Programmaboek J.S. Bach - De Apocalyps

J.S. BACH DE APOCALYPS D E O P E R A D I E B AC H N O O I T S C H R E E F

DE PREDIKERS PREDIKTEN VEEL OVER DE KLOOSTERS,

...OCH WAT WHEBBEN ZE HET ARME VOLK WIJS GEMAAKT,

ZEGGENDE DAT ZE INEEN ZOUDEN STORTEN...

ZE WISTEN NIET DAT ZE DE KERKEN ZELF TENEER ZOUDEN GAAN HALEN! Heinrich Gresbeck in zijn ooggetuigenverslag

OPERA2DAY & NEDERLANDSE BACHVERENIGING PRESENTEREN

EERSTE DEEL

De woedende burgers van Münster roepen om de dood van de leiders van de zojuist overwonnen wederdopers, onder wie ‘koning’ Jan van Leiden. De katholieke bisschop Von Waldeck laat hun lijken in kooien ophangen aan de toren van de St. Lambertuskerk.

J.S. BACH DE APOCALYPS

Timmerman Heinrich Gresbeck wordt voor de bisschop gebracht. Hij ontvluchtte de belegerde stad en maakte een maquette waarmee hij toonde hoe de stad heroverd kon worden. De bisschop twijfelt wat hij met Gresbeck aan moet, die bijna tot het einde in het vijandelijk kamp verbleef. Gresbeck smeekt om een verslag te mogen schrijven van alle gebeurtenissen, het zal zijn onschuld aantonen.

COMPOSITIE

Johann Sebastian Bach en Panos Iliopoulos LIBRETTO

Thomas Höft

MUZIKAAL EN DRAMATISCH SCENARIO

Serge van Veggel

Première 17 januari 2024 in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag

ARTISTIEK TEAM

CAST

Wiebe-Pier Cnossen (bas)

VOCALISTEN NEDERLANDSE

Hernán Schvartzman

Florian Sievers (tenor)

ELISABETH WANDSCHERER

SOPRANEN

MUZIKALE LEIDING

REGIE

Serge van Veggel

IDEE EN MUZIKAAL ADVIES

Shunske Sato SCENOGRAFIE

Herbert Janse LICHTONTWERP

Uri Rapaport

GELUIDSONTWERP

Arne Bock

TECHNISCHE PRODUCTIE

Ronald Tebra

JAN VAN LEIDEN

HEINRICH GRESBECK

Jobst Schnibbe (acteur)

BISSCHOP FRANZ VON WALDECK/ JAN MATTHIJSZ

James Hall (countertenor) BERNHARD KNIPPERDOLLINCK

Wolf Matthias Friedrich (bas-bariton)

VROUW IN REBELSE GROEP (SCÈNE 3)

Emilie Weijers (alt) ACTEURS

DE CAST VANDAAG

(HEUCHELEI) / JACOB

Pilo Pilkes

Lauren Armishaw (sopraan)

DUSENTSCHUER

BERNHARD ROTHMANN

Mirjam Pater KAP EN GRIME

KATHARINA

HENRICK HENDRICKZ

Cecilia Amancay Pastawski / Georgia Burashko (mezzosopraan)

Femke Luyckx KOSTUUMS

Michaela Riener (sopraan)

Mike Wijdenbosch (vriend van Jan van Leiden), Freek van Zonsbeek (kapitein van de bisschop), Boris van Bochoven, Janusz Pawlak, Zweitze Zwart, Romy van Neijendaal / Madhu Sarasvati (soldaten van de bisschop)

DIEUWER BROUWERSDOCHTER

Mattijs van de Woerd (bariton)

CHOREOGRAFIE

MARIJTJE IJSBRANDSDOCHTER /

Kaspar Kröner / Oscar Verhaar (countertenor)

CLAES JANSSEN (UNSCHULD) / GEZANT VAN DE BISSCHOP /

KAPELAAN JOHANNES VON SIBERG

BACHVERENIGING

Lauren Armishaw, Amelia Berridge, Heleen Bongenaar, Aldona Bartnik ALTEN

Emilie Wijers, Oscar Verhaar, Iris Bouman, Mercè Bruguera Abello TENOREN

João Moreira, Emilio Aguilar, Hugo Maille, Carlos Negrin Lopez BASSEN

Matthew Baker / Bram Trouwborst, Hidde Kleikamp, Mitchell Sandler, Samuel Wong ORKEST

Nederlandse Bachvereniging

SYNOPSIS

We gaan met Gresbeck mee terug in de tijd. Buiten de muren van Münster zien we een rebelse groep rond koopman Bernhard Knipperdollinck. Hij is verbolgen: de bisschop heeft de populaire prediker Bernhard Rothmann verboden om in de stad te prediken. Rothmann verschijnt en zegt dat het tij zal keren. Toehoorders in de groep zijn twee Hollanders, onder wie Jan van Leiden. De twee Hollanders keren terug naar Leiden. Daar zijn Jan en zijn vrouw Marijtje uitbaters van een kroeg waar schunnig vertier wordt gepresenteerd. We zien hoe acteurs de katholieke biecht belachelijk maken. Te gast is Dieuwer Brouwersdochter. Zij vertelt over de ideeën van haar man Jan Matthijsz, die zich aangewezen voelt als profeet en voorspelt dat de eindtijd gaat komen. Er zal een hemelstad op aarde ontstaan. Jan van Leiden beseft dat Rothmann in Münster dit moet horen. Münster is die hemelse stad! Marijtje ziet de bui al hangen: haar man zal opnieuw op pad gaan om de wereld elders in plaats van thuis te verbeteren.

In Münster heeft de protestgroep van Rothmann en Knipperdollinck succes geboekt. Ze hebben de katholieke troepen de stad uit weten te jagen. De groep uit Leiden heeft zich bij hen gevoegd. Ze vieren de overwinning. Jan Matthijsz, de man die alles voorzag, wordt enthousiast gehuldigd. Mensen delen hun bezittingen, gekluisterde nonnen worden bevrijd en een beeldenstorm is op handen. De stemming slaat om als Jan Matthijsz predikt dat allen verdoemd zijn. Maar Rothmann herinnert Jan Matthijsz aan zijn eigen woorden: wie zich opnieuw laat dopen behoort tot de uitverkorenen. Fanatiek verenigt het volk zich in het idee van een zuiverende doop. De katholieken belegeren de stad. Jan Matthijsz, overtuigd dat hij de hand van God is, doet – alleen - een uitval. Hij wordt direct doodgeschoten. Met brood en spelen wordt het volk tevreden gehouden. De blinde ziener Dusentschuer wordt voor het volk gebracht. Hij vertelt over een visioen waarin God Jan van Leiden als koning aanwees, met Dieuwer als koningin. Jan zegt dat hij dit ook droomde. Het kroningsfeest kan beginnen, maar wordt verstoord een gezant van de bisschop die een ultimatum stelt. Jan zegt dat God hem echter al een ander tijdstip heeft genoemd: de Heer zal met Pasen bij zijn volgelingen in Münster terugkeren op aarde. De gezant wordt weggejaagd. Jan vuurt het volk aan om de heidense vijand de oorlog te verklaren. De vrouwen moeten in die strijd voorop. Jan voert polygamie in, om het leger van 144.000 tot stand te kunnen brengen – het aantal uitverkorenen waarover de Bijbel spreekt.

PAUZE

TWEEDE DEEL

Maanden later. Het beleg is verstikkend, het voedsel raakt op. Noch de Messias, noch hulptroepen van buiten zijn op komen dagen. Jan vraagt zich af of God zijn volgers wel steunt. Hij zegt tegen Rothmann dat ze de eindstrijd zelf zullen moeten ontketenen. Een geboeide vrouw, Elisabeth Wandscherer, wordt binnen gebracht. Ze weigert gedwongen te trouwen. Knipperdollinck wil haar straffen; Dieuwer pleit voor mededogen. Koning Jan combineert beide wensen: hij neemt haar zelf tot vrouw. Dieuwer wijst Jan er op hoe ver hij verwijderd is geraakt van de oorspronkelijke idealen die ze in Leiden deelden. Na een ruzie blijft Dieuwer alleen achter en beschouwt haar lot. Gresbeck beschrijft in een brief aan de bisschop de schrijnende honger in de stad, en vraagt hem om de stad te ontzetten. Koning Jan doet er alles aan het volk aan zijn zijde te houden. Met geweld, maar ook door het gemoed op te krikken. Hij organiseert een parodie-mis. De katholieke mis, waarin het ‘echte’ vlees en bloed van Christus wordt geconsumeerd, wordt belachelijk gemaakt. In een paganistisch offerritueel brengen alle burgers de laatste eetbare waren in de stad naar het altaar. Knipperdollinck steelt de show met een heus ‘Lam Gods’. Als hij zijn copieuze schotel onthult slaat de stemming echter om. Jan dwingt de Münsteranen om feest te blijven vieren. Hij beseft dat de Apocalyps inderdaad is gekomen, maar dat zij het zelf zijn die ten onder gaan. Jan verzinkt in een depressie. Rothmann en Dieuwer beramen een plan om samen uit de stad te ontsnappen. Ook vele burgers vluchten in wanhoop de stad uit. Het lukt Gresbeck om levend de bisschoppelijke troepen te bereiken.

Hij vertelt hen hoe ze de stad kunnen heroveren. De bisschop trekt de overwonnen stad in. Hij gaat in gesprek met de nog steeds depressieve ‘koning’ Jan. Jan heeft hem en de stad geruïneerd, zegt de bisschop. Jan ziet het anders: de bisschop is beroemd door zijn herovering. Jan wordt afgevoerd. De bisschop zegt het volk dat wie een wederdoper aangeeft zelf gespaard zal worden. De Münsteranen beginnen naar elkaar te wijzen. Maar ze beseffen: iedereen was medeplichtig. In de gevangenis ontvangt Jan de kapelaan van de bisschop voor een laatste biecht. Jan zegt dat hij het verdient om tien keer gedood te worden. De kapelaan laat Jan dieper nadenken over zijn eigen woorden en daden. Op het Domplein horen we de woedende menigte. De wederdoperleiders worden afgevoerd, op weg naar hun executie. Gresbeck wordt vrijgelaten en afgescheept met een fooi. Met zijn verslag heeft hij het vege lijf weten te redden.

Het eerste deel duurt 70 minuten. Het tweede deel duurt 50 minuten. Er is een pauze na het eerste deel.

Het leek op het eerste gezicht een even fantastisch als onzalig idee: de opera maken die Bach nooit schreef. Een uitdaging was het in ieder geval. OPERA2DAY en de Nederlandse Bachvereniging wilden die uitdaging graag aangaan, en wel voor het honderdjarig bestaan van de Bachvereniging. Alles werd op alles gezet om de voorstelling in het jubileumjaar 2022 op de planken te brengen. Maar corona gooide grotendeels roet in het eten. Twee jaar later komt een grote droom alsnog uit.

WEDERDOOP VOOR EEN OPERA!

De droom ontstond al in 2019. Toen tourden OPERA2DAY en de Nederlandse Bachvereniging met de ‘nieuwe barokopera’ Vivaldi – Dangerous Liaisons succesvol langs de theaters. Het smaakte naar meer. Het was toenmalig artistiek leider Shunske Sato van de Bachvereniging die op het idee kwam om de opera te maken die Bach nooit schreef. We vonden het direct inspirerend, maar moesten zelf ook even aan het idee wennen. Want: de werken van Bach, mag je daar wel aan komen? De componist uit Leipzig wordt immers in ons land nagenoeg als heilige vereerd. Zijn noten worden met veel zorgvuldigheid bestudeerd, uitgevoerd en beluisterd. Dat wordt gedaan met grenzeloze liefde en zorg. En het leidt tot Hoekse en Kabeljauwse twisten over de wijze van uitvoering, het instrumentarium en beste speellocatie. Fundamentalisme ligt op de loer. En daar komt bij: een opera van Bach,

die bestaat niet! En dat is wellicht niet voor niets het geval. Bach bestemde zijn noten grotendeels voor de kerk. Meed hij het wereldse genre niet welbewust? Maar Bach als operacomponist te zien was bovenal een fantastische, en zelfs logische gedachte. Hij solliciteerde naar een functie in de hofkapel van Friedrich August II in Dresden, een stad met een van de meest prominente operahuizen van het land en verwelkomde musici uit de operawereld in zijn kring. In zijn feitelijke werkstad Leipzig kreeg hij eenvoudig geen kans om zich op opera te richten: het operahuis was drie jaar voordat hij er zich vestigde gesloten. Als Thomascantor in Leipzig was het uitdrukkelijk verboden om zijn kerkmuziek te operatesk te maken. Toch deed hij het, in de Matthäus-, en Johannespassies. Lange, groot bezette en religieuze werken vol met aria’s, recitatieven, felle koren en buiten-Bijbelse teksten, dat was absoluut avant-garde in zijn tijd – en dus niet onomstreden. Iedereen die voor het eerst een van de passies van Bach beluistert zal het beamen: het drama, de energie en de zeggingskracht van zijn muziek lijken gemaakt voor het podium. Ook binnen de ruim 200 cantates zijn er veel werken die er haast om schreeuwen om op het operatoneel getoond te worden. En als we tot slot de muzikale manier van uitvoeren van Bach meer vanuit de operatraditie van zijn tijd zouden bekijken, dan zouden we niet alleen een nieuwe Bach kunnen laten zien, maar ook een heel nieuwe Bach kunnen laten horen. Het openbreken van tradities en dogma’s is wat de twee partners die dit project ondernemen bindt. De Bachvereniging werd in 1921 opgericht als protestclub tegen de bestaande Amsterdamse Matthäustraditie, en heeft zich al meermalen weten te vernieuwen, met inzichten uit onderzoek

