Issuu

FORMIDABLE! Literatuurboek

COLOFON Auteur: Rik van Doornmalen Ontwerp en opmaak: Martine Eelman Uitgever: Pienter Publishers, Donald Suidman Druk: Publishers Services, Oss Online: EduSuite B.V. Coverfoto: Bibliothèque Nationale de France, locatie Richelieu www.methode-formidable.nl ISBN 9789493506145 Met speciale dank aan Camiel van Woerkum voor alle inspiratie. Eerste druk, augustus 2026 © Pienter Publishers Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

INHOUD Auteur | literair genre | werk | literaire analyse

1. LA CHANSON DE ROLAND.......................................... 9 De troubadour | La chanson de geste | Le scénario narratif

2. BISCLAVRET .......................................................... 23 Marie de France | La littérature courtoise | Motif, symbole et thème

3. LA FARCE DE MAITRE PATHELIN . . .............................. 37 Anonieme auteurs | Le théâtre comique | Les techniques théâtrales

4. PANTAGRUEL ET GARGANTUA .. ............................... 53 François Rabelais | L'humanisme | Michel de Montaigne | Essais

6. L'ILLUSION COMIQUE .............................................. 75 Pierre Corneille | Le baroque

7. PH DRE ................................................................... 89 Jean Racine | Le classicisme | Les fondements du théâtre classique

8. LE MALADE IMAGINAIRE ......................................... 105 Molière | Le classicisme

9. LETTRES PERSANES ............................................... 119 Montesquieu | Le rationalisme | L’ironie et l’antithèse

10. LE BARBIER DE S VILLE ......................................... 131 Beaumarchais | Le théâtre des Lumières | Procédés dramaturgiques | Le Mariage de Figaro

12. LA PEAU DE CHAGRIN ............................................ 171 Honoré de Balzac | Le romantisme

13. MADAME BOVARY ................................................. 187 Gustave Flaubert | Le réalisme | Focalisation

14. BOULE DE SUIF ..................................................... 211 Guy de Maupassant | Le naturalisme

15. A' LA RECHERCHE DU TEMPS PERDU . . ....................... 231 Marcel Proust | Le modernisme | Les phrases complexes

17. COMMENT WANG FO FUT SAUV ............................ 263 Marguerite Yourcenar | La nouvelle fantastique | La théorie de la littérature | Le Passe-Muraille | Marcel Aymé

18. LA LEÇON ............................................................. 285 Eugène Ionesco | Le théâtre de l’absurde

19. LES ANN ES ......................................................... 307 Annie Ernaux | L’autobiographie | Le verlan | Énonciation historique et discours (Benveniste)

20. MARX ET LA POUP E ............................................. 327 Maryam Madjidi | La littérature de migration

EERST EEN PAAR TIPS: Wat leuk dat je met het literatuurboek van Formidable! aan de slag gaat. Ik geef je hierbij graag een paar tips voor het gebruik ervan. Dit boek geeft uiteraard geen compleet overzicht van de rijke Franse literatuur. Er moesten keuzes worden gemaakt. Je vindt in dit boek wel twintig onderwerpen

die gezamenlijk een mooi beeld geven van de Franse literatuurgeschiedenis. Uiteraard adviseer ik je om het hele boek door te nemen, maar dat is alleen haalbaar als je drie jaar de tijd hebt. Heb je die tijd niet, dan zul je keuzes moeten maken. Wat kun je dan doen?

Thema

Werken

Taal als wapen

La Farce de maître Pathelin Le Barbier de Séville (Beaumarchais) La Leçon (Ionesco)

3 10 18

19 19 19

Illusie en teleurstelling

Lettres persanes (Montesquieu) La Peau de chagrin (Balzac) Madame Bovary (Flaubert)

9 12 13

19 19 19

Stem van de vrouw

Bisclavret (Marie de France) Boule de Suif (Maupassant) Les Années (Ernaux)

2 14 19

19 19 19

Liefde en obsessie

Phèdre (Racine) La poésie du Romantisme La poésie du Surréalisme

7 11 16

19 19 19

Schijn en werkelijkheid

L'Illusion comique (Corneille) Le Malade imaginaire (Molière) Comment Wang-Fô fut sauvé (Yourcenar)

6 8 17

19 19 19

Opvoeding en kennis

Pantagruel et Gargantua (Rabelais) La Pléiade La Leçon (Ionesco)

4 5 18

19 19 19

Oorlog en moraal

La Chanson de Roland Boule de Suif (Maupassant) La poésie du Surréalisme

1 14 16

19 19 19

15 19 20

19 19 19

Herinnering en identiteit À la recherche du temps perdu (Proust) Les Années (Ernaux) Marx et la poupée (Madjidi) 6

Hoofdstuk

Pagina

EINDTERMEN EN ERK

Kies bewust Je hoeft niet elk hoofdstuk volledig door te werken. Bij elke opdracht staan macarons. Een macaron geeft aan dat de opdracht essentieel is en moet worden gemaakt. Een opdracht met twee macarons biedt verdieping op de stof en een opdracht met drie macarons gaat nog dieper op de stof in.

Kies thematisch Behalve een keuze voor een bepaald tijdperk (middeleeuwen, le grand siècle of de negentiende eeuw) of voor een bepaald genre (proza, poëzie of theater) kun je ook thematisch een keuze maken. Hiernaast staan enkele voorbeelden.

Als je dit vignet ziet, dan vind je online een video of een andere digitale bron.

Docenten vinden online een compleet uitgewerkte voorbeeldles.

De opdrachten in dit boek zijn afgestemd op het examenprogramma Franse taal en cultuur voor havo en vwo (de indicatoren verwijzen naar het examenprogramma voor vwo). Ze dekken alle drie de domeinen: communicatie, taalbewustzijn en cultuurbewustzijn. Bij elke opdracht staat aangegeven welke eindterm aan bod komt. De teksten zijn afgestemd op ERK-niveau B1 (havo) en B2 (vwo). De opdrachten zijn gedifferentieerd: kijk daarvoor naar de macarons en de aanduiding HAVO/VWO of VWO.

Eindterm 18 Volgens het geldende examenprogramma moeten leerlingen beargumenteerd verslag kunnen uitbrengen van hun leeservaringen met ten minste drie literaire werken. In het geactualiseerde conceptexamenprogramma verschuift de nadruk naar het tonen van inzicht in literaire teksten uit diverse cultuurhistorische perioden. Die formulering biedt ruimte om met zorgvuldig gekozen fragmenten te werken. Dit boek werkt daarom uitsluitend met fragmenten. Door te kiezen voor één of meerdere thema’s kunnen leerlingen kennismaken met literaire teksten uit verschillende cultuurhistorische perioden en gericht werken aan eindterm 18. Daarbij merk ik op dat een thematische keuze uit de tabel hierboven niet ten koste gaat van de dekking van de eindtermen: alle modules bedienen zowel Domein B (taalbewustzijn) als Domein C (cultuurbewustzijn). Ik wens je heel veel plezier met dit boek. Rik van Doornmalen auteur 7

circa 1100

1. LA CHANSON DE ROLAND De dood van Roland (ca. 1455) – Jean Fouquet

Dit Oudfranse epos* uit het einde van de elfde eeuw maakt van de historische Slag bij Roncevaux uit 778, uit de tijd van Karel de Grote, een aangrijpend drama over wraak, trouw en heldenmoed. In La Chanson de Roland menen de Franken dat zij een vredesakkoord met de vijand hebben gesloten. Terwijl het leger van Karel de Grote (Charlemagne), zich terugtrekt, blijft ridder Roland met de achterhoede achter. In de Pyreneeën loopt hij in een hinderlaag, waarna een ogenschijnlijke aftocht uitmondt in een heroïsch gevecht waarin Roland en zijn metgezellen hun noodlot tegemoet rijden.

