig de bedoeling van de wetgever. Er bestaat evenwel wel degelijk ruimte voor een ruimere toepassing. De consequenties van een ruime of beperkte uitleg van artikel 4 kunnen groot zijn. Maar de consequenties van een ruime of beperkte uitleg van artikel 5.3, vierde lid, van het Bbl kunnen echter nog veel groter zijn. Een verduidelijking zou wat dat betreft geen kwaad kunnen…

1. Kamerstukken II 1929/30, 297, nr. 3, p. 9.

2. Kamerstukken II 1986/87, 20 066, nr. 3, p. 38.

3. Kamerstukken II 2005/06, 29 392, nr. 14, p. 2.

4. Stb. 2011, 416, p. 158, 159.

5. Artikel 1b lid 2 van de Woningwet.

6. ABRS 4 maart 2009, 200803770/1, BR 2007/7.

7. ABRS 13 september 2006, 200510340/1, TBR 2009/107.

8. ABRS 28 november 2018, 201707469/1/A1 (zie BKiP 2020/04).

↘ Informatie over de auteur Jacco Huijzer is senior-adviseur bouwregelgeving/juridisch adviseur bij Nieman Raadgevende Ingenieurs. Het besproken geschil kan worden teruggevonden onder nummer 202107337/1/R1.

Online Wkb Quickscan helpt bouwbedrijven

Met de invoering van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) op 1 januari 2024 is het van belang dat bouwbedrijven voldoende voorbereid zijn. Om organisaties te helpen bij het bepalen van hun huidige voorbereidingsniveau is er een gratis online tool ontwikkeld: de Wkb Quickscan. Deze is ontwikkeld door ZiN Kwaliteitsborging en biedt organisaties de mogelijkheid om hun voorbereidingsniveau te toetsen. Ook adviseert de scan over concrete verbeterstappen die genomen kunnen worden.

“Wij zitten als kwaliteitsborger bij veel bouwers aan tafel. Waar de een zich pas net begint te verdiepen in de gevolgen van de Wkb voor zijn organisatie, draait de ander al jaren pilotprojecten om volledig voorbereid te zijn”, zegt Kees Hootsen, operationeel manager bij ZiN Kwaliteitsborging. “We merken dat bouwbedrijven willen weten waar ze staan en dat ze behoefte hebben aan handvatten. Deze tool is ontwikkeld om bouwbedrijven daarbij te helpen. Met de Wkb Quickscan kunnen bouwbedrijven snel en eenvoudig hun huidige niveau van kwaliteitsborging bepalen en krijgen ze direct toegang tot praktische tips en adviezen om te voldoen aan de Wkb.”

Quickscan

De Quickscan bestaat uit veertien multiplechoicevragen en neemt ongeveer vijf minuten in beslag. Na het invullen van de Quickscan ontvangen organisaties direct het resultaat, inclusief een waardevol rapport met inzichten over welk Wkb-instrument het beste bij hun organisatie past. Ook krijgen ze inzicht in welke stappen zij moeten doorlo-

pen om klaar te zijn voor de Wkb, waar hun organisatie staat ten opzichte van de markt en hoe de rollen zijn verdeeld binnen kwaliteitsborging.

Risico’s

De nieuwe wet schrijft voor dat op bouwactiviteiten in gevolgklasse 1 een toegelaten kwaliteitsborgingssysteem wordt toegepast dat ervoor zorgt dat de kwaliteit van het werk gedurende het bouwproces wordt gecontroleerd en getoetst aan het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl, opvolger van het Bouwbesluit). Dit omvat zowel de materialen die worden gebruikt als de manier waarop het werk wordt uitgevoerd. Die voorbereiding kost tijd, benadrukt Hootsen: “Van het kiezen van het juiste Wkb-instrument, tot het ‘oefenen’ van een nieuwe werkwijze tijdens een bouwproces.”