en de inspiratie van opeenvolgende artistiek leiders. Ook OPERA2DAY experimenteert in al haar projecten met manieren om de operatraditie te voor onze tijd opnieuw uit te vinden, en doorbreekt daarbij steeds geschreven of ongeschreven regels. Doel is om de oorspronkelijke scheppingsenergie weer voelbaar te maken in de huidige tijd. Nieuwe energie uit oude bronnen. Wat zouden we als partners dus beter kunnen doen voor het 100-jarig jubileum van de Bachvereniging, dan een heel ander gezicht van Bach te laten zien? De dramatische energie uit zijn oeuvre voor een keer ongebreideld te bevrijden? Dat was het startpunt van het project dat wij nu presenteren. Het uitgangspunt dat leidde tot een nieuwe barokopera: J.S. Bach – De Apocalyps, de opera die Bach nooit schreef. In januari 2022 konden we een eerste proeve van het werk presenteren, na een repetitieproces dat overheerst werd door coronamaatregelen, zieken, mensen in quarantaine en met een uitstel van weken. Zeker in een periode waarin er zo weinig mogelijk was in de theaters, behoorden de intieme try-outs en de première tot de beste ervaringen in ons werkzame leven. We zijn heel blij dat we het werk nu volwaardig kunnen uitvoeren . In een gereviseerde en voltooide versie. In een tournee die niet alleen de grote theaters in ons land aandoet, maar ook de stad Münster, waar het verhaal zich afspeelt, en Leipzig, Bachs thuishaven. Ook de omringende educatie- en participatieprogramma’s, een podcastreeks over de thematiek en nog meer activiteiten kunnen eindelijk van start. In 2022 werd de opera ten doop gehouden. Maar past bij het verhaal van deze opera niet veel beter… een wederdoop!

NEDERLANDSE BACHVERENIGING

Willemijn Mooij, met dank aan Shunske Sato OPERA2DAY

Harm Witteveen, Hernán Schvartzman en Serge van Veggel

In het ontstaan van de beste projecten is er een bijzonder moment waarop vele verlangens en ideeën samenvallen tot één punt op de horizon, een moment met vuurwerk vol vonken van inspiratie. Je ziet op dat moment het eindresultaat al haast fysiek voor ogen. Dat is wat er gebeurde bij J.S. Bach – De Apocalyps. Een verslag van de totstandkoming door scenarist en regisseur Serge van Veggel.

DE OPERA DIE BACH NOOIT SCHREEF

EEN COMPONIST VOOR ÓNZE TIJD

Hoe zou een opera van Bach er uit moeten zien? Het is fascinerend om na te denken welke invloed Bach op het operarepertoire gehad zou hebben als het componeren van opera tot zijn hoofdtaken had behoord. Bach toonde zich in de kerk al een heuse vernieuwer van het muziektheater. Met een rebelse aanleg gebruikte hij middelen die hem door zijn opdrachtgevers verboden waren. De wijze waarop Bach bovendien reflectieve aria’s en koren, een verteller en fel actief drama (‘Lass ihn Kreuzigen!’) weet te combineren kent zijn gelijke niet in de operamuziek van zijn eigen tijd. Als geen ander weet Bach teksten ondubbelzinnig (of juist dubbelzinnig) te toonzetten. Het maakt dat je je afvraagt wat er gebeurd zou zijn als Bach zich volledig op de opera had toegelegd. Zou hij wellicht dé operavernieuwer van de 18e eeuw zijn geworden? Die gedachte inspireerde ons bij de creatie van een ‘Bach-opera’. We wilden niet zomaar de formats hanteren die de componisten om Bach heen gebruikten. Dan zou het waarschijnlijk een Italiaanse opera zijn geworden, over een mythologisch thema, een ‘pasticcio’ waarin aria’s en koren zouden worden afgewisseld met compact begeleide recitatieven. We namen de vrijheid van een nieuwe,

meer doorgecomponeerde opzet, zoals we ook bij onze Vivaldi-opera deden. Daarmee word je nog meer de vertelling ingetrokken. Dat lijkt te passen bij een componist die boven alles de tekst bij de luisteraar tot leven probeert te brengen. De muziek zou op natuurlijke wijze moeten voortvloeien uit het drama op het toneel. Daarbij wilden we het niet schuwen om compositorische middelen te gebruiken die pas na Bachs tijd werden uitgevonden, maar vertrouwd zijn voor een hedendaagse luisteraar. Niet om Bachs noten te veranderen of te verbeteren, maar om ze in een nieuwe context optimaal tot hun recht te laten komen. Bach zou moeten voelen als een componist voor ónze tijd. EEN APOCALYPTISCHE GESCHIEDENIS

In onze projecten is er altijd een moment van ontvlamming waarop verschillende perspectieven met elkaar gaan samenvallen. Los van Bach hadden we de wens om eens het verhaal van Jan van Leiden op het toneel te vertellen. Wij kenden het van de opera die Giacomo Meyerbeer losjes op dit verhaal baseerde en die in onze uitvalsbasis de Koninklijke Schouwburg in Den Haag tot een eeuw geleden zeer geliefd was. De werkelijke geschiedenis is echter nog veel indrukwekkender dan die in die opera. Het verhaal voert ons terug naar de onstuimige tijd rond 1530. In de tijd nadat Luther zijn stellingen poneerde nam de kritiek op de zittende corrupte macht en de katholieke kerk steeds verder toe. Velen zagen het als een bewijs dat het einde der tijden, zoals Johannes die had omschreven in het Bijbelboek Openbaring (Apocalyps), was aangebroken. De samenleving raakte verdeeld in steeds kleinere groepen met een eigen idee over de betekenis van de Bijbel, die in landstaal beschikbaar was gekomen, en de vormgeving van de

samenleving. In dat landschap kwam in Münster een beweging van ‘wederdopers’ op. Zij verwierpen de kinderdoop en andere katholieke rituelen die niet in de bijbel voorkwamen. Ze propageerde de Volwassenendoop, zoals die door Johannes bij Jezus werd verricht. In een verdorven wereld zou de wederdoop kunnen zuiveren en daarmee de mensheid kunnen redden; of in ieder geval de ‘goeden’. De ‘kwaden’ zouden worden vernietigd, zoals omschreven in de Openbaring van Johannes. Dit moest wel om de ‘katholieken’ gaan, dachten de wederdopers. Münster zou het nieuwe Jeruzalem zijn, de hemelse stad van de uitverkorenen. De wederdopers verdreven de katholieke bisschop, die vervolgens een beleg rondom de stad optrok. Binnen de stadsmuren weet Jan Beuckelszoon uit Leiden (‘Jan van Leiden’ dus) de leider van de groep te worden. Hij start als flamboyante koning, die het volk met brood en spelen tevreden houdt. Maar langzaamaan wordt zijn regime tiranniek. Het aantal van 144.000 zuivere uitverkorenen dat de Bijbel noemt, moet bereikt worden via polygamie, feitelijk verkrachting. Executies vinden plaats om weerstand te onderdrukken. Het eten raakt op en het leven in de stad wordt een hel. Hulp van buitenaf blijft uit. Uiteindelijk vindt de nagestreefde Apocalyps plaats: het is de wederdopersgemeenschap zélf die ten onder gaat. De leiders, onder wie Jan van Leiden, worden in stukken gehakt en in kooien aan de kerktoren opgehangen. De kooien hangen er 500 jaar later nog altijd. Althans replica’s. ‘DIE HOLLANDERS EN FRIEZEN, DE BOOSWICHTEN!’

We werden verbluft door de actualiteit van het wederdopersverhaal. De tijd van de wederdopers lijkt veel op die van ons. Ook onze samenleving dreigt in steeds

kleinere delen uiteen te vallen. Het leidt tot polarisatie. Eindtijddenken is alom aanwezig, want de angst groeit dat de wereld die we kenden vergaat: door klimaatverandering, door vreemdelingen of door secularisatie. Het leidt tot verontwaardiging, opstand, fundamentalisme en polarisatie, en radicalisering in de uitingen daarbij. De voorbeelden in de actualiteit zijn groot, maar een opvallend recente voorbeeld van zo’n radicaliseringproces was de oprichting van het kalifaat in Syrië en Irak door ISIS. Tot in de kleinste details is die geschiedenis echter een kopie van de gebeurtenissen in Münster rond 1534. Dezelfde mechanismen zien we aan het werk door alle eeuwen heen. Maar toen waren het de ‘Hollanders en Friezen, die booswichten’ die als immigranten die de boel kwamen verzieken. Een interessante omkering en spiegel. Ook in onze cultuur kan een proces van polarisatie, radicalisering en eindtijddenken dus tot zulke uitwassen leiden. Een zinvol verhaal voor onze tijd dus. VOORBIJ ELKE DOGMATIEK

De vlam sloeg in de pan toen het idee ontstond om dit verhaal in onze Bach-opera centraal te stellen. In de eerste plaats omdat direct veel passages uit het oeuvre van de componist naar voren komen. Er zijn aria’s, koren en ensembles over extatische visioenen, valse profeten, woedende volksmenigten, over de ondergang van de mensheid, oorlogsdrang, over uitputting en lijden. Alle aspecten van het wederdopersverhaal zijn al in het oeuvre aanwezig. Daarbij is er een overvloed aan indrukwekkende koorwerken. Daarmee kunnen alle fasen die de gemeenschap in Münster doormaakt uitstekend worden weergegeven. En – ironisch – een opera over fundamentalisme past ook wel weer bij de ambitie van de makers om dogmatiek over de uitvoering van Bachs muziek te doorbreken.

ELKAAR BEÏNVLOEDENDE ONDERZOEKEN

Toen het uitgangspunt duidelijk was, startte een voorbereiding die in bijna twee jaar in beslag nam. Ikzelf ging daarbij vooruit, met drie gelijktijdige, elkaar beïnvloedende onderzoeken. Muzikaal moesten we kiezen welke van Bachs vele muzikale gezichten centraal zou moeten staan in de opera, en hoe we voor de structuur van ons werk konden leren van de manier waarop Bach zijn werken opzette. Welke stukken waren bruikbaar? Welke stemsoort past bij welke rol? Een historisch onderzoek bracht daarnaast de geschiedenis van Jan van Leiden tot leven. Duidelijk werd hoe het verhaal te vertellen: met welke karakters, en met welke iconische scenes. Een hoofdrol in het onderzoek had het ooggetuigenverslag van schrijnwerker Heinrich Gresbeck. Hij beschreef ontwikkelingen in Münster van dag tot dag. Onverwacht krijgt deze verteller aan het einde van het beleg zelf een rol in het verhaal. Gresbeck vlucht de belegerde stad uit, maakt een maquette en toont de bisschop hoe de stad heroverd kan worden. Gresbeck was dus een ideaal centraal personage. Iemand waar we ook iets mee uit te zoeken hebben. Want in zijn verslag was alles de schuld van de Hollanders en Friezen. Maar hoe eerlijk kan zo’n verslag zijn als een wraakzuchtige bisschop over je schouder meeleest? In zijn verslag blijft Gresbeck benadrukken hoe alles de schuld was van de Hollanders en Friezen, 'die booswichten', zelf pleit hij zich vrij. Je kunt ook niet anders met een wraakzuchtige bisschop als belangrijkste lezer. De vraag blijft hoe Gresbecks opstelling daadwerkelijk is geweest. Over zijn eigen opstelling in de eerste maanden schrijft hij bijvoorbeeld niets. Gresbeck was een ideaal centraal personage; een vertegenwoordiger van ‘de gewone man’. Tot slot deed ik intensief sociologisch en psychologisch onderzoek naar

radicaliseringsprocessen, polarisatie, eindtijddenken, sekten en ISIS. Het werd duidelijk dat het altijd weer dezelfde mechanismen zijn, die we aan het werk zien. De radicalisering ontwikkelt zich bovendien in fasen. En die fasen pasten ook weer precies op de ontwikkelingen in Münster 500 jaar eerder. Het werd een volgend organiserend principe voor de opera. De samenkomst van de drie onderzoeken leidde tot het definitieve concept en de uitwerking ervan naar een scenario. Daarin kwamen de alle voorgaande lijnen samen: de indeling van het stuk in scènes, de selectie en plaatsing van stukken van Bach, een schets en karakterisering van nieuw te componeren stukken en een gedetailleerde input voor het libretto, aangevuld met dramaturgische bronnen. TEAMWERK