DE TROUBADOUR Een van de belangrijke figuren aan het begin van de Franse literatuurgeschiedenis is de rondtrekkende dichter-zanger. In het zuiden van Frankrijk wordt hij een troubadour genoemd en in het noorden een trouvère. De taak van een troubadour of trouvère is niettemin dezelfde: het publiek vermaken met zijn liederen. Deze artiesten leren duizenden verzen uit hun hoofd en brengen die zingend ten gehore voor ridders aan het hof of rijke burgers in de stad. Hun zang lijkt nog niet op een modern liedje; het is eerder een ritmische voordracht op een telkens herhaalde melodie, bedoeld om de luisteraars te betoveren.

Terwijl deze troubadours rondtrekken, is de Franse taal zelf nog volop in ontwikkeling. Het Frans van nu is een levendige smeltkroes van het Gallisch van de Galliërs (een verzameling Keltische stammen), het Latijn van de Romeinen en de taal van de Franken. In de middeleeuwen bestaat Frankrijk uit verschillende taalgebieden. In het noorden spreekt men de langue d’oïl, in het zuiden de langue d’oc en rond de Alpen het Francoprovençaals. Door in deze verschillende talen te zingen en te dichten, leggen de troubadours en trouvères de allereerste bouwstenen voor de Franse literatuur die we vandaag de dag nog steeds bestuderen.

EEN EPOS IS EEN L ANG, VERHALEND GEDICHT OVER DE HELDENDADEN VAN EEN HELD, VA AK IN EEN MYTHISCH OF HISTORISCH VERLEDEN.

L A CHANSON DE ROL AND

LE CONTEXTE HISTORIQUE Om het drama van het Chanson de Roland en de middeleeuwse denkwijze goed te begrijpen, moeten we terug naar de basis van de Europese cultuur. De middeleeuwse maatschappij ontstond uit de langzame verandering van de Gallo-Romaanse samenleving. In dit proces smolten drie werelden samen: de Romeinse erfenis (zoals bestuur en cultuur), de krijgerscultuur van de Germaanse Franken en het christendom. Dit proces wordt in 496 bekrachtigd wanneer de Frankische koning Clovis zich in Reims laat dopen. Een interessant detail is dat de naam Louis – die vele latere koningen zouden dragen – direct is afgeleid van Clovis. De band tussen kerk en staat bereikt een hoogtepunt in het jaar 800, wanneer de paus Karel de Grote tot keizer kroont. Vanaf dat moment was de vorst niet alleen een politiek leider, maar ook de officiële beschermheer van het christelijke Europa.

58-51 V. CHR.

Verovering van Gallië door de Romeinen

1 ste T/M 4 de EEUW

Gallo-Romaanse periode

De doop van Koning Clovis

Het zijn niettemin onzekere tijden. Invasies en geweld zijn aan de orde van de dag. Juist in deze chaos ontstaat het feodale stelsel: een systeem van persoonlijke banden waarbij een vazal onvoorwaardelijke trouw zweert aan zijn heer in ruil voor bescherming en land. Dit is geen zakelijke afspraak, maar het fundament van de hele samenleving. Daarom is het verraad van een van de hoofdpersonen in het Chanson de Roland zo schokkend. Hij verbreekt niet zomaar een belofte, maar brengt de hele maatschappelijke orde in gevaar. Voor de middeleeuwer is trouw namelijk de hoogste deugd. Wie zijn heer verraadt, pleegt een doodzonde.

4 de T/M 6 de EEUW

481-511

496

Grote Volksverhuizingen

Koning Clovis

Doop van koning Clovis in Reims

Tegelijkertijd komt het ridderideaal op. Ridders zijn de elite-strijders van hun tijd, gebonden aan een strenge erecode van moed en opoffering. La Chanson de Roland is gebaseerd op een klein historisch conflict in de Pyreneeën uit 778, maar is omgevormd tot een mythische strijd tussen goed en kwaad. In het verhaal strijden de ridders tegen de islamitische Saracenen om de eer van la douce France en het christelijke geloof te verdedigen. De tragiek van het verhaal schuilt vooral in de hoogmoed. Hoofdpersoon Roland is de perfecte ridder, maar zijn obsessie met eer en glorie drijft hem tot een fatale beslissing: hij weigert uit trots om versterking te roepen. Dit heldendicht laat zien wat de middeleeuwse mens bewondert: een wereld waarin men bereid is alles te verliezen – bezit, familie en het leven zelf – zolang de eer en de trouw aan de heer maar ongeschonden blijven.

De Dom van Aken, ontstaan uit de hofkerk van Karel de Grote

742-814

7 78

800

10 de EN 11 de EEUW

11 de EEUW

Karel de Grote

Slag bij Roncevaux

Karel de Grote wordt keizer

Opkomst van het feodale stelsel

La Chanson de Roland op schrift

L A CHANSON DE ROL AND

LA CHANSON DE GESTE Een chanson de geste is letterlijk een ‘lied van heldendaden’. Het is een episch heldendicht dat werd gezongen of voorgedragen door troubadours in het zuiden en trouvères in het noorden van Frankrijk.

Ridderlijke waarden

Een chanson de geste is veel meer dan alleen een stoer, bloederig en spannend verhaal. Het is een weerspiegeling van de feodale maatschappij en heeft de volgende kenmerken:

Mix van feit en fictie

Heldendaden en oorlog De focus ligt op de militaire prestaties van koningen en ridders. Het is strijdlustige en bloederige literatuur, waarin in La Chanson de Roland de oorlog tegen ongelovigen centraal staat.

Moed, trouw aan de leenheer en eer zijn de hoogste deugden. Hoogmoed is een fataal gebrek dat onvermijdelijk tot de ondergang leidt: hoogmoed komt voor de val.

Het chanson de geste is een epos, wat betekent dat het is gebaseerd op historische gebeurtenissen die zijn vermengd met mythen en legendes om de heldenstatus van de personages te vergroten.

Vorm en taal De teksten zijn geschreven in versvorm en opgesteld in het Oudfrans.

Propaganda De feodale piramide De verhalen draaien bijna altijd om Karel de Grote. Omdat hij aan de top van de feodale piramide staat, is hij het ultieme symbool van gezag en religieuze bescherming.

Vaak hadden deze liederen een politiek doel. Ze dienden als propaganda om het volk te verenigen achter de koning en de kerk, zeker in tijden van kruistochten.

LES FRAGMENTS Al zeven jaar voert Karel de Grote een veldtocht in Noord-Spanje, maar Zaragoza blijft buiten zijn macht. De Moorse koning Marsile beseft dat hij militair kansloos is en grijpt naar een door zijn raadsman Blancandrin bedachte list: hij stuurt gezanten met olijftakken en kostbare geschenken naar Karel de Grote. Met de belofte zich te bekeren tot het christendom en het aanbod van gijzelaars als onderpand, probeert hij de Franken tot een terugtocht te verleiden. Karel de Grote aarzelt en roept zijn baronnen bijeen voor beraad. Roland, een van de twaalf trouwste ridders van het rijk, vertrouwt de vrede niet en pleit voor oorlog. Zijn stiefvader Ganelon adviseert echter het tegenovergestelde. Wanneer er een gezant moet worden gekozen voor de gevaarlijke missie naar Zaragoza, weigert de keizer zijn beste ridders, Roland en Olivier, bloot te stellen aan dit risico. Wie gaat de confrontatie met de vijand aan?

