Azade komalga no15

‫دیدگــــــــــا‬

‫شه‌نگال هه‌ولێر ده‌هه‌ژێنێ‬ ‫لـه‌مــاوه‌ی �ســێ ســاڵــی راب ــردوودا شـه‌نـگــال �ســێ جــار ته‌ختی‬ ‫ع ـه‌ر�شــی هـه‌ولـێــری ه ـه‌ژانــدوه‌‪ ،‬لـه‌ ‪ 2014/8/3‬جــاری یـه‌كـه‌م‬ ‫رووداوی كــاره‌س ــات و كــۆم ـه‌ڵ ـكــوژی ك ـه‌ ل ـه‌الی ـه‌ن چـه‌تـه‌ ـكـانــی‬ ‫داعش به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی ئێزیدی هه‌رێمی شه‌نگال داهات‪،‬‬ ‫بـ ـه‌ه ــۆی ب ـه‌ج ـێ ـه ـێ ـش ـتــن و راك ـ ـ ــردن و س ـه‌ن ـگ ـه‌ر چ ـ ــۆڵ ك ــردن ــی‬ ‫چ ـه‌كــدارانــی پــارتــی‪ ،‬خـه‌ڵـكــی ش ـه‌ن ـگــال رووبـ ـ ـه‌ڕووی فـه‌رمــانــی‬ ‫‪ 73‬یـه‌مـیــن ب ــوون ـه‌وه‌‪ ،‬شـه‌نـگــالـیـه‌ ـكـان چــاوه‌ڕێــی ئ ـه‌وه‌ن ـه‌بــوون‬ ‫ده‌سـه‌اڵتــی هـه‌ولـێــر بـه‌وشـێــوه‌یـه‌ لـه‌ده‌ســت چـه‌تـه‌ ـكـانــی داعــش‬ ‫ب ـه‌ج ـێ ـیــان ب ـه‌ه ـێ ـڵــن‪ ،‬ئـ ـه‌و رووداوه‌ چ ـه‌ن ــده‌ كــاره‌س ــات ـب ــار بــوو‬ ‫بـ ــۆ خـ ـه‌ڵـ ـك ــی شـ ـه‌نـ ـگ ــال ئ ـ ـ ـه‌وه‌نـ ـ ــده‌ش ده‌س ـ ـه‌اڵت ـ ــی هـ ـه‌ولـ ـێ ــری‬ ‫هـه‌ژانــد‪ ،‬ئـه‌گـه‌ر بـه‌هــانـه‌وه‌ هاتنی گـه‌ریــا ـكـانــی پـه‌كـه‌كـه‌ و هێز ‌ه‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نه‌بووایه‌ ده‌سه‌اڵتی هه‌ولێر ده‌ڕووخا‪.‬‬ ‫دوای ئ ـ ـ ـ ـ ـه‌وه‌ی‌ شـ ـه‌نـ ـگـ ــالـ ـیـ ـه‌ ـك ــان ه ـ ـێ ـ ــزه‌كـ ــان ـ ــی خ ــۆی ــان ــی‬ ‫بـه‌رگــری» یـه‌بـه‌شـه‌ و یـه‌ژه‌شـه‌ و ئــاســایــش»یــان ئــاواكــرد‪ ،‬ئـه‌وا‬ ‫هـه‌نـگــاوێـكــی دیــرۆكـیـتــر ل ـه‌الی ـه‌ن خـه‌ڵـكــی ئـێــزیــدیـخــان لـه‌ رۆژی‬ ‫‪ 2015/1/15‬ه ــاوێ ــژرا‪ ،‬ئ ـه‌ویــش راگ ـه‌یــانــدنــی «ئـه‌نـجــومـه‌نــی‬ ‫دامـه‌زرێـنـه‌ری دیـمــوكــراتــی شـه‌نـگــال» بــوو‪ ،‬ئـه‌مـه‌ش بــۆ جــاری‬ ‫دووه‌م تـه‌خـتــی هـه‌ولـێــری ه ـه‌ژانــده‌وه‌‪ ،‬لـه‌الیـه‌كـیـتــریــش ئـه‌وه‌ی‬ ‫زانــی كـه‌ ئـێــزیــدیـه‌ ـكـان ئـیـتــر خــاوه‌ن ئـی ـراده‌ی خــۆپــاراسـتــن و خۆ‬ ‫ب ـه‌ڕێ ــوه‌ب ــردن ــن‪ .‬ب ــۆی ـه‌ جــارێ ـك ـی ـتــر ن ــاگ ـه‌ڕێ ـن ـه‌وه‌ ژێ ــر ده‌س ـه‌اڵت ـ ‌ه‬ ‫خــۆسـه‌پـێـنـه‌كـه‌ی‪ .‬لـه‌بـنـه‌ڕه‌تــدا دوای فـه‌رمــانــی ‪73‬مـیــن جــاری‬ ‫یه‌كه‌م بوو كۆمه‌ڵگه‌ی ئێزیدی خۆیان خۆیان به‌ڕێوه‌ده‌برد‪.‬‬ ‫ده‌سه‌اڵتدارانی حكومه‌ته‌ بنكه‌ فرا‌وانه‌كه‌ی هه‌ولێر به‌یه‌ك‬ ‫ده‌نگ له‌دژی ئیراده‌ی شه‌نگالیه‌كان ده‌ركه‌وتن‪ ،‬به‌اڵم ئه‌و ‌ه‬ ‫چۆكی به ‌شه‌نگالیه‌كان دانه‌دا‪.‬‬ ‫ل ـه‌كــاتــی راگ ـه‌یــانــدنــی ئ ـه‌ن ـجــوم ـه‌نــی دام ـه‌زرێ ـن ـه‌ر ت ــا رۆژی‬ ‫‪ 2017/3/3‬ده‌سـه‌اڵتــی هـه‌ولـێــر و پــارتــی بـه‌هـه‌مــوو شێوه‌یه‌ك‬ ‫دژایه‌تی خۆی له‌به‌رامبه‌ر هه‌موو داموده‌زگاكانی ئێزیدیخان‬ ‫راگه‌یاند‪ ،‬بۆ ئه‌مه‌ش له‌رێگای چاره‌ نه‌گه‌ڕا‪ ،‬به‌ڵكو به‌رده‌وام‬ ‫زم ــان ــی ه ـه‌ڕه‌ش ـه‌ و ف ـشــار و تــونــدوت ـیــژی ب ـه‌كــاره ـێ ـنــا‪ ،‬ئ ـه‌م ـه‌ش‬ ‫نـه‌یـهـێـشــت ش ـه‌ن ـگــال ئـ ــاوه‌دان بـبـێـتـه‌وه‌‪ ،‬خ ـه‌ڵــك بـگـه‌ڕێـتـه‌وه‌‪،‬‬

‫رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان نه‌چنه‌ شه‌نگال‪.‬‬ ‫ل ـه‌س ـه‌ر ن ـ ــاوی ش ـه‌ن ـگ ــال �سـ ــێ س ــاڵ ـه‌ ده‌س ـ ـه‌اڵتـ ــی ه ـه‌ول ـێــر‬ ‫چ ـه‌ك و ت ـفــاق ل ـه‌ ه ـێــزه‌ ن ـێــوده‌وڵ ـه‌ت ـی ـه‌كــان وه‌رده‌گ ــرێ ــت‪ ،‬لـه‌و‬ ‫م ــاوه‌ی ـه‌دا چ ـه‌نــدیــن گ ــرووپ و ه ـێــزی ت ــری واب ـه‌س ـت ـه‌ بـه‌خــۆی‬ ‫دروسـ ــت كـ ــردن‪ ،‬ب ـه‌ه ــاوكــاری ده‌وڵ ـه‌ت ــی ت ــورك ل ـه‌س ـه‌رده‌مــی‬ ‫داود ئــۆغ ـلــو گــرووپ ـێ ـكــی ل ـه‌ ك ــوردان ــی س ــوری ــا ك ـه‌ ل ـه‌ بـ ـه‌ره‌ی‬ ‫ب ـ ـه‌رخـ ــودان و ش ــۆڕ�ش ــی رۆژئـ ـ ــاوا رای ــانـ ـك ــردب ــوو و الی ـه‌ن ـگ ــر و‬ ‫ئ ـه‌ن ــدام ــی ئ ـه‌ن ـه‌ك ـه‌س ــه ‌ب ـ ــوون ب ـه‌چ ـه‌ك و م ــووچـ ـه‌ی ك ــردن‪،‬‬ ‫وه‌ك ه ـه‌ڕه‌ش ـه‌ی ـه‌ك ل ـه‌ب ـه‌رام ـب ـه‌ر ش ــۆڕ�ش ــی رۆژئـ ــاوا ئــامــاده‌ی‬ ‫ك ــردب ــوون‪ ،‬ه ـه‌رچ ـه‌ن ــده‌ نــابــێ ئ ـه‌و ه ـێ ـزان ـه‌ س ـه‌ر ب ـه‌ وه‌زاره‌ت ـ ــی‬ ‫پێشمه‌رگه‌ی هه‌رێم بن‪ ،‬به‌اڵم به‌پاره‌ و چه‌كی هه‌رێم له‌دژی‬ ‫شۆڕ�شی رۆژئاوا ئاماده‌كراون‪.‬‬ ‫هــاتـنــی ی ـلــدرم بــۆ هـه‌ولـێــر و دواتــریــش ‪ 25‬و ‪26‬ی شــوبــات‬ ‫چــوونــی مـه‌سـعــود بــارزانــی بــۆ ئـه‌نـقـه‌ره‌ بـه‌ئــاشـكــرا بـه‌رنــامـه‌ی‬ ‫ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی به‌هار تاوتوێكران له‌گه‌ڵ ده‌سه‌اڵتدارانی‬ ‫ئـه‌نـقـه‌ره‌‪ ،‬ئـه‌وانـیــش ئــۆپـه‌راسـیــۆنــی مـنـبـه‌ج و ره‌قـقـه‌ لـه‌الیـه‌ن‬ ‫ئ ـ ـه‌ن ـ ـق ـ ـه‌ره‌‪ ،‬ئ ــۆپـ ـه‌راسـ ـی ــۆن ــی شـ ـه‌نـ ـگ ــال و رۆژئ ـ ـ ـ ـ ــاوا ل ـ ـه‌الی ـ ـه‌ن‬ ‫چـ ـه‌ك ــداران ــی پ ــارت ــی و پ ـش ـتــوانــی ك ــردن ــی ه ـێ ــزه‌كــان ــی ئ ـه‌ن ـق ـه‌ر ‌ه‬ ‫بـ ـه‌ش ــاراوه‌ی ــی‪ ،‬هـ ـه‌روه‌ه ــا ئ ــۆپ ـه‌راس ـی ــۆن ــی كــام ـپــی م ـه‌خ ـم ــور و‬ ‫ك ـ ـه‌ركـ ــوك‪ ،‬ه ـه‌م ــان ـك ــات ئ ــۆپ ـه‌راس ـی ــۆن ــی س ـ ـه‌ر «ه ـه‌رێ ـم ـه‌كــان ــی‬ ‫پ ــاراس ـت ـن ــی م ـی ــدی ــا» ب ـه‌پ ـێ ـش ـه‌ن ـگــای ـه‌تــی ئ ـه‌ن ـق ـه‌ره‌ و پ ـش ـت ـیــوانــی‬ ‫كردنی له‌الیه‌ن پارتیه‌وه‌ به‌دزی‪.‬‬ ‫پــارتــی چـه‌كــداره‌ ـكـانــی ئـه‌نـه‌كـه‌سـه‌ی وه‌ك بـه‌رخــی قــوربــانــی‬ ‫خـسـتـیـه‌ پـێـشـخــۆی‪ ،‬ویـسـتــی لـه‌ خــانـه‌ســۆر بـیــانـخــاتـه‌ رۆژئ ــاوا‪،‬‬ ‫لـ ـه‌الیـ ـه‌ك ش ـه‌ن ـگ ــال ب ـخ ــات ـه‌ چـ ـه‌مـ ـبـ ـه‌ره‌وه‌ ل ـه‌الی ـه‌ك ـت ــری ـش ـه‌و ‌ه‬ ‫ئـه‌و هـێـزانـه‌ بـخــاتـه‌ رۆژئ ــاواوه‌‪ .‬بـه‌رخــودانــی یـه‌بـه‌شـه‌ و خه‌ڵكی‬ ‫ئ ـێ ــزی ــدی ـخ ــان وه‌ك سـ ـه‌ره‌ت ــا ئ ـ ـه‌و ه ـێ ـزان ـه‌ی وه‌س ـت ــان ــد‪ ،‬بـ ـه‌اڵم‬ ‫هێشتا ئه‌و شه‌ڕفرۆشتنه‌ كۆتایی نه‌هاتووه‌‪.‬‬ ‫ئ ـه‌م ـه‌ش ب ــۆ ج ــاری س ـێ ـی ـه‌م ه ـه‌ول ـێــر ده‌ه ـه‌ژێ ـن ــن‪ ،‬چــونـكـ ‌ه‬ ‫ئـیـتــر خـه‌ڵـكــی ئ ـێــزیــدی و ش ـه‌ن ـگــال تـه‌نـهــا نـیـیـه‌‪ ،‬بـه‌ڵـكــو ت ـه‌واوی‬ ‫ئازادیخوازانی كوردستانیان له‌گه‌ڵه‌‪.‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬ئەو هاش و هوشی‬ ‫راگەیاندنە کە دەکرێت تەنها بۆ فریودانی‬ ‫رای گشتیه‌‬ ‫چاوپێكه‌وتن‪ :‬سوارەی مام مەحمود‬

‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ ،‬مامۆستای زانكۆی سه‌الحه‌دین‬

‫دەربارەی بارودۆخی سیا�سی ناوچەی‬ ‫خۆرهەاڵتی ناوەڕاست و کاردانەوەی‬ ‫زلهێزەکان لەناوچەکەو پێگەی کورد و‬ ‫گۆڕانکاریە سیاسییەکان و ئەنجامەکانی‬ ‫لەسەر کورد و ناوچەکە دیدارێکی‬ ‫تایبەتی لەگەڵ دکتۆر کامەران مەنتک‬ ‫مامۆستای زانکۆسازدا و سه‌باره‌ت‬ ‫به‌ پارته‌كانی باشووری كوردستان‪،‬‬ ‫الی وایه‌ پارتی دیموکراتی کوردستان‬ ‫بازرگانی بەخاک و واڵت دەکات‪،‬‬ ‫گۆڕان بازرگانی بەخەونی خەڵک‬ ‫دەکات‪ ،‬لەبەرئەوەی ناتوانێت دیفاع‬ ‫لەخەونەکانیش بکات‪ ،‬یەکێتی بازرگانی‬ ‫‪4‬‬

‫بەهەردووکی دەکات‪ ،‬ئیسالمی یەکان‬ ‫نەک بازرگانی بەسەر ژیانی خەڵک‬ ‫دەکەن بازرگانی بائاخیرەشیان دەکەن‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬بارودۆخی‬ ‫سیاسەتی ناوچەی خۆرهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست و کاردانەوەی زلهێزەکان‬ ‫لەناوچەکەدا بەرەو کوێ دەچێت؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬بەڕاستی‬ ‫دیارە ئیستا لەسەر ئاستی هەرێمی‬ ‫لەسەر ئاستی نێو دەوڵەتی هاوسەنگی‬ ‫هێز لەگۆڕانە‪ ،‬تاوەکو ئێستا دوا‬ ‫فۆرمۆڵەی خۆی وەرنەگرتووە‪ ،‬لەبەر‬

‫ئەوە ئێمە دەزانین لە ساڵی ‪1990‬‬ ‫سیسته‌مێکی جیهانی رووخا‪ ،‬لەدوای‬ ‫رووخانی سۆڤیەتەوە هاوسەنگی‬ ‫بەسەرداهات‪،‬‬ ‫گۆڕانکاری‬ ‫هێز‬ ‫سیسته‌می دووجەمسەرنەما ‪ ،‬ئەمریکا‬ ‫سیستەمی نوێ ی دنیای راگەیاند‬ ‫ئەو دۆخە تاوەکو نەوەت و حەوت و‬ ‫نەوەدو هەشت ئەمریکا بەشێوەیەک‬ ‫لەشێوەکان توانی سەرکردایەتی‬ ‫جیهان بکات‪ ،‬بەاڵم لەپاش ئەوە‬ ‫کۆمەڵێک دەوڵەت گەیشتنە قۆناخی‬ ‫بووژانەوە‪ ،‬بەتایبەت روسیا لەپا�شی‬ ‫(‪)٢٠٠١‬ەوە هەوڵی بووژانەوەیدەدا‪،‬‬ ‫چین لەوالی بەهێز بوو‪ ،‬هیندستان‪،‬‬ ‫ئەوانە هەوڵیاندا کەببنە بەربەستێک‬ ‫لەبەردەم ئەوەی ئەمریکا چۆنی دەوێت‬ ‫دنیا بەوشێوەیە بهاژوێت ئەوەش مانای‬ ‫چییە؟ دروستکردنی بەربەستێک‬ ‫بۆ زلهێزێک کەنەتوانێت هەموو‬ ‫سیاسەتەکانی خۆی پەیڕەو بکات‬ ‫مانای ئەوەیە هاوسەنگی هێز گۆڕانی‬ ‫بەسەرداهات‪ ،‬ئەو گۆڕانکاری و ملمالنێ‬ ‫یە بۆ سیاغەکردن و داڕشتنەوەی‬ ‫سیستەمێکی نوێ ی تری جیهانی‪ ،‬بوو‬ ‫بەهۆی ئەوەی ره‌نگدانەوەو کاریگەری‬ ‫لەسەر هەموو کۆی ئەو نەخشەیە بکات‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫کەلەدوای رووخانی سۆڤیەتەوە دەست‬ ‫بەداڕشتنەوەی کرابوو‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬واتە تۆ پێت وایە‬ ‫بووژانەوەی رووسیا ئێستا توانیویەتی‬ ‫ببێتە بەربەستی؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬من پێم وایە‬ ‫ئێستا بەتەنها رووسیا نی یە‪ ،‬ئێستا‬ ‫کێشەیەک لەگۆڕێ یە‪ ،‬ئێستا بەڕاستی‬ ‫بەبۆچوونی من ئەمریکا شەڕ لەسەر‬ ‫ئۆراسیا دەکات‪ ،‬ئۆراسیاش دوو زلهێزی‬ ‫لێ یە‪ ،‬تۆ تەماشاکە لەدوای نەوەتەوە‬ ‫ئەمریکا چووە ئاسیای ناوەڕاست‬ ‫و ویستی مەجالی حەیەوی رووسیا‬ ‫بەرتەسککات لەئاسیای ناوەڕاست‬ ‫ئەوە مەجالی حەیەوی وێندەر لەناوچە‬ ‫ستراتیژی یەکانی ڕێڕەوەکانی نەفت و‬ ‫غاز و ناوچە ستراتیژی یەکانی جەبهەی‬ ‫دواوەی بێ بەشیبکات یەعنی تەوقی‬ ‫بکات‪ ،‬لەوالیە لەمەنتیقەی ئەوروپای‬ ‫رۆژهەاڵت ئێمە دەزانین لەنەوەت‬ ‫و چوار و ئەوانە کۆمەڵێک دەوڵەت‬ ‫هەڵوەشایەوە‪ ،‬ئەمریکا نفوزی خۆی�شی‬ ‫بردەئەوێ‪ ،‬لەرۆژهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫ئەمریکا توانی لەعێراق بدات توانی‬ ‫ناوچەیەکی ئامین لێرە دروست بکات‪،‬‬ ‫دواتر لە ‪ ٢٠٠١‬لەئەفغانستانی دا‪،‬‬ ‫لە‪ ٢٠٠٣‬لەعێراقی دا‪ ،‬ئەفغانستان بۆ‬ ‫عێراق نیو کەوانەیەکە راست رووسیا‬ ‫لەلغاودەکات‪ ،‬هەدەفەکەیان چی یە؟‬ ‫هەدەفەکەیان ئەوەیە ئەمریکا پێ ی‬ ‫وایە ئەوەی بیەوێت نەک ئەمریکا هەر‬ ‫بەڕاستی لەسیاسەتی دەوڵەتی ئەوەی‬ ‫بتوانێت بیەوێت هەژموونی خۆی‬ ‫لەسەر دنیا بسەپێنێت هەژموونی خۆی‬ ‫دەبێت لەسەر ئۆراسیا ئەوروپا و ئاسیا‬ ‫بسەپێنێت‪ ،‬ئەمریکا توانی بۆ یەکەمجار‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پاش سەدەیەک زیاتر لەسەرەتای‬ ‫سەدەی بیستەوە تاوەکو گەیشتە کۆتایی‬ ‫یەکەی توانی بۆیەکەمجار هەیمەنەی‬ ‫خۆی بسەملێنێت‪ ،‬بەاڵم رووسیا و‬ ‫چین بەتایبەتی و ئیستا ئیش لەگەڵ‬ ‫هیندستانیش دەکەن کاریان لەسەر‬ ‫ئەوەکرد هەیمەنەی رووسیا هەیمەنەی‬ ‫دەربکات‪،‬‬ ‫لەوناوچەیە‬ ‫ئەمریکا‬

‫چۆن مۆدێرینتە و شۆڕشی‬ ‫پیشەسازی گۆڕانکاری لەگەڵ‬ ‫خۆی هێنا؟ نەخشەیەکی‬ ‫سیاسی نوێ ی هێنا بەهەمان‬ ‫شێوە‪ ،‬شۆڕشی گەیاندنیش‬ ‫نەخشەی خۆی پێ بوو‬ ‫هەیمەنەی ئەمریکا لەو ناوچەیە چۆن‬ ‫دەردەکرێت؟بەوەی لەالیەک خۆیان‬ ‫بەهێز بکەن لەالیەک لەسنورەکانی‬ ‫خۆیان بێنەدەرەوە‪ ،‬مەسەلەن رووسیا‬ ‫بەرەو سوریا هات‪ ،‬لەکێشەکانی بەهار‬ ‫بەرەو میسر چوو‪ ،‬لەبەر ئەوە بەرامبەر‬ ‫ئەوە هەوڵیدا یەکێتی یەکی ئۆرا�سی‬ ‫دروست بکات‪ ،‬ئێمە تەماشادەکەین‬ ‫ساڵی پار کۆنگرەی ئۆرا�سی بەسترا‪،‬‬ ‫هەوڵیاندا دەوڵەتەکانی ئۆراسیا‬ ‫لەدەوڵەتێک کۆبکەنەوە‪ ،‬ئەوانە لەسەر‬ ‫ئاستی نێودەوڵەتی دیارە کاریگەری‬ ‫لەسەر زلهێزە هەرێمی یەکانیش هەبوو‬ ‫ئەوە بوارێکی رەخساند‪ ،‬تۆ تەماشاکە‬ ‫لەدوای نەوەت و یەکەوە تورکیا‬ ‫لەتورکیایەکی عه‌ملانی کاری لەسەر‬ ‫ئەوەکرد کەببێتە تورکیایەکی عوسمانی‬ ‫و سوننی‪ ،‬ئەوەش دەرئەنجامی شۆڕ�شی‬ ‫ئێران بوو کەلە‪ 1979‬دەوڵەتێکی‬

‫شیعی ئیسالمی دامەزرا بەرامبەرئەوە‬ ‫کاری لەسەر کرا کەتورکیا بەرەو ئەو‬ ‫ئاراستەیە بڕوات بۆ ئەوەی هاوسەنگی‬ ‫هێز بەشێوەیەک بێت کە رێگەبگرن‬ ‫لە زیادبوونی هەژموونی شیعە‪،‬‬ ‫ئەوانە هەموو وایکرد کەدوو ئاراستە‬ ‫لەناوچەکە هەبێت‪ ،‬ئاراستەیەکیان‬ ‫بڕوات‬ ‫ئیمپراتۆریەت‬ ‫بەرەو‬ ‫ئاراستەیەکیش بەرەو هەڵوەشانەوەو‬ ‫دابەش بوون‪ ،‬ئاراستەی هەڵوەشانەوەو‬ ‫دابەش بوون ئەوە رەوتی گەشەسەندنی‬ ‫کۆمەڵگه‌یە ‪،‬چۆن ؟ لەبەر ئەوەی‬ ‫شۆڕ�شی گەیاندن‪ ،‬چۆن مۆدێرینتە و‬ ‫شۆڕ�شی پیشەسازی گۆڕانکاری لەگەڵ‬ ‫خۆی هێنا؟ نەخشەیەکی سیا�سی نوێ‬ ‫ی هێنا بەهەمان شێوە‪ ،‬شۆڕ�شی‬ ‫گەیاندنیش نەخشەی خۆی پێ بوو‪.‬‬ ‫تۆ تەماشاکە ئێستا دوو ئاراستە ئیش‬ ‫دەکەن لەناوچەکە‪ ،‬ئاراستەیەک بەرەو‬ ‫ئەوەی کە ئیمپراتۆریەکان دروست‬ ‫بکاتەوە‪ ،‬ئاراستەیەکیش بەرامبەر‬ ‫ئەو گەشەسەندنە بابڵێین سیا�سی و‬ ‫کۆمەاڵیەتی و تەکنەلۆجی و ئەلکترۆنی‬ ‫یەکە روودەدات‪ ،‬ئەوانە وایکرد‬ ‫کەملمالنێکان لەوناوچەیە چڕ ببێتەوە‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬بەبۆچوونی تۆ‬ ‫کام ئاراستەیەیان زیاتر ئەگەری جێ‬ ‫بەجێ بوونی هەیە؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬من پێموایە‬ ‫ئاراستەی سروشتی گەشەسەندنەکان‬ ‫دابەشبوون و هەڵوەشاندنەوەیە‪،‬‬ ‫چونکە لە کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم‬ ‫ئێمە دەزانین سەردەمی ئیمپراتۆریایی‬ ‫هەڵوەشایەوە‪ ،‬لەجەنگی جیهانی‬ ‫یەکەم ئیمپراتۆریای قەیسەری‬ ‫بوو‪ ،‬ئیمپراتۆریای عوسمانی بوو‪،‬‬ ‫ئیمپراتۆریای ئەڵمانی بوو‪ ،‬ئەوانە‬ ‫‪5‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫هەڵوەشانەوە‪ ،‬لەبەرئەوەی سەردەمی‬ ‫ئیمپراتۆریات بەسەرچوو‪ ،‬بەاڵم ئەوەش‬ ‫دیارە دەکەوێتە سەر چارەنوو�سی ئەو‬ ‫ملمالنێیەی کەئێستا لەناوچەکە هەیە‪،‬‬ ‫ئەو ملمالنێ یە وادەکات زۆرجار ئەگەری‬ ‫هەیە خۆیان بۆ شەڕ ئامادەکردووە‪.‬‬ ‫چونکە هەموو ئەگەرەکان ئێستا‬ ‫ئاماژە بەوەدەکەن کەبەرەو شەڕێکی‬ ‫جیهانی گەورە دەڕوات‪ ،‬هەندێک دەرس‬ ‫هەیە لەمێژوو جۆرە کەلێنیکمان بۆ‬ ‫دەهێڵێتەوەوە یاخود گەشبینی یەکمان‬ ‫الدروست دەکات وەکو قەیرانی کوبا‬ ‫کەهەردوو ال سەعاتی سفریان دانا بۆ‬ ‫ئەوەی لەیەکتری بدەن‪ ،‬بەاڵم دواتر‬ ‫کە بیرەوەری نیکسون دەخوێنینەوە‬ ‫کەبیرەوەری سەرۆکی ئەرکانی سوپای‬ ‫ئەمریکا لەوکاتەیدا دەخوێنینەوە‪،‬‬ ‫دەڵێین لێکدانەکە سفر بوو بۆیە‬ ‫ئەوەی لەپشت پەردەکان روودەدات‬ ‫زۆرجار جیاوازە لەوەی کە لەئیعالمدا‬ ‫روودەدات‪ ،‬بەاڵم لەهەموو حاڵەکاندا‬ ‫ئەوەی کەگومانی تیادا نی یە ئەوەیە‬ ‫کە شەڕە لەسەر دابەشکردنەوەی هێز‬ ‫لەناوچەکە و لەهەموو جیهان‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬کۆبوونەوەی‬ ‫ئەستانە و دەرئەنجامەکانی چی بوون؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬بەبۆچوونی‬ ‫من کۆبوونەوەی ئەستانە وەکو‬ ‫کۆبوونەوەکەی جنیف هیچ ئەنجامێکی‬ ‫لێ ناکەوێتەوە‪ ،‬لەبەرئەوەی تۆ‬ ‫تەماشاکە ئێمە کۆبوونەوەکان دەبێت‬ ‫تەوافوق بکرێت لەمابەینی ئەوکەسانەی‬ ‫کە خەصمی یەکترن ناکۆکن لەگەڵ‬ ‫یەکتر‪ ،‬ئیتر ئه‌گه‌ر دوژمنداری یەکتری‬ ‫دەکەن ناکرێت لەیەک وجهەنەزەرەوە‬ ‫تۆ هەوڵ بدەیت کەئیتیفاقێک بکەیت‬ ‫بەبێ ئەوەی بەشێکی زۆر لەخەڵک‬ ‫‪6‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەشداری پێ بکەیت‪ ،‬مەسەلەن‬ ‫کۆبوونەوەکانی ئەستانە فاکتەرێکی‬ ‫کورد کە ئێستا لەسەر خاک خۆی‬ ‫سەپاندووە و توانیویەتی رۆڵی خۆی‬ ‫هەبێت و لەڕووی عەسکەری یەوە جێ‬ ‫پێ ی خۆی کردووەتەوە مەسەلەن‬ ‫کوردەکانی وێندەر هەوڵیاندا دووریان‬ ‫خەنەوە کەئەوە یەکێک بوو لەفاکتەرە‬ ‫سەرەکی یەکانی شکست هاتنی جنێف‪،‬‬ ‫هەروها دەبێتە یەکێک لەفاکتەرەکانی‬