Al ten tijde van de onderzoeksfase werd het proces langzaamaan teamwerk. Gesprekspartner waren steeds al Hernán Schvartzman, muzikaal leider van OPERA2DAY en Shunske Sato, toenmalig artistiek leider van de Nederlandse Bachvereniging en zijn assistent Marloes Biermans geweest. Op ons pad kwam Thomas Höft als ideale partner voor het libretto. Niet alleen is hij een van de meest ervaren en bekende hedendaagse Duitse librettisten, hij schreef bijvoorbeeld ook twee opera’s voor Götz Friedrich, en zijn opera Radek raakte ons als een briljant taal- en dramatisch kunstwerk, maar hij is bovendien zeer ingevoerd in de oude muziek, in de religieuze geschiedenis, en is zelf regisseur. In gesprekken met hem scherpten de dramaturgische uitgangspunten zich verder toe, en hij ontwikkelde vervolgens op basis van het scenario de Duitstalige tekst, waarbij ook alle stukken van Bach nieuwe woorden kregen. Als muzikale partner vonden we Panos

Ilioupoulos. Als klavecinist en continuospeler verdiepte hij zich een leven lang in de werelden rond Bach en de barokopera. Maar ook kenden we hem als componist van fascinerende hedendaagse muziektheaterwerken. Het was voor deze Griek, die deels in Duitsland woont en werkt, dus mogelijk om de muziek van Bach, en de uitvoeringspraktijk van barokmuziek diep te doorgronden, en van daaruit te komen tot nieuw gecomponeerde noten. Met nieuwe muziek en - waar nodig - arrangementen en bewerkingen van Bach smeedde hij het muzikale raamwerk en libretto tot een doorgecomponeerd geheel. J.S. BACH – DE APOCALYPS

Al vroeg in de ontwikkeling was de titel van de voorstelling duidelijk geworden. Ons stuk moest J.S. Bach – De Apocalyps gaan heten. Een nevenschikking van de naam van de componist en twee woorden die de kern op veel manieren weten te raken. ‘De Apocalyps’ is de Griekse benaming voor het Bijbelboek dat als richtsnoer voor de wederdopers fungeerde. Zelden is de term ‘selffulfilling prophecy’ meer van toepassing geweest, want de hel die Münster werd, was een ware apocalyps in metaforische zin. De titel raakt ook aan het eindtijddenken dat ook in onze tijd weer zo dominant is, en dat een hoofdrol speelde in de gedachten van de wederdopers. Maar het is ook een titel die hoop kan geven. De betekenis van het Griekse woord is immers ‘openbaring’. In de biechtscène aan het einde komt Jan tot inzicht in de kern van zijn lijden. Dit dankzij een biechtvader die als enige in het stuk uit het raamwerk van polarisatie weet te stappen. Het verhaal van Jan kan ons tot slot weer inzicht verschaffen. Een openbaring, wie weet. Serge van Veggel Januari 2021

WE VERNIETIGEN DE WERELD OM HEM TE REDDEN Wat wij leerden over radicalisering

Om te begrijpen hoe de situatie in Münster rond 1530 uit de hand liep, verdiepte scenarist en regisseur Serge van Veggel zich in sociologisch en psychologisch onderzoek naar polarisatie, eindtijddenken en radicalisering. Daarbij werd duidelijk hoeveel onze eigen tijd lijkt op die van Jan van Leiden. We worden geleid door dezelfde, vaak onbewuste mechanismen. Het goede dat we nastreven leidt daarbij soms tot het tegenovergestelde. De meeste mensen lijken in de basis iets positiefs van hun leven te willen maken. Ze willen iets doen van enige betekenis en een aangenaam leven leiden. Maar soms raakt het streven naar een zinvolle of aangename invulling van het leven gestremd. Er is een teleurstelling in het persoonlijke leven, de eigen omgeving of de samenleving als geheel. Daarbij vinden we het moeilijk om naar binnen te kijken en onze pijn te accepteren. We kijken vooral naar buiten. Voor troost en oplossingen, maar ook kijken we of we iets of iemand de schuld kunnen geven. We vergelijken onszelf met anderen, en worden bijvoorbeeld geraakt als we ons achtergesteld voelen. Het voorgaande leidt tot polarisatie. Er ontstaat een gevoel van ‘ik’ tegenover ‘de anderen’. En als we daarin gelijkgestemden vinden, ontstaat een wij-zij denken. Aan de ‘wij’ kant trekken we naar elkaar toe. We vormen bubbels. We praten vooral met elkaar, en een kloof ontstaat tot de ander, waar we simpelweg weinig contact mee hebben. Met de warme verbondenheid van een ‘in-group’ ontstaat dus ongemerkt of onbedoeld ook een ‘out-group’, mensen waarmee de verbondenheid steeds meer verbroken wordt. Allen streven naar ‘het goede’, maar het ‘goede’ van de

één blijkt niet noodzakelijk ook het ‘goede’ van de ander. Deze kunnen zelfs tegengesteld zijn, waarbij beide kampen elkaars tegenstander worden ‘voor de goede zaak’. Binnen een ‘wij-groep’ is men gebonden door een groeiende afkeer van de ‘zijgroep’. Wat steevast gebeurt is dat ‘zij’ als minder volwaardige mensen worden neergezet. De anderen worden gereduceerd tot één aspect van hun menszijn. Het oog gaat van de bal op de man. Wat iemand van de ‘zij-groep’ zegt is het bij voorbaat al verderfelijk. Ook wordt hierbij de eigen superioriteit steeds bevestigd. In taal worden ze niet meer als mens benoemd, maar bijvoorbeeld als ‘wappie’ of ‘nazi’. Om zich af te zetten tegen de 'zij' groep word het belangrijker om binnen de 'wij' groep zo zuiver mogelijk de goede zaak te dienen. Daarbij is er strijd over wat de meest zuivere wijze is. Dat is fundamentalisme. Rond 1500 was het de versplintering van de kerk in steeds meer reformatorische groepen, met alle hun eigen uitleg van de Bijbel. Het lijkt verrassend op de tweede kamer nu, met steeds meer kleine partijen. Bij een afwijkende mening werd je vroeger uit de kerk ‘geëxcommuniceerd’, niet veel anders dan het cancellen van nu. Juist het buiten de groep geplaatst worden leidt tot versterking van de tegenstellingen. De steeds kleinere ‘wij-groepen’ profileren zich - in het nauw - steeds feller. De ‘wij-groep’ krijgt het gevoel dat er ‘iets’ moet gebeuren. Daartoe is ook grote noodzaak. Want in alle tijden blijken we gevoelig voor ‘eindtijddenken’. In religieuze kringen is dit de eindtijd die wordt omschreven in het Bijbelboek Openbaring (Apocalyps), waarbij de wereld zal vergaan en de Messias terug zal keren. Ook

de Islam kent een dergelijk denken, waarbij het eindoordeel vooraf wordt gegaan door de verschijning van de Mahdi. Religieuzen vrezen bovendien dat door de secularisering hun tradities verdwijnen. Maar het eindtijddenken is alom. Op links is het duidelijk dat de wereld ten onder dreigt te gaan aan klimaatverandering. De activistische beweging Extinction Rebellion zei in Trouw: “We zijn ongehoorzaam, omdat het moet.[…] De zesde massa-extinctie is geen links theorietje.” Op rechts leeft het gevoel dat de wereld die we kennen aan het verdwijnen is met name door de komst van vreemdelingen. Volgens Thierry Baudet staan we “te midden van de brokstukken van wat ooit de grootste en mooiste beschaving was die de wereld ooit heeft gekend.” Met het gevoel dat we ‘iets’ moeten doen, staan ook profetische leiders op. Die leider doet drie dingen. Hij of zij voedt de onzekerheid: ‘het gaat mis in de toekomst!’ Daarnaast bindt hij of zij degenen die zich uitgesloten voelen en voedt hun zelfvertrouwen. Daarbij wordt de eigen achtergestelde positie juist omgedraaid. WIJ hebben gelijk! Sterker: WIJ zijn het uitverkozen volk om iets te doen. Tot slot biedt de profetische leider een perspectief. Hij of zij schetst een ideale wereld waar we naar toe of naar terug kunnen. Een zuivere samenleving, een zuivere natuur of een zuivere natiestaat. Als mensen kunnen we ons dit absoluut ideaal voorstellen, en het doet ons de werkelijkheid als extra pijnlijk ervaren. Om de ideale staat te bereiken worden op verschillende continenten muren gebouwd. De radicalisering bereikt een nieuw stadium als het gevoel opkomt dat het goede best een handje geholpen mag worden. ‘We’ zijn ons wel bewust van de kwade bijeffecten van onze ingrepen, maar het

is toch een kwestie van ‘even de tanden op elkaar’ en ‘collateral damage’ op de korte termijn. Uiteindelijk komt immers een wereld waarin het goede lang zal zegevieren. Het einde der tijden kan worden voorkomen. Het leidt tot eerste interventies. Binnen geradicaliseerde ‘wij-groepen’ zien we nieuwe groepsprocessen. Gewerkt wordt aan uniformiteit. Mensen worden minder als individu aangesproken, en meer als lid van de groep. Ze worden ‘broeders en zusters’ en gaan uniforme kleding of tekens dragen. De groep moet ook groeien. Via ronselen, werving of de druk om meer kinderen te baren (nu opnieuw krijgen moeders in Rusland die tien kinderen of meer baren een beloning). Er is groepsdruk om de gelederen te sluiten. Daarbij ontstaat de illusie van unanimiteit. ‘Als niemand er tegenin gaat, zal iedereen het er wel mee eens zijn’. Je steekt je nek niet meer uit. Bij wie dat wel doet wordt het hoofd afgehakt. Aanvankelijk gebeurt dat metaforisch, maar in Münster en bij ISIS ook letterlijk. Naast angst is er ook een noodzaak dat het gekozen pad tot succes leidt. De meest actieve groepsleden hebben echt de schepen van hun eerdere leven achter zich verbrand, en de nieuwe gemeenschap of hun nieuwe imago is hun leven geworden. De eerdere daden zouden voor niets zijn geweest als de zaak nu alsnog verloren gaat. Je accepteert dus heel wat misstanden. De leiders brengen een steeds extremer verhaal, en doen er alles aan om hun macht te behouden en versterken, want die werkt verslavend. De eigen groep wordt overschat (‘We veroveren de wereld’). De groep wordt ook gedisciplineerd en twijfel wordt weggeredeneerd. De ‘vijand’ wordt helemaal ontmenselijkt (‘Ratten!’) en kan het beste helemaal vernietigd worden.

We moeten ons van hen ‘schoonwassen’. De ‘totale oorlog’ ligt op de loer. Door het eindtijddenken is er immers weinig meer te verliezen. De wereld ging toch al ten onder. Alle middelen zijn gerechtvaardigd in een laatste strijd. ‘Ze vernietigen de wereld om hem te redden’, schreef psychiater Robert J. Lifton over totalitaire groepen. Aldus leerden we in ons onderzoek hoe radicaliseringsprocessen kunnen verlopen. Het is een bijna organische en logische machine, met vervolgstappen die je aan kunt zien komen. Het verhaal van radicalisering in Münster is echt een schoolvoorbeeld. Grote groepen leefden rond 1500 in een achtergestelde positie. De haat tegen de corrupte machten, de katholieke kerk voorop, groeide. Prediker Bernard Rothmann werd niet alleen door de katholieke kerk verstoten, maar ook door Luther. Afgesneden radicaliseerde hij. Jan van Leiden mislukte als wolhandelaar en gleed steeds verder af. De revolutie in Münster was een ‘wormhole’ naar een nieuw leven en een nieuwe kans in een nieuw universum. Jan werd er de koning van. Daarbij doemt een vraag op in hoeverre zowel de leiders als volgelingen van de grote verhalen, ideologieën, religies, complottheorieën, nu echt dit geloof en hun idealisme voorop hebben staan in hun streven. Het kalifaat en de wederdopersgemeenschap voelen voor de buitenstaanders als een dystopie. Maar het is goed te beseffen dat binnen de muren of grenzen van is het verhaal juist er eindelijk een veilige haven wordt gecreëerd voor het eigen volk, de eigen opvattingen. Je kunt er een nieuwe start maken, als je vastliep in de eerder omgeving. Je kunt er zinvol deel van een nieuw totaal uitmaken. Berichten van Syriëgangers gaan vaak over avontuur, hoop en liefde. Terrorisme-expert Beatrice de Graaf noemt dit: radicale verlossing.