Ridder Roland

« Francs chevaliers, dit l’empereur Charles, élisez-moi un baron de mes marches, qui à Marsile me porte mon message. » Roland dit : « Ce sera Ganelon, mon parâtre. » Les Français disent : « Oui, il le peut bien faire ; si vous l’écartez, vous n’en verrez pas un plus sage. » Et le comte Ganelon fut rempli d’angoisse. De son col jette ses grandes peaux de martre et est resté en son bliaut de soie. Vairs il avait les yeux et très fier le visage, noble le corps et les flancs larges ; Il était si beau que tous ses pairs l’en regardent. Il dit à Roland : « Tout fol, pourquoi ta rage ? On le sait bien, que je suis ton parâtre : ainsi tu as jugé que vers Marsile j’aille ? Si Dieu m’accorde que de là je revienne, je te créerai une telle adversité qui durera la longueur de ta vie ! »

Karel de Grote

Roland répond : « Orgueil et folie ! On le sait bien, que je n’ai cure de menace ; mais c’est au sage à faire l’ambassade. Si le roi veut, je suis prêt à la faire pour vous ! »

L A CHANSON DE ROL AND

EXERCICE 1 1. HAVO/VWO IK KAN TEKSTEN SCANNEN OM SPECIFIEKE INFORMATIE OP TE ZOEKEN EN DE BETEKENIS VAN ONBEKENDE WOORDEN AFLEIDEN UIT HUN UITERLIJKE OVEREENKOMST MET ANDERE TALEN (B1 EN EINDTERM 9).

In 1066 veranderde het lot van Engeland definitief toen de Normandiërs, onder leiding van Willem de Veroveraar (Guillaume le Conquérant), het eiland binnenvielen. Na deze verovering werd het Frans meer dan drie eeuwen lang de taal van de macht: de koning, de rechtspraak en het bestuur spraken uitsluitend Frans. Deze dominantie heeft diepe sporen nagelaten in het moderne Engels. Vandaag de dag is een groot deel van de Engelse woordenschat van Franse herkomst, wat vooral zichtbaar is in vaktermen binnen de politiek, het recht en de gastronomie (de Franse keuken). Lis le fragment tiré de La Chanson de Roland et note six mots qui ressemblent à des mots anglais. Puis, note leur signification en néerlandais.

2. VWO IK KAN DE MOTIVATIE VAN PERSONAGES IN LITERAIRE TEKSTEN HERKENNEN EN BENOEMEN A AN DE HAND VAN SPECIFIEKE TEKSTBEWIJZEN (B2 EN EINDTERM 18).

In het verhaal La Chanson de Roland reageren personages vanuit een strikte erecode. Wanneer Ganelon Roland beschuldigt van rage, reageert Roland niet met een verdediging, maar met een directe tegenaanval op het karakter van Ganelon. Zoek in het fragment (moderne Franse tekst) de uitroep waarin Roland de woorden van Ganelon wegzet als hoogmoed en waanzin. Noteer deze zin. 3. HAVO/VWO IK KAN BEL ANGRIJKE FEITELIJKE INFORMATIE EN HET HOOFDTHEMA BEGRIJPEN IN TEKSTEN OP PASSEND NIVEAU EN DA ARUIT DE HOUDING EN EMOTIES VAN PERSONAGES AFLEIDEN (B1 EN EINDTERM 4).

1. Que demande Charlemagne au début de l’extrait ? A. De choisir un chevalier pour partir en ambassade chez Marsile. B. De préparer l’armée pour une nouvelle bataille. C. De punir Roland pour son orgueil. D. De construire un château pour les Français.

De Tower of London, gedeeltelijk gebouwd in opdracht van Willem de Veroveraar

4. VWO IK KAN IN HET KORT LOGISCHE VERKL ARINGEN GEVEN VOOR MIJN MENINGEN EN EEN EIGEN MOREEL OORDEEL REL ATEREN A AN DE ACTIES VAN LITERAIRE PERSONAGES (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 1 7 ).

Considérant que Roland est un pair de Charlemagne, es-tu d’accord avec la décision de Charlemagne de choisir Ganelon comme ambassadeur ? Explique ta réponse en deux phrases en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO).

2. Comment se sent Ganelon quand il apprend qu’il doit partir ? A. Il remercie respectueusement l’empereur. B. Il jette son manteau de fourrure de ses épaules par colère. C. Il se cache derrière les autres chevaliers. D. Il pleure parce qu’il est fatigué. 3. Selon toi, pourquoi Ganelon promet-il à Roland « une telle adversité qui durera la longueur de ta vie » ? A. Parce qu’il est jaloux de la position de Roland. B. Parce qu’il craint de mourir pendant la mission. C. Parce qu’il veut devenir empereur à la place de Charlemagne. D. Parce qu’il déteste aussi Marsile. 4. À la fin de l’extrait, Roland dit : « On le sait bien, que je n’ai cure de menace (je n’ai cure = ik geef niets om) ; mais c’est au sage à faire l’ambassade. » Coche la phrase qui correspond le mieux à son attitude : A. Il a peur et refuse clairement la mission. B. Il est orgueilleux (fier) et ne craint pas les menaces. C. Il ne comprend pas la situation et pose une question. D. Il veut se venger de Charlemagne.

EXERCICE 2 VWO IK KAN TEKSTEN SCANNEN OM SPECIFIEKE INFORMATIE OP TE ZOEKEN EN TA ALKUNDIGE PATRONEN OF KL ANKVERSCHUIVINGEN IN HISTORISCHE BRONTEKSTEN HERKENNEN EN BENOEMEN (B2 EN EINDTERM 10).

Het Frans van vandaag vindt zijn oorsprong in het volkslatijn dat in de Gallo-Romaanse samenleving werd gesproken. Door de eeuwen heen veranderde dit Latijn in een Romaanse taal (langue romane) — een taal die rechtstreeks afstamt van het Latijn. Rond de negende eeuw spreken we van het Oudfrans (ancien français), een taal die nog mijlenver afstaat van het Frans dat we nu kennen. Tussen de veertiende en de zestiende eeuw ontwikkelde dit zich tot het Middelfrans (moyen français), dat al veel meer op de moderne taal begon te lijken. Uiteindelijk werden de grammaticaregels definitief vastgelegd en ontstond het hedendaagse Frans (français contemporain). → 15

L A CHANSON DE ROL AND

Een cruciaal bewijsstuk voor deze overgang is de Eed van Straatsburg (Les Serments de Strasbourg) uit de 9de eeuw. Dit is een van de oudste documenten waarin een geschreven Romaanse taal te zien is die geen zuiver Latijn meer is, maar ook nog geen modern Frans. Het is de perfecte bron om te bestuderen hoe woorden door de tijd heen transformeren. Choisis trois mots qui ressemblent dans presque tous les textes, par exemple : fradre – fredre – frere – frère. Écris pour chaque mot que tu as choisi qu’est-ce qui a changé et qu’est-ce qui est resté pareil. TIP: Vergelijk eerst de eerste zin van elke versie. Let op: woorden die op elkaar lijken maar anders gespeld zijn, zijn vaak dezelfde woorden in een andere taalfase.

En langue romane (842) Pro deo amur et pro christian poblo et nostro commun saluament d’ist di en avant, in quant Deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo, et in aiudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dift, in o quid il mi altresi fazet et ab Ludher nul plaid nunquam prindraiqui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit. En ancien français (11ème siècle) Por dieu amor et por del crestiien poeple et nostre comun salvement, de cest jorn en avant, quan que Dieus saveir et podeir me donct, si salverai jo cest mien fredre Charlon, et en aiude, et en chascune chose, si come on par dreit son fredre salver deit, en ço que il me altresi façet, et a Londher nul plait onques ne prendrai, qui mien vueil cest mien fredre Charlon en dam seit. En moyen français (15ème siècle) Pour l’amour Dieu et pour le sauvement du chrestien peuple et le nostre commun, de cest jour en avant, quan que Dieu savoir et pouvoir me done, si sauverai je cest mien frere Charle, et par mon aide et en chascune chose, si comme on doit par droit son frere sauver, en ce qu’il me face autresi, et avec Lothaire nul plaid onques ne prendrai, qui, au mien veuil, à ce mien frere Charles soit à dan.