‫تورکیا لەسەر ئاستی‬ ‫نێودەوڵەتی یەعنی لەسەر‬ ‫ئاستی سیاسەتی دەرەوە‬ ‫و سیاسەتی نێو دەوڵەتی‬ ‫و لەسەر ئاستی سیاسەتی‬ ‫ناوخۆ لەقەیران دەژی‪.‬‬ ‫شکست پێ هێنانی هەرسێک جنێف‪،‬‬ ‫جنێفی چواریش پێموایە بەهەمان‬ ‫دەردەچێت ئەگەر بیانەوێت کێشەکان‬ ‫چارەسەربکەن هەرچەندە من پێموا نی‬ ‫یە بیانەوێت کێشەکان چارەسەربکەن‪،‬‬ ‫ئەوان ئەمریکاو رووسیاش ئێستا‬ ‫بەڕاستی لەبەر ئەوەی لەرووی‬ ‫ئیقتیصادیشەوە قازانجێکی زۆر دەکەن‬ ‫تاوەکو ئێستا هەردووکیشیان بابڵێین‬ ‫یاری دەست شکاندنەوەو دەست بادانی‬ ‫یەکتری دەکەن و هەردووکیشیان‬ ‫نەگەیشتوونە ئەوەی کە تا دوا هێزی‬ ‫خۆیان بەکارنەهێناوە‪ ،‬لەبەر ئەوە من‬ ‫پێموایە دەیانەوێت شەڕەکان جارێ‬ ‫بەردەوام بێت تاوەکو هەردووک‬ ‫البزانن ئاستی هێزیان چەندە؟ تاوەکو‬ ‫لەسەر ئەو بنەمایە نەخشەی سیا�سی‬

‫دنیا دابڕێژنەوە‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬گۆڕانکاری‬ ‫یەکانی تورکیا و پر�سی ریفراندۆم‬ ‫چۆن دەبینیت؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬جارێ پێش‬ ‫ئەوەی با�سی گۆڕانکاری یەکان بکەم‬ ‫حەز دەکەم ئاماژە بەوە بکەم کەتورکیا‬ ‫لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی یەعنی لەسەر‬ ‫ئاستی سیاسەتی دەرەوە و سیاسەتی‬ ‫نێو دەوڵەتی و لەسەر ئاستی سیاسەتی‬ ‫ناوخۆ لەقەیران دەژی‪.‬‬ ‫پێتوایە‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌‪:‬‬ ‫ئازادیی‬ ‫سیاسەتی دەرەوەی سەرکەوتوونی یە؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬من پێموایە تۆ‬ ‫ئەگەر تەماشاکەیت تورکیا لەگەڵ‬ ‫هەموو هاوسێکانی لەکێشەدایە‪،‬‬ ‫لەسوریا تەداخول دەکات‪ ،‬لەگەڵ‬ ‫عێراق بەکێشەیە‪ ،‬لەگەڵ ئێران کێشەی‬ ‫هەیە‪ ،‬لەگەڵ یۆنان کێشەی هەیە‪،‬‬ ‫لەگەڵ رووسیا رۆژێک هەوڵ دەدات‬ ‫کەرووسیا بەکاربهێنێت یاخود سوود‬ ‫لە‪ ،‬یەعنی گەمەیەکی ناتەندروست‬ ‫دەکات لەسەر هاوسەنگی هێزی رووسیا‬ ‫و ئەمریکا کە لەهەردووال مەنبوز بووە‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە لەسەر ئاستی ناوخۆ ئێمە‬ ‫دەزانین کە تورکیا لەالیەک هەوڵدەدات‬ ‫کەئۆپۆزیسیۆنە عەملانییەکان بۆ‬ ‫خۆیان راکێشن کار لەسەر رەهەندی‬ ‫ناسیۆنالیستی تورک و رەهەندە دینی‬ ‫یەکەی دەکات‪ ،‬پێیان دەڵێت کاکە ئێمە‬ ‫ئەگەر ئێوە بەتەنها ناسیۆنالیستتان‬ ‫بەکار هێناوە بۆ ئەوەی رەگەزی تورک‬ ‫بسەملێنن ئێمە ئێستا دینیش دەخەینە‬ ‫خزمەت ئەو ناسیۆنالیستە‪ ،‬تەنها ئێوە‬ ‫پاڵپشتیمان بکەن لەپرۆژەکان‪ ،‬بەاڵم‬ ‫دیارە تاوەکو ئیستا هێزەعه‌ملانییەکان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫لەهەندێک بابەت لەگەڵیدان و پاڵپشتی‬ ‫یان کردووە بەتایبەتی لەمەسەلەی‬ ‫کورد‪ ،‬ئێمە دەزانین ئه‌ردۆغان و‬ ‫ئه‌كه‌په‌ لەگەڵ جه‌هه‌په‌ و لەگەڵ‬ ‫مەهەپە و ئەوانە هیچ جیاوازی‬ ‫یەکی ئەوتۆیان نی یە لە سیاسەتیان‬ ‫بەرامبەر کورد‪ ،‬هەرکاتێک جیاوازیش‬ ‫نیشاندەدەن بۆ ملمالنێیەکی سیا�سی‬ ‫ناوخۆ و موناوەرەیەکی سیا�سی یە بۆ‬ ‫دەسکەوت زیاتر لەیەکتر بەدەست‬ ‫بهێنن‪ ،‬لەگەڵ حیزبە عه‌ملانی یەکان‬ ‫قەیرانێکی هەیە بەرامبەر بەهەندێک‬ ‫مەسەلە بەرامبەر بەمەسەلەی کورد‬ ‫قەیرانیان نی یە‪ ،‬دیارە ئێستا لەتورکیا‬ ‫مەسەلەی کورد یەکێکە لەو قەیرانە‬ ‫گەورانەی کە تورکیای توو�شی فۆبیای‬ ‫کوردی کردووە‪ ،‬بەتایبەتیش لەسەر‬ ‫گەشەسەندنی مەسەلەی کورد‬ ‫لەڕۆژئاوای کوردستان و گەشەسەندنی‬ ‫مەسەلەی کورد لەباکوری کوردستان‬ ‫ئەوانە وایان کردووە کە تورکیا‬ ‫لەقەیران بژی‪ ،‬بەاڵم هەرچی‬ ‫بەنیسبەت سیستەمی سەرۆکایەتی و‬ ‫ریفراندۆم رووداوانەی دووایی‪ ،‬جارێ‬ ‫سەرەتا بەر لەهەمووشتێک دەبێت‬ ‫بزانین سیستەمی سەرۆکایەتی بەشێکە‬ ‫لەسیستەمی دیموکرا�سی سیستەمێکی‬ ‫دیموکرا�سی یە ‪ ،‬دیموکراسیت لە‬ ‫کۆمەڵگەی تورکیا وەکو پێویست نی یە‪،‬‬ ‫دیموکرا�سی بەس بۆ تورکەکان هەیە‪.‬‬ ‫لەناو‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌‪:‬‬ ‫ئازادیی‬ ‫تورکەکانیشدا جیاوازی نەکراوە‬ ‫یان دیموکرا�سی یەکە گشت گیرە بۆ‬ ‫تورک؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬بۆ تورکەکانە‬ ‫تاوەکو ئێستا‪ ،‬بەاڵم لەسەردەمی‬ ‫ئه‌ردۆغان بۆ ئەو تورکانەیە کە له‌‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫خۆی نزیکن‪ ،‬ئەو رووداوانەی دوایی‬ ‫سەملاندیان کە ئه‌ردۆغان زۆر بایەخ‬ ‫بەسیستەمی دیموکرا�سی نادات‪،‬‬ ‫کورد‬ ‫بەرامبەر‬ ‫هەڵوێستەکانی‬ ‫هەڵوێستەکانی بەرامبەر پەرلەمان و‬ ‫سوپاو هەوڵدانی بۆ بچوک کردنەوەی‬ ‫سوپا ئەوانە هەمووی ئاماژەن کە‬

‫سیستەمی سیاسی لە باشوری‬ ‫کوردستان لە قەیراندایە ئەمە‬ ‫هەموومان ئەوە دەزانین‬

‫ئه‌ردۆغان بەتوندی ئیش لەسەر‬ ‫ئەوەدەکات دەسەاڵتی سوڵتانی زوو‬ ‫بگەڕێنێتەوە بۆ تورکیا ئەو دەسەاڵتە‬ ‫سوڵتانیزمە بێنێت بەرگێکی نوێ‬ ‫ی لەبەر بکات لەپەنای سیستەمی‬ ‫سەرۆکایەتی بیشارێتەوە‪ ،‬ئەگینا‬ ‫من پێموایە ئه‌ردۆغان تورکیا بەرەو‬ ‫ریفراندۆم ناکات بۆ ئەوەی سیستەمێکی‬ ‫سەرۆکایەتی لەتورکیا دابمەزرێت‪،‬‬ ‫ئه‌ردۆغان ریفراندۆم بۆئەوە دەکات‬ ‫بۆ ئەوەی ئەو خەونەی پێی دەگوترێت‬ ‫خەونی عوسمانی یە نوێ یەکان‬ ‫بێنێتەدی وهەموو دەسەاڵتە رەهاکان‬ ‫وەکو سوڵتانەکانی پێشووی عوسمانی‬ ‫یەکان لەدەست خۆی کۆبکاتەوە‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەوەی سیاسەتی خۆی بەوشێوەیە‬ ‫بەڕێ بکات کە خۆیان دەیانەوێت‪،‬‬ ‫ئێمە دەزانین‪ ،‬چونکە ئێستا بەئاشکرا‬ ‫دروشمی عوسمانی یە نوێ یەکانیان‬ ‫بەرز کردووەتەوە‪.‬‬

‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬پێگەی کورد‬ ‫لەناوچەکەدا چۆن دەبینیت؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬ئەو دوو‬ ‫ئاراستەیەی باسم کرد دوو ئاراستەیە‬ ‫کەیەکێکیان بەرەو ئیمپراتۆریەت‬ ‫و یەکێکیان بەرەو دابەش بوون‪،‬‬ ‫ئاراستەی یەکەم لەخزمەتی کورد نی‬ ‫یە‪ ،‬ئاراستەی دووەم لەخزمەتی کوردە‪،‬‬ ‫لەبەر ئەوەی ئەو نەخشە سیا�سی‬ ‫یەی لەئارادایە هەرگۆڕانکارییەکی‬ ‫بەسەردابێت دەرفەتێک بۆ کورد‬ ‫دەبێت‪ ،‬لەدوای نەوەتەوە ئەو دەرفەتە‬ ‫بۆ کورد رەخسا لێرە‪ ،‬ئێستا لەسەر‬ ‫واقیع ئێمە خوێندنەوەیەکی واقیعی‬ ‫بکەین نەکەوینە ژێر کاریگەری‬ ‫راگەیاندنەکان‪ ،‬ئێستا مەسەلەی کورد‬ ‫لەباشوور واقیعێکی هەیە حکومەتێکی‬ ‫هەیە‪ ،‬ئەو حکومەتە هەرچۆنێک بێت‬ ‫گرنگ دەسەاڵتیکی خۆماڵی کوردی‬ ‫هەیە‪ ،‬لەڕۆژئاواوە مەسەلەی کورد‬ ‫بەرەو پێش چووه‌‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬لەباشوور ئەو‬ ‫قەیرانە سیاسییانەی لەم دوایی یانەدا‬ ‫دروست بووە ئەگەری ئایندەی کوردی‬ ‫کەمتر نەکردووەتەوە ؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬تۆ تەماشاکە‬ ‫ئێمە لەسەر مەسەلەی کورد و لەسەر‬ ‫سیستەمی سیا�سی لەکوردستان‬ ‫دوو بابەتی جیاوازن‪ ،‬من لەسەر‬ ‫مەسەلەی کورد قسە دەکەم‪ ،‬لەسەر‬ ‫مەسەلەی سیستەمی سیا�سی لە‬ ‫باشوری کوردستان لە قەیراندایە‬ ‫ئەمە هەموومان ئەوە دەزانین‪،‬‬ ‫بەاڵم مەسەلەی کورد لێرە حاڵەتێکی‬ ‫دیفاکتۆ هەیە‪ ،‬لەڕۆژئاوای کوردستان‬ ‫حاڵەتێکی دیفاکتۆ هەیە‪ ،‬رۆژئاوای‬ ‫کوردستان رۆژ بەڕۆژ لەسەر خاک‬ ‫‪7‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بەرەو پێشەوە دەڕوات‪ ،‬بۆ کورد و‬ ‫کوردستان قۆناخێکی زۆر بڕدراوە واتا‬ ‫لەو دوایی یە ئەو شەڕەی دوایی نەبوایە‬ ‫ئێستا باکوری کوردستان بۆ قۆناخێکی‬ ‫گەورەتر بەرەو پێشەوە دەچوو‪ ،‬لەبەر‬ ‫ئەوە بەبۆچوونی من کورد لەو شەڕانەی‬ ‫دوایی‪ ،‬هەرچەندە ئەوشەڕانەی دوایی‬ ‫کە لە باکوری کوردستان لەنێوان‬ ‫پەکەکە و ده‌وڵه‌تی توركیا روویدا‬ ‫پێموایە داویک بوو حکومەتی نایەوە‬ ‫پەکەکە بەئاسانی تێ ی کەوت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫ئەو شەڕانە نەکرایە یاخود دوا بخرابا‬ ‫رەنگە کورد زیاتر سوودی لێ وەرگرتبا‪،‬‬ ‫ئەو واقیعە نوێیە ئەو نەخشە‬ ‫داڕشتنەوە نوێیە وادەکات کەتورکیا‬ ‫هێزە هەرێمییەکان هەموو توانایەکیان‬ ‫بەکاربهێنن بۆ پاراستنی خۆیان‪ ،‬بۆیە‬ ‫گەمە لەسەر ئەوە دەکەن تواناکانی‬ ‫کورد لەجیاتی ئەوەی بۆ پەرەپێدانی‬ ‫ئەو هەرێمانە بڕوات دژی یەکتر‬ ‫بەکاری بهێنن‪ ،‬ئەزمونیان هەیە لەوەی‬ ‫سەرکەوتنیان هێنا مەسەلەن لەنەوەت‬ ‫و یەک کاتێک راپەڕین بوو لەکوردستان‬ ‫و خوێنێکی نوێ دروست بوو‪ ،‬حکومەتی‬ ‫هەرێم دروست بوو‪ ،‬پەرلەمان‬ ‫هەڵبژێردرا‪ ،‬لەجیاتی ئەوەی تواناکە‬ ‫بەرەو چەسپاندنی پرۆسە دیموکرا�سی‬ ‫یەکە بڕوات توانکانی کوردیان دژی‬ ‫پەکەکە بەکارهێنا و شەڕیان بەپەکەکە‬ ‫فرۆشت‪ ،‬بەوەی لەالیەک تواناکانی‬ ‫هەرێمیان بەخەساردا‪ ،‬سەرەتا شەڕێکی‬ ‫ناوخۆیان لەکوردستان دروست کرد‬ ‫لەالیەکی تر بووە هۆی زیانێکی زۆر‬ ‫بە پەکەکە بگات‪ ،‬لەهەردوو الش ئەو‬ ‫دەوڵەتانە قازانجیان کرد‪ ،‬لەبەر ئەوە‬ ‫ئەو دەوڵەتانە بەشێوەیەکی ئاسایی‬ ‫کار لەسەر ئەوە دەکەن کەتواناکانی‬ ‫کورد دژی یەکتر بەکار بهێنن‪ ،‬بێگومان‬ ‫‪8‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫خڵکێکیش هەیە ئێستا لەدۆخی‬ ‫کوردستان لەرووی سیا�سی یەوە‬ ‫گەیشتووەتە قۆناخێک ئامادەیە لەپێناو‬ ‫مانەوەی خۆی هەمووشتێک بکات‪.‬‬ ‫بەاڵم وەکو باسم کرد ئەو مەسەلەی‬ ‫ئەوانە‬ ‫ناوچەکە‬ ‫داڕشتنەوەی‬ ‫هەندێک گۆڕانکاری هەیە لەسەرووی‬ ‫ئەوانەیە‪ ،‬ئەوانە یاریکەریکن رەنگبێت‬ ‫لەهەر لەحزەیەک بەهایان نەمێنێت‬ ‫البدرێن‪ ،‬بەاڵم مەسەلەی نەخشە‬ ‫سیاسییەکە کەپەیوەندی بەجوگرافیاو‬ ‫جیۆپۆلەتیکی کوردستانەوە هەیە وەک‬ ‫ئەو ئاراستەیە دەڕوات کەباسم کرد‪.‬‬

‫پ د ک بەتەواویی‬ ‫بۆچوونی خۆی ئاشكرا‬ ‫نه‌كردوه‌ سه‌باره‌ت‬ ‫به‌كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی!‬

‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬رۆڵی رۆژئاوای‬ ‫کوردستان لەهاوکێشە سیاسییەکانی‬ ‫ناوچەکەدا چی یە؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬بەڕاستی‬ ‫ڕۆژئاوای کوردستان تەماشاکە‬ ‫ئێستاکە هەموو شەڕەکان لەڕۆژئاوا‬ ‫لەیەک شوێن چڕ بووەتەوە‪ ،‬ئەویش‬ ‫لە سنوورەکانی کوبانێ و عەفرینە‬ ‫لەبەرئەوەی رۆژئاوای کوردستان‬ ‫بەرەو ئەوە دەڕوات کە سنوری‬ ‫جوگرافی خۆی تەواو بکات‪،‬عفرین و‬ ‫کوبانێ ئەگەر لەیەکتر بدرێن مانای‬ ‫وایە جوگرافیای تەواو بوو وە لەدەریا‬

‫نزیک دەکرێتەوە‪ ،‬یەعنی بوونی‬ ‫هەر دەروازەیەکی بچوک بۆ سەر‬ ‫دەریا بایەخی جیۆپۆلەتیکی هەموو‬ ‫ناوچەکە دەگۆڕێت‪ ،‬سەرلەنوێ بایەخی‬ ‫جیۆپۆلەتیکی رۆژهەاڵتی ناوەڕاست‬ ‫گۆڕانکاری بنەڕەتی بەسەردادێت‪،‬‬ ‫لەبەر ئەوەیە ئێستا تۆ تەماشاکە لەو‬ ‫رێگا یەی کە کورد دەگەیەنێتە دەریا‬ ‫کورد وادەکات کەسنوری جوگرافی‬ ‫خۆی تەواو بکات هەموو هێزە‬ ‫هەرێمییەکان و نێودەوڵەتییەکان لەوێ‬ ‫کۆبوونەتەوە‪ ،‬نمونه‌ لەمەنبەج‪ ،‬لەباب‪،‬‬ ‫لەجەرابلوس‪ ،‬پێشترتورکیا هات‬ ‫هەمووی ئیستا لەو خەتەیە بۆ ئەوەی‬ ‫رێگە نەدەن جیۆپۆلەتیکی ناوچەکە‬ ‫بەوشێوەیە بگۆڕێت کەخزمەتی کورد‬ ‫بکات‪ ،‬لەبەر ئەوە رۆژئاوا من پێموایە‬ ‫ئێستا ئێمە دەڵێین لەدروشمەکان‬ ‫کەرکوک دڵی کوردستانە و نازانم‬ ‫چی‪ ،‬بەاڵم ئێستا لەڕووی ستراتیژی‬ ‫یەوە رۆژئاوا بۆتە شادەماری ئایندەی‬ ‫کوردستان‪.‬‬ ‫ئازادییكۆمه‌ڵگه‌‪:‬دەستێوەردانەکانی‬ ‫پارتی بۆ رۆژئاوای کوردستان و ئەنجامی‬ ‫ئەم دەستێوەردانانە بەچی دەگەن؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬ناوچەکە دابەش‬ ‫بووە بەسەر دوو هێز و هەموو لەمیدیا‬ ‫گوێمان لێ دەبێت طبیعیش دیارەو ئێمە‬ ‫دەبینین مەسەلەن‪ ،‬پارتی دیموکراتی‬ ‫کوردستان کەوتووەتە ژێر کاریگەری‬ ‫تورکیا لەبەر ئەوە تورکیا پەیوەندی‬ ‫یەکانی لەگەڵ پارتی بەکاردەهێنێت‬ ‫بۆ ئەوەی هەرکاتێک بیەوێت وەکو‬ ‫هێزیک بەکاری بهێنێت لەپێناو‬ ‫بەرژەوەندییەکانی خۆی‪ ،‬دیارە پارتیش‬ ‫هەوڵ دەدات سوود لەوە ببینێت بۆ‬ ‫مانەوەی خۆی‪ ،‬بەاڵم لەدواجاردا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫بەراورد ناکرێت لەنێوان سوودەکانی‬ ‫پارتی کەلەبەرژەوەندی چەند کەسێکە‬ ‫لەگەڵ سوودەکانی تورکیا کەسوودێکی‬ ‫ستراتیژی و ئایندەیی گەورەیە لەبەر‬ ‫ئەوە بەبۆچوونی من ئەو هەواڵنە‬ ‫دەکەوێتە سەر ئەوەی تا چەند پارتی‬ ‫بەفیعلی ئەوەی دەیڵێت تەطبیقی‬ ‫دەکات‪ ،‬مەسەلەن تاوەکو لەڕێ ی‬ ‫سیاسەت و لەڕێ ی ئیعالم و لەرێ‬ ‫ی دیبلۆماسیەتەوە بێت من پێموایە‬ ‫کێشە نی یە‪ ،‬چی دەڵێن گرنگ نی یە‪،‬‬ ‫بەاڵم هەرکاتێک هەوڵیاندا لەڕووی‬ ‫خاک لەڕووی واقیعەوە تەطبیقی بکەن‬ ‫ئەوکاتە خەتەرەکان دەست پێ دەکات‪،‬‬ ‫لەبەر ئەوە پارتی خۆ�شی دەزانێت‬ ‫رەنگە ببێتە زەرەرمەندی یەکەم لەهەر‬ ‫پراکتیزەکردنێک بۆ سەر واقیع‪ ،‬ئەوان‬ ‫لەناو خۆیان لەقەیراندان‪ ،‬قەیرانی‬ ‫ئابووری لەکوردستاندایە قەیرانی‬ ‫سیا�سی لە کوردستاندایە‪ ،‬قەیرانی‬ ‫جەماوەری و حیزبی یان هەیە‪ ،‬واتا‬ ‫دۆخێکی هێندە الوازە ئەگەر بچنە‬ ‫ناوشەڕێکی وا من پێموایە زەرەرمەندی‬ ‫یەکەم دەبن‪.‬‬

‫بکرێ‬

‫ئازادییكۆمه‌ڵگه‌‪:‬ملمالنێسیاسییەکانی‬ ‫کوردستان و دەرئەنجامەکانی چۆن‬ ‫دەبینیت؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬لەباشوری‬ ‫کوردستان ملمالنێ ی سیا�سی زۆر‬ ‫الوازە‪ ،‬بەڕاستی من پێموایە ئەوەی‬ ‫لەباشوری کوردستان روودەدات‬ ‫ملمالنێکان زیاتر ملمالنێ یەکی خێڵەکی‬ ‫و بنەماڵەیی یە‪ ،‬لەسەر بەرژەوەندی‬ ‫یەکانە واتا کۆمەڵیک گرووپ‬ ‫کۆمەڵێک کۆمپانیا شەڕ دەکەن لەسەر‬ ‫بەرژەوەندییەکانی خۆیان‪ ،‬لەبەرئەوە‬ ‫ئەگەر ناوی لێ بنێیت ملمالنێی‬

‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬پێتوایە بۆ‬ ‫هەردوو الیه‌نی ملمالنێکان هەمان‬ ‫پێناسە دەگرێتەوە؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬الیه‌ن وەکو کێ‬ ‫مەبەستت؟‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬مه‌به‌ستم پارتی‬ ‫بەرامبەرالیەنەکانی تر لەکوردستاندا‬ ‫کە لەملمالنێدان؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬من پێموایە‬ ‫لەباشوری کوردستان پارتی لەگەڵ‬ ‫الیەنەکانی تردا کێشەیەکی ئەوتۆی‬ ‫نی یە‪ ،‬لەبەر ئەوەی گۆڕان لەڕووی‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫سیا�سی هەر کاتێک ملمالنێی سیا�سی‬ ‫کاتێک بەرژەوەندییە سیاسییەکانی‬ ‫نەتەوەیەک یاخود میللەتێک یاخود‬ ‫واڵتێک دەکەوێتە خەتەر ئەو ملمالنێ‬ ‫سیاسیانە بەشێوەیەک ئیدارە دەکرێت‬ ‫کەخزمەتی ئەو ئامانجانە بکات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لەکوردستان لەبەرئەوەی ملمالنێکان‬ ‫سیا�سی نین ملمالنێکان کەسین لەسەر‬ ‫ئەو وەسفانەن کەتازەکردم لەبەر ئەوە‬ ‫تەماشا دەکەی مەسەلەی چارەنووس و‬ ‫مەسەلەی ئیدارەدانەکە هیچ بایەخێک‬ ‫بەچارەنوو�سی میللەتەکە ناندرێت‪.‬‬

‫بەڕاستی پەکەکە دروشمی‬ ‫خۆسەری دیموکراسی یان‬

‫بەرزکردووەتەوە پێیان وایە‬

‫لەسەر ئەو بنەمایە ئیداراتی‬ ‫یان نەخشەی نوێ دروست‬

‫ئیعالمی یەوە کێشەی هەیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫الی پارتی گرنگ نی یە‪ ،‬قسە دەڵێت‬ ‫هەرچی دەڵێت ئیهمال دەکرێت‪،‬‬ ‫یەکێتی یە هێزی سەربازی یەکێتی‬ ‫تاکو ئیستا لەگەڵ پارتی ژێر بەژێر‬ ‫لەگەڵیان یەکن و پارتی کار لەسەر‬ ‫ئەوە دەکات کۆمەڵێک بەرژەوەندی‬ ‫بداتێ وبیهێنێتە ناو ئەو هاوکێشەیەی‬ ‫خۆی وەکو نەوەدو یەک لەگەڵ کورد‬ ‫بەکاریان بهێنێت و شەڕ بکەنەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم تاکو ئیستا نازانرێت کەیەکێتی‬ ‫دەکەوێتە ژێر ئەوبارە یان نا‪ ،‬بەاڵم‬ ‫یەکێتی تاوەکو ئێستا هەڵوێستەکانی‬ ‫لەسەرەوە شتێکە لەخوارەوە شتێکە‪،‬‬ ‫من لەدەنگی ئەمریکا قسەیەکم کرد‪،‬‬ ‫گووتم لەباشووری کوردستان پارتی‬ ‫دیموکراتی کوردستان بازرگانی بەخاک‬ ‫و واڵت دەکات‪ ،‬گۆڕان بازرگانی‬ ‫بەخەونی خەڵک دەکات‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫ناتوانێت دیفاع لەخەونەکانیش بکات‪،‬‬ ‫یەکێتی بازرگانی بەهەردووکی دەکات‪،‬‬ ‫ئیسالمی یەکان نەک بازرگانی بەسەر‬ ‫ژیانی خەڵک دەکەن‬ ‫بازرگانی بائاخیرەشیان دەکەن‪،‬‬ ‫ئەوانە لەدواجاردا لەبەر ئەوەی‬ ‫وەسفی بازرگانیان لەسەر پراکتیزە‬ ‫دەکرێت هەموو لە دواجاردا‬ ‫بەرژەوەندییەکان بەیەکەوە کۆی‬ ‫کردوونەتەوە کێکەکە دابەشکراوە‪،‬‬ ‫ئەو هاش و هو�شی راگەیاندنە کە‬ ‫دەکرێت تەنها بۆ فریودانی رای‬ ‫گشتی خەڵکی کوردستانە و هەرکەس‬ ‫دەیەوێت پاکانەی خۆی بکات‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ملمالنێ ی سەرەکی لەکوردستاندا‬ ‫لەنێوان دووهێزە هێزێکیان پەکەکەیە‬ ‫لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان‪،‬‬ ‫‪9‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫ئێستا ملمالنێکان لەمابەینی ئەو‬ ‫دوو ئاراستەیەیە‪ ،‬بەڕاستی پەکەکە‬ ‫دروشمی خۆسەری دیموکرا�سی یان‬ ‫بەرزکردووەتەوە پێیان وایە لەسەر‬ ‫ئەو بنەمایە ئیداراتی یان نەخشەی‬ ‫نوێ دروست بکرێ‪ ،‬پارتیش دروشمی‬ ‫دەوڵەتی کوردی بەرزکردووەتەوە‬ ‫هەرچەندە ئێمە لێرە زیاتر لەناو‬ ‫واقیعەکە دەژین ئەو دروشمە لەگەڵ‬ ‫ئەوەی لەواقیع دەگوزەرێت دووشتن‬ ‫زۆر لەیەکتر جیاوازن‪.‬‬ ‫ئازادیی كۆمه‌ڵگه‌‪ :‬زۆربەی کێشەکانی‬ ‫نێوان پارتە سیاسییەکانی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست لەسەر مەسەلەی هەبوونی‬ ‫ئەقڵی خێڵەکی بەرامبەر ئەقڵی‬ ‫پێشکەوتن خوازە‪ ،‬ئایا پێت وانی یە‬ ‫کێشەی نێوان پارتی و پەکەکە بەشێکی‬ ‫لەسەر ئەو جیاوازی یە بێت؟‬ ‫د‪.‬كامه‌ران مه‌نتك‪ :‬سەرەتا من‬ ‫کێشەکانی رۆژهەاڵتی‬ ‫پێموایە‬ ‫ناوەڕاست شەڕە لەسەر مەسەلەی‬ ‫ستراتیژی جیۆپۆلەتیکیەکان‪ ،‬مەسەلەی‬ ‫رۆشنبیری یەکان و مەسەلەی الیەنی‬ ‫کۆمەاڵیەتی وەکو ئامرازێک لەوشەڕەدا‬ ‫بەکاردەهێنرێت وەکو سۆفت پاوەرێک‬ ‫یاخود ژێرخانێکی کۆمەاڵیەتی و‬ ‫بونیادێکی کۆمەاڵیەتی بەکاردەهێنرێت‬ ‫لەمەسەلە سیا�سی یەکاندا‪ ،‬ئەگینا‬ ‫لەناوچەکە وەکو باسم کرد شەڕە‬ ‫لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی سیا�سی‬ ‫ناوچەکە کەواتە شەڕێکی ستراتیژییە‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها شەڕێکی جیۆپۆلەتیکیشە‪،‬‬ ‫بەاڵم بەنیسبەت ئەو دوو هێزە دیارە‬ ‫لەدوو کلتوری جیاواز پەروەردەبوون‪،‬‬ ‫پارتی کرێکارانی کوردستان هەوڵ‬ ‫دەدات خۆی لەو مێژووە داببڕێت‬ ‫کەحیزبەکانی کوردستان کاریان لەسەر‬ ‫‪10‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫کردووە‪ ،‬وەکو دەڵێن وەکو لەمیدیاکان‬ ‫و لە ئیعالمەکان دەیان خوێنینەوە‬ ‫ئەوان ئیعتیماد دەکەنە سەر تیۆڕی‬ ‫ئۆجەالن کەپێ ی وایە رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست بۆ ئەوەیە خەڵکەکان‬

‫لە کۆنگرەی نەتەوەییدا‬

‫بدرێت بەهێزی هەرێمی‬

‫و جیهان‪-‬یش‪ .‬ئیرت کەس‬

‫ناتوانێت کوردان بگەڕێنێتەوە‬ ‫دواوە‪ ،‬کۆنگرەی نەتەوەیی‬

‫بەو دەوڵەتانە دەڵێت وەرن‪،‬‬

‫سەرلەنوێ پەیوەندی خۆمان‬ ‫سەر راست بکەینەوە و چه‌ند‬ ‫پرانسیپێك له‌نێو خۆمان‬ ‫دابنێین‬

‫بەیەکەوە بژین لەسەر بنەمایەکی وەک‬ ‫یەکێتی ئەوروپا کۆمەڵیک کانتۆنات و‬ ‫کۆمەڵیک قەوارەی سیا�سی هەرچەنێ‬ ‫بنێ بەیەکەوە ئیدارە بکاو بەیەکەوە‬ ‫بژین بۆ ئەوەی کێشە لەمابەینی‬ ‫نەتەوەکان نەمێنێت‪ ،‬ئەوە من پێموایە‬ ‫خوێندنەوەیەکە بۆ ئەوەی کە من‬ ‫لەوسیمینارەی پەکەکە کە لەسلێمانی‬ ‫کرا گوتم مەسەلەی دەوڵەت کە دەستی‬ ‫پێ دەگرن پارتی دیموکراتی کوردستان‬ ‫دەوڵەتی نەتەوە مۆدیلێکی سەدەی‬ ‫نۆزدەبوو دوای جەنگی جیهانی یەکەم‬ ‫لەو ناوچانەدا دایان نا‪ ،‬تەطبیقیان‬ ‫کرد تەماشاکە ئەوە نەجاحەتی‬ ‫نەهێنا‪ ،‬لەبەرچی ؟ لەبەرئەوەی‬ ‫دەوڵەتەکان لەسەر بنەمای دوژمنکاری‬

‫دامەزرابوون‪ ،‬کۆمەڵیک نەتەوە‬ ‫ئابووری یەکی الواز بەبێ ستراتیژی‬ ‫بەبێ یکگرتووی بەسادێکی زۆر‪،‬‬ ‫وای کرد ئەو دەوڵەتانە گەلەکانیان‬ ‫ببنە کۆیلە و حاکم و بنەماڵە هەموو‬ ‫سەروەتوو سامانەکانیان بەگوێرەی‬ ‫بەرژەوەندی یەکانی خۆیان بەکار‬ ‫بهێنن‪ ،‬ئێستا ناوهێنانی من پێموایە تێ‬ ‫نەگەیشتنە لە سەردەمی مێژوو ئێستا‬ ‫ئێمە لەسەردەمی گەیاندنین‪ ،‬سەردەمی‬ ‫گەیاندن تەقسیمی خۆی پێ یە لە بۆ دنیا‪،‬‬ ‫مەسیح دەڵێ؛ بەجلی کۆن قوما�شی نوێ‬ ‫پینەمەکە لەبەر ئەوەی هەردووکیان‬ ‫سەقەت دەبن‪ ،‬هەم قوماشەکە و هەم‬ ‫جلەکۆنەکە‪ ،‬لەبەر ئەوە بەبۆچوونی‬ ‫من ئەو گۆڕانکاری یەی کەدێ لەڕۆژ‬ ‫هەاڵتی ناوەڕاست لەناوچەکە مۆدیلیکی‬ ‫نوێ دێنێتە گۆڕێ‪ ،‬ئەومۆدێلە پێگەیەکی‬ ‫تردێنێت بۆ کورد بۆ ئەوەی ئیدارەی‬ ‫خۆی بکات‪ ،‬ئەوجا ئەوە بەبۆچوونی‬ ‫من ناو گرنگ نی یە‪ ،‬ناوهێنانی دەوڵەت‬ ‫تەنها ژیاندنەوەی ژێ ی ناسیۆنالیستی‬ ‫نەتەوەکانی تر مەسەلەن ناسیۆنالیستی‬ ‫عەرەب و ناسیۆنالیستی تورک و فارس‪،‬‬ ‫هەروەها دوور خستنەوەی خەڵکەکانی‬ ‫ترە‪ ،‬بەاڵم ئەگەر هەوڵدان بۆ ئەوەی‬ ‫هەرچی ناوێکی لێ بنرێت‪ ،‬بەشێوەیەک‬ ‫دابڕێژرێتەوە گرنگ ئەوەیە تۆ لە‬ ‫واقیع چی دەسەاڵتێکت دەبێت‪ ،‬چیت‬ ‫دەکەوێتە ژێر دەست‪ ،‬چۆن ئیدارەی‬ ‫واڵتەکەی خۆت دەکەیت‪ ،‬نەک ناوی‬ ‫چی یە؟ پێموایە ئەو دابەشبوونەی‬ ‫دێت بەدوای ناوێک دەگەڕێت هێشتا‬ ‫ناوەکەی نەدۆزیتەوە‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫نووسەرێک‪ :‬دیموكراسییه‌ت‬ ‫لەبەڕێوەبەرایەىت سیاسیی باشوور‬ ‫بووىن نەبووە‬ ‫ئا‪ :‬ئاسۆ جەوهەر‬ ‫چاالکانی دیموکرا�سی و مافی‬ ‫حیزب‬ ‫راید ه‌گه‌یه‌نن‪،‬‬ ‫مرۆڤ‪،‬‬ ‫هیچ به‌هایه‌کی بۆ دیموکرا�سی‬ ‫نه‌‌هێشتوو ه‌ته‌وه‪ ،‬دیموکرا�سی لە‬ ‫هەرێمی كوردستان ناوەڕۆكەكەی‬ ‫پووچ كراوەو ئه‌و ه‌ی کراو ه‌ ئەتککردن‬ ‫و شێواندنى دیموكراسییه‌ت بووە‪.‬‬ ‫جه‌ختیشد ه‌که‌نه‌و ه‌‪ :‬ئاستەنگییه‌كانی‬ ‫بەردەم دیموكرا�سی لە هەرێم‪،‬‬ ‫نەبوونی دەستوور و یاسایەكی‬ ‫جێگیره و هێزی سەربازی و‬ ‫هەژموونی حیزبیش‪ ،‬ئەو هۆکارانەن‬ ‫کە ناهێڵن دیموكرا�سی بچەسپێت‪.‬‬

‫دیار عەزیز شەریف‪ ،‬نووسەر‪،‬‬ ‫به‌و ه‌د ه‌کات‪»:‬کاتێک‬ ‫ئاماژ ه‌‬ ‫دەڵێین دەسەاڵتدارانى باشوورى‬ ‫کوردستان یان هێزە سیاسییەکان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بەگشتیی (بانگەشەى دیموکرا�سى)‬ ‫ناکەوینە‬ ‫ئەوە‬ ‫دەکەن‪،‬‬ ‫هەڵەوە‪ ،‬بەاڵم ئەگەربێتو بڵێین‬ ‫دیموكراسییه‌ت پاشەکشەى کردوە‬ ‫یان کەم و کوڕى لەم بوارەدا‬ ‫هەبووە یان هەیە ئەوە دەکەوینە‬ ‫هەڵەیەکى گەورەوە لەڕووى زانستى‬ ‫دیموكراسییه‌ت‬ ‫سیاسییەوە‪.‬‬ ‫لەم واڵتە لە هەڵبژاردن‪،‬‬ ‫باڵەخانەى په‌رله‌مان و حکومەت‬ ‫و وەزارەتەکان کورتکراوەتەوە‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەوەى لە ‪ 25‬ساڵى رابردوو‬ ‫لە حکومڕانى سیاسیی هەرێمى‬ ‫کوردستان بینیمان‪ ،‬حکومڕانییەک‬ ‫بووە بەهیچ شێوەیەک پەیوەندى بە‬ ‫چەمکى دیموكراسییه‌تەوە نەبووە‪.‬‬ ‫ئەوەى کە لە واقیعدا ئەزموونکرا‪،‬‬ ‫ئەزموونى حوکمڕانییەکى حیزبى‪-‬‬ ‫بنەماڵەیى بووە‪».‬‬ ‫دیار عه‌زیز‪ ،‬له ‌و ه‌شد ه‌دوێت‬ ‫که‌ دیموكراسیه‌ت ئه‌تکراو ه‌و‬ ‫حیزبه‌کان کردویانه‌ به‌ ئامرازێک‬ ‫بۆ گه‌یشتن به‌د ه‌سه‌اڵ ت‌‌‪ ،‬به‌ ئازادیی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی‌ راگه‌یاند‪ ‌» :‬دەکرێ لە‬ ‫زۆر رووەوە بە بەڵگەوە بیسەملێنین‬

‫کە چەمک و بەهاو پرەنسیپەکانى‬ ‫دیموكراسییه‌ت لەنێو ئەزموونى‬ ‫بەڕێوەبەرایەتى سیاسیی باشوور‬ ‫دوورو نزیک بوونى نەبووەو‬ ‫پەیڕەوى لێنەکراوە‪ .‬بەپێچەوانەوە‬ ‫ئەوەى کراوە‪ ،‬ئەتککردن و‬ ‫دیموكراسییه‌ت‬ ‫شێواندنى‬ ‫بووە‪ ،‬دیموكراسییه‌ت لەالیەن‬ ‫پارتیی و یه‌کێتیی و حیزبەکانى‬ ‫تریشەوە کراوەتە ئامرازێک بۆ‬ ‫گەیشتن بە دەسەاڵتێکى حیزبى و‬ ‫پەیڕەوکردن و سەپاندنى کۆى‬ ‫بەهاو چەمکە خێڵەکى‪ ،‬بنەماڵەیى‪،‬‬ ‫ئایینى و ناوچەگەرییەکان بەسەر‬ ‫لەمڕووەوەش‬ ‫کۆمەڵگه‌دا‪.‬‬ ‫هەڵبژاردن‪،‬‬ ‫بەر‬ ‫پەنابردنە‬ ‫باشترین ئامرازێکى چەواشەکاریى‬ ‫سیاسیی بووە‪ ،‬لەالیەن ئەو هێزە‬ ‫کالسیکانەوە‪ .‬بەشێوەیەک لەم واڵتە‬ ‫هاوشێوەى واڵتە دواکەوتووەکانى‬ ‫ناوچەکە‪ ،‬دیموكراسییه‌ت بۆ‬ ‫هاواڵتیان تەنیا لە بەشداریکردنیان‬ ‫لە هەڵبژاردن کورتکراوەتەوە‪.‬‬ ‫دیموكراسییه‌ت‬ ‫لەکاتێکدا‬ ‫سەبارەت بە هاونیشتیمانیان‪،‬‬ ‫‪11‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫مەسەلەیەکى ژیانییەو دانەبڕاوە لە‬ ‫ژیانى رۆژانەیان‪».‬‬ ‫دیار‪ ،‬وتی�شی‪ :‬مەسەلەى فرە‬ ‫حیزبى وەک پرەنسیپێکى دیموکرا�سى‪،‬‬ ‫ئەویش لە باشوورى کوردستان‬ ‫لەالیەن هەردوو حیزبى بااڵدەستەوە‬ ‫چەواشەکاریى بەرامبەر کراوە‪.‬‬ ‫ئەوەى لە دواى دروستبوونى‬ ‫حکومەتى‬ ‫کابینەى‬ ‫یەکەمین‬ ‫هەرێمەوە‪ ،‬تائێستا بوونى هەبووە‪،‬‬ ‫وەهمى فرە حیزبى بووە‪ ،‬نەوەک‬ ‫بوونى فرە حیزبییەکى راستەقینە‬ ‫لەمبارەیەوە‬ ‫کوردستان‪.‬‬ ‫لە‬ ‫لەناوبردنى‬ ‫و‬ ‫تەسفیەکردن‬ ‫کەسایەتییە‬ ‫بەجۆرى‬ ‫جۆر‬ ‫ئۆپۆزیسیۆنەکان‪،‬‬ ‫سیاسییە‬ ‫تەنانەت کۆمەڵکوژکردنى پارتێکى‬ ‫سیاسیی لەالیەن هەردوو حیزبى‬ ‫دەسەاڵتدارەوە‪ ،‬باشترین بەڵگەن‪.‬‬ ‫تەنانەت رێگریکردن لە پارتیی‬ ‫چارەسەرى دیموکراتی کوردستان‪،‬‬ ‫و مۆڵه‌ت پێنه‌دانی سه‌ر ه‌ڕای دووجار‬ ‫ئه‌و ه‌ی دووجار سه‌رلێدانی یاسای‬ ‫كرد‪ ،‬بەڵگەیەکى ترن بۆ نەبوونى‬ ‫باشوورى‬ ‫لە‬ ‫دیموكراسییه‌ت‬ ‫کوردستان‪ .‬ئەى سەبارەت بەو‬ ‫هەموو توندوتیژییەى بەرامبەر‬ ‫بە رۆژنامەنووسان و تیرۆرکردنى‬ ‫رۆژنامەنووس و نووسەرە ئازاد و‬ ‫سەربەخۆکان کراوە؟ ئەمە چیمان‬ ‫پێدەڵێت‪ ،‬جگە لە بڕوانەبوونى‬ ‫ئەم دەسەاڵتە بە ئازادیى نووسین‬ ‫و رادەربڕین‪ ،‬کە بێگومان‬ ‫ئەمەش پرەنسیپێکە لە پرەنسیپە‬ ‫دیموكراسییه‌ت‪.‬‬ ‫بنچینەییەکانى‬ ‫بێگومان ئەم دۆخە تاریک و‬ ‫‪12‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫تۆقێنەرە تەنها هەر مەتر�سى‬ ‫نەبووە لەسەر ژیانى نووسەرو‬ ‫رۆژنامەنووسانى ئازاد و خاوەن‬ ‫بیروڕاى سیاسیی جیاواز‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ژیانى ژنان لە باشوورى کوردستان‬ ‫لەوپەڕى مەتر�سى و نالەباریدا بووە‪،‬‬ ‫ئامارى مەترسیدارى کوژرانى ژنان‪،‬‬ ‫لە دواى راپەڕینەوە تا ئێستا پێگەى‬ ‫راستەقینەى ژن لەژێر سایەى ئەم‬ ‫دەسەاڵتە و کۆمه‌ڵگه‌یە دەردەخەن‪.‬‬

‫هێزە دەسەاڵتدارەکاىن‬ ‫باشوور بۆ ناتوانن‬

‫هەنگاوبنێن‪ ،‬چونکە‬

‫یەکەم دیموكراسییه‌ت لە‬ ‫فەلسەفەى سیاسیی و‬

‫دنیابینى ئەواندا لە پێشدا‬ ‫کلتورێک نەبووە‬

‫ئه‌و ه‌شد ه‌خاته‌ڕوو‪،‬‬ ‫ناوبراو‪،‬‬ ‫که‌ «بەگشتیی دۆخى گەنجان گەر‬ ‫سەیربکەین‪ ،‬ئەو ژیانە دژوارەى‬ ‫ئەوان تێیدان لەرووى بێ مافى‬ ‫سیاسیی‪ ،‬کلتوریى‪ ،‬ئابوورییەوە‪ ،‬کە‬ ‫ناچار بە سەرهەڵگرتنى کردوون بۆ‬ ‫رێگاى هات و نەهات‪ ...‬هەر ساڵى پار‬ ‫بوو‪ ،‬بەهۆى ئیفال�سى ئەم دەسەاڵتە‬ ‫سیاسییه‌وە‪ ،‬دەیان هاواڵتى لە‬ ‫ژن‪ ،‬پیاو‪ ،‬منداڵ لە دەریاى ئیجە‬ ‫خنکان‪».‬‬ ‫ئه‌و نووسەر ه‌‪ ،‬جه‌ختیکرد ه‌و ه‌‪:‬‬ ‫هێزە دەسەاڵتدارەکانى باشوور بۆ‬ ‫ناتوانن هەنگاوبنێن‪ ،‬چونکە یەکەم‬

‫دیموكراسییه‌ت لە فەلسەفەى‬ ‫سیاسیی و دنیابینى ئەواندا لە پێشدا‬ ‫کلتورێک نەبووە‪ ،‬چەمکێک نەبووە‬ ‫کە ئەوان باوەڕیان پێى هەبووبێت‪،‬‬ ‫تەنانەت لە ژیانى حیزبى خۆیشیاندا‪،‬‬ ‫بەڵکو ئەوەى کە هەبووەو پەیڕەوى‬ ‫لێ کراوە‪ ،‬لە ناوەوەو دەرەوەى ژیانى‬ ‫حیزبى خۆیاندا ئەو چەمک و بەهاو‬ ‫تێگەیشتنانە بووە کە رێک پێچەوانە‬ ‫و دژى كلتورى دیموکرا�سى بووە‪.‬‬ ‫لەبەرئەوە ئەوان‪ ،‬هەر هەنگاوێک‬ ‫لەم رووەوە بنێن‪ ،‬ئەوە بە زیانى‬ ‫ئەو پێکهاتە لە دەسەاڵتە حیزبییەدا‬ ‫تەواو دەبێت کە ئەوان ‪ 26‬ساڵە‬ ‫لەسەرى دەژین‪ .‬ئەوەى کە‬ ‫دەمێنێتەوە تەنیا بوونى باڵەخانەو‬ ‫دەسەاڵتى‬ ‫بەناوى‬ ‫ناوەکانە‪،‬‬ ‫تەشریعى و تەنفیزى و دادوەریى‪.‬‬ ‫واتە لەرووى دیموكراسییه‌وە‬ ‫ئەوەى کە هەیە هەیکەلێکى بێ‬ ‫ناوەڕۆکە‪.‬‬ ‫دیار عه‌زیز شه‌ریف‪ ،‬چه‌ندین‬ ‫د ه‌سه‌اڵتی‬ ‫ئاراسته‌ی‬ ‫پرسیار‬ ‫سیاسیی د ه‌کات و د ه‌وروژێنێت ک ‌ه‬ ‫«ئایا لە سیسته‌مى دیموكرا�سی بووە‬ ‫کە بەدرێژایى ‪ 26‬ساڵ لە حوکمڕانى‪،‬‬ ‫دەستاودەستکردنى دەسەاڵت رووى‬ ‫نەدابێت؟ خەڵک لەسەر بیروڕاى‬ ‫سیاسیی و چاالکیى مەدەنیانە‬ ‫رۆژنامەنووس‬ ‫تیرۆرکرابێت؟‬ ‫لەسەر باڵوکردنەوەى راپۆرتێک‬ ‫لەبارەى گەندەڵى ئیدارى و‬ ‫دارایى کوژرابێت؟ نووسەرێک‬ ‫لەسەر وتارێکى فانتازى و خەیاڵى‬ ‫کۆمەڵکوژى‬ ‫تیرۆرکرابێت؟‬ ‫دژ بە پارتێکى سیاسیی مەدەنى‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫کرابێت؟ ئایا تائێستا یەک کەس‬ ‫لە بکوژو تاوانبارى تیرۆرکردنى‬ ‫رۆژنامەنووسان دەستگیر کراوە؟‬ ‫زیندانى نهێنى هەبووبێت و خەڵک‬ ‫لەسەر بیروڕاى سیاسیی جیاواز‬ ‫بێ سەروشوێن کرابێت؟ په‌رله‌مان‬ ‫کاتێک تۆزێک دەیەوێت ئەداى‬ ‫پرەنسیپ و بەهاکانى خۆى بکات‪،‬‬ ‫بەزەبرى چەک لەکاربخرێت و‬ ‫کودەتاى بەسەردابکرێت؟ خەڵک‬ ‫لەبەر بوونى بیروڕاى سیاسیی‬ ‫جیاواز لە وەزیفەى حکومییان‬ ‫دەربکرێن‪ ،‬لە کۆمپانیا تایبەت و‬ ‫تەنانەت بیانیەکانیش دەربکرێن؟‬ ‫رۆژانە بە سەدان هەزار بەرمیل‬ ‫نەوت بڕوات‪ ،‬کەچى بەناوى قەیرانى‬ ‫دارایى خەڵک بر�سى بکرێت‪،‬‬ ‫فەرمانبەران و مامۆستایان بێ‬ ‫مووچە بکرێن؟ رۆژ دواى رۆژ‬ ‫نوخبەیەکى سیاسیی و خەڵکانى‬ ‫دەسەاڵتدارەکان‬ ‫حیزبە‬ ‫نێو‬ ‫بەتایبەتى دەوڵەمەندتر ببن و‬ ‫خەڵکانى تریش هەژارتر؟ ئایا‬ ‫حکومڕانییەکى دیموكرا�سی ئەوەى‬ ‫لێدێتە بەرهەم؟ تەنانەت هەر‬ ‫بەڕاست حکومڕانییەکى نیشتیمانى‬ ‫و نەتەوەییش ئەم دۆزەخەى بۆ‬ ‫بەشێکى زۆر لە هاونیشتیمانیانەکانى‬ ‫لێدێتە بەرهەم؟»‬ ‫ئه‌ندامێکی په‌رله‌مانی هه‌رێمی‬ ‫کوردستان‪ ،‬پێوایه‌ هه‌نگاو بۆ‬ ‫پر�سی دیموكرا�سی نراو ه‌‪ ،‬به‌اڵم ل ‌ه‬ ‫هه‌رێمی کوردستان نه‌که‌وتوو ه‌ته‌‪،‬‬ ‫بواری کردارییه‌و ه‌‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پەروا عەلی‪ ،‬ئەندامی په‌رله‌مانی‬ ‫هەرێمی کوردستان لە فراکسیۆنی‬ ‫گۆڕان‪ ،‬بە ئازادیی کۆمەڵگەی‬

