Issuu

Nederlandse Bachvereniging

HOHE MESSE

programma

Johann Sebastian Bach (1685 - 1750)

Mis in b klein, BWV 232

‘Hohe Messe’ voor koor, orkest en solisten

I. Missa PAUZE

II. Symbolum Nicenum

III. Sanctus

IV. Osanna, Benedictus, Agnus Dei et Dona nobis pacem

uitvoerenden

Nederlandse Bachvereniging

Richard Egarr, klavecimbel en leiding

solisten

Johanna Ihrig, sopraan 1

Mary Bevan, sopraan 2

Helen Charlston, alt

Guy Cutting, tenor

Matthew Brook, bas

vocaal ensemble

Amelia Berridge, Marta Paklar, sopraan 1

Michaela Riener, Valérie Stammet, sopraan 2

Sofia Gvirts, Iris Bouman, alt

Adriaan De Koster, Jasper Dijkstra, tenor

Matthew Baker, Mitchell Sandler, bas orkest

Evgeny Sviridov, concertmeester

Lucia Giraudo, Annelies van der Vegt, viool 1

Anneke van Haaften, Ivan Iliev, Natascha Pichler, viool 2

Femke Huizinga, Bernadette Verhagen, altviool

Octavie Dostaler-Lalonde, Barbara Kernig, cello

Robert Franenberg, contrabas

Anna Besson, David Westcombe, traverso

Rodrigo López Paz, Katharina Verhaar, Laurine Marmi, hobo

Benny Aghassi, Javier Sánchez

Castillo, fagot

Bart Aerbeydt, hoorn

Robert Vanryne, Amir Rabinovitz, Christopher Price, trompet

Arjan Jongsma, pauken

Daniel Seeger, orgel

speeldata

vr 12 december 2025

20.15 uur, Utrecht

TivoliVredenburg

zo 14 december 2025

15.00 uur, Zwolle

Theater de Spiegel

di 16 december 2025

20.00 uur, Naarden

Grote Kerk Naarden

wo 17 december 2025

19.30 uur, Amsterdam

Muziekgebouw aan ‘t IJ

do 18 december 2025

20.15 uur, Den Haag Amare

vr 19 december 2025

20.00 uur, Naarden

Grote Kerk Naarden

za 20 december 2025

20.00 uur, Tilburg

Schouwburg Concertzaal Tilburg

zo 21 december 2025

15.00 uur, Haarlem

PHIL

EEN WERK MET UITSLUITEND HOOGTEPUNTEN

De Hohe Messe is een van Bachs geliefdste werken, maar het is tegelijkertijd niet altijd even toegankelijk. Waar je bij stukken als de Matthäus-Passion in elk geval houvast hebt aan een boeiend en emotioneel verhaal, is het bij de Hohe Messe soms eventjes zoeken. Waar gaat een mis eigenlijk over?

In de Hohe Messe zet Bach de misteksten die al eeuwen in de katholieke eredienst klinken op muziek. Bach maakt er een echte ceremonie van: bijna elke zin uit de mis verdient zijn eigen muziek; zo bevat het openingskoor slechts twee woorden, die Bach ontvouwt tot een lange smeekbede. Hij komt er steeds bij terug, zet het in een ander licht, in een andere harmonie, tot het hemelse er als vanzelf uit tevoorschijn komt. Door die meditatieve aandacht voel je ook als ongelovige hoeveel betekenis er in die woorden besloten ligt.

De eerste twee delen van deze Latijnse mistekst waren in Bachs tijd ook in de lutherse kerk gangbaar. Bach componeerde meerdere lutherse missen die louter bestaan uit een Kyrie (een smeekbede) en een Gloria (waarin Gods grootheid wordt geprezen). De rest van de lange katholieke tekst was bij de lutheranen vertaald naar het Duits of kwam helemaal niet meer voor. In de

katholieke kerken klonk de gehele

tekst nog in het Latijn, inclusief een belijdenis van het geloof (het Credo), een lofzang (het Sanctus) en een kort stuk waarin Jezus’ offer centraal staat (het Agnus Dei). Waarom zette de protestant Bach een oerkatholieke tekst op muziek?