Fragment uit de Eed van Straatsburg. Kun jij de tekst ontcijferen? 16

En français contemporain Pour l’amour de Dieu et pour le salut commun du peuple chrétien et le nôtre, à partir de ce jour, autant que Dieu m’en donne le savoir et le pouvoir, je soutiendrai mon frère Charles de mon aide et en toute chose, comme on doit justement soutenir son frère, à condition qu’il m’en fasse autant, et je ne prendrai jamais aucun arrangement avec Lothaire, qui, à ma volonté, soit au détriment de mon dit frère Charles.

EXERCICE 3 « Francs chevalers, » dist li emperere Carles, « Car m’eslisez un barun de ma marche, Qu’a Marsiliun me portast mun message. » Ço dist Rollant : « Ço ert Guenes, mis parastre. » Dient Franceis : « Car il le poet ben faire. Se lui lessez, n’i trametrez plus saive. » E li quens Guenes en fut mult anguisables. De sun col getet ses grandes pels de martre E est remes en sun blialt de palie. Vairs out les oeilz e mult fier lu visage, Gent out le cors e les costez out larges ;

Tant par fut bels tuit si per l’en esguardent. Dist a Rollant : « Tut fol, pur quei t’esrages ? Ço set hom ben que jo sui tis parastres, Si as juget qu’a Marsiliun en alge ! Se Deus ço dunet que jo de la repaire, Jo t’en muvra un si grant contraire Ki durerat a trestut tun edage. » Respunt Rollant : « Orgoill ói e folage. Ço set hom ben, n’ai cure de manace. Mai saives hom, il deit faire message : Si li reis voelt, prez sui por vus le face. »

1. HAVO/VWO IK KAN TEKSTEN SCANNEN OM SPECIFIEKE, RELEVANTE INFORMATIE OP TE ZOEKEN EN BEKENDE WOORDPATRONEN TE HERKENNEN IN OUDER TA ALGEBRUIK (B1 EN EINDTERM 10).

Quels mots reconnais-tu en comparant le texte à la page 11 et le texte ci-dessus ? 2. HAVO/VWO IK KAN IN HET KORT LOGISCHE VERKL ARINGEN BEDENKEN EN INHOUDELIJKE REDENEN GEVEN VOOR MIJN INSCHATTINGEN OVER HISTORISCHE EN CULTURELE FENOMENEN (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 19).

Le troubadour ou le trouvère, comment pourrait-il retenir une si longue chanson ? Que penses-tu ? Explique ta réponse en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO). 3. HAVO/VWO IK KAN REFLECTEREN OP MIJN EIGEN MEERTALIGE REPERTOIRE EN UITLEGGEN HOE KENNIS VAN ANDERE TALEN MIJ HELPT BIJ HET BEGRIJPEN VAN HISTORISCHE TEKSTEN (B1/B2 EN EINDTERM 13).

Tu viens de comparer un texte en langue romane, en ancien français, en moyen français et en français contemporain. Quelles langues connais-tu déjà (néerlandais, anglais, allemand, arabe, turc, et ainsi de suite) ? Lesquelles t'ont aidé(e) à comprendre les mots anciens ? Donne deux exemples concrets et explique le lien en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO).

Ganelon aanvaardt de missie naar Zaragoza, maar is woedend op Roland. Hij is ervan overtuigd dat zijn stiefzoon hem de dood in stuurt. Wanneer hij de staf en de handschoen van de keizer ontvangt, valt de handschoen op de grond — een onheilspellend voorteken voor de hele krijgsraad. Tijdens de reis smeedt Ganelon een duivels complot met de Moorse gezant Blancandrin om Roland uit de weg te ruimen. Eenmaal in Zaragoza overtuigt Ganelon koning Marsile van zijn plan: een verrassingsaanval op de Frankische achterhoede in de nauwe bergpas van Roncevaux. Als Roland daar sneuvelt, verliest de keizer zijn sterkste ridder. Marsile stemt in en overlaadt Ganelon met geschenken. Ganelon keert vervolgens terug naar het kamp en misleidt Karel de Grote met schatten en gijzelaars. Terwijl de hoofdmacht vol vertrouwen huiswaarts keert, wachten de Moren in de schaduwen op hun kans om toe te slaan.

L A CHANSON DE ROL AND

Grandes Chroniques de France – Simon Marmion

Olivier dit : « Les païens ont de grandes forces. De nos Français il me semble y avoir bien peu ! Compagnon Roland, sonnez donc votre cor, Charles l’entendra, et l’armée reviendra. » Roland répond : « J’agirais en fol ; en douce France j’en perdrais ma gloire. Je vais frapper de Durendal grands coups : sanglante en sera la lame jusqu’à l’or. Pour leur malheur les félons païens sont venus aux ports. Je vous le gage, tous sont condamnés à mort. Ami Roland, votre olifant sonnez ! Charles l’ouïra, fera l’ost retourner ; le roi nous secourra, avec tous ses barons. » Roland répond : « Ne plaise au Seigneur Dieu que mes parents pour moi soient blâmés ni que France douce en soit avilie ! Mais j’y frapperai de Durendal assez, ma bonne épée que j’ai ceinte au côté : toute en verrez la lame ensanglantée. Pour leur malheur les félons païens se sont assemblés : je vous le gage, tous sont à mort livrés.

Ami Roland, sonnez votre olifant ! Charles l’ouïra, qui est aux ports passant ; je vous l’assure, alors retourneront les Francs. Ne plaise à Dieu, lui répondit Roland, que ce soit dit de nul homme vivant que pour païens je sois allé cornant ! Jamais n’en auront reproche mes parents. Quand je serai en la bataille grande, je frapperai et mil coups et sept cents, de Durendal verrez l’acier sanglant. Les Français sont braves, et frapperont vaillamment ; ceux d’Espagne n’auront qui de mort les défende. Olivier dit : « À cela je ne sais de blâme. Moi, j’ai vu les Sarrasins d’Espagne ; couverts en sont les vaux et les montagnes, et les landes, et toutes les plaines. Grandes sont les troupes de cette race étrangère, et nous y avons fort petite compagnie. » Roland répond : « Mon ardeur en grandit. Ne plaise au Seigneur Dieu ni à ses anges que jamais par moi s’avilisse la France ! J’aime mieux mourir qu’un affront me vienne ! Pour nos beaux coups l’empereur mieux nous aime !

EXERCICE 4 1. HAVO/VWO

5. HAVO/VWO

IK KAN IN L ANGERE TEKSTEN OP INTERNET GERICHT HISTORISCHE INFORMATIE ZOEKEN EN HIERUIT ANTWOORDEN DESTILLEREN (B1 EN EINDTERM 5).

IK KAN IN HET KORT BEARGUMENTEERDE VERKL ARINGEN GEVEN VOOR MIJN MENINGEN EN MORELE OORDELEN OVER GEDRAG (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 1 7 ).

Qui étaient les adversaires de Charlemagne en 778 à Roncevaux ? Et pourquoi sont-ils remplacés par les Sarrasins ? Cherche tes réponses sur des sites web francophones.

Roland continue à se battre. Penses-tu que cette décision est moralement juste ? Pourquoi (pas) ? Explique ta réponse en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO).

2. HAVO/VWO

6. HAVO/VWO

IK KAN MET ENIG VERTROUWEN VERZAMELDE FEITELIJKE INFORMATIE UIT DIGITALE BRONNEN OVER HISTORISCHE GEBEURTENISSEN FILTEREN EN SAMENVAT TEN (B1 EN EINDTERM 5).

IK KAN IN L ANGERE TEKSTEN OP INTERNET INFORMATIE ZOEKEN OVER SPECIFIEKE CULTURELE OF HISTORISCHE THEMA’S (B1 EN EINDTERM 5) EN KAN IN HET KORT REDENEN EN VERKL ARINGEN GEVEN VOOR MIJN MENINGEN EN OORDELEN IN REL ATIE TOT LITERAIRE TEKSTEN (B1 EN EINDTERMEN 1 7 EN 18).