‫یەکێک لە بنەما‬ ‫سەرەکییەکانی دیموکراتی‬ ‫رێزگرتنە لە دەنگی خەڵک‪.‬‬ ‫هەڵبژاردن بۆ خۆی یەکێکە‬ ‫لە گرنگرتین ئەو پێوەرانە‬ ‫راگەیاند‪ :‬راستە هەنگاو بۆ پر�سی‬ ‫دیموکراتی نراوە‪ ،‬بەاڵم ئەم پرسە‬ ‫نەکەوتووەته‌ بواری پراکتیکەوە‬ ‫و جێکەوت نەکراوە لە ناو ئەم‬ ‫هەر ێـمەدا‪ .‬هۆکارەکە�شی ئەوەیە کە‬ ‫ئێمە بڕوامان بە چەمکی دیموکراتی‬ ‫نییە‪ ،‬لەبەرئەوەی تەنها لە مانشێتی‬ ‫رۆژنامە و وتارەکانمادا رەنگی‬ ‫داوەتە‪ ،‬بۆیە پێوستە دیموکراتی لە‬ ‫خۆمانەوە دەست پێبکەین‪ ،‬کە دەڵێم‬ ‫خۆمان واتە بە سیسته‌م حکومەت‬ ‫رێکبخات‪،‬‬ ‫بوارەکانی‬ ‫هەموو‬ ‫هەموو دامودەزگا ودامەزراوەکان‬

‫رێکبخات و یاسا سەروەربێت و‬ ‫مافی تاک پارێزراوبێت تا یاسا‬ ‫لەسەرووی هەموو کەسێکەوەبێت؛‬ ‫رێزی یاساکان بگیرێت لەالیەن‬ ‫لەالیەن‬ ‫ئینجا‬ ‫حزبەکانەوە‪،‬‬ ‫کۆمەڵگەوە‪ .‬ئەوەی ئێمە هەمانە‬ ‫هەژموونی حزبایەتی زۆر گەورەترە‪،‬‬ ‫دەسەاڵتی هەیە بەسەر هەموو‬ ‫بوارەکاندا‪ ،‬چونکە دەبینین هێزی‬ ‫سەربازی تاکە حزبێک شەرعیترین‬ ‫دەسەاڵتێکی‬ ‫کە‬ ‫دەسەاڵت‬ ‫هەڵبژێردراوە‪ ،‬کە ئەویش په‌رله‌مانی‬ ‫کوردستانە پەکبخرێت‪ ،‬کەواتە‬ ‫حزبی‪،‬‬ ‫هەژموونی‬ ‫ئەوەندەی‬ ‫سیاسەتی بەرژەوەندی خوازی و‬ ‫قۆرخکاری لەهەرێمی کوردستاندا‬ ‫جێبەجێدەکرێت‪ ،‬هێندە هەوڵنادرێت‬ ‫و کار بۆ پر�سی دیموکراتی ناکرێت‬ ‫و پرانسیپەکانی جێبەجێ ناکرێت‪،‬‬ ‫ئەگەر لەسەرەتاشدا بین پێوستە‬ ‫هەنگاوەکانمان هەنگاوی پتە و لە‬ ‫ئاستی پێویستدا بێت‪ .‬هەنگاونرا‪،‬‬ ‫هێشت‬ ‫بەداخەوەنەیان‬ ‫بەاڵم‬ ‫ئەو هەنگاوانە بەردەوام بێت‪،‬‬ ‫هێزی سەربازی و هەژموونی‬ ‫حیزبی ئەو هۆکارانەن کە ناهێڵن‬ ‫دیموكرا�سی بچەسپێت‪ ،‬چونکە‬ ‫بچەسپێت‬ ‫دیموکراتی‬ ‫ئەگەر‬ ‫هەموو تاکەکانی کۆمەڵگە پێویستە‬ ‫بەشداربن‪ ،‬لە هەموو پرسەکاندا‬ ‫لە خۆ�شی وناخۆشیییەکانی ئەم‬ ‫هەرێمەدا‪ ،‬زۆر ئاسایی بۆچوونە‬ ‫جیاوازەکان بەهەند وەربگیرێت‬ ‫و پێکەوەژیان دروست بکرێت‪.‬‬ ‫هەوڵبدرێت هەر کەس لە ئێمە‬ ‫ئازادە چۆن بیردەکاتەوە و هەروەها‬ ‫‪13‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫گرنگیشە رێز لە بیروڕای جیاواز‬ ‫بگرن‪ ،‬لەوپەڕەی چەپەوە بۆ ئەو‬ ‫پەڕی راست‪.‬‬ ‫پەروا عەلی‪ ،‬وتی�شی‪ :‬دیموکراتی‬ ‫پەروەردەیە‪ ،‬دەبێت کۆمەڵگە‬ ‫فێربکرێت تا بڕوات پێی بێت‪،‬‬ ‫تاوەکو بتوانی بڕوات بەخۆتبێت‬ ‫لە جێبەجێکردنیدا‪ ،‬ئینجا ئەمە‬ ‫لەسەر ئاستی تاک و حیزبەکان و‬ ‫دەسەاڵتیش؛ بەداخەوە دەسەاڵت‬ ‫نەی کردوە‪.‬‬ ‫په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫ئەندامەی‬ ‫ئەو‬ ‫جەختیکردەوە‪ :‬یەکێک لە بنەما‬ ‫سەرەکییەکانی دیموکراتی رێزگرتنە‬ ‫لە دەنگی خەڵک‪ .‬هەڵبژاردن بۆ‬ ‫خۆی یەکێکە لە گرنگترین ئەو‬ ‫پێوەرانە‪ ،‬بەاڵم ئێمە لەبەرئەوەی‬ ‫بڕوامان پێی نییە لە هەرێمی‬ ‫کوردستاندا بانگەشەی بۆ دەکەین‬ ‫که‌ ئێمە واڵتێکی دیموکراتین‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە ئەرزی واقعدا وانییە‪ .‬لەبەر‬ ‫ئەوەی لیستی ناوی دەنگدەران‬ ‫پاک نەکراوەتەوە و پەنادەبرێتە‬ ‫بەرئەوەی ساختەکاری دەکرێت‪ ،‬بۆ‬ ‫ئەو ه‌ی دەنگی زۆرتر بهێنن‪ .‬دواتریش‬ ‫بەپێ‬ ‫کوردستان‬ ‫په‌رلەمانی‬ ‫کورسییەکان و رێژەی ئەو دەنگانەی‬ ‫کەهاتووە هەم لەنێو سلێمانی و‬ ‫هەم لە هەولێر‪ ،‬ئێمە بینیمان لە‬ ‫ناوسلێمانی بزووتنەوەی گۆڕان‬ ‫زۆرترین دەنگی هێنا بۆ ئەنجومەنی‬ ‫پارێزگا‪ ،‬بەاڵم ئەوەتا قبوڵ نەکرا‪.‬‬ ‫دواتر بە تەوافقاتی سیاسیی و بۆ‬ ‫ئەوەی وەزعەکە تێک نەچێت و‬ ‫هتد‪ ...‬کۆمەڵێکشت هەیە الی ئێمە‬ ‫بەداخەوە! بڕوایان پێی نییە حیزبە‬ ‫‪14‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان‪،‬‬ ‫بەتایبەتی یەکێتیی و پارتیی بابەتی‬ ‫چەمکی دیموکراتییە‪ .‬ئێستا بیر‬ ‫لەوەدەکرێتەوە کە هەڵبژاردن‬ ‫بکرێت و کۆمسیۆن ئامادەکاری‬ ‫بکات بۆ هەڵبژاردن‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫رێکارێکی باش دابنێت بۆ دەنگهێنانی‬

‫زیاترو پالن بۆ ئەوە دادەنێن دەنگی‬ ‫ساختە بهێنن؛ بەداخەوە دیموکراتی‬ ‫لە واڵتی ئێمەدا شێوندراوە‪.‬‬ ‫لە‬ ‫ماستەر‬ ‫بابا‪،‬‬ ‫ئارام‬ ‫وتی‪:‬‬ ‫مرۆڤ‪،-‬‬ ‫یاسا‪-‬مافه‌کانی‬ ‫هه‌ڵسه‌نگاندنی مافه‌کانی مرۆڤ‬ ‫د ه‌چێت ‌ه‬ ‫گشتیی‬ ‫به‌شێو ه‌یه‌کی‬ ‫چوارچێو ه‌ی به‌رجه‌سته‌ کردنی‬

‫دیموكراسی بریتییە لە‬ ‫حكومی گەل لەپێناو گەل‪،‬‬ ‫ئەم ‌ه پێناسەیی شیكاری‬ ‫حكومەته‬

‫دیموكراسییه‌و ه‌ ‪ ،‬ئێستا واڵتانی‬ ‫ئه‌وروپا گرنگییه‌کی تایبه‌ت به‌م‬ ‫بوار ه‌د ه‌د ه‌ن‪ .‬ئه‌و‌ بوار ه‌ی ئه‌مڕۆ‬

‫له‌ هه‌رێمی کوردستاندا له‌د ه‌زگا‬ ‫ئه‌کادیمی و راگه‌یاندنییه‌کاندا و‬ ‫پێشتریش گرنگی به‌رچاو به‌ بواری‬ ‫دیموكرا�سی د ه‌درا‪ ،‬به‌اڵم به‌داخه‌و ه‌‬ ‫ئه‌مڕۆ رۆژ به‌ڕۆژ هه‌نگاو ه‌کان‬ ‫له‌بری‬ ‫د ه‌ڕوات‪،‬‬ ‫به‌ر ه‌ودواو ه‌‬ ‫ئه‌و ه‌ی به‌ر ه‌و ه‌ پێشه‌و ه‌ بڕوات بۆ‬ ‫ئه‌مه‌ش کۆمه‌ڵێک هۆکار هه‌یه‌‪،‬‬ ‫له‌ پشتی گه‌ڕانه‌دواو ه‌ی ر ه‌و�شی‬ ‫دیموكرا�سی و مافه‌کانی مرۆڤ‬ ‫له‌ هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬یه‌کێک ل ‌ه‬ ‫هۆکار ه‌کان ئه‌و ه‌یه‌ که‌ ئه‌مڕۆ ل ‌ه‬ ‫هه‌رێمی کوردستان له‌ حکومه‌تدا‬ ‫دیموكرا�سی نییه‌ و و ه‌زیر ه‌کانی‬ ‫چه‌ند حیزبێک نێردرانه‌و ه‌ و ل ‌ه‬ ‫کارخستنیان! رێگری کردن و‬ ‫ناردنه‌و ه‌ی سه‌رۆکی په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫ئه‌مانه‌ راسته‌وخۆ د ه‌ستبردنه‌ بۆ‬ ‫سه‌ر کایه‌ی د ه‌سه‌اڵتی سیاسیی ب ‌ه‬ ‫پله‌ی یه‌ک و به‌ پله‌ی دوو بۆ سه‌ر‬ ‫ر ه‌و�شی تاک یان مافه‌کانی مرۆڤ‬ ‫له‌ هه‌رێمی کوردستان‪ .‬چونک ‌ه‬ ‫په‌رله‌مان د ه‌زگایه‌کی زۆر زۆر کارا و‬ ‫گرنگه‌‪ ،‬له‌ زۆر شوێنی جیهاندا‪ ،‬له‌هه‌ر‬ ‫شوێنێک سیسته‌مه‌که‌ سیسته‌مێکی‬ ‫په‌رله‌مانی بێت‪ .‬چونکه‌ په‌رله‌مان بۆ‬ ‫خۆی د ه‌توانێت سه‌رۆکی حکومه‌ت‬ ‫یان و ه‌زیر ه‌کان یان لێپرسینه‌وه‬ ‫‌بکات له‌ د ه‌زگا که‌مته‌رخه‌مه‌کانی‬ ‫حکومه‌ت‪ ،‬بانگهێشتی په‌رله‌مانیان‬ ‫بکات و سه‌حبی سیقه‌یان لێبکا و‬ ‫متمانه‌یان لێبسێنێته‌و ه‌؛ هه‌موو‬ ‫ئه‌مانه‌ د ه‌زگایه‌کی گرنگی و ه‌ک‬ ‫په‌رله‌مان د ه‌یکات‪ .‬به‌اڵم د ه‌بینی‬ ‫ئه‌مڕۆ له‌ واقعا ئه‌مه‌ به‌رجه‌سته‌ نیی ‌ه‬ ‫و په‌رله‌مان په‌ککخراو ه‌‪ ،‬د ه‌توانین‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫خۆی لە بەڕێوەبردندا دەبینێتەوە‪،‬‬ ‫ئیدارەكردنیش واتا دەبێت كە�سی‬ ‫كارامە و شیاو و خاوەن عەقڵی‬ ‫كارپێكەر‪ ،‬ئەمەش خۆی دەبینێتەوە‬ ‫لە هەبوونی پالن بۆ ئێستا و داهاتوو‪،‬‬ ‫كە گرنگە ئەمەش رەنگدانەوەی لە‬ ‫واقعدا هەبێت نەك تەنها هەموو‬

‫بڵێین حکومه‌تیش ئه‌و د ه‌زگا گرنگ ‌ه‬ ‫نییه‌‪ ،‬که‌ بتوانێت به‌شێو ه‌یه‌ک‬ ‫کار ه‌کانی خۆی جێبه‌جێ بکات‪ ،‬ل ‌ه‬ ‫کارخستنی ئه‌م د ه‌زگا گرنگانه‌ و‬ ‫دوورخستنه‌و ه‌یان له‌ کایه‌ی سیاسیی‬ ‫هه‌رێمی کوردستان هۆکارێکه‌ بۆ‬ ‫به‌ر ه‌ودواو ه‌ رۆیشتنی دیموكرا�سی‬ ‫له‌ هه‌ریم‪.‬‬ ‫ئارام بابا‪ ،‬ئاماژ ه‌ی به‌و ه‌شکرد‪،‬‬ ‫له‌ جیهاندا ئه‌مڕۆ بابه‌تی ر ه‌و�شی‬ ‫(پالن‪ ،‬رێكخسنت‪،‬‬ ‫گۆڕدراوه‪،‬‬ ‫مرۆڤ‬ ‫مافه‌کانی‬ ‫ئاراستەكردن‪ ،‬چاودێری‬ ‫ته‌نها له‌ هه‌ندێکی شتی ساد ه‌دا‬ ‫كردن) لەم حكومەتەدا‬ ‫خۆی نابینێته‌و ه‌‌‪ ،‬جه‌ختیکرد ه‌و ه‌‪:‬‬ ‫ئه‌مڕۆ مافه‌کانی مرۆڤ خۆی ل ‌ه‬ ‫بوونی نییە و توانای‬ ‫خۆشگوز ه‌رانی مرۆڤدا د ه‌بینێته‌و ه‌‪.‬‬ ‫بڕیاردانی نییە‬ ‫لێر ه‌ش سه‌رجه‌م ئه‌و بابه‌تانه‌ی‬ ‫په‌یو ه‌ندی به‌ خراپکردنی ر ه‌و�شی‬ ‫تاکه‌و ه‌ هه‌یه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان‪ ،‬ئەمانە رووكەش بێت‪ .‬سیسته‌می‬ ‫سیاسیی بناخە و بنه‌مای دەوڵەت و‬ ‫ژیانی سیاسیی كۆمەڵ و كۆمەڵگەیە‪،‬‬ ‫كۆمەڵگەش‬ ‫تاكەكانی‬ ‫هەموو‬ ‫ئەمەش‬ ‫چوارچێوەیدان‪،‬‬ ‫لەو‬ ‫لە كۆمەڵگە دیموكراسییەكاندا‬ ‫زیاتر بوون و رەنگدانەوەی نەك‬ ‫له‌ كۆمەڵگەی دواكەوتوو و‬ ‫راسته‌وخۆ د ه‌ست بردنه‌ بۆ پاشكەوتوو ه‌‪ ،‬چونكە كۆمەڵگەیەك‬ ‫مافه‌کانی مرۆڤ و پێشلکردنی كە خاوەنی سیسته‌می سیا�سی‬ ‫دیموكرا�سی بێت‪ ،‬ئه‌وا توانای‬ ‫مافه‌کانی مرۆڤ !‌‬ ‫دەستاودەستكردنی دەسەاڵت و‬ ‫رێبین عه‌بدولر ه‌حمان فه‌تاح‪ ،‬یەكتر قبوڵكردنی دەبێت هەبێت‪.‬‬ ‫رێبین عه‌بدولر ه‌حمان‪ ،‬ئاماژ ه‌ی‬ ‫توێژەری سیاسیی لە زانكۆی‬ ‫چەرموو‪ ،‬به‌ ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌ی به‌و ه‌شکرد‪ ،‬هەرێمی كوردستان‬ ‫راگه‌یاند‪ :‬دیموكرا�سی بریتییە لە لەساڵی (‪)1991‬ەوە بە هەڵبژاردن‬ ‫حكومی گەل لەپێناو گەل‪ ،‬ئەم ‌ه وەك بنەمایەك لە بنەماكانی‬ ‫پێناسەیی شیكاری حكومەته‌‪ ،‬واتا دیموكرا�سی ئاشنا بووە و بۆ ئەنجام‪،‬‬ ‫حكومداریی كردن و حكومداریش یەكەم هەڵبژاردنی په‌رله‌مانیی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫لە (‪ )1992/5/19‬کرا كە لێرەوە‬ ‫پارتیی و یەكێتیی بەڕێكەوتنی نێوان‬ ‫خۆیان‪ ،‬بەشێوەی پەنجا بە پەنجا‪،‬‬ ‫دەسەاڵتیان لەنێوان خۆیاندا‬ ‫دابەشكرد‪.‬‬ ‫ئه‌و ه‌�شی خسته‌ڕو و‌‪ :‬لەكاتێكدا كە‬ ‫پارتیی رێژەی (‪ )%50.22‬دەنگی هێنا‪،‬‬ ‫بەاڵم یەكێتیی (‪ )%49.78‬دەنگی هێنا‪،‬‬ ‫لێرەوە دیموكراسیان بەتەواویی‬ ‫پەكخست‪ .‬لەو دەمەوە‪ ،‬پێنج كابینەی‬ ‫حكومەت پێكهێنراوە‪ ،‬لەساڵەكانی‬ ‫( ‪)1992,1996,2006,2009,2013‬‬ ‫كە ئەمانە كابینەی سەرتاسەری‬ ‫بوون لە هەرێمی كوردستان‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هیچیان نەیاتوانیوە سیسته‌مێكی‬ ‫دیموكرا�سی كاراو كارامە و خاوەن‬ ‫بنەمای بەهێزی هه‌بێت‪ ،‬كە بتوانێت‬ ‫لەسەر پێی خۆی بوەستێت‪.‬‬ ‫رێبین‪ ،‬وتی�شی‪ :‬ئەوەی ئێستا‬ ‫لەهەرێمی كوردستان دەگوز ه‌رێ ‪‌،‬‬ ‫بەتەواویی دژ و پێچەوانەی‬ ‫خودی دیموكرا�سی و بنەماكانی‬ ‫دیموكراسییە‪ ،‬دامودەزگا بوونی‬ ‫نەماوە‪ ،‬ئەوەی هەشە بنەماكەی‬ ‫فشەڵە‪ ،‬تەنها بەناوە بوونی ماوە‬ ‫كە ئەویش حكومەته‌‪ ،‬كە ئەمیش‬ ‫بەسەر خەڵكەوە بوو ه‌تە بەاڵ‪،‬‬ ‫چونكە كەڵەكەیەك قەیرانی بۆ‬ ‫هاواڵتیانی هەرێم دروست كردوە‪،‬‬ ‫لێدەرچوون و رزگار بوون لێی رەنگە‬ ‫كارێكی ئاستەم بێت! بەتایبەت‬ ‫بەم حكومەتەی ئێستای هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ ،‬چونكە وەزیفەكانی‬ ‫ئیدارەدان كە بریتییە لە(پالن‪،‬‬ ‫رێكخستن‪ ،‬ئاراستەكردن‪ ،‬چاودێری‬ ‫كردن) لەم حكومەتەدا بوونی نییە‬ ‫‪15‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫و توانای بڕیاردانی نییە‪ ،‬بەتایبەت هەرێمی كوردستان‪ ،‬بەتایبەت‬ ‫لە مەلەفە قورسەكانی وەكو مەلەفی یەكێتیی و پارتیی و گۆڕان‪،‬‬ ‫هەیە‬ ‫سەختیان‬ ‫گەندەڵی و نەوت و چاكسازی‪...‬هتد‪ .‬ملمالنێیەكی‬ ‫سەرجەم‬ ‫دەسەاڵت‪،‬‬ ‫لەسەر‬ ‫لە‬ ‫بەدەرن‬ ‫بانگەشەكانیشیان‬ ‫بەرژەوەندی خەڵك و هاواڵتیان‪،‬‬ ‫گەلی كورد قوربانی‬ ‫قێزەونی‬ ‫یارییەكی‬ ‫ئەمەش‬ ‫لەنێوانییان؛‬ ‫زۆرمانداوە لە پێناو ئاشتی دروستكردووە‪،‬‬ ‫هەموو�شی دژە بە بەرژەو ه‌ندی‬ ‫و ئازادیی و ژیانێكی‬ ‫هاواڵتیان‪.‬‬

‫لەژێر رەحمی حیزبەكاندا كارەكانیان‬ ‫بەڕ ێ‌ دەكەن‪ ،‬بۆیە ناتوانن‬ ‫سەربەخۆبن و دادوەری بسەپێنن‪،‬‬ ‫سەرئەنجام هاواڵتیان زەرەرمەندنی‬ ‫بەهێزەكان‬ ‫چونكە‬ ‫سەرەكین‪،‬‬ ‫الوازەكان سه‌رکوت دەكەن‪.‬‬ ‫بۆیە دیموكرا�سی لە هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ ،‬ئەوەی سەركردە‬ ‫سیاسییەكانی ئەم واڵتە بانگەشەی‬ ‫بۆ دەكەن‪ ،‬تەنها قسەی سەر زارە‬ ‫و هیچی تر‪ ،‬چونكە لەساییەی‬ ‫حكومەتی كوردییدا خەڵك برسییە‬ ‫و بێكارە‪ ،‬كە ئەمەش سەرەتایترین‬ ‫مافەكانی هاواڵتیانە لەهەرێمی‬ ‫كوردستاندا بوونی نییە‪.‬‬ ‫هه‌رو ه‌ها رۆژنامه‌نووسێکیش‪،‬‬ ‫هێما بۆ ئه‌و ه‌د ه‌کات‪ ،‬له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان ناو ه‌ڕۆکی دیموکراتی‬ ‫پووچ کراو ه‌ته‌و ه‌‪ ،‬لە دیموكراسیدا‬ ‫بڕیاری گەل لە سەرو هەموو‬ ‫شتێكەوەیە و بەرژەوەندی گەل‪،‬‬ ‫لەسەرو هەموو بەرژەوەندییە‬

‫دوانەی بەڕێوەبردن‬ ‫‪ .5‬‬ ‫و نەبوونی بنەمای سەروەری‬ ‫یاسا‪ :‬سەروەری یاسا لەهەرێمی‬ ‫كوردستان‪ ،‬بوونی نییە‪ ،‬دادگاكان‬

‫كاروان ئیبراهیم‪ ،‬ماسته‌ر‬ ‫له‌ راگه‌یاندن و رۆژنامەنووس‪،‬‬ ‫بە ئازادیی كۆمەڵگەی وت‪:‬‬ ‫هەرێمی‬ ‫لە‬ ‫دیموكرا�سی‬

‫شكۆمه‌ندانه‌‪ ،‬دیموكراسی‬ ‫باڵوبوونەوەی گەندەڵی‬ ‫‪ .3‬‬ ‫پرۆسەیەكی سەرەكییە لە‬ ‫گەندەڵی‬ ‫تەشەنەكردنی‪:‬‬ ‫و‬ ‫گەیشنت بەو دۆخە‬ ‫دەسەاڵتە‬ ‫بەكارهێنانی‬ ‫خراپ‬