Greatest hits

Lang was de overtuiging dat Bach dit werk zonder enige aanleiding componeerde, om aan het einde van zijn leven zijn mooiste muziek te verzamelen in een soort ‘greatest hits’. Bach verwerkte in de Hohe Messe namelijk veel muziek die hij al eerder schreef. De katholieke mis gaf hem een vorm die niet afhankelijk was van een bepaalde gelegenheid, maar het hele jaar door gebruikt kon worden. Maar we weten ook dat Bach zelden componeerde zonder opdracht — dat was in de achttiende eeuw zoiets als bouwen zonder kavel. Onlangs ontdekte een muziekwetenschapper dat het denkbaar is dat Bach de mis componeerde voor een grote ceremonie in de Stephansdom in Wenen op 22 november, ter ere van de Heilige Cecilia, de katholieke beschermheilige van musici.

Dat we lang hebben moeten gissen naar de precieze reden waarom Bach de Hohe Messe schreef, heeft niet kunnen voorkomen dat het

“BACHS MUZIEK

IS ALS EEN BOUILLON; ZELFS MET DE ALLERBESTE INGREDIËNTEN HEEFT DIE TIJD EN LIEFDE NODIG

OM OP SMAAK TE KOMEN.”

een van Bachs geliefdste werken is, vol met hoogtepunten uit zijn oeuvre. De oorspronkelijke opdracht doet er ook eigenlijk niet toe. Wat er toe doet, is hoe luisteraars door de eeuwen heen steeds meer van de Hohe Messe zijn gaan houden. Uit muziekhistorisch onderzoek blijkt keer op keer: muziek komt pas écht tot leven wanneer het publiek erover gaat praten en zich het werk ‘eigen maakt’. Dat is waarom Bachs werken hun oorspronkelijke opdrachten konden overstijgen: ze zijn onderdeel geworden van het werelderfgoed omdat Bachs werk tegenwoordig de potentie heeft van ons allemaal te zijn, niet alleen van de hovelingen in Wenen of de orthodox-lutherse kerkgemeente in Leipzig.

Bach aan de man brengen

Dat gebeurde natuurlijk niet vanzelf. Bachs muziek is ontzettend mooi, maar luisteraars zijn er niet altijd even ontvankelijk voor geweest — en nog altijd blijkt lang niet

iederéén overtuigd van Bachs meesterschap. Om de oren te openen voor Bachs muziek moest er dus aan de weg getimmerd worden, vooral tussen 1800 en 1900. Bachs oeuvre werd onderdeel van het repertoire, omdat componisten, musici en critici erin geloofden en bovendien anderen ervan probeerden te overtuigen. Componisten als Mendelssohn, Schumann en Brahms zetten zich volledig in om alles uit Bachs muziek naar boven te halen. Bachs muziek is als een bouillon; zelfs met de allerbeste ingrediënten heeft die tijd en liefde nodig om op smaak te komen.

De Hohe Messe speelde daarbij een sleutelrol. Bachs cantates, zijn grootste output, waren niet erg populair in de eeuwen na zijn dood. Ze kwamen voort uit een totaal ander wereldbeeld. Bovendien zijn het korte stukken van vaak niet meer dan twintig minuten en vaak voor een relatief kleine bezetting. Naast de bombastische werken van de negentiende eeuw — de Negende Symfonie van Beethoven, het Deutsches Requiem van Brahms en Mozarts grote missen — verbleekten de cantates dus. Bachs grote passies waren dan weer niet altijd even verteerbaar: de teksten klonken net als die van

de cantates heel anders dan het Duits van Goethe en Schiller, en miste een bepaalde elegantie. Ook was de lengte een uitdaging: een uitvoering nam al snel drie uur in beslag en zelfs Mendelssohn, Bach – evangelist par excellence –snoeide flink in de Matthäus om hem toegankelijker te maken.