Lis sur Internet un court article sur la Bataille de Roncevaux et résume en cinq phrases ce qui est historique et en trois phrases ce que le texte épique (La Chanson de Roland) transforme. 3. VWO IK KAN LITERAIRE TEKSTEN LEZEN MET EEN REDELIJKE MATE VAN BEGRIP VOOR DETAILS EN HET EFFECT VAN SPECIFIEKE WOORDKEUZES OP HET THEMA VERKL AREN (B2 EN EINDTERM 18).

a. Quels sont les idéaux chevaleresques ? Fais des recherches sur Internet. b. Roland, répond-il aux idéaux chevaleresque ? Explique ta réponse.

ZINSTARTERS

...

Pourquoi l’adjectif douce est-il si important dans ce poème de guerre ? Qu’est-ce que cela nous dit sur l’attachement des chevaliers à leur pays ?

− Roland répond aux idéaux chevaleresques parce que… − Dans le texte, on voit qu’il… − Par exemple, il refuse de... − Cela montre son courage, mais aussi... − On peut donc dire que Roland est à la fois...

4. HAVO/VWO

7. HAVO/VWO

IK KAN DE BEL ANGRIJKSTE FEITELIJKE INFORMATIE, HET HOOFDTHEMA EN DE OVERTUIGINGSARGUMENTEN BEGRIJPEN IN EENVOUDIGE TEKSTEN (B1 EN EINDTERM 4).

IK KAN VERWOORDEN HOE EEN LITERAIRE TEKST MIJ PERSOONLIJK HEEFT GERA AKT EN EEN VERBAND LEGGEN MET MIJN EIGEN LEESERVARING (B1/B2 EN EINDTERM 1).

a. Quel(s) argument(s) Olivier utilise-t-il pour convaincre son ami Roland afin qu’il sonne le cor ? b. Quel(s) argument(s) Roland utilise-t-il pour ne pas appeler au secours ?

Roland refuse d'appeler à l'aide et choisit la mort plutôt que la honte. Est-ce qu'une scène, une phrase ou un personnage de ce texte t'a surpris(e), touché(e) ou choqué(e) ? Explique ta réaction en deux ou trois phrases en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO).

L A CHANSON DE ROL AND

EXERCICE 5 VWO IK KAN MIJN MENINGEN IN EEN DISCUSSIE VERANTWOORDEN EN STA ANDE HOUDEN MET TER ZAKE DOENDE VERKL ARINGEN, ARGUMENTEN EN COMMENTAREN (B1+/B2 EN EINDTERMEN 7 EN 1 7 ).

Pour le public du 12ème siècle, Roland était le héros absolu car il mourait pour Dieu et son honneur. Pour nous, Olivier est le héros car il est rationnel. Imagine la situation suivante : un commandant de l’armée moderne est encerclé par l’ennemi. Il possède une radio pour appeler des renforts, mais il refuse de le faire. Son but est de prouver sa bravoure personnelle ; il redoute de paraître faible ou indécis dans son rapport de mission. Le commandant agit-il de manière responsable ? Explique ta réponse et défend ton opinion.

ZINSTARTERS

...

− À mon avis, le commandant agit / n’agit pas de manière responsable... − Il veut prouver sa bravoure personnelle, mais... − Dans une armée moderne, un chef doit surtout... − Cette situation ressemble à celle de Roland parce que... − Elle est différente parce que... − Je trouve qu’Olivier serait un meilleur modèle, car...

LE SCÉNARIO NARRATIF

Het scénario narratif bestaat uit vijf stappen, te weten :

1. De beginsituatie

4. De oplossingen

(la situation initiale)

(l’achèvement des péripéties)

Dit is het startpunt van het verhaal: hier worden de hoofdpersonages voorgesteld, de context uitgelegd en is er sprake van een evenwichtige situatie.

Dit is de ontknoping, het moment waarop het doel bereikt wordt (of juist niet). Het verhaal krijgt een oplossing. De hoofdpersonages volbrengen iets belangrijks of ontsnappen aan een laatste gevaar.

2. Het ontwrichtende element (l’élément perturbateur)

Dit is de gebeurtenis die het evenwicht van de beginsituatie verstoort.

3. De avonturen (les péripéties)

Dit zijn de avonturen of beproevingen die de personages meemaken om het probleem op te lossen of hun doel te bereiken.

5. De eindsituatie (la situation finale)

Dit is de terugkeer naar een stabiele situatie, die op de beginsituatie kan lijken of er juist erg van kan verschillen. De eindsituatie laat zien wat de gevolgen van het avontuur zijn voor de hoofdpersonages of voor de wereld van het verhaal.

EXERCICE 6

arriver trop tard te laat aankomen

1. HAVO/VWO

être jugé et puni pour berecht en gestraft worden voor

IK KAN DE HOOFDPUNTEN EN STRUCTUUR VATTEN VAN AUDIOVISUEEL MATERIA AL OVER VERTROUWDE ONDERWERPEN EN DEZE MONDELING BESCHRIJVEN IN HET FRANS (B1 EN EINDTERMEN 3 EN 6).

Regarde la vidéo sur La Chanson de Roland et décris le scénario narratif du récit en français (facile). 2. HAVO/VWO IK KAN DE PLOT VAN EEN BOEK OF FILM SCHRIFTELIJK NAVERTELLEN EN DAARBIJ DE CHRONOLOGIE RESPECTEREN MET BEHULP VAN VOEGWOORDEN (B1 EN EINDTERM 6).

Raconte l’histoire en utilisant les mots-clés ci-dessous et les connecteurs d’abord, puis, ensuite et enfin. être le neveu de de neef zijn van avoir conquis veroverd hebben continuer la guerre de oorlog voortzetten négocier la paix vrede onderhandelen envoyer quelqu’un à … iemand naar … sturen décider de trahir quelqu’un iemand besluiten te verraden repartir vers la France teruggaan naar Frankrijk

3. HAVO/VWO IK KAN EEN VOORBEREID VERHA AL MONDELING VERTELLEN, OM GERICHTE FEEDBACK VRAGEN EN REFLECTEREN OP MIJN EIGEN TA ALLEERPROCES (B1 EN EINDTERMEN 6 EN 12).

a. Après avoir reconstitué l’histoire, formule une question de feed-back très précise (par exemple sur la prononciation, la liaison, l’intonation, la grammaire ou le vocabulaire). Puis, pose ta question à un(e) camarade et demande-lui de te donner un conseil. Formule pour demander du feed-back : Tu peux me donner un retour sur … ? Tu peux me dire ce que je peux améliorer sur … ? b. Enfin, enregistre-toi en train de raconter l’histoire, puis envoie ton enregistrement à ton professeur. Fais attention au feedback que tu as reçu de tes camarades de classe. 4. HAVO/VWO IK KAN DE BEL ANGRIJKSTE KENMERKEN VAN EEN LITERAIR GENRE HERKENNEN EN TOETSEN A AN EEN GELEZEN TEKST UIT EEN SPECIFIEKE CULTUURHISTORISCHE PERIODE (B2 EN EINDTERMEN 18 EN 19).

La Chanson de Roland répond-elle aux caractéristiques de la chanson de geste ? Explique ta réponse en néerlandais (HAVO) ou en français (VWO).

être attaqué(e)(s) par aangevallen worden door refuser d’appeler à l’aide weigeren om hulp te roepen sonner du cor op de hoorn blazen mourir après la bataille sterven na de strijd 21

L A CHANSON DE ROL AND

EXERCICE 7 1. HAVO/VWO IK KAN EEN EENVOUDIGE SAMENHANGENDE TEKST SCHRIJVEN OVER PERSOONLIJKE KEUZES IN ACTUELE SITUATIES EN DEZE VERGELIJKEN MET DE ROLLEN VAN LITERAIRE PERSONAGES (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 1 7 ).