Maar eenmaal in het zelfgecreëerde paradijs zijn de daden vaak tegengesteld aan de woorden. Uitgerekend in de hemelse stad, zoals Münster destijds, werd gemoord aan de lopende band, en werden polygamie en seksuele slavernij tot beleid gemaakt. Daarbij lijkt het geloof en idealisme niet meer dan een alibi voor de bevrediging van diepe driften, en de omdraaiing van een gevoel van onmacht naar macht. Over ISIS-leider Abu Musab al Zarqawi, die net als Jan ‘van Leiden’ vele eeuwen eerder, werd genoemd naar de plaats waar hij vandaan kwam, schreef journaliste Jessica Stern: ‘In zijn geboorteplaats stond Zarqawi niet bepaald bekend als een vroom mens, maar als een zware drinker, een bullebak en een vechtersbaas.’ 'Toen Zarqawi in Afghanistan aankwam, was hij een nul’, vertelde een van zijn mede-jihadisten, ‘een man zonder carrière, die maar wat rondklooide.’ Later werd hij getraind en vocht hij mee in een van de hevigste veldslagen uit de chaotische periode na de terugtrekking van de Sovjets, waardoor hij eindelijk richting kon geven aan zijn leven en een zeker respect afdwong bij zijn leeftijdgenoten. De ervaring was vormend voor hem. ‘Het gaat niet zozeer om wat Zarqawi voor de jihad heeft betekend, het is meer wat de jihad voor hem heeft betekend’. Het roept de vraag op naar de diepere intenties van Jan van Leiden. En het doet ons afvragen wat de diepere intentie achter veel radicaliteit om ons heen is. Het lijkt er soms op dat sommige mensen alle hierboven beschreven principes bewust inzetten voor hun eigen doel. En zijn we zelf eigenlijk wel vrij van de invloed ervan? Of zijn vooral ‘zij’ het, aan wie het allemaal ligt?

VERDER LEZEN?

Het verhaal van Jan van Leiden en de wederdopers in Münster is mooi te volgen in L. Panhuysen De beloofde stad opkomst en ondergang van het koninkrijk der wederdopers, Amsterdam 2000. Het verslag van Heinrich Gresbeck over het beleg van Münster werd onder meer in het Engels vertaald uitgegeven door C.S. Mackay onder de titel False Prophets and Preachers - Henry Gresbeck’s Account of the Anabaptist Kingdom of Münster, Kirksville 2016. Als een overzichtswerk waarin veel theorieën en inzichten over radicalisering worden samengebracht kan gelezen worden K. van den Bos, Waarom mensen radicaliseren. Over sektes en de groepsdynamiek daarin veel in R.W. Meertens, Y.R.A. Prins en B. Doosje - In iedereen schuilt een terrorist. Hoogleraar Beatrice de Graaf beschrijft in Radicale verlossing, wat terroristen geloven uit 2021 over de beweegredenen van mensen die radicaliseerden. Een cynisch beeld van die beweegredenen van de mannen in het kalifaat komt daarnaast naar voren in het boek van Trouwjournaliste J. Neurink over De vrouwen van het Kalifaat - Slavinnen, moeders en jihadbruiden uit 2015. Over de hele ontwikkeling van het ISISregime – een spiegelbeeld van de situatie in Münster vijf eeuwen eerder - zie J. Stern en J.M. Berger - IS Staat van terreur uit 2015. Helend om te lezen zijn de ontmoetingen met gevangen met de boeddhistische monnik Cuong Lu - De boeddha in de bajes, waarin de mens voorbij de misdadiger weer tot leven komt.

PROTESTEREN OM TE VERBINDEN OPERA2DAY beschikt over een schatkamer aan operarepertoire. Onontdekte partituren met een tijdloze kracht, maar tegelijkertijd zijn deze werken gemaakt binnen de codes en smaken van een andere tijd. Hierdoor sluiten de verhalen niet altijd aan bij de belevingswereld van nu en raken ze niet zo direct als ze dat in hun tijd deden. OPERA2DAY wil de kloof tussen het eeuwenoude genre en de huidige tijd kleiner maken door publiek actief te betrekken en ze onderdeel van de opera uit te laten maken.

Educatie en participatie vormen een belangrijk onderdeel binnen de projecten van OPERA2DAY. ‘Jongeren en volwassenen zonder kennis van opera zingen, acteren of musiceren met ons mee en gaan uiteindelijk naar hún voorstelling in plaats van die van ons. Daarmee willen we hen raken en inspireren. De oprichters van OPERA2DAY werden zelf op tienerleeftijd onverwacht door opera geraakt en het veranderde mijn leven. Nu hopen ze dat ze anderen ook die geweldige ervaring kunnen geven.’ Voor J.S.Bach – De Apocalyps is een participatie- en educatieprogramma ontwikkeld waarin koren en scholen uit de regio zang- en theaterworkshops volgen en vervolgens een actieve rol in het stuk spelen: een proloog in de foyer, die in alle speelsteden met steeds andere lokale jongeren en volwassenen wordt gespeeld. Theaterdocent Marrit Bausch en professioneel zangeres Rachai Beumers ontwikkelden en begeleiden deze theater- en muziekworkshops voor scholen en koren. Rachai: ‘De stem- en theatertechnieken, die operazangers zo eigen zijn, werken heel goed voor groepen in educatietrajecten. Het is ontzettend leuk om deze ervaring mee te nemen naar de klas. Uitdagend, verrijkend en vaak ook hilarisch om ze zo kennis te laten maken met al het moois dat opera en muziektheater te bieden heeft. Zoals Plato al zei: ‘muziek en ritme vinden hun weg tot in de geheime plaatsen in de ziel’. En dit is zo waar; niet alleen de kracht van muziek, maar ook in bredere

zin de kracht van kunst en cultuur. Het maakt contact met andere facetten in en van jezelf dan de rest van het vakkenpakket. Het beroert, raakt, boort talenten aan, laat je mening vormen, leert je anders kijken en denken, kan vrijer maken, wakkert creativiteit aan, het verbindt en heel erg belangrijk: het geeft vooral dikke pret. Naar mijn mening onmisbaar voor de balans in het leven als mens. Voor klein én groot, maar zeker voor het nog ontwikkelende brein van de jonge theatergasten.' Marrit: ‘Het is mooi om te zien dat scholieren en volwassenen die niet eerder met theater en opera in aanraking kwamen, geraakt kunnen worden. Met de workshops bereiden we ze voor op hun bezoek aan de opera waardoor ze het stuk met andere ogen gaan bekijken. Ze herkennen de thematiek, ze kunnen zelfs delen uit het stuk meezingen of participeren daadwerkelijk in de voorstelling. Deze betrokkenheid bij een grootse vorm van theater zoals opera vind ik bijzonder en is waardevol. Tevens verbindt OPERA2DAY zich op deze manier met nieuw publiek en worden het genre en de schouwburg toegankelijker. Tijdens de eerste les gaan de jongeren, onder leiding van een docent schoolmuziek, aan de slag met het lied dat gezongen wordt in de protestscène: het protestlied. Daarnaast maken we de jongeren vertrouwd met het plot van de opera, vertellen we over J.S. Bach en zijn muziek en over het genre opera. In de tweede les voegen we

daar het element van theaterspel aan toe. De jongeren leren, onder leiding van een theaterdocent, om vol overgave demonstranten te spelen. In die les is ook veel aandacht voor de radicaliseringsthematiek. Jongeren hebben immers de macht in handen om de toekomst te veranderen. Daarom vinden wij het evident om juist met hen in gesprek te gaan over radicalisering en polarisatie. Aan de hand van het levensverhaal van Jan van Leiden voeren we met de jongeren door een groepsgesprek over het grijze gebied tussen goed en fout, wij/zij-denken, en de dunne lijn tussen idealisme en radicalisme. Aan de bestaande koren - met vaak volwassenen koorleden - vragen we om het lied van de protestscène met hun eigen dirigent in te studeren. Hiervoor leveren we materiaal aan: een partituur plus ingezongen en ingespeelde mp3-bestanden waarmee men thuis kan oefenen. Omdat veel koorleden niet gewend zijn om in theatrale setting te zingen, bezoekt een theaterdocent het koor in de week voor de uitvoering om via theaterspeloefeningen een echte, overtuigende protestscène bij het lied te maken. Daarnaast gaan we met de volwassenen in gesprek over hun eigen ervaringen met polarisatie en radicalisering, en de systemen die hieraan ten grondslag liggen. We maken de link tussen de protestscène en de hedendaagse maatschappij inzichtelijk. Dit alles heeft twee doelen: deze amateurzangers benaderen de protestscène als ware method actors, en tegelijkertijd worden zij aangezet tot nadenken over de thematiek.’

Rachai: Opera is bij scholieren veelal onbekend of bekend als 'saai ouwe mensen-ding'. Als je vraagt waar ze bij opera aan denken, komt steevast het antwoord 'nou heel hoog, hard gegil' al dan niet begeleid door een opera-achtig opgezette uithaal van hun stem. Voor mij des te mooier als je ze gaandeweg de workshop de ogen wat kan openen. Als binnenkomer start ik meestal met een stukje aria dat ik voorzing. Waar heel divers op gereageerd wordt; van wow! of juist schrik, groots gelach tot hoogst verbaasde gezichten. Allemaal logische reacties op het voor het eerst ervaren van een operastem in je oor. Echter, ik maak dus ook heel vaak mee dat er aan het eind van een workshop gevraagd wordt: 'Wil je nog wat zingen.... aaaa..toeoeoe..’, geweldig toch?’ Marrit: 'Op de dag van de voorstelling leren de koren en de scholieren elkaar kennen en repeteren zij in de foyer de scène samen. Zodoende wordt het lied meerstemmig en ontstaat er een wisselwerking tussen deze twee doelgroepen. Met de proloog realiseren we ontmoetingen tussen uiteenlopende groepen mensen. Wat werkt meer verbindend dan de universele taal van muziek en de magie van samenzang? Door samen te zingen en een protestscène uit te werken hebben de deelnemers een bijzondere positieve ervaring met elkaar. Daarbij brengen we meer of minder expliciet een gesprek op gang over de thema’s radicalisering en polarisatie. Door te ervaren wat de verschillen en vooral ook de overeenkomsten tussen de jongeren en de volwassenen zijn, ontstaat een verbinding tussen generaties.’

PROTESTLIED

Bij binnenkomst van het theater staan demonstranten, verspreid over de foyer. Zij dragen spandoeken en borden met daarop uitdagende leuzen geschreven. De demonstranten zijn verontwaardigd. Ze stellen zich de vraag WAAROM?! Het is de taal van de protesten die we vaak op straat zien. Maar waar zijn deze demonstranten voor of tegen? Dit valt niet direct af te leiden. En dat is tekenend: de woorden van alle kampen in de protesten om ons heen zijn vaak gelijk. Na verloop van tijd verzamelen de demonstranten zich en heffen ter protest een geuzenlied aan, begeleid door trompet en slagwerk. Het is een koraal dat door Bach werd gebruikt, dat in de voorstelling geciteerd wordt, en voor deze proloog is voorzien van een nieuwe Nederlandse tekst die een apocalyptisch visioen schetst. De toon is gezet!

PODCASTSERIE OVER JAN VAN LEIDEN: ‘EEN ABSURD VERHAAL’ Alle inzichten die wij als OPERA2DAY opdeden bij het maken van de opera, leken heel relevant voor de huidige tijd. We wilden deze daarom niet alleen in de voorstelling verwerken, maar ze ook buiten de muren van het theater delen. Het resultaat: de vierdelige podcastserie Jan van Leiden en het einde der tijden. In een reeks veelkleurige afleveringen neemt journalist Max Boogaard je als luisteraar mee in de voetsporen van Jan van Leiden. Hij duikt in de geschiedenis, maar ontdekt ook hoe iedereen wel gevoelig kan zijn voor eindtijddenken en radicalisering. Jeske Kapitein vroeg Max naar zijn bevindingen. Kan hij ook zelf radicaliseren?