De risico’s zijn bovendien groot als bedrijven er niet klaar voor zijn zodra de wet op 1 januari 2024 ingaat. “Het komt nu al eens voor dat wij als kwaliteitsborger geen verklaring kunnen afgeven voor het bouwwerk binnen een pilotproject, omdat het niet voldoet aan de eisen van de Wkb. Nu heeft dat nog geen gevolgen, maar straks betekent het simpelweg dat een bouwproject niet opgeleverd kan worden.”

De Wkb Quickscan zorgt ervoor dat elke aannemer kan weten waar hij staat op het gebied van de Wkb. Dat is een enorme vooruitgang op de voorbereiding van de Wkb voor heel bouwend Nederland, benadrukt Hootsen. “De Quickscan laat precies zien hoe goed je bent voorbereid en wat je kunt doen om te verbeteren.”

De tool is beschikbaar via www.zinkwaliteitsborging.nl/quickscan/.

↘ NEN nieuws

Deze pagina’s komen tot stand onder verantwoordelijkheid van NEN.

NEN 7239 is gepubliceerd voor commentaar. De norm behandelt aansluitingen met een capaciteit van maximaal 10 m3n/h aardgas en 30 m3n/h waterstof en een inlaatdruk (MOPu) tot en met 200 mbar. Belanghebbenden kunnen tot 1 juni 2023 online hun commentaar indienen.

Ontwikkelingen in de techniek voor waakvlamloze verbrandingstoestellen hebben geleid tot de doorontwikkeling van dit normontwerp. Ook zijn enige aanpassingen doorgevoerd die voortvloeien uit de in de Europese regelgeving gebruikte terminologie. Zo is een aantal begrippen, definities en symbolen voor de omschrijving van de nauwkeurigheid

en drukken overgenomen uit NEN-EN 334. Ook is een normatieve bijlage met een bepalingsmethode voor bestandheid van een meteropstelling tegen beginnende brand overgenomen uit NEN 7244-10. Met het oog op de energietransitie is dit normontwerp aangepast, zodat het klaar is voor toepassing van waterstof.

NEN 7239 beschrijft de eisen voor de constructie en de functionele werking van huisdrukregelaars, gasgebrekbeveiligingen en een combinatie hiervan (combinatieregelaars). De functionaliteit van de gasgebrekbeveiliging is een veiligheid tegen onverbrand uitstromen van gas bij het herstel van de inlaatdruk, nadat deze is weggevallen.

De Technical Specification voor ontwerp van vezelversterkte kunststofcomposietconstructies is gepubliceerd als CEN/TS 19101.Deze publicatie is van toepassing op het ontwerp van gebouwen, bruggen, sluisdeuren en andere civieltechnische constructies in vezelversterkte kunststofcomposiet. Het voldoet aan de principes en vereisten voor de

veiligheid, bruikbaarheid en duurzaamheid van constructies, die zijn gegeven in EN 1990.

Met dit normatieve document komen voor het eerst Europese bepalingen voor vezelversterkte kunststofcomposietconstructies beschikbaar in Nederland (en dus ook binnen Europa).

NEN 6075:2020 ‘Bepaling van de weerstand tegen rookdoorgang tussen ruimten’ wordt herzien. De bouwsector bleek behoefte te hebben aan enkele aanpassingen zodat de norm in de praktijk beter bruikbaar wordt.

NEN 6075:2020 is bedoeld om te worden toegepast bij het bepalen van de weerstand tegen rookdoorgang tussen ruimten in gebouwen. De norm werd in 2019 sterk aangepast om rookverspreiding in gebouwen bij brand te beperken. Een aantal aanpassingen bleek voor verbetering vatbaar.

Er wordt gewerkt aan de volgende onderwerpen:

• onderzoeken van de mogelijkheden om de bepalingsmethode in bijlage C te vereenvoudigen;

• nadere uitwerking van de norm wat betreft de eisen aan en bepalingsmethoden voor ventilatiesystemen;

• verbetering van de leesbaarheid van de normtekst;

• herstellen van enkele onzorgvuldigheden.