Magnum opus

De Hohe Messe was daarentegen perfect geschikt om als Bachs magnum opus te gelden. Het bevatte veel van zijn mooiste muziek en had daarbij ook geen last van alle bezwaren zoals hiervoor beschreven. Het stuk is groot, maar niet te groot opgezet. Het is een religieus stuk, maar niet zo specifiek luthers als de Matthäus of de Johannes. Ook maakt Bach hier gebruik van traditionele Latijnse teksten die veel terugkomen bij andere componisten. Dit alles maakte de Hohe Messe een perfecte kroon op Bachs oeuvre.

Bach schreef vrijwel geen nieuwe muziek voor de Hohe Messe. In plaats daarvan werkte hij muziek om uit zijn cantates en kortere lutherse missen. Het ‘Kyrie’ en het ‘Gloria’ van de Hohe Messe nam Bach over uit een korte mis die hij in 1733 al componeerde voor het hof van de keurvorst van Saksen, Frederik August II.

Diep melancholisch

De Hohe Messe is als een album met uitsluitend hits. Nergens verslapt de aandacht. Er is dan ook geen sprake van echte hoogte- of dieptepunten. Maar de verstilde koorpassage die het ‘Confiteor’ vastmaakt aan het uitbundige ‘Et expecto’ moet een van de meest mystieke stukken uit de geschiedenis van de koorliteratuur zijn. Bach zwerft door de muziek, op zoek naar een toonsoort om op te blijven hangen, terwijl de tekst spreekt van het wachten op de dag dat alle doden tot leven gewekt zullen worden, het begin van een nieuwe eeuw op aarde volgens de Christenen. Steeds als je denkt dat je een rustpunt vindt, rukt Bach het tapijt onder je voeten vandaan. Bach gaat hier zo lang mee door dat je aan jezelf begint te twijfelen: komen we ooit wel aan die nieuwe wereld, of blijven we voor eeuwig in het onbestemde hangen? En dan plotseling, vuurwerk.

Maar, ook al in de eerste maten van het ‘Kyrie’ staan we meteen aan een rotswand van geluid. Het hele ensemble komt samen in één kreet: “Heer, ontferm u”. Zo’n kreet horen we het hele stuk niet meer. De tweede sopranen maken zich los, klimmen omhoog en trekken de rest tot drie keer

“STEEDS ALS JE DENKT DAT JE EEN RUSTPUNT VINDT, RUKT BACH HET TAPIJT ONDER JE VOETEN VANDAAN.”

toe mee de hoogte in, tot ze de top bereiken in een onwrikbaar, open akkoord. Alle stemmen vallen even weg. Dan begint Bach het ensemble te reconstrueren. Het is een processie: een voor een treden de partijen weer bij, eerst de instrumenten, dan de zangers, met als laatste de bas. Dan begint het weer opnieuw, nu met de bas als eerste. Bach wisselt dit soort monumentale koordelen (véél meer dan in zijn Matthäus) af met kleiner bezette gedeeltes.

Zoals gezegd zit de Hohe Messe zo vol pareltjes dat het onmogelijk is om alle belangrijke passages op te noemen. Maar de aria ‘Agnus Dei’, in veel andere miszettingen geen aria maar een groots opgezet koor, is wel een van de meest meditatieve stukken van de mis. Diep melancholisch, breed, zoekend, komt Bach hier opnieuw tot een kern, al is het onmogelijk uit te leggen tot welke. Gelukkig hebben we daar de muziek voor.