In de podcast laten verschillende experts hun licht schijnen op de thema’s uit het verhaal van Jan van Leiden. Kun je iets over deze gesprekken delen? Max: ‘Ik heb zulke prachtige gesprekken gevoerd met alle betrokken experts, ik mocht ze echt alles vragen! Het is bijna jammer dat ik in de montage scherpe keuzes heb moeten maken en dat de gesprekken daardoor maar deels in de podcast te horen zijn. Met historicus en journalist Luc Panhuysen heb ik bijvoorbeeld meer dan drie uur aan tafel gezeten. Vaak gingen die gesprekken veel dieper dan alleen het verhaal van Jan. Luc legde mij de vraag voor: als je zo diep bent gegaan, wanneer durf je zelf te geloven dat je fout zit? Hij wees mij op het feit dat veel mensen die radicaliseren het simpelweg niet durven om nog te reflecteren. Want wat als je het fout hebt? Dan stort je wereld in. Ook heb ik gesproken met hoogleraar terrorisme Bob de Graaff, hoogleraar Nieuwe Testament Bert Jan Lietaert Peerbolte en met Torenwachter Martje Thalmann van de Sint-Lambertus kerk in Münster. Dit gesprek met Martje was heel bijzonder. Zij is één van de laatste torenwachters in Duitsland en ook de eerste vrouw met dit beroep. Martje symboliseert de geschiedenis en tradities van de stad, terwijl ze zelf heel modern en vrijzinnig is. De gesprekssetting was indrukwekkend: hoog in de toren van de Sint-Lambertus kerk. De toren waar nu nog steeds de ijzeren kooien hangen waarin destijds het lichaam van Jan van Leiden tentoon

werd gesteld. Het lichaam heeft nog vijftig jaar in de kooi gelegen totdat het volledig was vergaan. Martje waakt eigenlijk ook over de kooi van Jan van Leiden. Ze wees mij op de lichtjes in de kooien die zijn geplaatst door een kunstenaar. Deze lichtjes symboliseren de zielen van de veroordeelden. Dat maakt het absurde verhaal ineens heel menselijk. Hoog in de torenkamer speelde ze een prachtig lied op haar gitaar en zong ze over de stad en de toren, dit fragment is ook deels in de podcast te horen. En nog steeds blaast zij iedere avond de vredeshoorn over de stad uit. Daar in de toren viel alles voor mij op zijn plek.’ Wat is voor jou persoonlijk de belangrijkste bevinding die je tijdens het maken van de podcast hebt opgedaan? Max: 'De gesprekken hebben mij het inzicht gegeven dat we niet te hard moeten oordelen over mensen die radicaliseren. Vaak geloven zij namelijk zelf dat ze echt het goede aan het doen zijn. En juist de veroordeling van mensen zorgt ervoor dat ze geen weg meer terugzien. Ik ben ook anders gaan denken over Jan van Leiden: ik denk namelijk dat hij echt geloofde dat hij het goede aan het doen was, zeker in de eerste maanden. Ik was altijd heel sceptisch over zijn intenties maar ben daar wel op teruggekomen. Kwaad ontstaat vaak door mensen die denken dat ze het goede doen. “The road to hell is paved with good intentions”. En elkaar wegduwen dwingt je alleen maar hoger op die ladder. Alleen al luisteren

naar elkaar kan van grote betekenis zijn. En hoewel zijn regime verschrikkelijk veel leed heeft veroorzaakt, is het niks vergeleken met de katholieke bisschop die de stad heeft belegerd en iedereen straft.' De meeste mensen kennen de naam van Jan door de uitdrukking ‘Je er met een Jantje van Leiden afmaken'. Hoe duid jij deze uitdrukking met de kennis die je de afgelopen tijd hebt opgedaan? Max: 'Het klopt niet! Het is een gek verzinsel geworden zonder enige historische basis. Inmiddels betekent het namelijk zoiets als ‘een halfbakken poging tot iets doen’. Terwijl Jan zijn leven zelfs op het spel zette om zijn doelen te bereiken.' Serge stelde jou bij het maken van de podcast de vraag ‘kun je je voorstellen dat je zelf ooit radicaliseert?’ Kan je daar, nu de podcast klaar is, een antwoord op geven? Max: ‘Radicalisering is een ladder. Iedere trede voelt als een kleine stap. Totdat je ineens boven staat. De vraag is of je dan nog durft te erkennen dat je fout zit. Ik denk dat iedereen gevoelig is voor dit proces en dat het op kleine schaal overal in de samenleving voorkomt. Onder de huidige omstandigheden zal ik niet zomaar radicaliseren – al heb ik ook vaak genoeg de eerste tredes van die ladder beklommen. En wat als er een burgeroorlog ontstaat? Of er een staatsgreep plaatsvindt? Ik weet niet of ik dan rustig op mijn zolderkamer podcasts zal blijven maken...'

De podcastserie Jan van Leiden en het einde der tijden is nu te beluisteren op Spotify en alle podcastapps via: lnk.to/janvanleiden

OPERA2DAY

NEDERLANDSE BACHVERENIGING

BIOGRAFIEËN

OPERA2DAY maakt operavoorstellingen, die door de combinatie van relevante verhalen, meeslepende muziek en een krachtige enscenering de toeschouwer een betekenisvolle ervaring geven. Het samengaan van muziek, zang en theater kan ontroeren, verrassen, amuseren en inspireren–maar ook de ziel diep raken en emotionele en maatschappelijke onderwerpen invoelbaar maken. Voor OPERA2DAY gaan artistieke innovatie en het bereiken van een breed publiek hand in hand. De bron is de schatkamer van 400 jaar operarepertoire, die tot de nok toe gevuld ismet geliefd repertoire én onontdekte partituren. Ook de componisten uit vervlogen tijden wilden hun publiek raken, maar ze werkten binnen andere conventies dan wij nu en de verhalen raken ons niet altijd zo direct als ze dat toen deden. Wij op onze beurt zoeken -historisch geïnspireerd– naar nieuwe middelen om dat doel opnieuw te bereiken in onze tijd. Zo ontwikkelde OPERA2DAY in de loop der tijd een eigen signatuur die zich kenmerkt door een combinatie van kwaliteit, oorspronkelijkheid en toegankelijkheid. We spelen daarbij met alle aspecten van een voorstelling: de enscenering, de muziek, het verhaal, de theatercodes, de uitvoeringslocatie en de publieksbeleving. Vanuit onze uitvalsbasis Den Haag bereiken we bezoekers in het hele land en internationaal, via onze tournees, coproducties en bijzondere projecten. Een operaliefhebber zit bij ons in de zaal naast iemand die nog nooit een opera bezocht heeft, maar in onze educatie-of participatie deel werd van het maakproces. Een Engelse recensent schreef in 2017 dat OPERA2DAY met al haar ingrepen de opera Hamlet had ‘reinvented’ voor het publiek van nu. Dat vat onze werkwijze mooi samen. We werden zelf onverwacht door opera geraakt toen we tieners waren. Het veranderde ons leven. Nu willen wij de toeschouwer die geweldige ervaring geven.

Al meer dan honderd jaar zet de Nederlandse Bachvereniging zich in om de muziek van Johann Sebastian Bach met de wereld te delen: Bach voor iedereen.

PANOS ILIOPOULOS

‘WE REINVENT OPERA TO INSPIRE AND MOVE PEOPLE TODAY’

De Nederlandse Bachvereniging is een toonaangevend vocaal-instrumentaal ensemble, opgericht in 1921 om Bachs Matthäus-Passion uit te voeren in Grote Kerk Naarden. Het ensemble bestaat uit ongeveer dertig zangers en instrumentalisten. De musici spelen op historische instrumenten en worden gedreven door nieuwsgierigheid en speelplezier. Hun hart klopt voor Bach en zijn tijdgenoten. Het gedachtengoed van nieuwe generaties leidt daarbij steeds tot veranderende invalshoeken. Zo ontdekt de Bachvereniging steeds opnieuw diepe lagen en verrassende schakeringen in Bachs fantastische muziek. Altijd met oog voor de omgeving en omstandigheden waarin zijn muziek is ontstaan. Jaarlijks geeft het ensemble ruim zestig concerten in binnen- en buitenland. Daarnaast kan iedere muziekliefhebber via YouTube gratis genieten van All of Bach: hoogwaardige opnames van al het uitgevoerde werk van Bach. De wekelijkse nieuwe opname bereikt wereldwijd een miljoenenpubliek. Om de traditie levend te houden werkt de Bachvereniging voortdurend samen met interessante partners en betrekken het ensemble nieuw publiek bij haar werk. Barokmusici van de toekomst worden opgeleid via het Young Bach Fellowship, amateur-musici in de regio Utrecht ontvangen coaching en via educatieprogramma’s komen middelbare scholieren in aanraking met de fascinerende wereld achter de noten van Bach. Zo maakt de Bachvereniging Bach toegankelijk voor iedereen.

COMPOSITIE

Panos Iliopoulos werd geboren in Griekenland, waar hij piano, muziektheorie en muziekwetenschap studeerde aan de muziekafdeling van de Nationale Universiteit van Athene. Vervolgens studeerde hij compositie en piano aan de Staatsuniversiteit voor Muziek en Podiumkunsten in Mannheim, evenals klavecimbel en historische toetsinstrumenten aan het Conservatorium van Amsterdam. Als componist, arrangeur en uitvoerder van historische toetsinstrumenten heeft hij deelgenomen aan talloze concerten, festivals en muziektheaterproducties in heel Europa, b.v. op het Oude Muziek Festival Utrecht, het Koninklijk Concertgebouw, Muziekgebouw aan ‘t IJ, MAfestival Brugge, Theater an der Wien, Nationaltheater Mannheim, Markgräfliches Opernhaus Bayreuth, Théâtre du Capitole de Toulouse, de Griekse Nationale Opera, Athens Festival, Nationaal Theater van Griekenland, in samenwerking met orkesten en oude muziekensembles zoals de Geneva Camerata, Nieuwe Philharmonie

Utrecht, Armonia Atenea en de Staatssymfonieorkesten van Athene en Thessaloniki. THOMAS HÖFT LIBRETTO

Thomas Höft werkt als schrijver, regisseur en dramaturg in zeer uiteenlopende kunstdisciplines. Hij was verantwoordelijk voor grote historische thematische tentoonstellingen in Duitse en Oostenrijkse musea en schrijft non-fictieboeken. Voor zijn boek Welt aus Eisen ontving hij de Oostenrijkse Staatspreis Buchkunst. Bovenal is hij bekend geworden door zijn talrijke toneelstukken en operalibretto's voor de Deutsche Oper Berlin, de Komische Oper Berlin en het Bregenz Festival. Hij werkte samen met componisten als Richard Dünser, Babette Koblenz, Gerald Humel, KarlHeinz Wahren en Siegfried Matthus. Zijn cantate Zwölf Wünsche ging op 31 december 1999 in verschillende hoofdsteden over de hele wereld in première. Een ander hoogtepunt was zijn opera Pünktchen und Anton, naar Erich Kästner met muziek van Iván Eröd, bij de Weense Staatsopera. Sinds hij via Götz Friedrich het regisseren heeft leren

kennen, is dit een steeds groter aandachtspunt in Thomas Höfts oeuvre geworden. HERNÁN SCHVARTZMAN MUZIKALE LEIDING

Argentijns-Nederlandse dirigent Hernán Schvartzman werkte met onder meer de Nederlandse Bachvereniging, het Nederlands Kamerorkest, Dutch National Opera Studio, BBC Now, het Gelders Orkest, Asko|Schoenberg, New European Ensemble, Cappella Amsterdam, Teatro Argentino de la Plato en Vox Luminis. Hij is medeoprichter van OPERA2DAY. Voor dit gezelschap dirigeerde hij in eerdere seizoenen The Fairy Queen, Agrippina, La Giuditta, Médée, La troupe d’Orphée, Mariken in de tuin der lusten, Dr. Miracles last illusion, Hamlet, l’Orfeo (coproductie met de Nederlandse Reisopera), Vivaldi – Dangerous Liaisons, Don Quichot en diverse coproducties met het Argentijnse gezelschap Juventus Lyrica En Zauberflöte. Hij studeerde orkestdirectie bij Jac van Steen en Kenneth Montgomery en specialiseerde zich in historische uitvoeringspraktijk aan de oudemuziekafdeling van het Koninklijk Conservatorium in Den

Haag. Een hoogtepunt was een productie van Monteverdi l'Orfeo op het Monteverdi Festival van Cremona. De Nederlandse regering beloonde Schvartzman met een Huygens Scholarship. In 2011 werd hij benoemd tot cultureel ambassadeur van de stad Den Haag. SERGE VAN VEGGEL SCENARIO EN REGIE

Serge van Veggel is een van de oprichters van OPERA2DAY. In de afgelopen jaren ontwikkelde hij er als artistiek leider, scenarist en regisseur een heel diverse reeks voorstellingen. Vaak kiest hij daarbij voor een conceptuele aanpak, waarbij vanuit bestaand repertoire nieuwe werken worden gecreëerd. Dit gold bijvoorbeeld voor La troupe d’Orphée rond repertoire van Charpentier, Dolhuys Kermis met barokke lamenti, Dr. Miracles Last Illusion met romantisch repertoire en de ‘nieuwe barokopera’ Vivaldi – Dangerous Liaisons. Hij regisseerde daarnaast titels uit het repertoire als The Fairy Queen (Purcell), La Giuditta (Alessandro Scarlatti), Médée (Cherubini), Hamlet (Thomas), Carmina Burana

(Orff) en The Fall of the house of Usher van Philip Glass (binnen de voorstelling Opera Melancholica). Hij maakte het libretto en de regie voor de nieuwe opera Mariken in de tuin der lusten, met muziek van Calliope Tsoupaki. Over het maakproces daarvan maakte cineaste Sonia Herman Dolz de film Mariken, visioen van een opera. Daarnaast maakte hij muziektheatervoorstellingen en geënsceneerde recitals binnen en buiten OPERA2DAY. Voor Scapino Ballet Rotterdam ontwikkelde hij recent met drie choreografen Song of the dark forest, een voorstelling die parallel aan de tournee van deze Bachopera tourt. HERBERT JANSE SCENOGRAFIE

Decorontwerper Herbert Janse studeerde scenografie aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en de Jan van Eyck Academie in Maastricht. Sinds 1985 heeft hij decors ontworpen voor onder meer De Avonden (Het Vervolg), Houdini (Orkater), De methode Ribadier (het Nationale Toneel), Cloaca (Het Toneel Speelt), Rigoletto (Hongkong

Opera Company), Hamlet (De Theatercompagnie), Il barbiere di Siviglia, Le nozze di Figaro, La fille du régiment (Opera Zuid) en Ex (Suburbia). Daarnaast geeft hij sinds 2006 les op de Theaterschool Amsterdam en was hij als curator verantwoordelijk voor de Nederlandse inzending van de Praagse Quadriennale in 2007 en 2011. Voor OPERA2DAY verzorgt hij sinds 2012 de scenografie voor de meeste producties.

voor Dirk Tanghe. Recente theaterontwerpen zijn Laika, Così fan tutte, Rheingold op de Rijn, Pauperparadijs, Trojan Wars, Erik of het klein insektenboek, de Verleiders, en diverse grote musicals waaronder Nummer 14, Dagboek van een Herdershond en The Adams Family. Sinds 2012 verzorgt hij voor een reeks voorstellingen van OPERA2DAY het lichtontwerp.