Het normontwerp NEN 7239:2023 vervangt de versie uit 2018.

Normontwerp huisdrukregelaars en gasgebrekbeveiligingen gepubliceerd voor commentaar

Norm bepaling van de weerstand tegen rookdoorgang tussen ruimten wordt herzien

CEN/TS 19101 ontwerp van vezelversterkte kunststofcomposietconstructies gepubliceerd

Overzicht nieuwe normen en normen voor commentaar

13.220.40Brandgedrag/brandvoortplanting en ontvlambaarheid van materialen en producten

NEN-ISO 9772:2023 enCellular plastics - Determination of horizontal burning characteristics of small specimens subjected to a small flame

Geschuimde kunststoffen - Bepaling van horizontale brandeigenschappen van kleine proefstukken blootgesteld aan een kleine vlam

13.320Alarm- en waarschuwingssystemen

NEN-EN 50726-1:2023 Ontw. en Emergency and danger systems - Part 1: Emergency and danger response systems (EDRS) - Basic requirements, duties, responsibilities and activities

79.040Hout, houtblokken, rondhout en gezaagd hout

NEN-EN 460:2023 enDurability of wood and wood-based products - Guidance on performance

Duurzaamheid van hout en op hout gebaseerde productenRichtlijn op prestatie

NEN-ISO 9772 specifies a small-scale laboratory screening procedure for comparing the relative burning characteristics of horizontally oriented, small cellular plastic specimens having a density less than 250 kg·m-3 determined in accordance with ISO 845, when exposed to a small-flame ignition source. This method of test is intended for quality assurance and limited product evaluation of cellular plastic materials under controlled laboratory conditions, and is not intended to assess the fire behaviour of, for example, building materials or furnishings under actual fire conditions. The optional classification system described in Annex A is intended for the pre-selection of cellular plastic materials for products, including the determination of the ranges of material parameters that give the same classification.

This document applies to the planning, installation, commissioning, operation and maintenance of an 79 emergency and danger response system. An emergency and danger response system is part of an overall 80 solution for dealing with specific events such as emergencies or crises.

NEN-EN 460 gives guidance on the selection of wood and wood-based products for use in situations where they can be subject to degradation by fungi, wood destroying insects or marine borers. This guidance includes information on factors that can influence the service life of a wood or wood-based product when considering biological degradation. In many end uses, design, workmanship and maintenance will also influence the service life of the wood or wood-based product. This document is a step toward the evaluation of the service life of a wood product.This document does not consider:1) the durability characteristics of the glue used in wood-based products;2) the aesthetic function of wood products (discoloration, surface weathering, mould).

81.040.20Glas in de bouw

NEN-EN 17940:2023 Ontw. en Glass in Building - Folio Interlayers for the Manufacturing of Laminated Glass - Product standard

91.010.30Technische aspecten

NEN-EN 1991-14+A1+C2:2011/ NB:2019+C2:2023 nl

National Annex to NEN-EN 1991-1-4+A1+C2: Eurocode 1: Actions on structures - Part 1-4: General actions - Wind actions

Nationale bijlage bij NEN-EN 1991-1-4+A1+C2: Eurocode 1: Belastingen op constructies - Deel 1-4: Algemene belastingenWindbelasting

This document specifies the composition, tolerances and characteristics, i.e. mechanical, acoustic, optical,and thermal properties, of folio interlayers for the manufacturing of laminated glass and laminated safety glass for use in buildings and construction works and it defines their general quality criteria.This document does not apply to interlayers for laminated glass which are achieved by pouring the interlayer material in liquid state on or between the plies of glass or plastic glazing sheet material followed by drying or chemical or ultraviolet curing.