‫ئه‌و توێژ ه‌ر ه‌ی زانکۆی چه‌رموو‪،‬‬ ‫ئاستەنگییه‌كانی‬ ‫جه‌ختیکرد ه‌و ه‌‪:‬‬ ‫بەردەم دیموكرا�سی لە هەرێمی‬ ‫كوردستان بریتین لە‪:‬‬ ‫نەبوونی دەستوور و‬ ‫‪ .1‬‬ ‫یاسایەكی جێگیر و كارپێكراو‪:‬‬ ‫دەستوور بریتییە لە یاسای‬ ‫بااڵی دەوڵەت (القانون العلیا)‪،‬‬ ‫یان بریتییە لەو یاساییەی كە‬ ‫بواری یاساكان و بواری ئیداری‬ ‫و دەسەاڵتەكانی یاسادانان و‬ ‫جێبەجێكردن و دادوەری تیادا‬ ‫دیاریكراوە‪ .‬یان بریتییە لەو‬ ‫یاساییەی كە بەدایكی یاساكان‬ ‫ناسراوە‪ .‬لەهەرێمی كوردستان‬ ‫دەستوور بوونی نییە‪ ،‬كە ئەمەش‬ ‫بۆشایی بۆ زۆر لە بوارەكانی یاسا و‬ ‫سیاسه‌ت و كۆمەاڵیەتی و ئابووری‬ ‫دروستكردوە‪.‬‬ ‫‪ .2‬ملمالنێ لەسەر دەسەاڵت‪:‬‬ ‫سەرجەم الیانە سیاسییەكانی‬ ‫‪16‬‬

‫بۆ بەرژەوەندی تایبەت‪ ،‬كە ئەم‬ ‫پێناسەیە تەواو جێبەجێدەبێت‬ ‫لەسنووری دەسەاڵتی هەرێمی‬ ‫كوردستان‪ .‬بەتایبەت لە سەركردە‬ ‫سیاسییەكان‪ ،‬واتا لە ترۆپکی‬ ‫دەسەاڵتدا گەندەڵی هەیە‪.‬‬

‫‪ .4‬الوازی كۆمەڵگەی مەدەنی‪:‬‬ ‫كۆمەڵگەی مەدەنی كەناڵی سەرەكیی ‌ه‬ ‫لە بەشداری سیاسیی و هەروەها‬ ‫بەشداری كردن لەبڕیاردانی سیاسیی‬ ‫و دارشتنی سیاسەتی گشتیی واڵت‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەوەی لەمەیدانی سیاسیی‬ ‫هەرێمی كوردستاندا هەیە‪ ،‬ئەوەیە‬ ‫كە كۆمەڵگەی مەدەنی لەڕووری‬ ‫ئیداری و دارایی سەربەخۆ نین‪ ،‬حیزبی و بنەماڵەییەكانەوەیە‪.‬‬ ‫به‌ڵکو سەر بەحزبە سەرەكییەكانن‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫كوردستان ناوەڕۆكەكەی پووچ‬ ‫كراوە‪ ،‬شتێك نەماوە بە ناوی‬ ‫دیموكرا�سی‪ ،‬هەرێمی كوردستان‬ ‫لە بابەتی دیموكرا�سی هەر بۆ داوە‬ ‫د ه‌گەڕێتەوە‪ ،‬لە كاتێكدا هیوا‬ ‫و ئومێدێك هەبوو ئەم هەرێمە‬ ‫ببێتە نمونەیەك بۆ دیموكرا�سی‬ ‫و پێشكەوتن نەك تەنها بۆ عێراق‪،‬‬ ‫بەڵكو بۆ تەواوی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوەڕاست‪ ،‬دەبوو ببێتە هەرێمێك‬ ‫كە جیهان بە چاوێكی دیكە سەیری‬ ‫بكات و بیخوێنێتەوە‪.‬‬ ‫هه‌رو ه‌ها رایگه‌یاند‪ :‬ئێمە‬ ‫وەكو گەلی كورد قوربانی‬ ‫زۆرمانداوە لە پێناو ئاشتی و‬ ‫ئازادیی و ژیانێكی شكۆمه‌ندانه‌‪،‬‬ ‫پرۆسەیەكی‬ ‫دیموكرا�سی‬ ‫سەرەكییە لە گەیشتن بەو دۆخە‪،‬‬ ‫لە بەفیڕۆنەدانی ئەو هەموو رەنج‬ ‫و زەحمەتیەی داومانە‪ ،‬چونكە‬ ‫لە دیموكراسیدا گەل خۆی بڕیار‬ ‫دەدات‪ ،‬دەنگ و بڕیاری گەل‬ ‫لە سەروی هەموو شتێكەوەیە‪،‬‬ ‫خواست و بەرژەوەندی گەل‬ ‫لەسەروی هەموو بەرژەوەندییە‬ ‫حیزبی و بنەماڵەییەكانەوەیە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەم دۆخە نادیموكراسییەی‬ ‫ئێستا تێیداین‪ ،‬جۆرێكە لە‬ ‫بەفیڕۆدانی ئەو هەموو رەنج و‬ ‫زەحمەتی و شەهیدەی داومانە‪.‬‬ ‫ئەو زیاتر روونیكردەوە‪ :‬لەم‬ ‫دۆخەی ئێستادا حیزب بەهێز‬ ‫كراوە‪ ،‬گەل الواز كراوە‪ ،‬دەزگا‬ ‫ئەمنی و سەربازییەكان هەموو‬ ‫رۆڵێكیان پێدراوە‪ ،‬هەموو رۆڵێك‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫لە گەل سەندراوەتەوە‪ ،‬ئەوەش‬ ‫تەواو پێچەوانەی دیموكراسییە‪،‬‬ ‫چونكە لە دیموكراسیدا هەموو‬ ‫رۆڵێك بە گەل دەدرێت‪ ،‬گەل‬ ‫بەهێز دەبێت و بڕیاری كۆتایی لە‬ ‫دەستی گەلدایە‪ ،‬هەندێك نوسەر‬ ‫هەن دەڵێن» دەنگی گەل دەنگی‬ ‫خودایە» بەاڵم بە داخەوە گەل‬ ‫ئێستا زۆر الواز و بێ‌ ئیرادە كراوە‬ ‫لێرە لە هەرێمی كوردستان‪،‬‬ ‫گەل بێزار و بێ‌ هیوا كراوە‪،‬‬ ‫ئەوەش سەتا سەت پێچەوانەی‬ ‫د یمو كر ا سییە ‪.‬‬ ‫كاروان‪ ،‬ئەوە�شی خستەڕوو‪:‬‬ ‫لە دیموكراسیدا حسابی گەورە‬ ‫بۆ دەنگی گەل دەكرێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لێرە لە هەرێمی كوردستان بە‬ ‫شێوەیەكی سەرەكی حیساب بۆ‬ ‫دەنگی گەل و هەڵبژاردن ناكرێت‪،‬‬ ‫دەبێت گۆڕانكاری بەسەر ئەم‬ ‫شێوازەی بیركردنەوەی دەسەاڵت‬ ‫بۆ دیموكرا�سی و بەڕێوەبردن‬ ‫بەرژەوەندی‬ ‫ئەگەر‬ ‫بێت‪،‬‬ ‫گەل و واڵتیان دەوێت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫داهاتوو‬ ‫نەوەكانی‬ ‫لە‬ ‫بیر‬ ‫دەكەنەوە‪ ،‬دەبێت ئامادە بن بۆ‬ ‫هەڵبژاردنێكی پاك و دیموكرا�سی‬ ‫و دەستاودەستكردنی دەسەاڵت‪،‬‬ ‫بە پێچەوانەوە هەرچییەك بڵێن‬ ‫لەسەر دیموكرا�سی پووچ و بێ‌‬ ‫ناوەڕۆك دەبێت‪ .‬پاشان ئەم‬ ‫هەرێمە توو�شی نەهامەتی گەورە‬ ‫دەبێت‪ ،‬كە دەبێت نەوەكانی‬ ‫داهاتووش باجی ئەو كەموكورتی‬ ‫ئێستای‬ ‫نادیموكراسیەی‬ ‫و‬ ‫هەرێمی كوردستان بدەن‪.‬‬

‫ئاشتیی عه‌بدوڵاڵ‪ ،‬سه‌رۆکی‬ ‫ئینستیتیوتی وۆرک بۆ گه‌شه‌پێدانی‬ ‫دیموكرا�سی‪ ،‬پێیوایه‌ که‌ «پاشه‌کشه‌ی‬ ‫دیموكرا�سی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‪،‬‬ ‫ئه‌م �سێ ساڵه‌ی کۆتایی کێش ‌ه‬ ‫سیاسییه‌کان قوڵتر بوونه‌ته‌وه‌و‬ ‫ملمالنێ سیاسییه‌کان سنوریان‬ ‫تێپه‌ڕاندو له‌ ئێستاشدا چاره‌سه‌ری‬ ‫کێشه‌کان زه‌حمه‌ت بووه‌‪».‬‬ ‫دیموكرا�سی‬ ‫وتی‪»:‬پاشه‌کشه‌ی‬ ‫له‌و کاته‌وه‌ ده‌ستی پێکرد‪ ،‬که‌ ئێم ‌ه‬ ‫په‌رله‌مانێکمان په‌ککخرا له‌الیه‌ن‬ ‫حزبێکی سیاسییه‌وه‌ له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان‪ ،‬ئه‌و کاته‌ی که‌ گه‌وره‌ترین‬ ‫ده‌زگایه‌کی ته‌شریعی جێبه‌جێکردنی‬ ‫گه‌وره‌ که‌ له‌سه‌روی هه‌موو‬ ‫په‌ککخرا‪،‬‬ ‫ده‌سه‌اڵته‌کانیتره‌وه‌یه‌‪،‬‬ ‫له‌وکاته‌دا به‌ڕوونی ده‌رکه‌وت ک ‌ه‬ ‫چ ده‌سه‌اڵتێکی مه‌ترسیدار له‌م‬ ‫هه‌رێمه‌دا حکومڕانه‌‪».‬‬ ‫ئاشتیی‪ ،‬به‌ ئازادیی کۆمه‌ڵگه‌ی‬ ‫راگه‌یاند‪ »:‬له‌م هه‌رێمه‌دا هیچ‬ ‫به‌هایه‌ک بۆ دیموكرا�سی و مافی‬ ‫تاکه‌کان که‌ ده‌نگیاندا و نوێنه‌ری‬ ‫خۆیان هه‌ڵبژارد و ناردیانه‌ په‌رله‌مان‪،‬‬ ‫به‌ هێزێکی سیاسیی و چه‌ک‪ ،‬هه‌موو‬ ‫به‌هاکانی دیموكرا�سی پێشێلکران‬ ‫و ده‌کرێت! هه‌ر هێز و بیروباوه‌ڕێکی‬ ‫جیاواز که‌ له‌گه‌ڵ خواستی ئه‌واندا‬ ‫نه‌گونجێت‪ ،‬رێگری لێده‌کرێت؛ ئه‌م ‌ه‬ ‫‪17‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و راستییه‌ی ک ‌ه‬ ‫دیموكرا�سی له‌ ئه‌ساسا له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان به‌و‌ جۆره‌ نه‌بووه‌ ک ‌ه‬ ‫پێشتر ئێمه‌ وامانده‌زانی ئازادیی‪-‬مان‬ ‫به‌ ده‌ستهێناوه‌‪».‬‬ ‫سه‌رۆکی ئینستیتیوتی وۆرک بۆ‬ ‫گه‌شه‌پێدانی دیموكرا�سی‪ ،‬پێشوای ‌ه‬ ‫«له‌ ژێر سایه‌ی حکومڕانییه‌کی‬ ‫کوردییدا‪ ،‬هه‌رێمی کوردستان‬ ‫ئێستا به‌ پرۆسه‌یه‌کی دیموكراسیدا‬ ‫تێده‌په‌ڕێت‪ ».‬وتی‪ :‬راسته‌ به‌ڕووکه‌ش‪،‬‬ ‫که‌میک له‌به‌رچاومان بوو‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫کۆمه‌ڵێک پرۆسه‌ی ده‌نگدان و‬ ‫هه‌ڵبژاردن و کردنه‌وه‌ی هه‌ندێک‬ ‫داموده‌زگا که‌ کاریان بۆ دیموكرا�سی‬ ‫رێکخراوه‌‬ ‫زۆربوونی‬ ‫ده‌کرد‪،‬‬ ‫مه‌ده‌نییه‌کان و له‌ زۆر روانگه‌ی تره‌وه‌‪،‬‬ ‫وامانده‌زانی دیموكرا�سی ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫که‌ ئێمه‌ ده‌ی بینین‪ .‬له‌ راستییدا‬ ‫ئه‌م حاڵه‌ته‌ که‌ڵه‌که‌ بووه‌‪ ،‬له‌ماوه‌ی‬ ‫ئه‌م چه‌ند ساڵه‌دا ته‌قیه‌وه‌ که‌ بۆچی‬ ‫پرۆسه‌ی دیموكرا�سی پاشه‌کشه‌ی‬ ‫کردوه‌‪ ،‬ئه‌گینا ئه‌مه‌ پشیتریش هه‌بوو‪.‬‬ ‫ئه‌و‪ ،‬هۆکاره‌کانی پاشه‌کشه‌ی‬ ‫دیموکرا�سی له‌ هه‌رێمی کوردستان‬ ‫خسته‌ڕوو‪ »:‬حیزب بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی‬ ‫که‌ هیچ به‌هایه‌ک نه‌ بۆ دیموكرا�سی و‬ ‫نه‌ بۆ مافی مرۆڤ نه‌ ‌هێشتووه‌ته‌وه‪ ‌،‬ل ‌ه‬ ‫هه‌رێمی کوردستاندا‪ .‬ده‌توانین بڵێین‬ ‫بااڵده‌ستی حیزب هۆکاری پاشکشه‌ی‬ ‫دیموكراسییه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان‪،‬‬ ‫چونکه‌ حیزبی فه‌رمانڕه‌وا له‌هه‌رێمی‬ ‫کوردستان ده‌یه‌وێت بۆ ئه‌به‌د‬ ‫حاکمبێت و ده‌یه‌وێت بۆ ئه‌به‌د‬ ‫ئه‌و یاسایانه‌ی ده‌رده‌چن‪ ،‬به‌ پێی‬ ‫خواستو به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و بێت؛ ئه‌و‬ ‫‪18‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫دیموكراسییه‌ته‌ی هه‌یه‌ له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستان دروستکراوه‌ به‌خواستی‬ ‫الیه‌نێکی سیاسیی دروستکراوه‌‪ ،‬ب ‌ه‬ ‫خواستی ئه‌و هێزه‌ فه‌رمانڕه‌وایه‌ی‬ ‫که‌ ده‌یه‌وێت بۆ ئه‌به‌د له‌م واڵته‌دا‬ ‫حاکمبێت‪.‬‬ ‫ئینستیتیوته‌که‌‪،‬‬ ‫سه‌رۆکی‬ ‫جه‌ختیکرده‌وه‌‪ :‬حیزب هۆکاری‬ ‫پاشه‌کشه‌ی دیموكراسییه‌ له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستاندا‪ ،‬راسته‌ هه‌موو حیزبه‌کان‬ ‫ره‌نگه‌ پشکیان هه‌بێت‌ له‌مه‌دا‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫رێژه‌ هه‌یه‌؛ کاتی خۆپیشاندانه‌کان‬ ‫له‌م ماوه‌یه‌ی ئاخیردا که‌ خه‌ڵک له‌ بێ‬ ‫مووچه‌ی و له‌ نادادی و زۆر بوونی‬ ‫گه‌نده‌ڵی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا و‬ ‫بردنی قوتی خه‌ڵک؛ به‌اڵم خه‌ڵک‬ ‫له‌سه‌ر شه‌قامه‌کان بوو داوای نانی‬ ‫ده‌کرد‪ ،‬ئه‌مه‌ بۆ شارێک‪ ،‬به‌نسبه‌ت بۆ‬ ‫نموونه‌ زۆنی سه‌وز و نیلی که‌ خه‌ڵک‬ ‫تێیدا داوای نان و قوتی خۆی ده‌کرد‪،‬‬ ‫به‌اڵم تاڕاده‌یه‌ک ئازادیی هه‌بوو‪.‬‬ ‫ده‌توانین بڵێین لێره‌یا دیموكرا�سی و‬ ‫ئازادیی جیاوازه‌ وه‌ک له‌وه‌ی له‌ زۆنی‬ ‫زه‌ردا هه‌یه‌‪ ،‬له‌ زۆنی زه‌رددا ده‌بوایه‌‬ ‫خه‌ڵک هاواری بکردایه‌ ئازادیی ئینجا‬ ‫نان! ئه‌مه‌ جیاوازیی گه‌وره‌ بوو‪.‬‬ ‫به‌شێوه‌یه‌کی گشتیی دیموكرا�سی‬ ‫له‌ پاشه‌کشه‌یه‌کی ترسناکدایه‌‪،‬‬ ‫من کاتێک ده‌ڵێم دیموكرا�سی ل ‌ه‬ ‫هه‌رێمی کوردستان هه‌یه‌‪ ،‬ک ‌ه‬ ‫نه‌ڕفێندرێت‬ ‫رۆژنامه‌نووسێک‬ ‫و دوای چه‌ند رۆژێک ته‌رمه‌که‌ی‬ ‫له‌ شوێنێکدا نه‌دۆزریه‌ته‌وه‌ و‬ ‫پێشمه‌رگه‌یه‌ک سه‌ری نه‌تاشرێت‬ ‫سنورداش بکرێت‪ ،‬په‌رله‌مان له‌کار‬ ‫نه‌خرابێت‪ .‬ئه‌و ده‌سه‌اڵته‌ی‪ ،‬ئه‌و‬

‫حیزبه‌ی فه‌رمانڕه‌وایه‌ له‌ هه‌رێمی‬ ‫کوردستاندا‪ ،‬مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌ی ‌ه‬ ‫له‌سه‌ر پاشه‌کشه‌ی دیموكرا�سی‪،‬‬ ‫مه‌ترسییه‌کی گه‌وره‌یه‌ له‌سه‌ر پرس ‌ه‬ ‫نه‌ته‌وه‌ییه‌کان‪ ،‬له‌سه‌ر ئازادیی تاک‬ ‫و قوتی خه‌ڵک و ئازادیی راده‌ربڕین‬ ‫هه‌یه‌ به‌شێوه‌یه‌کی گشتیی‪ .‬مه‌رج‬ ‫نییه‌ ته‌نها تیرۆری جه‌سته‌یی هه‌بێت‪،‬‬ ‫تیرۆری رۆحی هه‌یه‌‪ ،‬تیرۆریی‬ ‫که‌رامه‌تی مرۆڤ هه‌یه‌‪ ،‬کاتێک ب ‌ه‬ ‫دڵی ئه‌م ده‌سه‌اڵته‌ قسه‌ناکه‌یت و‬ ‫کاتێک به‌ دڵی ئه‌م ده‌سه‌اڵته‌ نانوو�سی‬ ‫تیرۆری که‌سایه‌تییت ده‌کات! به‌هۆی‬ ‫سۆشیال میدیاوه‌بێت‪ ،‬به‌ هۆی‬ ‫ئه‌و وه‌سائیالنه‌وه‌بێت که‌ پاره‌ی‬ ‫زۆر له‌به‌رده‌م حیزبدا هه‌ڵڕژاوه‌‪،‬‬ ‫بێڕێزی به‌ که‌رامه‌تی مرۆڤ ده‌کرێت!‬ ‫دیموكرا�سی وه‌ک نان وایه‌ بۆ خه‌ڵک‪،‬‬ ‫کاتێک دیموكرا�سی له‌ واڵته‌که‌تدا‬ ‫هه‌بوو مرۆڤه‌کان پارێزراو ده‌بن و‬ ‫بر�سی ناکرێن و بێڕێزیان به‌رامبه‌ر‬ ‫ناکرێت‪.‬‬ ‫له‌ درێژه‌ی لێدوانه‌که‌یدا ئاشتیی‪،‬‬ ‫سه‌رۆکی ئینستیتیوتی وۆرک بۆ‬ ‫گه‌شه‌پێدانی دیموكرا�سی‪ ،‬ئاماژ ‌ه‬ ‫به‌ ئه‌وه‌شده‌دات بۆ گه‌شه‌پێدانی‬ ‫دیموكرا�سی «ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت کاری‬ ‫بۆ بکه‌یه‌ن‪ ،‬هۆشیارکردنه‌وه‌ی تاکه‌ ل ‌ه‬ ‫درک کردن به‌ مافه‌کانی‪ ،‬دروستکردنی‬ ‫تاکی ئازا و ئازاده‌‪ ،‬به‌و تێگه‌یشتنه‌ی‬ ‫که‌ تاک هۆشیار بێت‪ ،‬له‌وه‌ی هیچ‬ ‫ده‌سه‌اڵت و حکومڕانێک نه‌توانێت‬ ‫ده‌ست به‌سه‌ر قوتیی دا بگرێت‪ ،‬کاتێک‬ ‫تاک هۆشیار بوو ئه‌وا ناهێڵێت یاری‬ ‫به‌ که‌رامه‌تی بکرێت‪ ،‬ناهێڵین حیزب‬ ‫پاشه‌کشه‌ به‌ دیموكرا�سی بکات‪».‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫سیستەمی سەرۆکایەتی لە تورکیا‬ ‫ئەگەرو پێشهاتەکان‬

‫رێکەوت ئیسماعیل ئیبراهیم‬ ‫پێشەکی‪:‬‬ ‫ئەگەر بە شێوەیەکی ورد‪ ،‬سەرنجی‬ ‫سیستەم و دەسەاڵت بدەین لە تورکیا‪،‬‬ ‫بۆمان ئاشکرا دەبێت‪ ،‬کە لە تورکیادا‬ ‫هەمیشە حکومەت و دەوڵەت لە‬ ‫ملمالنێدابوون‪ .‬حکومەتەکان لە تورکیا‬ ‫هاتوون و رۆشتوون‪ ،‬بەاڵم دەوڵەت و‬ ‫سیستەمەکەی لە سەرو حکومەت و‬ ‫کۆمەڵگەوە بەردەوامییان بە خۆیانداوە‬ ‫و زۆرجاریش ئەگەر حکومەت بوبێتە‬ ‫کۆسپ و تەگەرە لەبەردەم دەوڵەت و‬ ‫سیستەمدا ئەوا‪ ،‬بەیەک چاوبزکردنەوە‬ ‫حکومەتیان رووخاندووە‪ .‬کرۆکی‬ ‫بابەتەکە ئەمەیە؛ ئیسالمی سیا�سی‬ ‫کاتێک دەسەاڵت و حکومەتی بەدەستەوە‬ ‫گرت‪ ،‬یەکەم نەخشەی ئەوە بوو کە‬ ‫دەست بەسەر دەوڵەتدا بگرێت‪ ،‬چونکە‬ ‫دەیزانی حکومەتەکان تەنها دەستکەالو‬ ‫بوکەڵەن بەدەستی دەوڵەتەوە و لە‬ ‫هەر ئان و ساتێکدا بێت‪ ،‬هاوشێوەی‬ ‫بزاوتە ئیسالمیەکانی بەر لە خۆیان‬ ‫گورگانخواردوویان دەکەن‪ ،‬بۆیە ئەگەر‬ ‫ئەوان بخوازن تورکیا بگەڕێتەوە بۆ‬ ‫رەچەڵەکی (عوسمانی – ئیسالمی –‬ ‫خەالفی – سوڵتانی)‪ ،‬ئەوە دەبێت دەست‬ ‫بەسەر دەوڵەت و سیستەمدا بگرن‪.‬‬ ‫سەرۆک و دامەزراوەی سەرۆکایەتیش‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫(وەک یەکێک لە پایە گرنگەکانی دەوڵەت)‬ ‫بەشێکن لەو ئاڵوگۆڕەو مەحاڵە بەبێ‬ ‫بوونی سەرۆکێکی مەچەک ئاسنین و‬ ‫دامەزراوەیەکی تۆکمەی سەرۆکایەتی‪،‬‬ ‫ئەو کارەیان بۆ مەیسەر بێت‪.‬‬ ‫ئەردۆگان بەر لە �سێ ساڵ لیژنەیەکی‬ ‫پەرلەمانی بۆ ئامادەکردنی دەستورێک‬ ‫راسپراد کە تورکیا بگوێزیتەوە بۆ‬

‫کودەتای ‪١٥‬ی گەالوێژی‬

‫‪ ٢٠١٦‬فرسەتێکی باش بوو‬

‫بۆ ئەوەی ئەردۆگان دەست‬ ‫بە نەخشەکانی خۆی بکات‬

‫سیستەمی سەرۆکایەتی‪ ،‬بەاڵم ئەم‬ ‫لیژنەیە شکستی هێناو دروست نەکرا‪،‬‬ ‫هۆکارەکەش ئەوە بوو کە پارتی‬ ‫گەالنی دیموکرات (هادەپ) و پارتی‬ ‫گەلیی کۆماریی (جەهەپە)‪ ،‬پێکەوە‬ ‫دەیانتوانی شتکست بەو پرۆژەیە بێنن‪.‬‬ ‫بۆیە ئەردۆگان و ئه‌که‌په‌ نەخشەکەی‬ ‫خۆیان دواخست بۆ ئەو کاتەی کە‬