URI RAPAPORT

De Deense geluidstechnicus Arne Bock wordt veel gevraagd voor live-geluid, systeemontwerp, audioopnames, audio-editing en mixage. Hij heeft gewerkt met de meeste grote orkesten en ensembles in Nederland, waaronder De Nationale Opera (voor de internationaal bejubelde productie van Stockhausens aus Licht vezorgde hij de klankregie), Radio Filharmonisch Orkest, Nederlands Philharmonisch Orkest, Nederlands Kamerorkest, Asko|Schönberg, Ensemble Klang, Ives Ensemble, New European Ensemble, OPERA2DAY en Holland Opera. In het buitenland werkt hij geregeld

LICHTONTWERP

Uri Rapaport werkt sinds 1977 professioneel in het theater. Hij is werkzaam in het binnen- en buitenland en maakte ontwerpen voor vele gezelschappen en producenten, waaronder Het Nationale Toneel, Toneelgroep Maastricht, de Nederlandse Reisopera, De Nationale Opera, Veenfabriek, NTGent, Het Paleis, Opera Genève, Ruhrtriennale, Wiener Festwochen, De Doelen, Gergiev festival, Holland Festival, Festival Oude Muziek Utrecht en Oerol. Tussen 1996 en 2008 was hij lid van het artistieke team van de Paardenkathedraal en ontwierp alle voorstellingen

ARNE BOCK

GELUIDSONTWERP

voor Columbia Artist Management, Sound of Stockholm Festival, Norrbotten NEO Ensemble en Stockholm Chamber Orchestra. Bij OPERA2DAY werkte hij eerder mee als geluidsontwerper aan meerdere voorstellingen. RONALD TEBRA

TECHNISCHE PRODUCTIE

Sinds 1990 is Ronald Tebra actief in het theater. Hij begon als lichttechnicus en werd daarna al snel eerste inspiciënt bij dansvoorstellingen. Hij werkte samen met Dansgroep Amsterdam, Opus One, Karin Bloemen, de André van Duin Revue en hielp ook verschillende operavoorstellingen op de planken brengen, waaronder Das Glass im Kopf, een productie van Jan Fabre. Vanuit zijn eigen evenementenorganisatie produceerde hij ook zakelijke evenementen, waaronder in de Johan Cruiff Arena en Gelredome. De laatste jaren is hij weer volledig terug in het theater als technisch producent. Voor OPERA2DAY verzorgt hij sinds 2014 de technische productie van de voorstellingen.

MIRJAM PATER KOSTUUMS

Mirjam Pater studeerde mode aan de Mode Academie Amsterdam. Ze kwam in contact met theater via de Peter Faber Show. Sinds 1990 werkt ze als zelfstandig ontwerper. Van 1992 tot 2008 was ze de vaste ontwerper van Dirk Tanghe. Ze werkt daarnaast voor vele vooraanstaande theatergezelschappen als het Nationale Toneel, De Appel, Toneelgroep Amsterdam, het Nederlands Danstheater en Orkater. Ook heeft ze meerdere malen meegewerkt aan operavoorstellingen in het Festival Oude Muziek en was ze voor De Nederlandse Reisopera betrokken bij Lucia di Lammermoor en Don Pasquale. Bij OPERA2DAY verzorgde zij eerder de kostuums voor diverse voorstellingen. PILO PILKES

KAP EN GRIME

Pilo Pilkes studeerde aan het Nimeto (etaleren, decoreren) in Utrecht en de Gerrit Rietveld Academie (grafisch ontwerp) in Amsterdam, rolde het theater in en vervolgde zijn opleiding in het atelier van Sjoerd Didden waar hij zich specialiseerde als pruikenmaker en grimeur. Sinds de jaren ’90 werkt Pilo voor allerhande Nederlandse

theaterproducties waaronder het Noord Nederlands Toneel, Het Nationaal Theater, RO Theater, De Trust/Theatercompagnie, Het Toneel Speelt en Opera Zuid (recentelijk o.a. Orphée aux Enfers). In 2011 werd Pilo genomineerd voor de Wijnberg Scenografieprijs voor zijn werk bij Soldaat van Oranje. Naast kap- en grimewerk regisseerde en schreef hij travestiecabaret Naaiatelier de Dekmantel en Het Einde der Meiden, begeleidt dak- en thuislozenkoor De Straatklinkers op gitaar en deed de co-regie voor barokmuziektheater I Piccoli, Hollandesi's Doodleuk en Mozart en Saliëri. FEMKE LUYCKX

CHOREOGRAFIE EN REGIEASSISTENT

De Belgische Femke Luyckx werkt al sinds 2015 mee met producties van OPERA2DAY. Ze studeerde aan de Royal Ballet School of Antwerp, Academy of Fine Arts Tilburg en behaalde recent haar Master Choreography (Codarts en Fontys). Ze werkt als danser, luchtacrobaat, choreograaf, stuntcoach en assistentregisseur bij o.a. de Nationale Opera & Ballet, Opera Ballet Vlaanderen, het Nederlands Kamerkoor en heeft haar eigen dansgezelschap. Als stuntcoach werkte ze o.a. voor

Eurovisie, Stranger Things, 14 en Jesus Christ Superstar. Femke werkte samen met regisseurs zoals David Alden, Pierre Audi, Lotte de Beer, Simon McBurney, Robert Carsen, Romeo Castellucci, Ivo van Hove en choreografen als Amir Hosseinpour, Jonathan Lunn, Anne Teresa De Keersmaeker en Philip Giraudeaux. FLORIAN SIEVERS (TENOR) JAN VAN LEIDEN

De in Hamburg geboren tenor Florian Sievers deed zijn eerste zangervaring op bij het Uetersen jongenskoor. Later studeerde bij bij Berthold Schmid in Leipzig, waar hij nu gevestigd is. Al veelgevraagd als solist in Duitsland, is hij zich snel aan het vestigen op het internationale toneel. Een hoogtepunt van het seizoen 2022/23 was onder meer zijn Amerikaanse debuut met werken van Händel en Bach op het Boston Early Music Festival. Florian Sievers heeft samengewerkt met dirigenten als Jordi Savall, Frieder Bernius en Lionel Meunier en met orkesten als het Gewandhausorchester Leipzig, B’Rock Orchestra, de Nederlandse Bachvereniging en het Freiburger Barockorchester. Als levendige vertolker van het liedrepertoire geeft hij regelmatig recitals. Talrijke radiouitzendingen, cd- en

video-opnamen met werken uit de barok tot de hedendaagse opera getuigen van zijn veelzijdigheid. JOBST SCHNIBBE (ACTEUR) HEINRICH GRESBECK

Jobst Schnibbe, geboren in het zuiden van Duitsland en al meer dan 25 jaar woonachtig in Antwerpen, volgde eind jaren tachtig een opleiding aan de toneelschool in Arnhem. Sinds 1991 is hij als acteur werkzaam bij verschillende theatergezelschappen in Nederland en Vlaanderen, o.a. ROTheater, Nationaal Toneel, KVS, NTGent, Het Paleis en vele andere. Ook is Jobst bekend van films zoals Zwartboek en de series Bombardement en In Vlaamse velden over respectievelijk de Tweede en Eerste Wereldoorlog. JAMES HALL (COUNTERTENOR)

BISSCHOP FRANZ VON WALDECK / JAN MATTHIJSZ

Geprezen om zijn ‘uitstekende’ (The Guardian), ‘vlekkeloos en uitblinkende’ (TheArtsDesk) optredens op podia over de hele wereld, is countertenor James Hall een rijzende ster van barok- en hedendaagse muziek Hij treedt regelmatig op bij 's werelds toonaangevende ensembles en operagezelschappen. Bekend om zijn zoete zang en meesterlijke

interpretaties van Bach, Purcell en Händel, werkt hij samen met topdirigenten als Phillipe Herreweghe en Sir John Eliot Gardiner en werd hij uitgenodigd op te treden in enkele van 's werelds meest prestigieuze opera- en concertzalen, zoals Glyndebourne Opera House, Deutsche Oper Berlin, Wigmore Hall, Philharmonie de Paris, Wiener Konzerthaus, het Palau de la Música Catalana, en Carnegie Hall. James is afgestudeerd aan de Royal School of Music en heeft opnames gemaakt voor Hyperion, Phi, NMC en Vivat, met wie zijn debuut solo-opname Elegy met collega-countertenor Iestyn Davies werd genomineerd voor een Gramophone Award 2020. . WOLF MATTHIAS FRIEDRICH (BAS-BARITON)

BERNHARD KNIPPERDOLLINCK

De Duitse bas-bariton Wolf Matthias Friedrich studeerde bij Eva Schubert in Leipzig. Na zijn afstuderen won hij meerdere prijzen waaronder de International Dvořák Competition in Karlovy Vary. Van 1982 tot 1986 was hij lid van de Staatsopera Dresden. Wolf werkte onder andere met beroemde dirigenten zoals Howard Arman,

Alessandro De Marchi, Philippe Herreweghe, Paul Dyer, Konrad Junghänel en David Timm. Hij heeft meer dan zestig opnames op zijn naam staan, varierend van barokopera’s tot hedendaags repertoire. Hij stond op internationale podia in Sydney, New York en Praag waar hij het grote operarepertoire ten gehore bracht. Hij zong hoofdrollen in onder andere L’incoronazione di Poppea (Monteverdi), Orlando (Händel) en vertolkte rollen in vrijwel alle grote Mozartopera’s. CECILIA AMANCAY PASTAWSKI (MEZZOSOPRAAN)

DIEUWER BROUWERSDOCHTER

De Argentijnse Cecilia Pastawski studeerde Musical Arts aan de Nationale Universiteit van Buenos Aires en studeerde opera bij het Teatro Argentino de La Plata en Higher Institute of Arts Teatro Colon. Ze zong over het hele Zuid-Amerikaanse continent grote rollen in vooraanstaande operahuizen, waaronder Poppea (L’incoronazione di Poppea), Angelina (La Cenerentola), Dorabella (Così fan Tutte), Kutchik (Rusalka), Siebel (Faust), Nerone (Agrippina), Stephano (Romeo and Juliet) en Wellgunde (Das

Rheingold). In 2021 verhuisde ze naar Nederland. Ze is op dit moment lid van het solistenensemble bij het Stadttheater Pforzheim in Duitsland, waar ze Hänsel (Hänsel und Gretel) zong, en binnenkort Idamante (Idomeneo) en Niklausse (Les Contes d'Hoffmann) zal zingen.

zowel vocale bekwaamheid als oprechte voordracht. Burashko, voltooide een masteropleiding Oude Muziek aan het Koninklijk Conservatorium Den Haag en was Young Bach Fellow bij De Nederlandse Bachvereniging voor het seizoen 2022-2023.

GEORGIA BURASHKO

(BARITON)

(MEZZOSOPRAAN)

DIEUWER BROUWERSDOCHTER

De Canadese Georgia Burashko wordt geroemd om haar “volle en fluweelzachte” stem en “genuanceerde” interpretaties. Momenteel toert ze met Les Arts Florissants en Le Jardin des Voix als solist in Purcells The Fairy Queen, daarna begint ze aan een Nederlandse recitaltournee als The Dutch Classical Talent (voorjaar 2024). Andere recente hoogtepunten zijn een terugkeer naar Canada voor een trio concerten met het National Arts Centre Orchestra, Calgary Philharmonic Orchestra en Edmonton Symphony Orchestra, onder leiding van respectievelijk Jeanette Sorrell en Nicholas McGegan. Haar diverse rollen, van Juno in Orphée aux Enfers tot Zerlina in Don Giovanni, weerspiegelen

in verschillende Händelopera’s en de titelrol in Mozarts Apollo & Hyazinth. Daarbij werkte hij samen met dirigenten als Ton Koopman, Daniel Reuss, Pablo Heras Casado, Mike Fentross en Hermann Bäumer. Begin 2016 bracht hij zijn eerste solorecital CD uit met de titel Kaleidoscope of Love.