De openingsmaten van de Hohe Messe in het handschrift van Bach (bron: Bach digital)

over het programma

biografie

Richard Egarr

klavecimbel en leiding

De Britse Richard Egarr (Lincoln, 1963) is een veelgevraagd dirigent en klavecinist. Sinds 2019 is hij vaste gastdirigent van het Residentie Orkest Den Haag. Daarnaast is hij Artistic Partner van het Saint Paul Chamber Orchestra en was hij tot voor kort Music Director van het Philharmonia Baroque and Chorale en Music Director van de Academy of Ancient Music. Als klavecinist treedt Richard Egarr op in verschillende kamermuziekbezettingen en als solist. Hij dirigeerde onder andere de London Symphony Orchestra, het Koninklijk Concertgebouworkest en het Philadelphia Orchestra. Samen met zijn vrouw, pianist Alexandra Nepomnyashchaya, vormt hij het Duo Pleyel dat zich toelegt op het uitvoeren van quatre mains-repertoire van onder anderen Johann Christian Bach, Mozart, Fauré, Debussy en Ravel.

Richard Egarr begon zijn muzikale carrière als koorknaap in York Minster, studeerde orgel aan Clare College en later klavecimbel bij Gustav en Marie Leonhardt in Amsterdam en Cambridge. Hij doceerde eerder klavecimbel en fortepiano aan het Conservatorium van Amsterdam en is nu gastdocent aan het Koninklijk Conservatorium Den Haag. Richard Egarr nam met de Bachvereniging voor All of Bach Concert in D groot (BWV 972), ‘Brandenburgs’ concert nr. 5 in D groot (BWV 1050) en Vioolconcert in d klein (BWV 1052r) op.

Bekijk

Richard Egarr op All of Bach

I. MISSA

1. Koor

Kyrie eleison,

2. Duet – sopraan 1 en 2

Christe eleison,

3. Koor

Kyrie eleison.

4. Koor

Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis.

5. Aria – sopraan 2

Laudamus te, benedicimus te, adoramus te, glorificamus te.

6. Koor

Gratias agimus tibi propter magnam gloriam tuam.

7. Duet – sopraan en tenor

Domine Deus, Rex coelestis, Deus Pater omnipotens.

Domine Fili unigenite

Jesu Christe altissime.

Domine Deus, Agnus Dei, Filius Patris.

8. Koor

Qui tollis peccata mundi, miserere nobis, suscipe deprecationem nostram.

Heer, ontferm u,

Christus, ontferm u,

Heer, ontferm u.

Ere zij God in den hoge, en vrede op aarde voor mensen van goede wil.

Wij loven u, wij prijzen u, wij aanbidden u, wij verheerlijken u.

Wij zeggen u dank voor uw grote heerlijkheid.

Heer God, hemelse Koning, God, almachtige Vader. Heer, eniggeboren Zoon, allerhoogste Jezus Christus. Heer God, Lam Gods, Zoon van de Vader.

U die de zonden van de wereld draagt, ontferm u over ons, aanvaard onze smeekbede.

9. Aria – alt

Qui sedes ad dexteram Patris, miserere nobis.

10. Aria – bas

Quoniam tu solus sanctus, tu solus Dominus, tu solus altissimus, Jesu Christe.

11. Koor

Cum Sancto Spiritu in gloria Dei Patris, amen.

U die zit aan de rechterhand van de Vader, ontferm u over ons.

Want u alleen bent heilig, u alleen bent de Heer, u alleen bent de hoogste, Jezus Christus.

Met de Heilige Geest tot eer van God de Vader, amen.

II. SYMBOLUM NICENUM PAUZE

12. Koor

Credo in unum Deum.

13. Koor

Credo in unum Deum. Patrem omnipotentem, factorem coeli et terrae, visibilium omnium et invisibilium.

14. Duet – sopraan, alt

Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum et ex Patre natum ante omnia secula. Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum, non factum consubstantialem Patri,

Ik geloof in één God.

Ik geloof in één God. De almachtige Vader schepper van hemel en aarde, van al het zichtbare en onzichtbare.