‫بتوانن کاریگەری هادەپ کەم بکەنەوە‬ ‫و کۆماریەکانیش بەتەنها و بەوجۆرە دوو‬ ‫دڵیە‪ ،‬نەتوانن ئاستەنگ بۆ ئەو پرۆژەیە‬ ‫دروست بکەن‪ .‬کودەتای ‪١٥‬ی گەالوێژی‬ ‫‪ ٢٠١٦‬فرسەتێکی باش بوو بۆ ئەوەی‬ ‫ئەردۆگان دەست بە نەخشەکانی خۆی‬ ‫بکات و بەناوی بوونی پیالن و کودەتاوە‪،‬‬ ‫بۆ خۆی کودەتا بەسەر دیموکرا�سی‬ ‫و شەرعیەتی یاسایی و پەرلەمانیدا‬ ‫بکات‪ .‬سەرەنجام بەرێکەوتن لەگەڵ‬ ‫پارتی نەژادپەرستی مەهەپە‪ ،‬ئه‌که‌په‌‬ ‫توانی ئەو پرۆژەیە رەوانەی نوسینگەی‬ ‫سەرۆک کۆمار بکات‪ .‬سەرۆک کۆماریش‬ ‫دوای ئەوەی رەزامەندی لەسەر‬ ‫دەردەبڕێت لەماوەی پازدەرۆژدا لە‬ ‫رۆژنامەی فەرمیدا باڵو دەبێتەوە‪ ،‬دوای‬ ‫باڵوبوونەوەی ئەو رەزامەندیە یەکەم‬ ‫رۆژی یەک شەمە لەدوای شەست رۆژ‬ ‫لە باڵوبوونەوەکە (ئەگەری زۆری هەیە‬ ‫لە رۆژی ‪٢٠١٧-٤-١٦‬دا بێت) ریفراندۆم‬ ‫ئەنجام دەدرێت‪ .‬ئەگەر دەنگی «بەڵی» لە‬ ‫ریفراندۆمدا ‪١+٥٠‬ی دەربازکرد‪ ،‬ئەوە‬ ‫ئەردۆگان راستەوخۆ دەبێتە سەرۆک‬ ‫کۆماری راسپێردراو (مکلف)‪ ،‬هەروەها‬ ‫سیستەمی حوکم دەبێتە کۆماری و بۆ‬ ‫یەکەمجار لە رۆژی ‪٣‬ی نۆڤەمبەری سالی‬ ‫‪ ٢٠١٩‬بەدواوە‪ ،‬یەکەمین هەڵبژاردن‬ ‫‪19‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بۆ سەرۆک کۆماری ئەو سیستەمە‬ ‫ئەنجام دەدرێت‪ ،‬کە ئەردۆگان یەکەمین‬ ‫ئەستێرەی درەوشاوەی بێ رکابەر دەبێت‬ ‫و دەتوانێت دوو جار‪ ،‬هەرجارەی بۆ‬ ‫ماوەی ‪ ٥‬ساڵ سەرۆکایەتی واڵت بکات‪.‬‬ ‫پاساوەکانی سیستەمی سەرۆکایەتی‪-:‬‬ ‫بەر لە ئەردۆگان هەریەکە لە‬ ‫تورگۆت ئۆزال و سلێمان دەمیرال داوای‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتیان کردووە بۆ‬ ‫تورکیا‪ ،‬بەاڵم ئامانجی ئەم دوو سەرۆکە‬ ‫تەواو جیاواز بووە لە ئامانجی ئەردۆگان‬ ‫و ئه‌كه‌په‌‪ .‬چونکە هەروەک باسمانکرد‪،‬‬ ‫لەژێر سێبەری سیستەمی سەرۆکایەتیدا‬ ‫ئەردۆگان دەیەوێت خۆی بکاتە سوڵتانێک‬ ‫و تورکیاش بەرەو عوسمانگەرایی و‬ ‫خەالفەت بەرێتەوە‪ .‬هەر کەسێک با�سی‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی کردبێت لە‬ ‫تورکیا یەکەم پاساوی ئەوە بووە‪ ،‬کە‬ ‫تورکیا ئیدی بووە بە واڵتێکی زۆر بەهێز‪،‬‬ ‫بۆیە ئیتر سیستەمی پەرلەمانی بەکەڵکی‬ ‫نایەت و دەبێت بکرێت بە سیستەمێکی‬ ‫سەرۆکایەتی بەهێز‪ .‬دەکرێت پاساوەکانی‬ ‫گۆڕینی سیستەم بە سەرۆکایەتی لەم‬ ‫خااڵنەدا چڕ بکەینەوە‪:‬‬ ‫‪ -١‬سیستەمی سیا�سی ئێستا‬ ‫لە پەیوەندی نێوان دەسەاڵتی‬ ‫جێبەجێکردن و دەسەاڵتی یاساداناندا‪،‬‬ ‫واتە لە نێوان حکومەت و پەرلەمان‪،‬‬ ‫خەلەلی تێدایە‪ .‬پەرلەمان لەو باوەڕەدایە‬ ‫کە حکومەت دەستی بەسەر کارەکانی‬ ‫ئەودا گرتووە و توانای جوڵەی لێبڕیوە‪.‬‬ ‫بۆیە گۆڕینی سیستەم بۆ سەرۆکایەتی‬ ‫نەک ئەم خەلەلە چارەسەر دەکات‪،‬‬ ‫بەڵکو سیستەمی سیاسیش بەهێز دەکات‪.‬‬ ‫ئەگەر ئەم خاڵە بکەین بە نمونە دیارە‬ ‫دروستکردنی حکومەتە ئیتالفیەکان‬ ‫هەمیشە بۆتە هۆکاری ئەوەی ناتەبایی‬ ‫و نەگونجان لە سیستەمی سیاسیدا‬ ‫‪20‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫رووبدات و سەقامگیری سیا�سی لەناو‬ ‫بەرێت و کاریگەری هەبێت بۆ سەر‬ ‫جێبەجێکردنی نەخشەکانی حکومەت بە‬ ‫تایبەت ئابوریەکان‪.‬‬ ‫‪ -٢‬بەهێزترین خاڵی سیستەمی‬ ‫سەرۆکایەتی ئەوەیە کە بە دەنگدانی‬ ‫راستەوخۆ دەبێت لەالیەن خەڵکەوە‪،‬‬ ‫بۆیە الیەنگرانی سیستەمی سەرۆکایەتی‬ ‫دەڵێن؛ سەرۆک لەو حاڵەتەدا‬ ‫نوێنەرایەتی خەڵک دەکات نەک لە‬ ‫پەرلەمانەوە بە سازان و گرێبەستی‬ ‫سیا�سی بکرێت بە سەرۆک‪.‬‬

‫ترس لەوەی کە سیستەمی‬

‫سەرۆکایەتی بەرەو حکومەتی‬ ‫تۆتالیتاری بڕوات‪ ،‬بەتایبەت‬

‫کە خودی کەسایەتی ئەردۆگان‬ ‫ئەمەی سەملاندووە‬

‫‪ -٣‬تورکیا کە لە ماوەی رابووردوودا‪،‬‬ ‫لە بوارەکانی سیا�سی و ئابوری و‬ ‫پەیوەندی و هەرێمایەتیدا پێشکەوتنی‬ ‫زۆر گەورەی بەخۆوە دیوە‪ ،‬ئەمەش‬ ‫بۆتە هۆکاری ئەوەی کە دەسەاڵت و‬ ‫نفوزێکی هەرێمایەتی زۆر گرنگی هەبێت‪،‬‬ ‫بۆیە پێویستی بەوەیە کە دەستورێکی‬ ‫تازە داڕێژێت و ئەو رۆڵە گرنگە‬ ‫بەرجەستە بکات ئەمەش واتای ئەوەیە‬ ‫کە سەرۆک خۆی راستەوخۆ مەلەفە‬ ‫گرنگەکانی وەک سیاسەتی دەرەوە‬ ‫و رووبەڕووبوونەوەی پر�سی کورد و‬ ‫کەمایەتی‪ ...‬هتد‪ ،‬بەڕێوە بەرێت‪.‬‬ ‫‪ -٤‬ئەردۆگانیەکان لەو باوەڕەدان‬ ‫کە سیستەمی سەرۆکایەتی زۆر‬

‫لە رۆتینەکانی نێوان دەسەاڵتی‬ ‫جێبەجێکردن و یاسادانان لەناو‬ ‫دەبات‪ ،‬ئەو دەمە سەرۆک خۆی بە یەک‬ ‫بڕیارو ئیمزا هەموو شتێک دەکات‪،‬‬ ‫ئەمەش بیروکراسیەت لەناو دەبات و‬ ‫وەاڵمدانەوەیە بۆ زیاتر خۆ سازدان‬ ‫بەرەو ساڵی ‪.٢٠٢٣‬‬ ‫تر�سی نەیارەکان‪-:‬‬ ‫‪ -١‬ترس لەوەی کە سیستەمی‬ ‫سەرۆکایەتی بەرەو حکومەتی تۆتالیتاری‬ ‫بڕوات‪ ،‬بەتایبەت کە خودی کەسایەتی‬ ‫ئەردۆگان ئەمەی سەملاندووە‪ ،‬کە‬ ‫ئەمەش مەتر�سی بۆسەر دیموکراسیەت‬ ‫و فرەیی لە تورکیا دەخاتەوە‪ .‬هەندێک‬ ‫الیەن لەو باوەڕەدان کە ئەردۆگان‬ ‫گرفتی زۆری هەیە لە گەڵ سکیوالریزم‬ ‫و پلورالیزم و هەنگاو بەهەنگاو واڵت‬ ‫بەرەو دیکتاتۆریەت دەبات‪ .‬هەندێک لە‬ ‫پارتە سیاسیەکانی تورکیا لەوە دەترسن‬ ‫کە حکومەتێکی تۆتالیتارلە فۆرمی‬ ‫سەرۆکایەتیدا‪ ،‬ئەو پەرتەوازەبوونەی‬ ‫ئەمڕۆی ئەوان لە دژیان بەکاربێنێت و‬ ‫ئەوەندەی دیکە الوازیان بکات‪ .‬تەنانەت‬ ‫ئەردۆگان بتوانێت دەسەاڵتی رەهای‬ ‫هەبێت و مۆدێلێکی دەسەاڵتی وەک‬ ‫کۆریای باکور بەسەر واڵتدا بسەپێنێت‬ ‫و هیچ بەهاو واتایەک بۆ ئۆپۆزیسیۆن و‬ ‫بیروباوەڕی جیاواز نەهێڵێتەوە‪.‬‬ ‫‪ -٢‬دوور لە ترس و دڵەڕاوکە لە‬ ‫دیکتاتۆریەت هەندێک الیەن لەو‬ ‫باوەڕەدان کە هێشتا کاتی نەهاتووە‬ ‫و تورکیا ئامادە نەبووە بۆ ئەو‬ ‫گواستنەوەیە‪ .‬بە نمونە هێنانەوەی‬ ‫ئەمەریکا و فەرەنسا بۆ ئەو مۆدێلە‬ ‫لە سەرۆکایەتی نەگونجاوە بۆ تورکیا‪.‬‬ ‫تورکیا هێشتا وەکو سیستەمی سیا�سی‬ ‫نەگەشتۆتە رێچکەی مێژوویی خۆی‪،‬‬ ‫زۆر بابەت و پر�سی گرنگ لە تورکیا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫هەیە کە هێشتا هەڵواسراو ماونەتەوە‪.‬‬ ‫بۆ نمونە حکومەتی خۆجێیی یاخود‬ ‫خۆبەڕێوەبەری خۆجێیی لە تورکیا‬ ‫چۆن دەبێت؟ ئایا وەکو واڵتانی ئەوروپا‬ ‫و ئەمەریکا ئەمە لە تورکیا بەڕێوە‬ ‫دەچێت؟ ئایا هەڵبژاردنی والیەکان و‬ ‫پارێزگارەکان‪ ،‬وەکو ئەمەریکا و ئەوروپا‬ ‫لەرێگای هەڵبژاردنی راستەوخۆی‬ ‫گەلەوە دەبێت‪ ،‬یان هەر سەرۆک خۆی‬ ‫ئەوانیش وەک فەرمانبەرێکی گوێڕایەڵ‬ ‫دادەمەزرێنێت؟ ئایا ئەم دەسەاڵتە‬ ‫لەگەڵ سەرۆک بەش دەکەن؛ یان هەر‬ ‫دەبێ چاوەڕێی مەرحەمەت و بڕیارەکانی‬ ‫سەرۆک بن؟ ئەم پرسە هەڵواسراوانە‬ ‫کە لە تورکیا یەکال نەبوونەتەوە‪،‬‬ ‫بێگومان واڵت دووچاری کێشەی زۆر‬ ‫دەکەن ئەگەر سیستەم بگۆڕدرێت بە‬ ‫سەرۆکایەتی‪.‬‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی لەسەر‬ ‫مۆدێلی ئەردۆگان‪:‬‬ ‫ئەو دەستورەی ئێستای تورکیا بە‬ ‫دەستوری کودەتا ناوی دەبرێت کە لە‬ ‫ساڵی ‪١٩٨٢‬بەدواوە کاریپێکراوە‪ .‬وەک‬ ‫ئەوەی ئه‌كه‌په‌ ستراتیژی قوڵی هەبووبێت‬ ‫بۆ گۆڕینی دەستور و سیستەمی واڵت‪،‬‬ ‫لەیەکەم رۆژی دەسەاڵتی خۆیەوە بە‬ ‫هێوا�شی کاری لەسەر گۆڕانی دەستور‬ ‫کردووە‪ .‬بە درێژایی ماوەی دەسەاڵتی‬ ‫ئه‌كه‌په‌ ئەم دەستورە بەهێوا�شی‬ ‫بەرێژەی ‪ %٦٣‬گۆڕانکاری لەسەر‬ ‫کراوە‪ ،‬گرنگترین گۆڕانکاریش کە‬ ‫پێشتر بە نەخشەی ئه‌كه‌په‌ ئەنجامدراوە‬ ‫هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار بوو بە‬ ‫دەنگدانی راستەوخۆی گەل لەدەرەوەی‬ ‫پەرلەمان‪ .‬بەاڵم بە�شی دووەم لە‬ ‫نەخشەکەی ئه‌كه‌په‌ ئیتر بەبێ شەرم و‬ ‫دوودڵی دەیەوێت بە تەواوی دەستوری‬ ‫کۆنی عەملانی و کەمالی بگۆڕێت‪ .‬کێ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دەزانێت رەنگە لەدوای ماوەیەکی دیکەی‬ ‫دەستبەکاربوونی سوڵتان ئەردۆگان‪،‬‬ ‫قۆناخی سێیەم لە گۆڕانکاری دەستور‬ ‫ئیتر بە ئاسانی بتوانێت دەستورێک‬ ‫بنوسێتەوە کە مۆرکی تەواوی عوسمانی‬ ‫هەڵبگرێت‪ .‬ئەو دەستورە تازەیەی‬ ‫کە ئەردۆگان و ئه‌كه‌په‌ بەنیازن لە‬ ‫ریفراندۆمدا‪ ،‬دەنگی (بەڵێ) شەرعیەتی‬ ‫یاسایی و جەماوەری بداتێ‪ ،‬لە‬ ‫هەژدە مادەی جیاوازدا گۆڕانکاری‬ ‫خاڵی‬ ‫چەندین‬ ‫بەسەرداکراوە‪،‬‬

‫ئەو دەستورە تازەیە‬ ‫بە تەواوی تورکیا‬ ‫دەگوێزێتەوە بۆ دەسەاڵتی‬ ‫تاکە کەسی و دیکتاتۆری‬ ‫زۆرگرنگ لەخۆ دەگرێت کە دەکرێت‬ ‫بە جێبەجێکردنی روخساری کۆماری‬ ‫تورکیا بە تەواوی بگۆڕێت‪.‬‬ ‫یەکەم‪ -‬لە رووی جێبەجێکردنەوە‪:‬‬ ‫ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان بەرز‬ ‫دەکرێتەوە بۆ ‪ ٦٠٠‬نوێنەر‪ .‬تەمەنی‬ ‫خۆکاندید کردن لە ‪ ٢٥‬سااڵنەوە‬ ‫نزم دەکاتەوە بۆ ‪ ١٨‬ساڵ‪ .‬ویالیەتی‬ ‫سەرۆک بۆ یەک خول ‪ ٥‬ساڵ دەبێت‬ ‫و دەتوانێت بۆ یەک جار تازەی‬ ‫بکاتەوە بۆ دوو خول‪ .‬هەروەها پۆستی‬ ‫سەرۆک وەزیران نامێنێت و سەرۆک‬ ‫کۆماردەتوانێت یەک جێگر یاخود زیاتر‬ ‫بۆ خۆی دیاری بکات و وەزیرەکانیش‬ ‫هەمووی خۆی دەستنیشانیان دەکات‪،‬‬ ‫هەرخۆ�شی دەتوانێت بیانگۆڕێت یاخود‬

‫دەریانبکات‪ .‬سەرۆک بۆ هەر شتێک کە‬ ‫بەگرنگی بزانێت بڕیاری تایبەتی خۆی‬ ‫دەبێت و لەم بارەوە مەرسومی کۆماری‬ ‫دەردەکات‪ .‬هەروەها وەزیرەکان لە‬ ‫دەرەوەی پەرلەمان دیاری دەکرێن و‬ ‫پەرلەمان ناتوانێت لێپرسینەوەیان‬ ‫لەگەڵدا بکات‪ .‬سەرۆک دەبێت تەصدیقی‬ ‫بڕیارەکانی پەرلەمان بکات‪ ،‬هەروەها‬ ‫مافی ڤیتۆی هەیە لەسەر بڕیارەکانی‬ ‫پەرلەمان‪ .‬هەروەها بۆی هەیە پەرلەمان‬ ‫هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌ و سەرۆکەکە�شی‬ ‫البەرێت‪.‬‬ ‫دووەم‪ -‬لەرووی دەسەاڵتەوە‪:‬‬ ‫ئەو دەستورە تازەیە بە تەواوی‬ ‫تورکیا دەگوێزێتەوە بۆ دەسەاڵتی تاکە‬ ‫کە�سی و دیکتاتۆری‪ .‬سەرۆک دەسەاڵتی‬ ‫بەسەر حزبەکەی خۆیدا دەمێنێتەوە‪،‬‬ ‫ئەمەش مانای ئەوە دەبێت کە هەمیشە‬ ‫حزبێک هەیە بەدەستی سەرۆکەوە‬ ‫بتوانێت بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی‬ ‫خۆی بەکاری بخات‪ ،‬وێڕای ئەوەش‬ ‫سەرۆک کۆمارێک لە ناو حزبێکدا‪ ،‬رێگا‬ ‫لە بوونی هەرجۆرە دەنگێکی ناڕەزایی‬ ‫لە دژی ئەو لەناو حزبەکەدا دەگرێت‪.‬‬ ‫سەرۆک جگە لەوەش فەرماندەی گشتی‬ ‫هێزە چەکدارەکانی واڵتە‪ .‬بەاڵم هەروەک‬ ‫ئاگادارین هێزە چەکدارەکانی تورکیا‪،‬‬ ‫بەتایبەت هێزەکانی سوپا و ژەندرمەو‬ ‫پۆلیس و میت و فەرمانگەی جەنگی‬ ‫تایبەت‪ ،‬زۆر دەمێکە دەستەمۆ کراون‬ ‫و خراونەتە ژێر کۆنترۆلی ئەردۆگانەوە‪،‬‬ ‫بۆیە لەم دەستورەدا پۆستی وەزیری‬ ‫بەرگری نامێنیت و ئەردۆگان خۆی‬ ‫ئەو کارە دەکات‪.‬هەروەها سەرۆک‬ ‫مافی راگەیاندنی باری نائاسایی (رەو�شی‬ ‫ئاوارتە)ی هەیە‪ ،‬بێگومان ئەگەر‬ ‫مەرجە یاساییەکان لەگۆڕێدا بن‪ ،‬بەاڵم‬ ‫لە مۆدێلێکی لەو جۆرەی دەسەاڵت‪،‬‬ ‫‪21‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بەدەستهێنانی مەرجی یاسایی زۆر‬ ‫قورس نابێت‪ .‬دامەزراوەکانی دیکەی‬ ‫دەوڵەت‪ ،‬بەتایبەت بەڕێوبەرایەتی و‬ ‫دەستەکان‪ ،‬بەشێوەیەکی راستەوخۆ‬ ‫و ناڕاستەوخۆ دەکەونە ژێر رەحمەتی‬ ‫سەرۆکەوە‪ .‬دادگای دەستوری یەکێکە‬ ‫لەو دامەزراوانەی کە هەمیشە لە‬ ‫تورکیا رۆلی هەبووە بۆ یەکالکردنەوەی‬ ‫کێشەی دەستوری لە نێوان حیزب و‬ ‫دەسەاڵت و پەرلەمان و سەرۆکی واڵت‪،‬‬ ‫بەاڵم بە گوێرەی ئەم دەستورە ئیتر ئەم‬ ‫دادگایەش رۆلێکی ئەوتۆی نامێنێت‪،‬‬ ‫چونکە لە کۆی ‪ ١٥‬دادوەری ئەم‬ ‫دادگایە سەرۆک بۆ خۆی ‪ ١٢‬کەسیان‬ ‫دەستنیشان دەکات‪ .‬هەروەها سەرۆک‬ ‫بۆی هەیە (سه‌رفه‌رمانداری گشتی‬ ‫سوپا‪ ،‬سەرۆکی دەزگای هەواڵگری‪،‬‬ ‫سەرۆکی زانکۆکان‪ ،‬نیوەی ئەندامانی‬ ‫ئەنجومەنی بااڵی دادوه‌ره‌كان و‬ ‫داواکارانی گشتی دامەزرێنێت)‪ .‬پەرلەمان‬ ‫دەتوانێت سەرۆک بە ‪ ٣٦٧‬دەنگ بانگ‬ ‫بکات بۆ لێپێچینەوە‪ ،‬بەاڵم دەبێت‪٤١٣‬‬ ‫دەنگ هەبێت بۆ ئەوەی رەوانەی دادگای‬ ‫بااڵی دەستوری بکرێت‪ .‬بەمجۆرە‬ ‫ئەردۆگان دەسەاڵتی رەها بۆخۆی‬ ‫دابین دەکات‪ .‬لە ئیستادا ئەو تەمەنی ‪٦٣‬‬ ‫ساڵە‪ ،‬بەاڵم دەتوانێت هەتا ‪ ١٨‬ساڵی تر‪،‬‬ ‫واتە هەتا تەمەنی ‪ ٨١‬ساڵی دەسەاڵتی‬ ‫بەدەستەوە بێت‪ ،‬چونکە بەشێوەیەک‬ ‫لەشێوەکان دەتوانێت جارێکی دیکەش‬ ‫ماوەی سەرۆکایەتی تازە بکاتەوە و هیچ‬ ‫بەربەستێکی یاسایی بوونی نامێنێت‪.‬‬ ‫بەمجۆرە ئەگەر لە ساڵی ‪ ٢٠٠٢‬ئەژماری‬ ‫بکەین هەتا ساڵی ‪ ٢٠٣٤‬کۆی ماوەی‬ ‫دەسەاڵتی ئەردۆگان دەگاتە ‪ ٣٢‬ساڵ‪.‬‬ ‫ئۆپۆزیسیۆن تورکیای نوێ بە نمونەی‬ ‫کۆریای باکور ناودەبات‪ .‬واتە دەسەاڵتی‬ ‫تاکە حیزب و دیکاتۆریەت و حوکمی‬ ‫‪22‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫تۆتالیتاری‪ ،‬کەواتە لێرەدا ئەردۆگان‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی وەک ئاسانترین‬ ‫و خێراترین سیستەم بەکار دەهێنیت‬ ‫بۆ ئەوەی دەسەاڵتی رەها بە دەستەوە‬ ‫بگرێت و وەک دیکتاتۆرێک حوکمی واڵت‬ ‫بکات‪.‬‬ ‫بڕیاری سیا�سی‪-:‬‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی لە تورکیا‬ ‫پرۆسەی بڕیاری سیا�سی لەو واڵتە دەخاتە‬ ‫ژێر گومان و پرسیارەوە‪ .‬لە کاتێکدا‬ ‫دروستکردنی بڕیاری سیا�سی یەکێکە‬ ‫لە پرسە هەرە گرنگەکانی دەسەاڵت و‬ ‫بەڕێوەبردنی ملمالنێ سیاسییەکان‪ ،‬بە‬ ‫هاتنە گۆڕێ سیستەمی سەرۆکایەتی لە‬

‫ئەگەر ئەردۆگان ئامانجی‬ ‫گەڕانەوەی هەیە بۆ‬ ‫خەونی عوسامنگەرایی‪،‬‬ ‫ئەوە دەبێت بزانین لە‬ ‫مێژوودا پێگەی کورد لەناو‬ ‫ئیمپراتۆریای عوسامنیدا‬ ‫چۆن بووە‬ ‫تورکیا ئەم پرسە تەواو دەبێتە پرسێکی‬ ‫مەترسیدار بۆ سەر گەالنی تورکیا‬ ‫و ناوچەکە‪ ،‬چونکە ئەو شێوازە لە‬ ‫پیادەکردنی دەسەاڵت کە ئه‌كه‌په‌ و‬ ‫خودی ئەردۆگان کار بۆ دروستکردنی‬ ‫دەکەن‪ ،‬جگە لەوەی رۆل و جێگایەک‬ ‫بۆ دامەزراوە دەستوری و یاساییەکانی‬ ‫واڵت ناهێڵێتەوە‪ ،‬بازنەی بەشداربوونی‬ ‫سیا�سی و دروستکردن و بڕیاردانی‬ ‫سیاسیش لە بۆتەی تەنها یەک کەسدا‬