MATTIJS VAN DE WOERD

vele nieuw gecomponeerde Nederlandse opera’s. In 2023 vertolkte Mattijs bij OPERA2DAY de titelrol in Don Quichot. Mattijs geeft regelmatig liedrecitals met pianiste Shuann Chai. Hij is te horen op opnames met muziek variërend van Schuberts Winterreise tot Golgotha van Frank Martin. Mattijs maakt deel uit van artiestencollectief Splendor Amsterdam.

OSCAR VERHAAR (COUNTERTENOR)

BERNHARD ROTHMANN

KASPAR KRÖNER (COUNTERTENOR)

BISSCHOP IN PARODIE-MIS)

Mattijs van de Woerd studeerde aan de conservatoria van Rotterdam en Amsterdam bij Sylvia Schlüter en Margreet Honig. Hij is winnaar van de Vriendenkrans van Het Concertgebouw (2001) en de Wigmore Hall International Song Competition (2003). Mattijs trad onder andere op met de Nationale Opera, Nederlandse Reisopera, Koninklijk Concertgebouworkest, Nederlandse Bachvereniging, Los Angeles Philharmonic, Orkest van de 18e Eeuw en met dirigenten als Frans Brüggen, Reinbert de Leeuw, Daniel Reuss, Ed Spanjaard en Jaap van Zweden. Zijn concertrepertoire reikt van Carissimi’s Jepthe tot Brittens War Requiem. Hij was te horen in opera’s van Mozart, Wagner, Rameau, Britten, Poulenc en

HENRICK HENDRICKSZ (HEUCHELEI / BISSCHOP IN PARODIE-MIS)

Kaspar Kröner begon zijn muzikale opleiding met een studie altviool aan de Hochschule für Musik “Hanns Eisler” in Berlijn. Nadat hij zijn altstem had ontdekt, werd hij aan hetzelfde instituut door Scot Weir begeleid bij de eerste stappen in zijn ontwikkeling als countertenor. Om zich te specialiseren in de authentieke uitvoeringspraktijk zette hij zijn zangstudie voort aan de afdeling Oude Muziek van het Koninklijk Conservatorium te Den Haag bij Michael Chance. Kasper brengt een gevarieerd repertoire van lied, oratorium en opera. Als solist werkt hij met ensembles als het Nederlands Kamerkoor, Amsterdam Baroque Choir, Cappella Amsterdam en het Nederlands Philharmonisch Orkest. Hij vertolkte operarollen

HENRICK HENDRICKSZ (HEUCHELEI /

Oscar Verhaar begon zijn carrière als jongenssopraan en behaalde zijn masterdiploma Oude Muziek aan het Koninklijk Conservatorium. Hier kreeg hij les van Michael Chance, Jill Feldman, Lenie van den Heuvel en Peter Kooij, die hem de fijne kneepjes van het vak bijbrachten. Oscar studeerde daarnaast muziekwetenschap in Utrecht en Wenen en volgde masterclasses bij docenten als Ian Bostridge, Carlos Mena en Kees Boeke. Oscar was laureaat van de Fondation Royaumont en Young Bach Fellow van de Nederlandse Bachvereniging. Oscar heeft zich gespecialiseerd in muziek uit de Middeleeuwen en de barok. Hij zingt echter ook regelmatig hedendaagse muziek, bijvoorbeeld de wereldpremière van de opera Humanoid. Dit voorjaar verschijnt bij het label Challenge

Classics zijn nieuwe cd Freedom met aria’s over vrijheid van G.F. Händel. WIEBE-PIER CNOSSEN (BAS)

CLAES JANSSEN (UNSCHULD) / GEZANT VAN DE BISSCHOP /

KAPELAAN JOHANNES VON SIBERG

Bariton Wiebe-Pier Cnossen studeerde in 1998 af als Jazzzanger (U.M.) aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Hij vervolgde zijn zangstudie op de klassieke afdeling van hetzelfde conservatorium en in 2003 studeerde hij af voor zijn master aan de Nieuwe Opera Academie. Hij volgde masterclasses bij o.a. Christina Deutekom, Mark Tucker en Robert Dean, en studeerde geruime tijd bij wijlen tenor, James Mccray. Momenteel wordt hij gecoacht door Ira Siff en de Italiaanse bariton Sione Alaimo. Hij zong solo bij o.a. De Nederlandse Opera, Het Orkest van de Achttiende Eeuw, Barok Opera Amsterdam en in verschillende theaters in Duitsland, Frankrijk en Italië. Dit seizoen zingt hij, eveneens bij OPERA2DAY, de hoofdrol in Song of the dark forest. Sinds 2010 geeft hij geeft les op het Conservatorium van Amsterdam op de afdeling waar hij zijn eerste passie voor muziek vond: jazz.

MICHAELA RIENER (SOPRAAN)

MARIJTJE IJSBRANDSDOCHTER / ELISABETH WANDSCHERER

De Oostenrijkse sopraan Michaela Riener richt zich op de uitvoering van oude muziek en hedendaagse muziek. In 2010 voltooide ze haar master Oude Muziek aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, waar ze studeerde bij Jill Feldman, Gerda van Zelm, Michael Chance en Peter Kooij. Ze is nauw betrokken is bij een grote verscheidenheid aan kamermuziekformaties, waarbij zij de historische uitvoeringspraktijk en de zoektocht naar nieuw repertoire en vernieuwende uitvoeringsvormen vooropstelt. Parallel aan de oude muziek loopt Michaela's intensieve studie van hedendaagse klassieke muziek en nauwe samenwerking met componisten. Sinds 2012 is ze lid van het muziektheatercollectief Silbersee. Ze bewandelt graag de paden van het muziektheater en de audiovisuele kunst en verkent de grenzen tussen geschreven en geïmproviseerde muziek. Als soliste trad ze op op gerenommeerde Europese festivals met muziek van Louis Andriessen, Oscar Bettison, Michael Gordon, Yannis Kyriakides, David Lang, Kate Moore, Martijn Padding, Steve Reich, Wolfgang Rihm etc.

TABLEAU DE LA TROUPE

Jobst Schnibbe (acteur)

de bisschop) Boris van Bochoven, Janusz Pawlak, Zweitze Zwart, Romy van Neijendaal / Madhu Teunissen

WALDECK / JAN MATTHIJSZ

VOCALISTEN NEDERLANDSE

BERNHARD KNIPPERDOLLINCK

SOPRANEN

CREATIE

CAST

Johann Sebastian Bach Panos Iliopoulos

Florian Sievers (tenor)

COMPOSITIE

LIBRETTO

Thomas Höft

MUZIKAAL EN DRAMATISCH SCENARIO

Serge van Veggel ARTISTIEK TEAM

MUZIKALE LEIDING

Hernán Schvartzman REGIE

Serge van Veggel

IDEE EN MUZIKAAL ADVIES

Shunske Sato SCENOGRAFIE

Herbert Janse LICHTONTWERP

Uri Rapaport met dank aan Claus den Hartog GELUIDSONTWERP

Arne Bock

TECHNISCHE PRODUCTIE

Ronald Tebra KOSTUUMS

Mirjam Pater KAP EN GRIME

Pilo Pilkes

CHOREOGRAFIE

Femke Luyckx

DE CAST VANDAAG

JAN VAN LEIDEN

HEINRICH GRESBECK

BISSCHOP FRANZ VON

James Hall (countertenor) Wolf Matthias Friedrich (bas-bariton)

BACHVERENIGING

DIEUWER BROUWERSDOCHTER

Lauren Armishaw, Amelia Berridge, Heleen Bongenaar, Aldona Bartnik (kwintet)

BERNHARD ROTHMANN

Emilie Wijers, Oscar Verhaar, Iris Bouman, Mercè Bruguera Abello

Cecilia Amancay Pastawski / Georgia Burashko (mezzosopraan) Mattijs van de Woerd (bariton) HENRICK HENDRICKSZ

(HEUCHELEI / BISSCHOP IN PARODIE-MIS)

Kaspar Kröner / Oscar Verhaar (countertenor)

CLAES JANSSEN (UNSCHULD) / GEZANT VAN DE BISSCHOP / KAPELAAN JOHANNES VON

ALTEN

TENOREN

João Moreira, Emilio Aguilar, Hugo Maille, Carlos Negrin Lopez BASSEN

Matthew Baker / Bram Trouwborst, Hidde Kleikamp, Mitchell Sandler (kwintet), Samuel Wong

MARIJTJE IJSBRANDSDOCHTER /

ORKEST Nederlandse Bachvereniging

Michaela Riener (sopraan)

UNDERSTUDIES

SIBERG

Wiebe-Pier Cnossen (bas) ELISABETH WANDSCHERER KATHARINA

Lauren Armishaw (sopraan) VROUW IN REBELSE GROEP (SCÈNE 3)

Emilie Weijers (alt) ACTEURS

Mike Wijdenbosch (vriend van Jan van Leiden), Freek van Zonsbeek / Niels van Laar (hoofdman van

Carlos Negrin Lopez (Jan van Leiden) Martin van Duijn (Heinrich Gresbeck) Kaspar Kröner (Bisschop Franz von Waldeck / Jan Matthijsz) Wiebe-Pier Cnossen (Bernhard Knipperdollinck) Lauren Armishaw (Dieuwer

Brouwersdochter) Matthew Baker / Hidde Kleikamp (Bernhard Rothmann) Hidde Kleikamp (Claes Janssen, Bernhard Rothmann) Mitchell Sandler (Gezant van de bisschop / Kapelaan Johannes von Siberg) Amelia Berridge (Marijtje IJsbrandsdochter / Elisabeth Wandscherer_ Heleen Bongenaar (Katharina) Mercè Bruguera Abello (Vrouw in rebelse groep scène 3) INSTRUMENTALISTEN NEDERLANDSE

BACHVERENIGING VIOOL 1

Cecilia Bernadini (CM) Evgeny Sviridov (CM 8 - 21 jan) Sayuri Yamagata Anneke van Haaften VIOOL 2

Lidewij van der Voort Annelies van der Vegt Andrew Wong ALTVIOOL

Femke Huizinga Isabel Franenberg CELLO

Lucia Swarts CONTRABAS

Robert Franenberg Guiseppe Ciraso Cali GAMBA

Mieneke van der Velden Anna Lachegyi TRAVERSO

Marten Root Doretthe Janssens Aysha Wills HOBO

Rodrigo López Paz Katharina Verhaar FAGOT

Benny Aghassi Hannah Voss TROMPET

Christopher Price Amir Rabinovitz THEORBE

Mike Fentross Regina Albanez

PAUKEN EN PERCUSSIE

Marianna Soroka

ORGEL / KLAVECIMBEL

Menno van Delft Andrea Friggi STEMMER

Eduard Bos ONDERSTEUNING ARTISTIEK TEAM

ASSISTENT REGISSEUR

Femke Luyckx

CORREPETITIE EN

REPETITIEASSISTENT

Andrea Friggi CORREPETITIE

Shintaro Kawahara Artem Belogurov PROJECTLEIDER

Doldie Noorduijn

PRODUCTIE & TOURMANAGER

Kelsey Floor

DRAMATURGISCH ADVIES

Karim Ameur (Het Nationale Theater)

CHAUFFEUR EN MEEWERKEND

MARKETING & COMMUNICATIE

Wiebe Pier Cnossen

Onno van Ameijde

NEDERLANDSE BACHVERENIGING

Guido Schäfer (via Pieter Smit)

Wim van de Laak

Arne Bock

Marloes Biermans

Willemijn Mooij (t/m jan 2024) Janneke Slokkers (vanaf feb 2024)

Wietske Hovingh

Sara Pleyte

Rick Hendriks TECHNICUS

TECHNISCHE ONDERSTEUNING

Luuk Geertsen Ellen Oosten Misja Renze Andrea Chiappo BREEKPLOEG

TECHNISCHE PRODUCTIE 1E INSPICIËNT

KLEEDSTER

MONTAGEPRODUCTIE / RUNNER

Chelsey Moes Ronald Tebra

Idwinge Boetes

ORKESTPRODUCTIE (NBV)

Imke Deters Stephan Esmeijer

Tess Hümmels Donna Darius KAP EN GRIME

Hilde van Ruymbeke

Marissa Coster Laura Overheid Nikki Steenvoorden (stagiair) Mila Korte (stagiair)

TECHNIEK

VERTALING BOVENTITELING

SAMENSTELLING KOOR EN ORKEST (NBV)

MONTAGE

Marloes Biermans (NBV)

(ALL OF BACH - NBV)

Nina Kraszewska

Richard Bos Juan Daza Max de Boer Davide Montagnoli

CASTING

MUSICOLOGISCH ADVIES

Studio Piraat

George Oostrom Stefaan Rodts Lotte Pierik (junior lid)