En in één Heer, Jezus Christus, Gods eniggeboren Zoon en uit de Vader geboren vóór alle eeuwen. God uit God, licht uit licht, ware God uit ware God, geboren, niet gemaakt, één van wezen met de Vader;

per quem omnia facta sunt. Qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis.

15. Koor

Et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria virgine, et homo factus est.

16. Koor

Crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus est.

17. Koor

Et resurrexit tertia die secundum scripturas, et ascendit in coelum, sedet ad dexteram Dei Patris, et iterum venturus est cum gloria judicare vivos et mortuos, cuius regni non erit finis.

18. Aria – bas

Et in Spiritum Sanctum

Dominum et vivificantem, qui ex Patre Filioque procedit; qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur; qui locutus est per Prophetas. Et unam sanctam catholicam et apostolicam ecclesiam.

19. Koor

Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum.

door wie alles is geschapen. Die om ons mensen en om onze redding is afgedaald uit de hemel.

En een lichaam heeft aangenomen door de Heilige Geest uit de maagd Maria, en mens is geworden,

Die voor ons is gekruisigd onder Pontius Pilatus, heeft geleden en is begraven.

En op de derde dag weer is opgestaan volgens de schriften, en is opgevaren naar de hemel, hij zetelt aan de rechterhand van God de Vader, en zal wederkomen met heerlijkheid om levenden en doden te oordelen, wiens rijk geen einde zal hebben.

En (ik geloof) in de Heilige Geest, Heer en schenker van leven, die uit de Vader en de Zoon voortkomt, die samen met de Vader en de Zoon wordt aanbeden en vereerd; die heeft gesproken door de profeten. En (ik geloof) in één heilige, katholieke en apostolische kerk.

Ik belijd één doop tot vergeving van de zonden.

20. Koor Et expecto resurrectionem mortuorum et vitam venturi seculi, amen.

III.

En ik verwacht de opstanding van de doden, en het leven in de komende tijd, amen.

SANCTUS

21. Koor

Sanctus Dominus Deus Sabaoth. Pleni sunt coeli et terra gloria eius.

Heilig is de Heer, de God der heerscharen. Hemel en aarde zijn vol van zijn glorie.

IV. OSANNA, BENEDICTUS, AGNUS DEI ET DONA NOBIS PACEM

22. Koor Osanna in excelsis.

23. Aria – tenor Benedictus qui venit in nomine Domini.

24. Koor Osanna in excelsis.

25. Aria – alt Agnus Dei qui tollis peccata mundi, miserere nobis.

26. Koor Dona nobis pacem.

Hosanna in den hoge.

Gezegend is hij die komt in de naam van de Heer.

Hosanna in den hoge.

Lam van God, dat de zonden van de wereld draagt, ontferm u over ons.

Geef ons vrede.

IEDEREEN VOOR BACH

De Nederlandse Bachvereniging is een uniek en toonaangevend vocaal-instrumentaal ensemble. Ruim honderd jaar geleden begonnen we met het uitvoeren van Johann Sebastian Bachs MatthäusPassion in Grote Kerk Naarden.

Sindsdien zetten we ons met hart en ziel in om Bachs muziek met de wereld te delen. Met educatieve projecten, talentontwikkeling en rond de zestig concerten per jaar geven we invulling aan onze missie Bach voor iedereen.

Dat doen we ook met All of Bach: het project waarin we alle werken van Bach opnemen in beeld én geluid en gratis delen op YouTube. Zo kunnen muziekliefhebbers over de hele wereld altijd en overal genieten van Bachs muziek in de beste kwaliteit.