Sur WhatsApp, un mème méchant sur un(e) camarade apparaît et tout de suite les autres envoient des messages moqueurs, des émojis qui rient et des captures d’écran. Quelqu’un écrit : « Si tu es fidèle au groupe, tu partages aussi », et une autre personne dit que sinon tu es contre eux. Tu vois que ça devient du cyberharcèlement et tu sais qu’un seul message peut vraiment blesser quelqu’un.

− Comme Roland, je... − Comme Olivier, je... − Contrairement à Ganelon, je... 2. HAVO/VWO IK KAN GESCHREVEN TEKST CONTROLEREN OP CORRECTHEID, FEEDBACK VRAGEN AAN MEDELEERLINGEN EN DEZE VERWERKEN OM HET EINDPRODUCT TE VERBETEREN (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 12).

Après avoir écrit un texte, demande du feed-back à plusieurs camarades de classe. Le feed-back concerne une ou deux règles de la grammaire française. Puis, améliore ton texte à l’aide du feed-back reçu. 3. HAVO/VWO

Dans cette situation, est-ce que tu agis comme Roland, en défendant ton ami(e) directement et avec courage, même si tu risques un conflit ? Ou comme Olivier, en restant calme, en pensant aux conséquences et en essayant d’arrêter le groupe ? Ou comme Ganelon, en te taisant ou en partageant, et donc en trahissant ton camarade ? Qui es-tu et qu’est-ce que tu fais exactement ? Écris un texte de 60 à 80 mots dans lequel tu dis qui tu es dans cette situation (Roland, Olivier ou Ganelon) et ce que tu fais exactement. Explique aussi pourquoi tu fais ce choix. Utilise au moins trois connecteurs (d’abord, ensuite, mais, parce que, donc, enfin).

ZINSTARTERS

a. Enfin, demande à l’IA de corriger ton texte. Note le(s) prompt(s) que tu as utilisé(s) et celui qui est le plus approprié. Explique pourquoi. b. Écris trois conclusions sur l’IA : un avantage, un risque et une règle que tu vas utiliser à l’avenir.

ZINSTARTERS

...

− Un avantage de l'IA est que… − Un risque de l’IA est que… − À l'avenir, je vais utiliser l'IA uniquement pour…

...

Dans cette situation, je serais plutôt Roland / Olivier / Ganelon. − D’abord, je... − Ensuite, je... − Je ne partagerais pas le mème parce que... − Je pense que la fidélité au groupe ne doit pas... 22

IK KAN GESCHREVEN TEKST HERZIEN MET BEHULP VAN DIGITALE HULPMIDDELEN (ZOALS AI) EN KRITISCH REFLECTEREN OP DE BRUIKBA ARHEID EN RISICO’S HIERVAN (B1 EN EINDTERMEN 8 EN 14).

« Si tu es fidèle au groupe, tu partages aussi »

PHÈ DR E

ACTE 2 SCÈNE V Phèdre, Hippolyte, Œnone Phèdre Ah, seigneur ! que le ciel, j'ose ici l'attester, De cette loi commune a voulu m'excepter ! Qu'un soin bien différent me trouble et me dévore ! (...)

Nadat Phèdre aan haar vertrouwelinge Œnone heeft opgebiecht dat zij al jaren lijdt onder een verboden liefde voor haar stiefzoon Hippolyte, komt het nieuws dat koning Thésée vermoedelijk is overleden. Œnone overtuigt de wanhopige koningin om niet te sterven, maar te blijven leven voor haar zoon en de politieke strijd aan te gaan. Ondertussen onthult de gevangen prinses Aricie dat zij, ondanks de strenge verboden van Thésée, gevoelens heeft voor Hippolyte. Wanneer Hippolyte haar opzoekt om haar haar vrijheid terug te geven nu zijn vader dood is, kan hij zijn eigen hart niet langer bedwingen; hij bekent dat ook hij, tegen al zijn principes in, hopeloos verliefd op haar is geworden. De scènes eindigen wanneer Hippolyte zich voorbereidt op een ongemakkelijk gesprek met zijn stiefmoeder Phèdre, die hem zojuist is komen opzoeken.

100

Oui, prince, je languis, je brûle pour Thésée : Je l'aime, non point tel que l'ont vu les enfers, Volage adorateur de mille objets divers, Qui va du dieu des morts déshonorer la couche ; Mais fidèle, mais fier, et même un peu farouche, Charmant, jeune, traînant tous les cœurs après soi, Tel qu'on dépeint nos dieux, ou tel que je vous vois. Il avait votre port, vos yeux, votre langage ; Cette noble pudeur colorait son visage, (…) Que faisiez-vous alors ? Pourquoi, sans Hippolyte, Des héros de la Grèce assembla-t-il l'élite ? (…) C’est moi, prince, c’est moi, dont l’utile secours Vous eût du labyrinthe enseigné les détours. Que de soins m’eût coûtés cette tête charmante ! Un fil n’eût point assez rassuré votre amante : Compagne du péril qu’il vous fallait chercher, Moi-même devant vous j’aurais voulu marcher ; Et Phèdre au labyrinthe avec vous descendue Se serait avec vous retrouvée ou perdue. Hippolyte Dieux ! qu'est-ce que j'entends ? Madame, oubliez-vous Que Thésée est mon père, et qu'il est votre époux ?

EXERCICE 5 Phèdre Et sur quoi jugez-vous que j'en perds la mémoire, Prince ? Aurais-je perdu tout le soin de ma gloire ? Hippolyte Madame, pardonnez : j'avoue, en rougissant, Que j'accusais à tort un discours innocent. Ma honte ne peut plus soutenir votre vue ; Et je vais... Phèdre Ah, cruel ! tu m'as trop entendue ! Je t'en ai dit assez pour te tirer d'erreur. Eh bien ! connais donc Phèdre et toute sa fureur : J'aime. Ne pense pas qu'au moment que je t'aime, Innocente à mes yeux, je m'approuve moi-même ; (…) Venge-toi, punis-moi d’un odieux amour. Digne fils du héros qui t’a donné le jour, Délivre l’univers d’un monstre qui t’irrite. La veuve de Thésée ose aimer Hippolyte ! (…) Voilà mon cœur : c’est là que ta main doit frapper. (…) Frappe : ou si tu le crois indigne de tes coups, Si ta haine m’envie un supplice si doux, Ou si d’un sang trop vil ta main serait trempée, Au défaut de ton bras prête-moi ton épée ; Donne. Œnone Que faites-vous, madame ! Justes dieux ! Mais on vient : évitez des témoins odieux ; Venez, rentrez, fuyez une honte certaine.