‫کە خودی سەرۆک خۆی دەبێت‪ ،‬تەسک‬ ‫دەکاتەوە‪ .‬لە سیستەمی سەرۆکایەتی‬ ‫ئەردۆگاندا‪ ،‬جگە لەوەی سەرۆک‬ ‫دەتوانێت ڤیتۆی هەموو بڕیارەکانی‬ ‫پەرلەمان بکات‪ ،‬دەشتوانێت لە هەموو‬ ‫ئانو ساتێکدا‪ ،‬سەرۆکی پەرلەمان‬ ‫دەربکات و پەرلەمانیش پەک بخات‪.‬‬ ‫هەروەها بوونی سەرۆکێکی حزبی لە‬ ‫تورکیا‪ ،‬واتای ئەوە دەگەیەنێت کە جگە‬ ‫لە حیزبی سەرۆک (هاوتای حیزبەکەی‬ ‫سەدام و موبارەک و بن عەلی)‪ ،‬هەمیشە‬ ‫حزبەکانی دیکە لەدەرەوەی دەسەاڵت و‬ ‫بەشداری سیا�سی دەمێننەوە‪ ،‬ئەگەریش‬ ‫بەشدارییان پێبکرێت ئەوە تەنها لە‬ ‫شکلیات و فۆرمی کارتۆنیدا دەمێنێتەوە‪.‬‬ ‫ئەوە جگە لەوەی کە خودی حیزبەکەی‬ ‫خۆ�شی لەبەردەم سەرۆکێکی ستەمکاردا‬ ‫دووچاری ئیفلیجی دەبێت‪.‬‬ ‫گرفتێکی دیکەی ئەو سیستەمە‬ ‫چوارچێوەی‬ ‫لە‬ ‫سەرۆکایەتیە‪،‬‬ ‫کەسایەتی و توانای خودی سەرۆکدا‬ ‫رەنگ دەداتەوە‪ .‬ستراتیژی بیرکردنەوە‬ ‫لە پرۆسەی بڕیاردان و دروستکردنی‬ ‫بڕیاری سیا�سی‪ ،‬رۆڵی زۆر گرنگی هەیە‪،‬‬ ‫دانایی ستراتیژی (‪)Stategic Intelligence‬‬ ‫یەکێکە لە کۆڵەکە هەرەگرنگەکانی‬ ‫ستراتیژی بیرکردنەوە یاخود پێکهێنانی‬ ‫ئایدیۆلۆژیای دەوڵەت‪ ،‬لە سیستەمی‬ ‫دیموکراتیدا دامەزراوە دەستوری و‬ ‫یاسایی و رێکخراوە مەدەنی و حیزبەکان‬ ‫و میدیاکان ئەو رۆڵە دەگێڕن و نایەڵن‬ ‫کەلێن بکەوێتە نێو جەستەی دەوڵەت‪،‬‬ ‫بەاڵم لە سیستەمی تازەپیاکەوتووی‬ ‫کۆماری و ئەردۆگانیدا جگە لەوەی‬ ‫ئەو دامەزراوانە وجودیان نەماوە و‬ ‫پەراوێزخراون‪ ،‬بەڵکو خودی سەرۆک‬ ‫خۆی لەماوەی رابووردوودا سەدان‬ ‫بەڵگەی ئەوەی بەدەستەوەداوە کە خاوە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫هیچ جۆرە داناییەکی ستراتیژی نیە‪.‬‬ ‫کاریگەری سیستەمی سەرۆکایەتی‬ ‫لەسەر کورد‪:‬‬ ‫ئەگەر ئەردۆگان ئامانجی گەڕانەوەی‬ ‫هەیە بۆ خەونی عوسمانگەرایی‪ ،‬ئەوە‬ ‫دەبێت بزانین لە مێژوودا پێگەی کورد‬ ‫لەناو ئیمپراتۆریای عوسمانیدا چۆن بووە‪.‬‬ ‫باکوری کوردستان لە ئیستادا دووچاری‬ ‫دڕندانەترین شااڵوی پاکتاوکردن‬ ‫بۆتەوە‪ .‬هادەپ کە تاکە حیزبی نوێنەری‬ ‫کوردی باکورە‪ ،‬سیستەماتیک کاربۆ‬ ‫سڕکردن و پەراوێزخستن و پاسیفکردنی‬ ‫دەکرێت و هاوسەرۆک و کەسانی دیاری‬ ‫ئەو پارتە هەرهەموویان لە زیندان توند‬ ‫کراون‪ .‬لەخۆرئاوای کوردستانیش‬ ‫جەنگێکی خۆێناوی لە نێوان نوێنەرانی‬ ‫تورکیا (داعش و بەرەی نوسرەو فەتح‬ ‫و ئەحرارو هاوشێوەکانیان) و کورد‬ ‫بوونی هەیە و تورکیا بەهەموو توانایەکی‬ ‫سەربازی و هەواڵگری و دیبلۆما�سی‬ ‫لەدژی کوردی خۆرئاوا دەجەنگێت‪.‬‬ ‫دەسەاڵتی تاک الیەنەش لە باشور‪،‬‬ ‫کوردستانی کردۆتە ناوچەی تامپۆنی‬ ‫تورکیا‪ .‬ئەم �سێ بەشەی کوردستان‬ ‫بەر لە سەد ساڵ یەک کوردستان‬ ‫بوون کە کوردستانی عوسمانی بوون‪،‬‬ ‫ملمالنێی سیا�سی بەردەوام‪ ،‬زۆربەی‬ ‫جارانیش خوێناوی‪ ،‬خەسڵەتی هەرە‬ ‫دیاری ئەم پەیوەندیە بووە‪ .‬بۆیە ئەگەر‬ ‫قسە لەسەر گەڕانەوەی خەالفەتی‬ ‫ئیسالمی بێت (ئەگەر ئەمە تەنها وەکو‬ ‫خەیاڵ و نوستالیژاش بێت)‪ ،‬ئەوە لەو‬ ‫چوارچێوەیەدا ملمالنێ لەو �سێ بەشەی‬ ‫کوردستاندا دەچێە قۆناخێکی ئاڵۆزتر‪،‬‬ ‫کە پێدەچێت توندوتیژی زیاتر بە خۆیەوە‬ ‫ببینێت‪ .‬ئەردۆگان لە خەیاڵی خۆیدا‬ ‫زیاتر دەستکراوە دەبێت بەرامبەر بە‬ ‫کورد‪ ،‬ئەگەر دوگمەکانی هەڵسوڕاندنی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫سیستەمی سەرۆکایەتی بەدەست‬ ‫خۆیەوە بێت‪ .‬رەنگە لە بارودۆخێکی‬ ‫وەک ئێستادا نەک تەنها هادەپ بەڵکو‬ ‫پارتی جەهەپەش نەتوانێت بەرامبەر بە‬ ‫ئامادەسازیەکانی ئه‌كه‌په‌ و ئەردۆگان‬ ‫بۆ دەنگی «بەڵێ» زۆریان لەدەست بێت‬ ‫و بتوانن رێگری لەو ریفراندۆمە قەڵبە‬ ‫بکەن‪ ،‬چونکە لە راستیدا نەک تەنها‬ ‫ئه‌كه‌په‌ و ئەردۆگان‪ ،‬بەڵکو ئیسالمی‬ ‫سیا�سی پرۆسەی دیموکراسیەتیان‬ ‫تەنها لە سەندوقی دەنگداندا پێویستە‬ ‫بۆ ئەوەی دەسەاڵتی خۆیان بکەنە‬ ‫دەسەاڵتێکی شەرعی و یاسایی‪.‬‬ ‫دەرەنجام‪:‬‬ ‫گرفتی هەرە سەرەکی ئەوە نیە کە‬

‫دروســتــکــردنــی سوپایەکی‬ ‫ســـــێـــــبـــــەر لـــــــە ســـــــــادات‬ ‫و ئــــــــەســــــــودواڵ‪ ،‬ئـــــەوە‬ ‫دەسەملێنێت کە لە تورکیای‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی –‬ ‫بەمۆدیلی ئەردۆگان‪ -‬تەنها‬ ‫فەرهەنگی جەنگ و زمانی زبر‬ ‫واڵتێک بڕیار دەدات سیستەمی سیا�سی‬ ‫خۆی بگۆڕێت بە دانەیەکی دیکە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫لە ساتەوەخت و سیاقی کارەکەدایە‪.‬‬ ‫گوێزانەوەی سیستەم لە سەروبەندی‬ ‫کودەتایەکی سەربازی شکستخواردوودا‪،‬‬ ‫لەدژی سەرۆکێکی ستەمکار‪ ،‬لە‬ ‫سەروبەندی یاساکانی رەو�شی ئاوارتە‬ ‫جێگای گومانە‪ .‬ئامادەکاریەکان بۆ‬ ‫گۆاستنەوەی ئەو سیستەمە هەنگاوێک‬ ‫نین بەرەو گۆڕانکاری راستەقینە لە‬

‫ئیدارەی واڵتێکدا‪ ،‬بەڵکو کودەتایەکی‬ ‫ترسناکی سیا�سی و سەربازیی ئەوتۆیە کە‬ ‫نەک تەنها تورکیا‪ ،‬بەڵکو هەموو ناوچەکە‬ ‫دەخاتە بەردەم مەتر�سی برەو سەندنی‬ ‫فاشیزم لەفۆرمێکی ناسیۆنالیستی –‬ ‫ئیسالمی تورکیدا‪ ،‬کە ناوچەکە زیاتر‬ ‫دەخاتە نێو دەستاڕی جەنگی خوێناوی‪.‬‬ ‫بە گواستنەوەی سیستەم لە تورکیا نەک‬ ‫دیموکراسیەتە کزو الوازەکەی تورکیا‬ ‫بەتەواوی دەخنکێت‪ ،‬بەڵکو دیکتاتۆرێکی‬ ‫هاوشێوەی سەدام و موبارەک و قەزافی‬ ‫لە ناو دڵی خۆرهەاڵت قوت دەبێتەوە‪.‬‬ ‫دروستکردنی چەندین سەربازگا تایبەت‬ ‫بۆ تیرۆرستانی وەکو داعش و نوسرەو‬ ‫ئیگۆڕەکان لەناو تورکیا‪ ،‬ئەردۆگان‬ ‫وەک سەرکردەیەکی سەربازی مەست‬ ‫و مەلهوڕ دەخەمڵێنن‪ .‬دروستکردنی‬ ‫سوپایەکی سێبەر لە سادات و ئەسودواڵ‪،‬‬ ‫ئەوە دەسەملێنێت کە لە تورکیای‬ ‫سیستەمی سەرۆکایەتی – بەمۆدیلی‬ ‫ئەردۆگان‪ -‬تەنها فەرهەنگی جەنگ و زمانی‬ ‫زبر و قرمژنی فیشەک رەسمی سیاسەتی‬ ‫ناوچەکە دەکەن‪ .‬ئەم گۆڕانکاریە لە‬ ‫سیستەمدا پێداویستی ئه‌كه‌په‌ و رەوتی‬ ‫ئیسالمگەرای سونەیە لە ناوچەکەدا‪ ،‬کە‬ ‫دەخوازن تورکیا بەتەواوی دەستیکراوە‬ ‫بێت لەنێو ئەو بەرەیەدا‪ .‬نزیکبوونەوەی‬ ‫زیاتری ئەردۆگان لە دەوڵەتانی کەنداو‬ ‫دوورکەوتنەوەی زیاتر لە ئێران ئەو‬ ‫راستیە دەسەملێنن‪ .‬ئەو سیستەمەی کە‬ ‫ئەردۆگان دەخوازێت بە زووترین کات‬ ‫لە تورکیا بنیادی بنێت‪ ،‬سیستەمێکە‬ ‫تورکیا لە عەملانیەتەوە دەگوێزێتەوە‬ ‫بۆ سیستەمێکی ئیسالمی – سوننە‬ ‫مەزهەبی‪ ،‬موتوربەکراو بە فاشیزمی‬ ‫ئیسالمی‪ .‬لەو جۆرە سیستەمەدا جەنگ‬ ‫و ملمالنێ ی تایفی و مەزهەبی نەک‬ ‫بەردەوام دەبن‪ ،‬بەڵکو خوێناویتر دەبن‪.‬‬ ‫‪23‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫نەتەوەیی بوون لە نێوان بانگه‌ش ‌ه و‬ ‫حه‌قیقەتدا‬ ‫دیارغه‌ریب‬

‫نەتەوە یا نەتەوەیی بوون یاخود‬ ‫كۆنگرەی نەتەوەیی و بەرژەوەندی‬ ‫نەتەوەیی ئەو دەستەواژانەن كە لە دە‬ ‫ساڵی رابردوودا لە باشووری كوردستان‬ ‫و سەرجەم كوردستانیشدا زۆر بەكار‬ ‫دەهێندرێت‪.‬‬ ‫بە تایبەتی لە هەندێك كات‪ ،‬جێگە‬ ‫و بوونەدا دەبینیت كە كێبڕكێ دروست‬ ‫دەبێت لەسەر زیاتر بەكارهێنانی ئەو‬ ‫دەستەواژانە و بەشێك لە رۆشنبیران‬ ‫و گرووپ و پارتی سیا�سی پێیان وایە‬ ‫چەندە ئەو دەستەواژانە بە كار بهێنن‪،‬‬ ‫ئەوندە زیاتر نەتەوەیین‪ .‬بێگومان‬ ‫ئەمەش وا دەكات كەبەزەحمەت مرۆڤ‬ ‫بتوانێت كەسانی نەتەوەیی و ئەوانەی‬ ‫كە نەتەوەو نەتەوەیی بوون بۆ بانگەشە‬ ‫بەكار دێنن لە یەكتر جیا بكاتەوە‪ .‬دیارە‬ ‫بەبێ جیاكردنەوەی كەسانی نەتەوەیی‬ ‫و ئەوانەی بانگەشەی نەتەوەیی بوون‬ ‫دەكەن یاخود نەتەوەییبون وەكو‬ ‫بانگەشە بەكاردێنن‪ ،‬ناكرێت نە كۆنگرەی‬ ‫نەتەوەیی ببەسترێت‪ ،‬نەستراتیژی‬ ‫نەتەوەیی ببێتە ستراتیژی هەموومان و‬ ‫نە گەلی كورد دەتوانێت وەكو نەتەوەیەك‬ ‫ببێتە خاوەنی ناسنامەی نەتەوەیی خۆی‪.‬‬ ‫لێرەدا دەمەوێت هەندێك لە سەر ئەم‬ ‫‪24‬‬

‫بابەتە بدوێم‪ ،‬بۆ ئەوەی سادە قسە بكەم‬ ‫یان بنوسم‪ ،‬دەمەوێت لەوەوە دەست پێ‬ ‫بكەم كە كێ نەتەوەییەو بەكێ دەگوترێت‬ ‫نەتەوەیی راست؟ دیارە هەروەكو چۆن لە‬ ‫ناولێنانی بنەماڵەگەری‪ ،‬عەشیرەتگەریی‬ ‫و ئاینگەرایی دا عەقڵیەتی خوێندنەوەی‬ ‫بنەماڵە ‪ ،‬عەشیرەت و ئایین بۆ دیاردە و‬ ‫روداوەكان و خزمەتكردنی ئەو پێكهاتانە‬ ‫دەبنە پێوانەی سەرەكی و هەركەسێك لە‬ ‫ناو بنەماڵەدا بە عەقڵی بنەماڵە سەیری‬ ‫دیاردەو رووداوەكان نەكات و خزمەتی‬ ‫بنەماڵە نەكات‪ ،‬ئەوا لەالیەنی بنەماڵەوە‬ ‫نەخوازراوەو دەكەوێتە بەر رەخنەو‬ ‫فشاری بنەماڵە و هەندێك جار بێ‬ ‫بەری دەكرێت لەبنەماڵە‪ .‬هەروەها ئەم‬ ‫پێوانە لە الیەنی عەشیرەت و خێڵیشەوە‬ ‫پەیڕەوی لێ دەكرێت‪ .‬دیارە ئەم پێوانە‬ ‫لە ناو ئایین و مەزهەبەكاندا توندترو‬ ‫وشكترەو زۆر كات حوكمی دەرچوون لە‬ ‫بەرنامەو پەیڕەوی ئایین كوشتنە و ئەوەتا‬ ‫لە ئێستاشدا هەندێك جار رووبەڕووی‬ ‫رووداوی لەم چەشنە دەبینەوە‪.‬‬ ‫سەدەی رابردووش چەمكی نەتەوەو‬ ‫دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ بەشێكی زۆری‬ ‫كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆڤایەتی بووە پێوانەو‬ ‫خولیاو تاكەكان هیوایان لەسەر ئەو‬ ‫چەمكە هەڵچنی و لەو روانگەیەوە‬

‫سەیری ژیان و تێكۆشانیان دەكرد‪.‬‬ ‫واتە نەتەوەییبوون بەوە پێناسە كرا‬ ‫كە مرۆڤەكان لە روانگەی نەتەوەوە‬ ‫جیهان و ژیان ببینن و كردەوەكایشیان‬ ‫لەو چوارچێوەیەدا رێكبخەن‪ .‬ئەوەش‬ ‫وەكو بەرپرسیارێتییەكی ژیانی و ئەخالقی‬ ‫سەیری دەكرا‪ .‬لەم روانگەیەوە پێویست‬ ‫بوو تاكی هەر نەتەوەیەك بە یەك چاو‬ ‫سەیری هەموو تاكەكانی نەتەوەكەی‬ ‫خۆی بكات و جیاوازی نەخاتە‬ ‫نێوانیانەوە‪ .‬خۆی بەرپرسیار ببینێت‬ ‫بەرامبەر كێشەو نارەحەتیەكانیان و‬ ‫ئامادەی خزمەت و لە خۆ بووردووی‬ ‫بێت بۆ نەتەوەكەی‪ .‬واتە هەر كاتێك‬ ‫كەسێك جیاكاری كرد لە نێوان تاكەكانی‬ ‫نەتەوەكەیدا‪ .‬یان لە نێوان بەشێك لە‬ ‫نەتەوەكەی و بەشەكانی تری دا‪ ،‬یاخود‬ ‫لەرووی كردارییەوە خۆی بە بەرپرسیار‬ ‫نەبینی بەرامبەر كۆی نەتەوەكەی یان‬ ‫بەشێك لە نەتەوەكەی ئەوا ناكرێت بەو‬ ‫كەسە بگوترێت نەتەوەیی‪ ،‬یان ئەوەتا‬ ‫نەتەوەییبوون تێ ناگات یان ئەوەتا‬ ‫دەخوازێت نەتەوە بوون بكاتە بانگەشەو‬ ‫بۆ خزمەتی خۆی بەكاری بهێنێت‪.‬‬ ‫ئەوەی تایبەتە بە كوردەوە زۆربەی‬ ‫رۆشنبیران و مێژوونوسانمان رەخنەی‬ ‫ئەوە دەكەن كە لە كۆتایی سەدەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫نۆزدەیەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا‬ ‫رێبەرو سەركردە كوردەكان نەیانتوانیوە‬ ‫سنوری عەشیرەت‪ ،‬ناوچە و ئایین تێپەڕ‬ ‫بكەن‪ ،‬لەبەر ئەوە نەیانتوانیوە یەكێتی‬ ‫نەتەوەیی دروست بكەن و كورد یەك‬ ‫بخەن‪ .‬دیارە میللەتانی تر‪ ،‬ئەوانەی‬ ‫یەكێتی خۆیان دروست كرد یان‬ ‫دەوڵەتیان بۆ خۆیان دروستكردووە‪،‬‬ ‫سەرەتا توانیویانە لە هزری خۆیاندا‬ ‫نەتەوە دروست بكەن و دوای ئەوە‬ ‫كاریان بۆ كردووە‪ ،‬دیارە بەشێكیان بە‬ ‫رێككەوتن و بەشێكیشیان بە بەكارهێنانی‬ ‫هێز توانیویانە ئەو هزرو بیركردنەوەیە‬ ‫لە واقیعدا پێكبێنن‪ .‬دیارە سەركردەو‬ ‫رێبەرانی كورد ڵە بەر ئەوەی زهنی‬ ‫نەتەوە بوونیان لە كەسایەتی خۆیاندا‬ ‫بەرجەستە نەكردووە‪ ،‬نەیانتوانیوە‬ ‫هەنگاوی دووەمیش بهاوێژن‪ ،‬دیارە‬ ‫ئەمە بەو واتایە ناڵێم كە سەركردەو‬ ‫رێبەرانی كورد نەیانخواستووە كە‬ ‫بۆ كورد خەبات بكەن‪ ،‬بەاڵم خەبات‬ ‫كردن جیاوازەو دەستەبەركردنی‬ ‫پێداویستیەكانی خەباتێكی سەركەوتوو‬ ‫پارچەكردنی‬ ‫هەڵبەتە‬ ‫جیاوازە‪.‬‬ ‫كوردستان لە دوای پەیمانەكانی لۆزان‪،‬‬ ‫برۆكسل و ئەنقەرە ئاستەنگیەكی تری‬ ‫زیاد كرد بۆ گەشەكردنی بیرۆكە و‬ ‫چەمكی نەتەوەییبوون‪ .‬ئیتر بەشێكی‬ ‫سیاسەتمەدار و پارتی سیا�سی سنوورە‬ ‫دەستكردەكانیان دەكردە بیانوی ئەوەی‬ ‫كە ناكرێت كار بۆ سەرجەم نەتەوە‬ ‫بكرێت و دەیانگوت كە ناتوانین خۆمان‬ ‫لە بەرامبەر هەموو نەتەوەدا بەرپرسیار‬ ‫ببینین‪ ،‬چونكە یاسا نێودەوڵتیەكان و‬ ‫سنوورە نێودەوڵتیەكان رێگە نادەن‪.‬‬ ‫هەر ئەمەش وایكرد ئیتر لەسەر‬ ‫ئاستی پارچەكانی كوردستان پارت و‬ ‫رێكخراو دروست ببن یان دروست‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بكرێن‪ ،‬بە تێپەڕبوونی كاتیش ئەمە‬ ‫بووە فەرهەنگ و لە ئێستادا بەشێكی‬ ‫زۆری پارتە سیاسیەكانی كوردستان‬ ‫و رۆشنبیران و كۆمەڵەكان بەو‬ ‫فەرهەنگە بیر دەكەنەوەو كار دەكەن‪.‬‬ ‫دیارە هەروەكو چۆن بنەماڵەگەریی‪،‬‬ ‫عەشیرەتگەریی و ناوچەگەریی رێگرن‬ ‫لە بەردەم نەتەوەییبوندا‪ ،‬سیاسەتكردن‬ ‫لەسەر ئاستی پارچەیەكی كوردستانیش‬

‫حكومەتی هەرێم‬ ‫(‪ )150‬پێشمەرگەی‬ ‫نارد بۆ كوبانێ‪ .‬دیارە‬ ‫هەرچەندە درەنگ بێت‬ ‫یاخود كەم بووبێت‪،‬‬ ‫ئەو هەڵویستەش‬ ‫دلخوشكەربوو‬ ‫ئاستەنگە لە بەردەم نەتەوەبووندا‪ .‬هەر‬ ‫بۆیە دەبێت ئەو راستیە بزانیت كە هەر‬ ‫پارت گرووپ و كەسێك لە روانگەی‬ ‫پارچەیەكەوەو بە موڵككردنی پارچەیەك‬ ‫بۆ هەندێك گرووپ و دەستەو پارتەوە‬ ‫سەیری دۆزی كورد بكات‪ ،‬ئەوا تەنیا‬ ‫خزمەتی پارچەكردنی كورد و كوردستان‬ ‫دەكات‪ ،‬دەكرێت ئێمە بە دوای‬ ‫میكانیزمەی باشتر و سەركەوتوتردا‬ ‫بگەڕێین بۆ دروستكردنی زهنیەت و‬ ‫عەقڵییەتی نەتەوەیی و سەرخستنی‬ ‫دۆزی نەتەوەییمان‪ ،‬بەاڵم ناكرێت لە ژێر‬ ‫ناوی كوردستانی خۆمان و كوردستانی‬ ‫خۆیاندا خۆمان بەرپرسیار نەبینین‪،‬‬ ‫بەرامبەر بەگەلەكەمان لە بەشێكی‬

‫كوردستان و رێگە نەدەین هەندێك كەس‬ ‫یان پارتی تریش ئەو بەرپرسیارێتییە‬ ‫پێكبێنن‪ .‬بەتایبەتی لە بارودۆخێكی وەكو‬ ‫ئەمڕۆدا كە سنورە دەستكردەكان بێ‬ ‫رۆڵ بوون و كاڵبوونەتەوە و زلهێزەكان‬ ‫و هێزە ناوچەییەكان خۆیان ئەو سنورانە‬ ‫بن پێ دەكەن كە دروستیان كردووە‪.‬‬ ‫لێرەوە دەمەوێت بێمە سەر هەندێك‬ ‫راستی كرداری‪ .‬لە سالی ‪ 2014‬دا‬ ‫باشوور و روژئاوای كوردستان كەوتنە‬ ‫بەر هێر�شی داعش‪ ،‬هیچ كەس و الیەنێك‬ ‫داوای لە پەكەكە (كەجەكە) نەكرد‪،‬‬ ‫بەاڵم كەجەكە بە هەستكردن بە‬ ‫بەرپرسیارێتی نەتەوەیی بەپێی پێویست‬ ‫هێزی خۆی نارد بۆ ئەو جێگایانەی كە‬ ‫پێویست بوون‪ .‬ئەوە لە كاتی خۆی دا زۆر‬ ‫بووە جێگەی دەستخو�شی و دڵخۆ�شی‬ ‫گەلی كورد و دۆستانی‪ ،‬چونكە زۆربەی‬ ‫تاكەكانی كوردستان پێیان وابوو كە‬ ‫خەونی نەتەوەییبوونیان هاتۆتە دی و‬ ‫سنوورەكان سڕاونەتەوە‪ .‬هێزە هەرێمی‬ ‫و نێو دەوڵەتیەكانیش پێشوازیان لەو‬ ‫هەڵوێست و هەنگاوە كرد‪ .‬هەر ئەو كەش‬ ‫و هەواو بارودۆخە بوو كە فشارێكی‬ ‫جەماوەری لەسەر حكومەتی هەرێم‬ ‫دروستكرد و بە بڕیاری پەرلەمان دوای‬ ‫مانگ و نیوێك لە هێرش بۆ سەر كوبانێ‬ ‫حكومەتی هەرێم (‪ )150‬پێشمەرگەی‬ ‫نارد بۆ كوبانێ‪ .‬دیارە هەرچەندە‬ ‫درەنگ بێت یاخود كەم بووبێت‪ ،‬ئەو‬ ‫هەڵویستەش دلخوشكەربوو‪ .‬بەاڵم‬ ‫دواتر و بەبێ رەچاوكردنی داخوازی گەلی‬ ‫كوبانێ و بەڕێوەبەرێتی كانتۆنی كوبانێ‪،‬‬ ‫حكومەتی هەرێم لە بەهاری ‪ 2015‬دا‬ ‫هێزەكەی كێشایەوە‪ .‬پارتی دیموكراتی‬ ‫كوردستانیش هەمیشە ئەمە وەكو‬ ‫چاكەیەك و نمونەیەك دەدات بە رووی‬ ‫پەكەكەدا و لە سەر ئەو بنەما دەخوازێت‬ ‫‪25‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫كە پەكەكە لە شەنگال دەربكەوێت‪ .‬ئەوەی‬ ‫جێگای نیگەرانیە بەشێكی رۆشنبیران‬ ‫هەتا بەشێك لەو رۆشنبیرانەی كە لەسەر‬ ‫بابەتی نەتەوەیی رەخنە لە پارتی دەگرن‪،‬‬ ‫بە زمانی پارتی قسە دەكەن و رەخنە لە‬ ‫پەكەكە دەگرن و دەڵێن دەبێت پەكەكە‬ ‫لە شەنگال دەربكەوێت و پەكەكە‬ ‫بۆی نیە موداخەلەی كاری ئێمە بكات‪،‬‬ ‫دیارە رەخنەش لە پارتی دەگرن لەسەر‬ ‫لێدوانەكانیان و دەڵێن پێویستە پارتی‬ ‫بە شێوازی توند قسە نەكات و بەزمانی‬ ‫نەرم پەكەكە لە شەنگال دەربكات‪.‬‬ ‫ئەوانیش وەكو پارتی دەڵێن چۆن‬ ‫پێشمەرگە چووە كوبانێ و كە ئەركەكانی‬ ‫تەواو بوو گەڕایەوە‪ ،‬پێویستە پەكەكەش‬ ‫بگەڕێتەوە و شەنگال چۆڵ بكات‪ .‬لێرەدا‬ ‫دەمەوێت بە پێوانەی نەتەوەیی سەبارەت‬ ‫بە شەنگال و هەڵوێستی پەكەكە و پارتی‬ ‫و بەشێك لە رۆشنبیرانی كوردستان‬ ‫هەندێك روونكردنەوە بكەم ‪ ،‬ئیتر دوای‬ ‫ئەوە جەماوەری كوردستان بۆ خۆی‬ ‫سەرپشك بێت لە بڕیارداندا‪.‬‬ ‫‪ .1‬بەو پێیەی كە شەنگال بەشێكی‬ ‫كوردستانە و گەلی شەنگالیش بەشێكی‬ ‫كوردستانه‌ مافی هەر پارت و رێكخستنێكی‬ ‫كوردستانە خەباتی بۆ بكات و ئەركی‬ ‫هەمووشمانە بیپارێزین‪ ،‬ئەم بابەتە ئەگەر‬ ‫رەتبكەینەوە ئەوا نەتەوەییبوونمان‬ ‫دەخەینە بن پرسیارەوە‪ .‬بێگومان ئەم‬ ‫هەڵوێستە بۆ هەموو الیەك و بۆ هەموو‬ ‫جێگەیەك راستە‪ ،‬واتە پارتی و یەكێتی و‬ ‫حزبی تریش دەتوانن بچن لە باكور یان‬ ‫رۆژئاوا یاخود رۆژهەاڵت خزمەت بكەن‬ ‫و بەرپرسیارێتی خۆیان جێبەجێ بكەن‪،‬‬ ‫ئەگەر پەكەكە دەچێت لە شەنگال یان‬ ‫كەركوك خزمەت دەكات‪ ،‬بەاڵم پارتیەكی‬ ‫تر ناچێت بۆ باكور یان جێگەیەكی تر‬ ‫ئەوە دەبێت نەكرێت بە كەموكورتی بۆ‬ ‫‪26‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫پەكەكە‪ ،‬بەڵكو بە پێچەوانەوە ئەو پارت‬ ‫و رێكخراوانەی تر رەخنە بكرێت كە‬ ‫ئەركی نەتەوەییان جێبەجێ ناكەن‪.‬‬ ‫‪ .2‬باس لەوە دەكرێت كە شەنگال‬ ‫و كوبانێ وەكو یەكەو چۆن پێشمەرگە‬ ‫چووە كوبانێ و گەڕایەوە پێویستە‬ ‫گەریالش لە شەنگال بگەڕێتەوە‪ .‬دیارە‬ ‫لێرەدا بەراوردێكی هەڵە هەیە‪ .‬چونكە‬ ‫كوبانێ خاوەنی هێزی بەرگری و ئیدارەی‬ ‫خۆی بوو (‪ )46‬رۆژ بوو بەرەنگاری‬ ‫داعش دەبویەوە كە پێشمەرگە چوونە‬ ‫كوبانێ و بەڕێوەبەرێتی كانتۆنی كوبانێش‬ ‫لەناو بەرگریدا بوون و پێشمەرگە‬ ‫چوون بەشداری ئەو بەرگرییە‬