Het ensemble van de Bachvereniging bestaat uit professionele spelers en zangers. Ze spelen op historische instrumenten en laten zich leiden door nieuwsgierigheid en speelplezier. Hun hart klopt voor Bach en zijn tijdgenoten.

bachvereniging.nl youtube.com/bach

Maak elk concert kennis met een zanger of instrumentalist uit ons ensemble. Deze keer:

Michaela Riener

Mezzosopraan

Met kerst is muziek maken altijd heel belangrijk voor mij geweest. Als kind speelde ik met mijn familie blokfluitduo’s en -trio’s terwijl we vol spanning wachtten tot het Christkind aanbelde en de woonkamer opeens werd verlicht door de kerstboom. We hadden alle kerstliederen geoefend en zongen en speelden ze onder die magische boom. We sloten altijd af met Stille Nacht – pas daarna mochten de cadeautjes uitgepakt.

Later op de avond volgde de Christmette in ons kleine dorp in Oostenrijk. Op kerstavond stond

ik als organist en zangeres in de dienst: ik begeleidde het koor en zong het kerstevangelie. Het voelde altijd feestelijk en warm. Door mijn opleiding heb ik geleerd om op een professionelere manier muziek te maken dan in de huiselijke sfeer van toen, maar het gemeenschapsgevoel blijft hetzelfde. Daarom voelt het als een waar kerstcadeau om in deze periode op tour te zijn met de Hohe Messe. Het is anders dan thuis, maar het gevoel van verbondenheid, tussen musici én met het publiek, is even sterk. Juist in deze tijd is het ‘Dona nobis pacem’ voor mij een bijzonder intens moment: groots, ontroerend en vol hoop. Wat mij betreft is dát de kerstboodschap: een hoop die standhoudt omdat ze gedeeld wordt, gedragen door de muziek van J.S. Bach.

subsidiënten, sponsors en donateurs

Subsidiënten

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Gemeente Utrecht

Premium partner

Deloitte

Talentontwikkeling en educatie

De Bachvereniging kent twaalf donateurs die op jaarbasis schenken aan het Jos van Veldhoven Fonds, dat investeert in talentontwikkeling.

Daarnaast ondersteunt het Witte Donderdag Gezelschap talentontwikkeling en educatieprojecten van de Bachvereniging.

Kijk voor de actuele lijst van subsidiënten en ondersteuners op bachvereniging.nl/ steun-ons.

Steun jij ons ook?

Neem contact op met de afdeling Fondsenwerving & Nalatenschappen via development@bachvereniging.nl of kijk op bachvereniging.nl/steun-ons.

ALL OF BACH BELEEF BACH VANUIT HUIS

Alle werken van Bach in hoogwaardige audio- én videokwaliteit

We nemen alle werken van Bach op in beeld en geluid en maken de video’s via bachvereniging.nl en YouTube gratis toegankelijk voor een miljoenenpubliek over de hele wereld. Zo kan iedereen – met de mooiste opnames in de hoogste kwaliteit – altijd en overal genieten van de muziek van Bach. Mis geen enkele opname, abonneer je op youtube.com/bach

Colofon

Nederlandse Bachvereniging tekst Thomas Batelaan, Brechtje van Riel eindredactie Brechtje van Riel vertaling zangteksten Ria van Hengel beeld Donald Bentvelsen, Tom Blaton, Eduardus Lee ontwerp Atelier Blanco drukwerk Opmeer

Nederlandse Bachvereniging

Postbus 295, 3500 AG Utrecht 030 - 251 34 13

info@bachvereniging.nl bachvereniging.nl youtube.com/bach

KOMENDE CONCERTEN

The Opera Circus samen met OPERA2DAY vanaf 11 januari 2026

Bezin met Bach Joke Hermsen over heimwee 28 februari 2026

Matthäus-Passion met gastdirigent Masaaki Suzuki 21 maart t/m 4 april 2026

THE OPERA CIRCUS

BAROKSPEKTAKEL MET MUZIEK VAN HÄNDEL

11 januari t/m 13 maart 2026 in zalen door heel Nederland door de Nederlandse Bachvereniging en OPERA2DAY bestel kaarten via opera2day.nl