Tamara Schneider

Janusz Pawlak Pepijn van der Sanden

Doldie Noorduijn

VIDEO-REGISTRATIE PRODUCTIE

GELUIDTECHNIEK

REKWISITEUR

VOORSTELLINGSLEIDER

Janneke Lindner

Minnekus de Groot

ZENDERTECH

Pieter Smit Pre-Motion Simotech

ASSISTENT SCENOGRAFIE /

LICHTTECHNIEK PROGRAMMEUR

Pascal Schutijzer

LICHTTECHNIEK MONTAGE EN TOUR

Mike Willemsen Marysia Swietlicka (stagiair) GELUIDTECHNIEK EN DECOR

Simon Kalker

COÖRDINATIE MARKETING O2D MEDEWERKER MARKETING O2D

Meia Oei

PERSBENADERING

Jeske Kapitein

FOTOGRAFIE CAMPAGNEBEELD

Bas Meeuws / Marco Borgreve

PRODUCTIE TRAILER EN REGISTRATIE

Onno van Ameijde SCÈNEFOTOGRAFIE

Marco Borgreve Janko Duinker Bart Grietens Meia Oei

GRAFISCH ONTWERP

Kadre / Mark Holtmann INLEIDINGEN

Philip Ruitenberg

PRODUCTIE CONTENT

Nander Cirkel

Serge van Veggel (NL) Martin Cleaver (EN)

EDUCATIE & PARTICIPATIE

BOVENTITELING

Silke Van Durme (O2D)

AANVULLENDE VERTALINGEN &

Meia Oei

BEDIENING BOVENTITELING

Wim Goris Kees Brinkers LEVERANCIERS

P3 Podiumtechniek Kater Audio

COÖRDINATIE EDUCATIE & PARTICIPATIE

WORKSHOPDOCENTEN ZANG

Frederike Palmen Rachai Beumers

WORKSHOPDOCENTEN THEATER

Marrit Bausch Mieke van der Ven Daphne van Ommen

TEKST EN LIBRETTO FOYERSCÈNE

ANIMATIEFILM SYNOPSIS ANIMATIEFILM VOICE-OVER ADVIES THEMATISCHE LESINHOUD

ProDemos

SCHOLEN EN KOREN DIE MEEWERKEN AAN DE PROLOOGSCÈNE Christelijk Gymnasium Sorghvliet Christelijk Lyceum Delft Dalton College Voorburg Ds. Pierson College De Populier Etty Hillesum Lyceum Heerbeeck College Maris College Praedinius Gymnasium SGS Leo Vroman Veurs Lyceum Wateringse Veld College Bouwkundekoor Deventer De Buren Eigenwijs Girls & Company Haags Barokgezelschap Kamerkoor Mnemosyne PhoenixVocals Projectkoor Brabant Reycur Theaterkoor Blue Moon Toonkunst Rotterdam Toonkunstkoor Bekker

14 & 15 FEB 2024

REGIE OPNAME (VIA NBV) OPNAME AUDIO (VIA NBV) ASSISISTENT AUDIO REGIE (NBV) PRODUCTIE OPNAME (NBV)

PODCAST

Max Boogaard FONDSENWERVING

B&D Funding OPERA2DAY

DIRECTEUR-BESTUURDER

BESTUURSSECRETARIS ALL OF BACH

Marloes Biermans (hoofd) Wietske Hovingh (producent) PRODUCTIE

Imke Deters Stephan Esmeijer Hilde Van Ruymbeke

MARKETING & VERKOOP

ZAKELIJK DIRECTEUR

Marlou Groot (hoofd) Stefan Ebels Mirjam van Esterik Brechtje van Riel Sarah-Lotte Rietdijk

PROJECTLEIDER / PRODUCTIE /

NALATENSCHAPPEN

ALGEMEEN / ARTISTIEK DIRECTEUR

Serge van Veggel

MUZIKAAL DIRECTEUR

Hernán Schvartzman Harm Witteveen

FONDSENWERVING &

Doldie Noorduijn

Marlou Groot (hoofd) Marthe Holman

Henry Vorselman

Hilde Van Ruymbeke

CASTING

CHEF DE BUREAU

MARKETING EN COMMUNICATIE

Wim van de Laak

EDUCATIE

FINANCIËN

MEDEWERKER COMMUNICATIE &

Harold Ghurahoo (hoofd a.i.) Tijsjoris Mooij-Groot

Meia Oei

KANTOORASSISTENT

DRAMATURGIE

EDUCATIE EN PARTICIPATIE

Silke Van Durme

RAAD VAN TOEZICHT

Simon van Driel (voorzitter) Fatma Kaya Guus Mostart

BIBLIOTHECARIS EN

Jan Pieter Lanooy

RAAD VAN TOEZICHT

Hanne Buis (voorzitter) Margot Scheltema (vice-voorzitter) Marishka Neekilappillai

Marco de Souza Doede Vierstra MET DANK AAN

Alice Gubler Mieke van der Ven Minnekus de Groot Sytse Buwalda Viola Blache Jasper van Hofwegen Don Marazzo Het Nationale Theater Theater aan de Schie Bart Ramakers Beatrice de Graaf Christopher S. Mackay

Al ruim vijftien jaar maakt OPERA2DAY eigenzinnige producties om opera te delen met een breed publiek. Zonder de hulp van particuliere gevers zouden we deze opera’s niet kunnen maken. Onze voorstellingen worden mede mogelijk gemaakt door fondsen, bedrijven en de Société des Claqueurs, de vrienden van OPERA2DAY. Zij zijn onontbeerlijk voor het produceren van voorstellingen zoals J.S Bach – de Apocalyps. Help mee onze volgende voorstelling te realiseren en word vriend of bedrijfspartner van OPERA2DAY.

WORD VRIEND

Sluit u aan bij de Société des Claqueurs en steun OPERA2DAY. Als dank nemen we u graag mee in onze wereld achter de schermen en geniet u speciale privileges. U kunt al vriend worden vanaf € 100,– per jaar. SPECIAAL VOOR DE SOCIÉTÉ DES CLAQUEURS:

– Vriendenacties zoals vrijkaarten, korting en vriendenvoorverkoop. – Uitnodigingen voor kijkje achter de schermen. – En u bent natuurlijk altijd als eerste op de hoogte van onze voorstellingen. WORD BEDRIJFSPARTNER

STEUN ONS

SOCIÉTÉ DES CLAQUEURS.

Ruim honderd jaar geleden glorieerde de opera ook in Den Haag. In de Koninklijke Schouwburg werden drie opera's per week uitgevoerd. In de zaal was er daarbij bijna net zo veel spektakel als op het podium. In het publiek zaten groepjes betaalde bezoekers, die het applaus aanwakkerden (zogenaamde ‘claqueurs’), tot lachen aanzetten (‘rieurs’), of tot huilen (‘pleureurs’, vooral dames met een zakdoekje), aangestuurd door de ‘chefs de claque’ (leider van het applaus). Succes was uiteraard verzekerd bij deze opera’s, met zo’n enthousiaste achterban. Met een stevige knipoog verwijst de Société des Claqueurs, de vrienden van OPERA2DAY, naar deze traditie.

Deelt u onze passie voor eigenzinnige en innovatieve opera? Als partner van OPERA2DAY bieden we u (en uw klanten, medewerkers, relaties) onvergetelijke ervaringen op unieke locaties en in prachtige theaters. We organiseren graag samen met u een speciale ontvangst, waarbij we u en uw gasten persoonlijk ontvangen en onder het genot van een drankje voorstellen aan onze artiesten. U ontvangt bovendien vrijkaarten en speciale partneraanbiedingen zoals kortingen voor uw medewerkers of toegang tot priority kaartreservering. Uiteraard stellen we u ook voor aan ons publiek door naamsvermelding op onze website en in onze programmaboeken. MEER INFO

Meer informatie over de Société des Claqueurs en bedrijfspartners vindt u op www.opera2day.nl/steun-ons en bij onze informatiestand in het theater. Voor vragen kunt u contact opnemen met Henry Vorselman via relaties@opera2day.nl.

DE MUZIKALE BRONNEN Binnen het werk zijn de volgende werken van J.S. Bach verwerkt en geciteerd, in chronologische volgorde: SCENE 1

BWV 232/12 Cum sancto spiritu (Hohe Messe/ Mis in b klein)

SCENE 4

SCENE 7

SCENE 3

Hélène de Montigny Stichting

Stichting Bob Verheeke Fonds

Stichting Mundo Crastino Meliori

SCENE 6

BWV 70/9 Ach, soll nicht dieser große Tag (Wachet! Betet! Wachet!) BWV 70/10 Seligster Erquickungstag (Wachet! Betet! Wachet!) BWV 92/2 Es kann mir fehlen nimmermehr! (Ich hab in Gottes Herz und Sinn) BWV 234/4 Qui tollis peccata mundi

BWV 170/3 Wie jammern mich doch die verkehrten Herzen (Vergnügte Ruh, beliebte Seelenlust)

Stichting Brook Foundation

BWV 178/5 Auf sperren sie den Rachen weit (Wo Gott der Herr nicht bei uns hält) BWV 234/2 Gloria (Mis in A groot) BWV 18/3 Mein Gott, hier wird mein Herze sein (Gleichwie der Regen und Schnee von Himmel fällt) BWV 234/1 Kyrie (Mis in A groot) BWV 103/1 Ihr werdet weinen und heulen (Ihr werdet weinen und heulen) BWV 232/21 Et expecto resurrectionem mortuorum (Hohe Messe/Mis in b klein)

BWV 61/1 Nun komm, der Heiden Heiland (Nun komm, der Heiden Heiland) BWV 198/4 Der Glocken bebendes Getön (Laß, Fürstin, laß noch einen Strahl/ Trauer-Ode) BWV 110/2 Ihr Gedanken und ihr Sinnen (Unser Mund sei voll Lachens) BWV 92/3 Seht, seht! Wie reißt, wie bricht, wie fällt (Ich hab in Gottes Herz und Sinn) BWV 244/27b So ist mein Jesus nun gefangen (Matthäus-Passion) BWV 234/4 Qui tollis peccata mundi (Mis in A groot)

SCENE 2

MET DANK AAN

SCENE 5

BWV 212/1 Sinfonia (Mer hahn en neue Oberkeet) BWV 44/5 Es sucht der Antichrist (Sie werden euch in den Bann tun) BWV 213/9 Ich will dich nicht hören (Laßt uns sorgen, laßt uns wachen / Herkules auf dem Scheidewege), ook gebruikt in BWV 248/4 Bereite dich, Zion (Weihnachts-Oratorium) BWV 198 Dein Sachsen (Laß, Fürstin, laß noch einen Strahl/ Trauer-Ode)) BWV 179/3 Falscher Heuchler Ebenbild (Siehe zu, daß deine Gottesfurcht nicht Heuchelei sei) BWV 243/10 Suscepit Israel (Magnificat)

BWV 20/3 Ewigkeit, du machst mir bange (O Ewigkeit, du Donnerwort) BWV 244/51 Erbarm es Gott (Matthäus-Passion) BWV 244/12 Wiewohl mein Herz in Tränen schwimmt (Matthäus-Passion) BWV 248/49 Warum wollt ihr erschrecken? (Weihnachts-Oratorium) BWV 143/4 Tausendfaches Unglück, Schrecken (Lobe den Herrn, meine Seele) BWV 154/1 Mein liebster Jesus ist verloren (Mein liebster Jesus ist verloren) BWV 179/5 Liebster Gott, erbarme dich (Sie zu, daß deine Gottesfurcht nicht Heuchelei sei)

BWV 234/4 Qui tollis pecata mundi (Mis in A groot) SCENE 8

BWV 44-5 Es sucht der Antichrist (Sie werden euch in den Bann tun) BWV 227/5 Trotz dem alten Drachen (Jesu, meine Freude) BWV 244/45a Auf das Fest aber hatte der Landpfleger Gewohnheit (Matthäus-Passion) BWV 244/45b Laß ihn kreuzigen (Matthäus-Passion) SCENE 9

BWV 170/3 Wie jammern mich doch die verkehrten Herzen (Vergnügte Ruh, beliebte Seelenlust!) BWV 244/43 Sie hielten aber einen Rat (Matthäus-Passion) BWV 244/36a Und der Hohepriester antwortete und sprach zu ihm (Matthäus-Passion) BWV 107/4 Wenn auch gleich aus der Höllen (Was willst du dich betrüben) BWV 244/63a Und siehe da, der Vorhang im Tempel zerriß (Matthäus-Passion) BWV 22/1 Jesus nahm zu sich die Zwölfe (Jesus nahm zu sich die Zwölfe) SCENE 10

BWV 114/2 Wo wird in diesem Jammertale (Ach, lieben Christen, seid getrost) SCENE 11

BWV 232/12 Cum sancto spiritu (Hohe Messe/ Mis in b klein)

HANG ZE OP!

KLAAR MET DE LEUGENS!

SLA ZE DOOD!

WRAAK! STRAF! GERECHTIGHEID! Burgers van Münster, scene 1 en 11

IN EEN UITVERKOREN STAD, ZIJN WIJ DE UITVERKORENEN.

Bernhard Rothmann, scene 5

W W W. B A C H V E R E N I G I N G . N L

W W W. O P E R A 2 DAY. N L