1. HAVO/VWO IK KAN LITERAIRE EN NON-FICTIE TEKSTEN LEZEN MET EEN REDELIJKE MATE VAN BEGRIP VOOR HET GEHEEL EN VOOR DETAILS (B2 EN EINDTERMEN 4 EN 18).

a. Au début, Phèdre prétend aimer Thésée, mais elle le décrit « tel que je vous vois » (en regardant Hippolyte). Quel procédé utiliset-elle pour avouer son amour sans paraître trop directe au départ ? A. ironie B. détour C. hyperbole D. allégorie b. Ariane est une figure de la mythologie grecque, connue pour son intelligence et sa fidélité. Amoureuse de Thésée, elle l’aide à vaincre le Minotaure en lui donnant un fil pour sortir du labyrinthe de Knossos, sur l’île de Crète. Mais, après sa victoire, Thésée l’abandonne sur Naxos, ce qui fait d’Ariane un symbole de trahison et de douleur amoureuse. Phèdre imagine une scène dans le labyrinthe de Crète. Selon elle, quel aurait été son rôle par rapport à celui d'Ariane (sa sœur) ? c. Quelle est la réaction d'Hippolyte au vers « Madame, oubliez-vous / Que Thésée est mon père, et qu'il est votre époux ? » quel sentiment domine chez lui : la colère, la confusion ou la honte ? Justifie avec le texte. d. À la fin de la scène, Phèdre demande à Hippolyte de la tuer : « Voilà mon cœur : c’est là que ta main doit frapper ». Pourquoi la mort est-elle la seule issue possible pour elle à ce moment-là ? 101

PHÈ DR E

e. Analyse le mot « monstre » utilisé par Phèdre pour se désigner. Pourquoi se voit-elle ainsi ? f. Pourquoi Phèdre ne peutelle pas simplement fuir ou oublier Hippolyte ? Explique comment l’unité de lieu transforme le palais en prison psychologique. 2. HAVO/VWO IK KAN EEN VOORBEREIDE PRESENTATIE GEVEN OVER EEN VERTROUWD ONDERWERP, ZODANIG DAT DE BEL ANGRIJKSTE PUNTEN GOED TE VOLGEN ZIJN (B1 EN EINDTERMEN 6 EN 1 7 ).

Compare la peur du scandale dans Phèdre avec la peur actuelle d’être jugé publiquement, par exemple sur les réseaux sociaux. Qu’est-ce qui se ressemble ? Qu’est-ce qui est différent ?

Nadat Phèdre haar liefde aan Hippolyte heeft bekend, keert Thésée onverwacht terug. Om Phèdre te beschermen, beschuldigt haar vertrouwelinge Œnone Hippolyte valselijk van een poging tot verkrachting. Thésée gelooft dit bedrog, verbant zijn zoon en smeekt de god Neptune om hem te doden. Hoewel Hippolyte zijn onschuld volhoudt en zijn liefde voor Aricie opbiecht, blijft Thésée onverbiddelijk. Phèdre ontdekt dat Hippolyte van Aricie houdt, waarna haar berouw omslaat in een verlammende jaloezie en zij besluit te zwijgen. Ze verstoot Œnone, die daarop zelfmoord pleegt door in zee te springen. Hippolyte vlucht en spreekt met Aricie af om te trouwen, maar hij wordt onderweg aangevallen door een monster uit de zee. 1 02

ACTE V SCÈNE VI Thésée, Théramène Théramène À peine nous sortions des portes de Trézène, Il était sur son char ; ses gardes affligés Imitaient son silence, autour de lui rangés ; Il suivait tout pensif le chemin de Mycènes ; Sa main sur les chevaux laissait flotter les rênes ; Ses superbes coursiers qu’on voyait autrefois Pleins d’une ardeur si noble obéir à sa voix, L’œil morne maintenant, et la tête baissée, Semblaient se conformer à sa triste pensée. Un effroyable cri, sorti du fond des flots, Des airs en ce moment a troublé le repos ; Et du sein de la terre une voix formidable Répond en gémissant à ce cri redoutable. Jusqu’au fond de nos cœurs notre sang s’est glacé ; Des coursiers attentifs le crin s’est hérissé. Cependant sur le dos de la plaine liquide, S’élève à gros bouillons une montagne humide ; L’onde approche, se brise, et vomit à nos yeux, Parmi des flots d’écume, un monstre furieux. Son front large est armé de cornes menaçantes ; Tout son corps est couvert d’écailles jaunissantes, Indomptable taureau, dragon impétueux, Sa croupe se recourbe en replis tortueux ; Ses longs mugissements font trembler le rivage. Le ciel avec horreur voit ce monstre sauvage ; La terre s’en émeut, l’air en est infecté ; Le flot qui l’apporta recule épouvanté. Tout fuit ; et sans s’armer d’un courage inutile, Dans le temple voisin chacun cherche un asile. Hippolyte lui seul, digne fils d’un héros, Arrête ses coursiers, saisit ses javelots, Pousse au monstre, et d’un dard lancé d’une main sûre, Il lui fait dans le flanc une large blessure. De rage et de douleur le monstre bondissant Vient aux pieds des chevaux tomber en mugissant, Se roule, et leur présente une gueule enflammée

Qui les couvre de feu, de sang et de fumée. La frayeur les emporte ; et, sourds à cette fois, Ils ne connaissent plus ni le frein ni la voix ; En efforts impuissants leur maître se consume ; Ils rougissent le mors d’une sanglante écume. On dit qu’on a vu même, en ce désordre affreux, Un dieu qui d’aiguillons pressait leur flanc poudreux. À travers les rochers la peur les précipite ; L’essieu crie et se rompt : l’intrépide Hippolyte Voit voler en éclats tout son char fracassé ; Dans les rênes lui-même il tombe embarrassé. Excusez ma douleur : cette image cruelle Sera pour moi de pleurs une source éternelle. J’ai vu, seigneur, j’ai vu votre malheureux fils Traîné par les chevaux que sa main a nourris. Il veut les rappeler, et sa voix les effraie ; Ils courent : tout son corps n’est bientôt qu’une plaie. De nos cris douloureux la plaine retentit. Leur fougue impétueuse enfin se ralentit : Ils s’arrêtent non loin de ces tombeaux antiques Où des rois ses aïeux sont les froides reliques. J’y cours en soupirant, et sa garde me suit : De son généreux sang la trace nous conduit ; Les rochers en sont teints ; les ronces dégouttantes Portent de ses cheveux les dépouilles sanglantes. J’arrive, je l’appelle ; et me tendant la main, Il ouvre un œil mourant qu’il referme soudain : « Le ciel, dit-il, m’arrache une innocente vie. « Prends soin après ma mort de la triste Aricie. « Cher ami, si mon père un jour désabusé « Plaint le malheur d’un fils faussement accusé, « Pour apaiser mon sang et mon ombre plaintive, « Dis-lui qu’avec douceur il traite sa captive ; « Qu’il lui rende… » À ce mot, ce héros expiré N’a laissé dans mes bras qu’un corps défiguré : Triste objet où des dieux triomphe la colère, Et que méconnaîtrait l’œil même de son père. Thésée Ô mon fils ! cher espoir que je me suis ravi ! Inexorables dieux, qui m’avez trop servi ! À quels mortels regrets ma vie est réservée ! La mort d’Hippolyte (1863) – Lourens Alma Tadema

103

1951

18. LA LEÇON La Leçon (1951) is een eenakter* van de Roemeens-Franse schrijver Eugène Ionesco en een van de bekendste werken uit het theater van het absurde. In één bedrijf volgt Ionesco een professor die een leerlinge lesgeeft, maar waarbij de verhoudingen al snel op een groteske en bedreigende manier verschuiven. Net als in veel ander absurdistisch theater staat niet de uiterlijke handeling centraal, maar de ontwrichting van taal en macht. Ionesco laat zien hoe een schijnbaar gewone lesruimte kan uitgroeien tot een ruimte van onderdrukking en geweld. Vanuit dat gegeven onderzoekt hij niet alleen de zinloosheid van communicatie, maar ook de gevaarlijke dynamiek tussen autoriteit en onderwerping, kennis en macht. Zo groeit La Leçon uit tot een scherpe en ongemakkelijke reflectie op taal, controle en menselijke kwetsbaarheid.

IONESCO 1909-1994 Eugène Ionesco is een Roemeens-Franse schrijver en de belangrijkste stem van het absurdisme. Hij groeit op tussen Frankrijk en Roemenië, getekend door een moeizame relatie met zijn autoritaire vader. Deze persoonlijke afkeer van blinde gehoorzaamheid vormt de kern van zijn latere kritiek op totalitaire systemen. Zijn carrière begint in 1950 met La cantatrice chauve, een "anti-stuk" waarin hij de spot drijft met de holheid van taal. In zijn bekendste werken, zoals La Leçon (1951) en Rhinocéros (1959), toont hij hoe individuen bezwijken onder macht en groepsdruk.