"This consolidated new version contains corrections of NENEN 1991-1-4+A1+C2/NB:2019+C1:2020. This national annex records the choices made from the options given in NEN-EN 1991-1-4+A1+C2:2011 and lays down the values applicable to the Netherlands for the nationally established parameters. "

"Op NEN-EN 1991-14+A1+C2:2011/ NB:2019+C1:2020 zijn correcties verschenen, die in deze nieuwe geconsolideerde versie zijn verwerkt. Deze nationale bijlage legt de keuzes vast uit de in NEN-EN 1991-14+A1+C2:2011 gegeven mogelijkheden en legt de voor Nederland geldende waarden vast voor de nationaal bepaalde parameters. "

91.060.50Deuren en ramen

NEN-ISO 8270:2023 enWindows and doors - Determination of the resistance to soft and heavy body impact for doors

NEN-ISO 8275:2023 enHinged or pivoted doors - Determination of the resistance to vertical load

NEN-ISO 8270 specifies the method to be used to determine the damage caused by striking with a soft and heavy body, the face of a closed-door leaf fixed in its own door frame as part of a door set.This document applies to all doors.The method can also be used with respect to a door leaf submitted for a test in a frame, which the manufacturer considers appropriate to and typical for the intended utilization.

NEN-ISO 8275 specifies the method to be used to determine the permanent deformation caused when a vertical load is applied to an open door leaf fixed in its own door frame as part of a door set.This document applies to all vertically hinged or pivoted doors.The method can also be used with respect to a door leaf submitted for test in a frame, which the manufacturer considers appropriate to and typical for the intended utilization.

Verenigingsnieuws VBWTN

Deze pagina’s komen tot stand onder verantwoordelijkheid van de Vereniging BWT Nederland. Kijkt u ook eens op www.bwtinfo.nl voor algemene berichtgeving over ons vakgebied en www.vereniging-bwt.nl met specifiek verenigingsnieuws.

Secretariaat VBWTN

Het secretariaat is gevestigd bij de Vereniging Stadswerk Nederland.

Vereniging BWT Nederland

Postbus 416 6710 BK Ede

Tel. 0318 – 43 83 40 www.bwtinfo.nl

www.vereniging-bwt.nl

Toezichthouders en handhaverscongres

Op een inspirerende locatie, namelijk de LocHal in Tilburg, vindt op woensdag 10 mei voor de tweede keer het VBWTN-congres plaats speciaal voor toezichthouders en handhavers. Na het zeer geslaagde congres vorig jaar wordt wederom een zeer praktijkgerichte dag georganiseerd voor toezichthouders en handhavers. De onderwerpen zijn specifiek op hun werk, taak en rol toegesneden.

Foto: Magere Hein, Wikimedia Commons.

Locomotiefhal Tilburg.

Het congres vindt plaats naast het station van Tilburg in de LocHal, de voormalige werkplaats van de NS. Tijdens de lunch en na afloop van het congres zal de deelnemers ook de gelegenheid worden geboden deze prachtige locatie verder te ontdekken. De onderwerpen zijn bedoeld om de toezichthouders en handhavers praktijklessen

te geven door praktijkervaring te delen die toegepast kan worden in het dagelijkse werk. Om zo veel mogelijk verschillende onderwerpen te kunnen behandelen, worden er tijdens de dag drie workshoprondes gehouden. Ook zal natuurlijk worden gesproken over de impact van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen en de Omgevingswet en de rolveran-

dering die er voor de toezichthouders zal plaatsvinden. Het congres is gratis toegankelijk voor alle leden van de Vereniging BWT Nederland. Voor niet-leden van de vereniging zijn de kosten € 200,- per deelnemer. Er is plek voor maximaal 220 deelnemers, dus wacht niet te lang met aanmelden.

Inschrijven kan via www.vereniging-bwt.nl.