Voor Ionesco is het bestaan niet logisch, maar insolite (ongewoon): een vreemde mix van humor, angst en zinloosheid. Hij overlijdt in 1994 in Parijs als een van de grootste vernieuwers van het moderne theater. Nog steeds worden La cantatrice chauve en La Leçon wekelijks opgevoerd in Théâtre de la Huchette in Parijs.

EEN EENAKTER IS EEN TONEELSTUK DAT BESTA AT UIT SLECHTS ÉÉN BEDRIJF, ZONDER ONDERBREKINGEN OF PAUZES.

2 85

EXERCICE 1 1. HAVO/VWO IK KAN DE HOOFDPUNTEN VATTEN VAN AUDIOVISUEEL MATERIA AL OVER EEN HISTORISCH ONDERWERP (B1 EN EINDTERM 3 EN 8).

Recherche une courte vidéo sur la vie d'Eugène Ionesco et note les informations suivantes: − Sa nationalité et sa vie − Le contexte historique dans lequel il écrit ses pièces − Ses thèmes principaux − Ses œuvres les plus connues TIP: Zoektermen die je kunt gebruiken: "Ionesco biographie", "Ionesco théâtre de l'absurde", "Ionesco présentation".

ZINSTARTERS

...

− Ionesco est né... − Il a grandi dans un contexte... − Ses thèmes principaux sont... − Ses œuvres les plus connues sont...

LES FRAGMENTS De bel gaat en een energieke, jonge leerlinge stapt vol goede moed de werkkamer van de professor binnen. Hij ontvangt haar met een bijna overdreven nederigheid; hij verontschuldigt zich onophoudelijk voor het korte wachten en wrijft nerveus in zijn handen. Terwijl ze samen de eerste beleefdheden uitwisselen over de stad en de seizoenen, valt op hoe gretig het meisje is om te leren en hoe trots ze vertelt over haar plan om al binnen drie weken haar doctoraat te behalen. De les begint in alle hoffelijkheid, maar de dreiging hangt al in de lucht.

Le professeur (…) Voyons, Mademoiselle, voulez-vous que nous fassions un peu d’arithmétique, si vous voulez bien... L’élève Mais oui, Monsieur. Certainement, je ne demande que ça. Le professeur C’est une science assez nouvelle, une science moderne ; à proprement parler, c’est plutôt une méthode qu’une science ... C’est aussi une thérapeutique. (A la bonne) Marie, est-ce que vous avez fini ? La bonne Oui, Monsieur, j’ai trouvé l’assiette. Je m’en vais ... Le professeur Dépêchez-vous. Allez à votre cuisine, s’il vous plaît. La bonne Oui, Monsieur. J’y vais. Fausse sortie de la bonne. Excusez-moi, Monsieur, faites attention, je vous recommande le calme. Le professeur Vous êtes ridicule, Marie, voyons. Ne vous inquiétez pas. La bonne On dit toujours ça. Le professeur Je n’admets pas vos insinuations. Je sais parfaitement comment me conduire. Je suis assez vieux pour cela. La bonne Justement, Monsieur. Vous feriez mieux de ne pas commencer par l’arithmétique avec Mademoiselle. L’arithmétique ça fatigue, ça énerve. →

2 89

L ES ANNÉ ES

L’autobiographie Het werk van Annie Ernaux laat zich moeilijk in één literair genre vatten. Les Années is geen roman, geen dagboek, geen geschiedenisboek en toch is het een beetje van alles tegelijk. Ernaux zelf noemt haar werk een autosociobiographie: een genre dat ze uitvindt om te beschrijven wat ze doet. Om haar schrijfwijze beter te begrijpen, is het nuttig om te kijken naar het genre dat het dichtst bij haar werk aansluit: de autobiografie.

De eigen levensgeschiedenis als onderwerp

De Franse literatuurtheoreticus Philippe Lejeune definieert in zijn invloedrijke werk Le Pacte autobiographique (1975) wat een autobiografie precies is. Volgens Lejeune is een autobiografie een tekst die voldoet aan zes kenmerken:

Een impliciete belofte van waarheid

De tekst gaat in de eerste plaats over het leven en de persoonlijkheid van de auteur zelf, niet over een ander of over de buitenwereld.

Een retrospectieve blik De autobiograaf kijkt terug op het verleden vanuit het heden. Er zit altijd een afstand tussen het moment van beleven en het moment van schrijven.

Lejeune spreekt van een pacte autobiographique: een pact tussen auteur en lezer. De auteur belooft impliciet dat wat er staat waar is. Dit onderscheidt de autobiografie van de roman, waarbij zo'n belofte ontbreekt.

Een verhaal in proza Een autobiografie is geen gedicht en geen drama, maar een prozatekst die een verhaal vertelt.

Een waargebeurd verhaal De auteur is een echte persoon die schrijft over zijn of haar eigen leven. Er is geen sprake van een fictief personage.

Overeenkomst tussen auteur, verteller en personage Het meest kenmerkende criterium van Lejeune: de naam van de auteur op de omslag is dezelfde als die van de ikfiguur in de tekst. Auteur, verteller en hoofdpersonage zijn één en dezelfde persoon.

3 10

Dit icoon stierf op 36-jarige leeftijd onder mysterieuze omstandigheden.

Marilyn Monroe (1926-1962), Amerikaans actrice

EXERCICE 1 1. HAVO/VWO IK KAN MIJN VERWACHTINGEN OVER EEN AUDIOVISUELE BRON FORMULEREN (B1 EN EINDTERM 1).

Werd op 22 november 1963 vermoord in Dallas.

Avant de regarder une interview avec Annie Ernaux, note deux choses que tu attends d'entendre dans cette interview. Qu'est-ce qu'Annie Ernaux va probablement expliquer sur Les Années ? 2. HAVO/VWO IK KAN DE HOOFDINHOUD VAN EEN AUDIOVISUELE BRON SAMENVATTEN EN SPECIFIEKE INFORMATIE OVER DE STRUCTUUR VAN EEN WERK ERUIT HALEN (B1 EN EINDTERM 3).

Pendant le visionnage: (première écoute) a. De quoi parle Annie Ernaux dans ce fragment ? Résume en deux ou trois phrases ce qu'elle explique sur son livre. b. Qu'est-ce qu'elle dit sur la structure du livre ? Comment est-il organisé ?

John F. Kennedy (1917-1963), de 35e president van de Verenigde Staten

3. HAVO/VWO IK KAN DE STEMMING EN TOON VAN EEN AUDIOVISUELE BRON BENOEMEN EN PARALINGUÏSTISCHE KENMERKEN BESCHRIJVEN (B1 EN EINDTERM 3).

Pendant le visionnage: (deuxième écoute)

Après le visionnage: 4. VWO

a. Quelle est l'atmosphère générale de l'interview ? Choisis deux mots parmi les suivants et justifie ton choix : intime / distante / enthousiaste / mélancolique / précise / hésitante / engagée. b. Comment parle-t-elle ? Parle-t-elle vite ou lentement ? Utilise-t-elle des pauses ? Quel est le ton de sa voix ? Qu'est-ce que cela nous apprend sur sa relation avec ce livre ?

IK KAN EEN LITERAIRE KEUZE VAN EEN AUTEUR INTERPRETEREN EN MIJN EIGEN MENING BEARGUMENTEREN (B2 EN EINDTERMEN 16 EN 18).

a. Elle dit qu'elle écrit à la troisième personne (« elle » au lieu de « je »). Pourquoi ? b. Est-ce que tu comprends ce choix ? Donne ton avis en deux phrases. c. Qu'est-ce que cela signifie que son livre n'est pas seulement autobiographique mais aussi collectif ? Donne un exemple tiré de l'interview. 311