Programma Toezichthouders en Handhaverscongres 2023 LocHal Tilburg

09:15 uur Inloop/registratie. Vanaf 09:15 uur bent u welkom en staat er een kopje koffie of thee voor u klaar.

10:00 uur Welkom en opening. Door: Wico Ankersmit, directeur Vereniging BWT Nederland.

10:10 uur Welkom en Toezicht en handhaving in Tilburg. Door: Peter Straub, teammanager Toezicht en Handhaving in Tilburg. Introductie van toezicht en handhaving binnen de gemeente. Met de inzet van wijkgericht werken nu en onder de Omgevingswet, en de veranderingen die dit met zich mee brengt binnen de organisatie, wordt gewerkt aan een veilige leefomgeving.

10:30 uur Laatste stand van zaken Wkb. Ontwikkelen van een landelijke bindende database met breed geaccepteerde producten en materialen die als gelijkwaardigheid gelden. Door: Hajé van Egmond, ministerie van BZK. In veel bouwprojecten worden innovaties, nieuwe producten en nog niet aan de prestatie-eisen te toetsen materialen toegepast. Zijn dit gelijkwaardigheden waardoor ze buiten de Wkb vallen? Of kunnen wij voor breed geaccepteerde producten en materialen een database ontwikkelen waar zowel bevoegd gezag als kwaliteitsborgers gebruik van kunnen maken? Hajé van Egmond neemt u mee in dit idee om te komen tot deze database.

11:00 uur Risicogericht werken aan een betere brandveiligheid. Door: Wico Ankersmit, directeur Vereniging BWT Nederland. Risicogericht toezicht en handhaving op de Wkb met invulling van de locatie-specifieke risico’s en het omgaan met meldingen van strijdigheden door de kwaliteitsborger waarop het bevoegd gezag moet beslissen.

11:20 uur Koffiepauze.

11:45 uur Wkb en Omgevingswet in het handhavingsbeleid. ‘Ja mits’ u zich aan de regels houdt. Door: Wico Ankersmit en Anton Wolthuis. Risicogericht toezicht en handhaving op de Wkb met invulling van de locatie-specifieke risico’s en het omgaan met meldingen van strijdigheden door de kwaliteitsborger waarop het bevoegd gezag moet beslissen.

12:10 tot 13:00 uur

WORKSHOPRONDE 1.

13:00 uur Lunchpauze met mogelijkheid voor een rondje door de LocHal.

13:50 tot 14:40 uur

WORKSHOPRONDE 2.

14:40 tot 15:00 uur Zaalwissel met korte pauze.

15:00 tot 15:50 uur

WORKSHOPRONDE 3.

15:50 uur Afsluiting met aansluitend een borrel.

De workshops zijn verdeeld in drie blokken en in drie thema’s.

Thema 1 - Toezicht in de praktijk

Workshopronde 1 Bouwfysica in de praktijk van het bouwtechnisch toezicht.

Workshopronde 2 Bouw- en sloopveiligheid als informatieplicht buiten de bouwmelding en vergunning activiteit bouwen.

Workshopronde 3 Toezichthouden op constructieve veiligheid voor niet specialisten.

Thema 2 - Handhaving in de praktijk

Workshopronde 1 Aanpak prostitutie binnen de gemeente Tilburg.

Workshopronde 2 De Wet goed verhuurderschap en de Wet betaalbare huur.

Workshopronde 3 Praktijkcasus toepassen bestuursdwang na illegale bouw

Thema 3 - Toezicht en handhaving in de bestaande omgeving

Workshopronde 1 Toezicht en handhaving op de gasketelwet en het handelingskader CO.

Workshopronde 2 Toezicht op bouwtechnische- en bouwveiligheidsrisico’s bij evenementen in de praktijk.

Workshopronde 3 Praktijkcasus vanuit een gemeente op het gebied van handhaving in de bestaande omgeving.

Omgevingswet in werking

Praktijkboek Besluit bouwwerken leefomgeving