‫گەریالكانی پەكەكە بۆ‬ ‫خۆیان نەیانخواست‬ ‫خەڵك بەڕێوە ببەن‪ ،‬بەڵكو‬ ‫رێگەیان خۆشكرد بۆ‬ ‫ئەوەی خەڵك خۆیان ئیدارە‬ ‫بكەن‬ ‫بوون كە لە كوبانێ دا هەبوو‪ .‬ئەمە‬ ‫دەكرێت هاوشێوەی چوونی گەریال بۆ‬ ‫كەركوك سەیری بكرێت‪ ،‬گەریالش‬ ‫چووە كەركوك و مەخمور بەشداری‬ ‫ئەو بەرەنگارییە بویەوە كە هەبوو‪.‬‬ ‫بەاڵم بارودۆخی شەنگال جیاواز بوو‪،‬‬ ‫بەرپرسانی ئیداری و سەربازی شەنگال‪،‬‬ ‫شەنگالیان بەجێ هێاڵ‪ ،‬گەریال بە تەنیا‬ ‫خۆی چوو بۆ پاراستنی گەلی شەنگال‪.‬‬ ‫واتە لە شەنگالدا گەریالی پەكەكە‬ ‫بەرپرسیاێتی هەڵسوكەوتی كرد بەرامبەر‬ ‫ئەو بارودۆخە‪.‬‬

‫گەریالكانی پەكەكە بۆ خۆیان‬ ‫نەیانخواست خەڵك بەڕێوە ببەن‪،‬‬ ‫بەڵكو رێگەیان خۆشكرد بۆ ئەوەی‬ ‫خەڵك خۆیان ئیدارە بكەن‪ ،‬لەم‬ ‫چوارچێوەیەدا خەڵكی بەرخۆدانڤانی‬ ‫شەنگال هێزی بەرگریان بۆ خۆیان‬ ‫دروستكرد و یەكینەكانی بەرخودانی‬ ‫شەنگال ‪ YBŞ‬و یەكینەكانی ژنانی شەنگال‬ ‫‪ YJŞ‬یان دروستكرد و لە ‪14.9.2015‬‬ ‫دا ئەنجومه‌نێكیان بۆ خۆبەڕێوەبردنی‬ ‫ناوچە ئازادكراوەكان دامەزراند‪ .‬ئەم‬ ‫كارە پێویست بوو لەالیەن پارتی و‬ ‫رۆشنبیرانی كوردەوە‪ .‬بەڕێز و سوپاسەوە‬ ‫وەربگیریایە‪ ،‬بەاڵم پارتی ئەو هەنگاوەی‬ ‫وەكو دابڕاندنی شەنگال لە باشور پێناسە‬ ‫كرد و هەندێك كەس و الیەنیش شتەكانی‬ ‫پارتیان دووبارە دەكردەوەو پەكەكەیان‬ ‫بە دەستێوەردان لە كاروباری باشور‬ ‫تومەتبار دەكرد‪ .‬بێگومان لێرەشدا دەبوو‬ ‫سوپا�سی پەكەكە بكرێت كە هاوكاری‬ ‫خەڵكی ناوچەی كردووە بۆ ئەوەی‬ ‫بۆشایی ئیداری و پاداشتی خۆیان پڕ‬ ‫بكەنەوە نەك بچن هێرش بكەنە سەر‬ ‫پەكەكە و تۆمەتباری بكەن‪.‬‬ ‫‪ .3‬پارتی دیموكرات و هەندێك‬ ‫رۆشنبیری سەر بە پارتی یان بێ ئاگا لە‬ ‫سیاسەت و بارودۆخی شەنگال دەڵێن‬ ‫ئەگەر پەكەكە بۆ هاوكاری چووەتە‬ ‫شەنگال ئەوا دەبێت بەگوێرەی ئیدارەی‬ ‫ئەوێ هەڵسوكەوت بكات و دەبێت‬ ‫لە چوارچێوەی بەرنامەی حكومەتی‬ ‫هەرێمدا كار بكات‪ ،‬كەئەمەش دەگوترێت‬ ‫مەبەست ئەوەیە كە دەبێت بە گوێرەی‬ ‫دەسەاڵتی پارتی دیموكرات هەڵسوكەوت‬ ‫بكات و تەنسیقی هەبێت لەگەڵ‬ ‫فەرمانداری پێشمەرگەدا‪ .‬دیارە پەكەكە‬ ‫لە كەركوك‪ ،‬داقوق‪ ،‬مەخمور هەیە و‬ ‫بەبێ تەنسیق لەگەڵ دەسەاڵتی هەرێم‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫و فەرمانداری پێشمەرگە لەو ناوچانە‬ ‫نەجواڵوەتەوە‪ .‬لە شەنگالیش بە تەنسیق‬ ‫لەگەڵ ئیدارەی شەنگال و فەرمانداری‬ ‫پاراستنی ئەوەێدا جوالوەتەوە‪ .‬دیارە‬ ‫ئەو ئیدارە و فەرماندارییەی كە دوو‬ ‫ساڵە زیاتر لەوێ بەرخۆدان دەكەن و‬ ‫رێگەیان خۆشكرد كە پارتی دیموكراتیش‬ ‫بگەڕێتەوە بۆ ئەو ناوچانە‪ ،‬نەك ئەو‬ ‫ئیدارەی كە شەنگال و گەلەكەی بەجێ‬ ‫هێاڵ‪ .‬ئەوەی كە بە تەنسیق هەڵسوكەوت‬ ‫ناكات هێزی پارتی دیموكرات و ئەو‬ ‫كەسانەن كە لە دهۆك دانیشتوون و‬ ‫خۆیان بە بەرپر�سی شەنگال دەزانن‪.‬‬ ‫بێگومان ئەگەر هەڤاڵی پەكەكە و‬ ‫گەریالی پەكەكە نەبوونایە‪ ،‬خەڵكی‬ ‫بەرخۆدەری شەنگال بەهیچ شێوەیەك‬ ‫رێگەیان نەدەدا پێشمەرگەی پارتی و‬ ‫ئیدارەی پارتی نزیكی شەنگال ببێتەوە‪.‬‬ ‫لێرەدا لە جێگەی ئەوەی كە پارتی‬ ‫و ئیدارەكەی رێز لە ئیدارەی شەنگال و‬ ‫خەڵكی ئێزیدی و ئەو هێزە ئێزیدیانە بگرن‬ ‫كە خۆیان و ناوچەكەیان پاراستووە‪،‬‬ ‫دەخوازن هەموو شتێكی ئەو خەڵكە‬ ‫وەكو پێش ‪ 2014.8.3‬كۆنتڕۆڵ بكەن‪.‬‬ ‫ئەمەش لەالیەنی خەڵكی شەنگالەوە‬ ‫پەسند ناكرێت‪ .‬دیارە لێرەدا ئەوەی‬ ‫رەخنە بكرێت پارتی و دەسەاڵتی پارتیە‬ ‫نەك پەكەكە‪ .‬ئەوەی حساب بۆ كەس‬ ‫ناكات پارتیە‪ .‬سادەترین نمونەش ئەوەیە‬ ‫كە هەر كەسێك دەزانێت كە هێزەكانی‬ ‫‪ YBŞ‬و ‪ HPG‬رۆڵی سەرەكیان هەبوو لە‬ ‫گرتنەوەی شەنگالدا و بەشێكی زۆری‬ ‫شارەكەش ئەوان رزگاریان كرد‪ ،‬كەچی‬ ‫مەسعود بارزانی گووتی پێشمەرگە بە‬ ‫تەنیا شەنگالی رزگار كردووە‪ ،‬بێگومان‬ ‫ئەمەش لەالیەنی ئەنجومەنی شەنگال‬ ‫و ‪ YBŞ‬و ‪ YJŞ‬ەوە پەسند نەكرا و ئەو‬ ‫هەڵوێستە بەتوندی رەخنەكرا‪ .‬هەر‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫بۆیە دەبێت الیەنەكانی ترو رۆشنبیرانی‬ ‫باشور فشار بخەنە سەر پارتی بۆ ئەوەی‬ ‫ئیدارەی شەنگال و هێزە بەرخودانەكانی‬ ‫شەنگال پەسند بكات و بە تەنسیق لەگەڵ‬ ‫ئەواندا كار بكات و لە سنوری ئیدارەی‬ ‫شەنگالدا سەربەخۆ هەنگاو نەنێت‪.‬‬ ‫‪ .4‬پەكەكە هەمیشە گوتویەتی‬ ‫هەركاتێك مەتر�سی لەسەر شەنگال نەما‬ ‫ئێمە هێزەكانمان لە شەنگال دەكێشینەوە‬

‫خەڵكی ئێزیدی پێیان وایە‬ ‫لە ئێستادا پێویستیان بە‬ ‫گەریالكانی پەكەكە هەیە‬ ‫بۆ ئەوەی هاوكاریان بكەن‬ ‫بۆ ئەمەش گوێ لە خەڵكی ناوچەكەو‬ ‫ئەنجومەنی شەنگال دەگرێت و هەر‬ ‫كاتێك خەڵكی ئەو ناوچە پێیان وابوو كە‬ ‫مەترسیان لەسەر نەماوە و دەتوانن بە‬ ‫ئاسودەیی بژین‪ ،‬ئەوا پەكەكە هێزەكانی‬ ‫خۆی دەكێشێتەوە بێگومان لێرەدا دەبێت‬ ‫پارتی و خەڵكی هەرێمی كوردستان‬ ‫رەچاوی بارودۆخی شەنگال و خەڵكی‬ ‫ئیزیدی بكەن‪ ،‬بەاڵم لە ئێستادا بەشێكی‬ ‫زۆری ناوچە ئیزیدی نشینەكان بە‬ ‫دەستی داعشەوە ماوەو رزگار نەبووە‪،‬‬ ‫كەچی پارتی دیموكراتی كوردستانیش‬ ‫هاوكارنابێت بۆ رزگاركردنیان و لەالیەكی‬ ‫تریشەوە رێگە لەو خەڵكە دەگرێت كە‬ ‫بگەڕێنەوە بۆ ناوچەكانیان كە ئازاد بووە‪.‬‬ ‫ئەمەش نیگەرانی الی ئەو خەڵكە ئێزیدیە‬ ‫دروستكردووە كە ئێستا لە شەنگال‬ ‫و دەوروبەری دەژین‪ ،‬هەر بۆیە داوا‬ ‫دەكەن كە پەكەكە بەجێیان نەهێڵێت‪.‬‬

‫دیارە ئەمەش بۆ پەكەكە دەبێتە ئەركێكی‬ ‫ئەخالقی و ویژدانی‪.‬‬ ‫خەڵكی ئێزیدی پێیان وایە لە ئێستادا‬ ‫پێویستیان بە گەریالكانی پەكەكە هەیە‬ ‫بۆ ئەوەی هاوكاریان بكەن لە رزگاركردنی‬ ‫ناوچە رزگار نەكراوەكاندا‪ ،‬هاوكات‬ ‫باوەڕیان بە بەرپرسانی پارتی دیموكرات‬ ‫و پێشمەرگەی پارتی دیموكرات نەماوە‬ ‫كە هاوكاریان بن بۆ خۆپاراستن و‬ ‫خۆبەڕێوەبردن‪ .‬ئەمەش نیگەرانیان‬ ‫دەكات‪ .‬دیارە پەكەكەش بە بەرپرسیاێتی‬ ‫هەڵسوكەوت دەكات و هەرئەمەش‬ ‫هۆكارێكی ترە بۆ مانەوەی گەریالكانی‬ ‫پەكەكە لە شەنگال‪.‬‬ ‫دیارە مانەوەی گەریالكانی پەكەكە‬ ‫لەسەر ئەو بنەمایانەیە كە باسمان كردو‬ ‫بارودۆخی ناوچەیش ئەو دەرفەتەی‬ ‫رەخساندووە كە پەكەكە ئەركی‬ ‫خۆی جێبەجێ بكات‪ ،‬دەبوایە پارتی و‬ ‫رۆشنبیرانی سەر بە پارتی بەمە خوشحاڵ‬ ‫بونایە‪ .‬نەك ئەوەی كە داگیركەرانی‬ ‫كوردستان بۆیان ناكرێت و ناتوانن لە‬ ‫ئێستادا بیكەنە ئاستەنگ بۆ جێبەجێ‬ ‫كردنی بەرپرسیارێتی نەتەوەیی‪ ،‬ئەوان‬ ‫وەكو بیانوو نیشان بدەن و بخوازن لەو‬ ‫رێگەیەوە پەكەكە رەخنە بكەن‪.‬‬ ‫وەكو ئەنجام گەلی كوردستان و‬ ‫دڵسۆزانی نەتەوەیی دەكەینە دادوەر و‬ ‫با دادوەری خۆیان بكەن‪ .‬بەهەر حاڵ‬ ‫لە ئێستادا زەمینەیەكی لەبار لەرووی‬ ‫نێودەوڵەتی و هەرێمیەوە رەخساوە بۆ‬ ‫گەلی كورد و چەمكی نەتەوە بوونیش‬ ‫لەناو كۆمه‌ڵگه‌كەماندا پەرەی سەندووە‪،‬‬ ‫با پێكەوە دەرفەت بۆ یەكێتی نەتەوەیی‬ ‫و سەكۆی نەتەوەیی دروست بكەین و‬ ‫ئەركە نەتەوەییەكانمان جێبەجێ بكەین‪،‬‬ ‫نەك چەمكی پارچە و حیزب زاڵ بكەین‬ ‫بەسەر ئەرك و كارەكانماندا‪.‬‬ ‫‪27‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بایه‌خ و ره‌هه‌نده‌کانی ئاسایشی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫پ‪ .‬د‪ .‬ساالرباسیره‌‬ ‫(به‌�شی یه‌که‌م )‬ ‫• پێشه‌کی‪:‬‬ ‫بواری ئاسایش و ئاسای�شی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی دیارده‌یه‌کی نوێ نی یه‌ ل ‌ه‬ ‫ژیانی مرۆڤدا‪ ،‬به‌اڵم بوارێکی گرنگ‬ ‫و بایه‌خداره‌‪ .‬له‌م زاراوه‌یه‌دا ئاماژه‌‬ ‫به‌ چه‌ندین له‌ بواره‌کانی ئاسایش‬ ‫ده‌کرێت که‌ ئاسای�شی ناوخۆ و ئاسای�شی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییش ده‌گرێته‌وه‌‪ .‬ئاسای�شی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی بڕبڕه‌ی پشتی کۆمه‌ڵأ و‬ ‫ده‌وڵه‌ت و باری سه‌قامگیریه‌ له‌ واڵتدا‪.‬‬ ‫ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی به‌ ته‌نیا بواری‬ ‫سه‌ربازی و هه‌واڵگری ناگرێته‌وه‌‪،‬‬ ‫به‌َلکو ئه‌مڕۆکه‌ سه‌رجه‌م بواره‌کانی‬ ‫ژیانی واڵت و کۆمه‌ڵگه‌ی گرتۆته‌وه‌‪.‬‬ ‫له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا جگه‌ له‌ با�سی‬ ‫الیه‌نی تیۆری بابه‌ته‌که‌و ئاسای�شی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی و بواری ژینگه‌ وه‌ک یه‌کێک‬ ‫له‌ بابه‌ته‌ گرنگه‌کانی ئاسای�شی ناوخۆ‬ ‫و نێوده‌وڵه‌تییش‪ ،‬که‌مێکیش تیشک‬ ‫ده‌خه‌مه‌ سه‌ر ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫هه‌رێمی کوردستان‪.‬‬ ‫• ‬ ‫ ‬‫‪28‬‬

‫با�سی یه‌که‌م‬ ‫چه‌مک و‬

‫گرنگی‬

‫و‬

‫سه‌رهه‌ڵدانی ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی‪:‬‬ ‫زاراوه‌ی ئاسایش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌‬ ‫بۆ کۆتایی جه‌نگی دووه‌می جیهانی و‬ ‫ده‌کۆلیه‌وه‌ له‌ چۆنیه‌تی به‌ ده‌ستهێنانی‬ ‫ئاسایش و دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ جه‌نگ و‬ ‫له‌ ئه‌نجامه‌کانی‪ ،‬به‌اڵم دواتر بواره‌کانی‬ ‫تری ژیانی کۆمه‌ڵگه‌ی گرته‌وه‌و‬ ‫ئه‌مڕۆکه‌ ده‌وڵه‌تان کاری پێده‌که‌ن‬ ‫و ئه‌نجومه‌نی ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌ییان‬ ‫دروستکردوه‌ که‌ سه‌رجه‌م بواره‌کانی‬ ‫ژیانی سیا�سی و ئابوری و کۆمه‌اڵیه‌تی و‬ ‫سه‌ربازی و ستراتیژی و ژینگه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ش ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬به‌واتا‬ ‫هه‌موو ئه‌و بوارانه‌ی واڵت و ژیانی‬ ‫کۆمه‌ڵ که‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ئاسای�شی‬ ‫نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانیه‌وه‌ هه‌یه‌ ‪ .‬له‌سه‌ر‬ ‫ئاستی گشتی وه‌کو پێناسه‌و شوناسێکی‬ ‫گشتگیر ده‌توانین بڵێین مه‌به‌ست‬ ‫له‌ چه‌مکی ئاسایش‪ :‬ئه‌و توانایه‌ی ‌ه‬ ‫که‌ ده‌وڵه‌ت له‌ رێگایه‌وه‌ ده‌توانێت‬ ‫دابینکردنی سه‌رچاوه‌کانی به‌هێزکردنی‬ ‫ده‌وڵه‌ت و نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی‬ ‫ناوخۆیی و ده‌ره‌کی بپارێزێت‪ .‬سیاسه‌تی‬ ‫ئاسایش وه‌ک به‌شێکی بواری سیا�سی‪،‬‬ ‫سه‌رجه‌م بواره‌کانی ئاسایش و ئاشتی‪،‬‬ ‫ناکۆکیه‌کان و چاره‌سه‌ری قه‌یران و‬

‫جه‌نگ له‌ نێوان یان به‌رامبه‌ر ده‌وڵه‌ت‬ ‫و هێزه‌ نا ده‌وڵه‌تیه‌کانیش ده‌گرێته‌و ‌ه‬ ‫هه‌روه‌ک چۆن سیاسه‌تی ئاسایش‬ ‫سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ش ده‌گرێته‌وه‌ ‪.‬‬ ‫هه‌ر له‌ کۆمه‌ڵگه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانه‌و ‌ه‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌و مه‌تر�سی و تر�سی ده‌ره‌کی بۆ‬ ‫سه‌ر مرۆڤ بۆته‌ هۆی دروستبوونی‬ ‫بیرۆکه‌ی خۆپاراستن‪ .‬مرۆڤ هه‌موو‬ ‫هه‌وڵێکی سه‌ره‌تایی داوه‌ بۆ پاراستنی‬ ‫ئاسایش و ئارامی و خۆپاراستن و‬ ‫دڵنیایی به‌رامبه‌ر به‌ ترس و هه‌ڕه‌ش ‌ه‬ ‫هه‌مه‌الیه‌نه‌کانی سه‌ر ژیان ل ‌ه‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌کانی سروشت و گیانله‌به‌ر ‌ه‬ ‫دڕنده‌کان و ته‌نانه‌ت زه‌بروزه‌نگی مرۆڤ‬ ‫دژ به‌یه‌کتر‪ .‬لێره‌دا له‌ ژیانی مرۆڤ ‌ه‬ ‫سه‌ره‌تاییه‌کان بۆ پاراستنی ئاسای�شی‬ ‫تاک کاردانه‌وه‌ غه‌ریزیه‌کان رۆڵی بینیوه‌‪.‬‬ ‫خۆشاردنه‌وه‌ له‌ ئه‌شکه‌وته‌کان و‬ ‫خڕبوونه‌وه‌یان له‌ چوارچێوه‌ی خێزان‬ ‫و کۆمه‌ڵی بچووک له‌و میتۆدانه‌ بوون‬ ‫که‌ مرۆڤه‌کان دڵنیایی و ئاسای�شی پێ‬ ‫به‌ده‌ستبهێنن‪ .‬پێشتر به‌شێوازی تاک‬ ‫ژیاون‪ ،‬به‌اڵم دواتر به‌و هۆیانه‌ی‬ ‫سه‌ره‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌اڵیه‌تیه‌کان‬ ‫دروستبوون‪ .‬که‌واته‌ چه‌مکی ئاسایش‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫له‌ مێژووی ژیانی مرۆڤایه‌تیدا چه‌مکێکی‬ ‫دێرینه‌و له‌گه‌ڵ‌ بوونی مرۆڤدا ئه‌میش‬ ‫بوونی هه‌بووه‌‪ ،‬به‌اڵم کۆمه‌ڵگه‌ ل ‌ه‬ ‫شێوازێکی ساده‌وه‌ گه‌شه‌ی کردوه‌ بۆ‬ ‫شێوازێکی ئاڵۆزتر ‪.‬‬ ‫ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی بریتیه‌ ل ‌ه‬ ‫بربڕه‌ی پشتی کۆمه‌ڵ و ده‌وڵه‌ت و باری‬ ‫سه‌قامگیری‪ .‬به‌کارهێنانی زاراوه‌ی‬ ‫ئاسایش وه‌ک پێشتر ئاماژه‌ی پێدرا‬ ‫ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کۆتایی جه‌نگی دووه‌می‬ ‫جیهانی‪ ،‬له‌ کاتێکدا که‌ شه‌پۆلێک ل ‌ه‬ ‫ئه‌ده‌بیات ده‌رکه‌وت و ده‌کۆڵیه‌وه‌ ل ‌ه‬ ‫چۆنیه‌تی به‌ده‌ستهێنانی ئاسایش و‬ ‫دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ جه‌نگ و ئه‌نجامه‌کانی‪.‬‬ ‫له‌ دیدی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان‬ ‫سه‌باره‌ت به‌ چه‌مکی ئاسایش ئه‌وه‌ی ک ‌ه‬ ‫واڵته‌کان هه‌ست به‌ هیچ مه‌ترسیه‌کی‬ ‫هێر�شی سه‌ربازی و گوشاری سیا�سی‬ ‫یان ئابوری نه‌که‌ن و توانای ئه‌وه‌یان‬ ‫هه‌بێت به‌ ئازادی به‌ پیر پێشکه‌وتن و‬ ‫گه‌شه‌کردنه‌وه‌ بچن ‪.‬‬ ‫« له‌ خوێندنه‌وه‌مان بۆ مێژووی‬ ‫مرۆڤایه‌تی ده‌رده‌که‌وێت که‌ ئاسایش‬ ‫دیارده‌یه‌کی کۆنه‌و بیرۆکه‌یه‌کی نوێ‬ ‫نیه‌« له‌ ژیانی سیا�سی واڵتان و گه‌الندا‪،‬‬ ‫به‌اڵم مێژوویه‌کی نوێیه‌ له‌ زانست ‌ه‬ ‫سیاسیه‌کاندا‪ .‬ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی‬ ‫بوارێکی گرنگ و بایه‌خداره‌ به‌زۆری‬ ‫له‌الیه‌ن سیسته‌مه‌ سیاسیه‌کان و‬ ‫حکومه‌ته‌کانه‌وه‌ به‌کار هێنراوه‌‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫کاریگه‌رتر له‌سه‌رده‌می دروستبوونی‬ ‫ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا بایه‌خی گرنگتری‬ ‫به‌خۆوه‌ گرتووه‌ به‌تایبه‌ت دوای جه‌نگی‬ ‫دووه‌می جیهانی به‌ شێوه‌یه‌کی ره‌ها‪.‬‬ ‫له‌ بواری ئاسای�شی جه‌نگ و تیرۆره‌و ‌ه‬ ‫بواره‌کانی ئاسای�شی ئابوری و ژینگه‌و‬ ‫کشتوکاڵ و الیه‌نه‌کانی کۆمه‌اڵیه‌تی�شی‬ ‫گرتۆته‌وه‌ له‌ناو ئه‌م سیسته‌می‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئاسایشه‌دا‪ .‬واڵت و نه‌ته‌وه‌و کۆمه‌ڵێ‌نی‬ ‫واڵتێک پێویستی به‌ ئارامی و ئاسایش‬ ‫هه‌یه‌ بۆ ناوخۆ که‌ گشت ئاسته‌کان‬ ‫ده‌گرێته‌وه‌‪ ،‬له‌ هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ره‌کیش‪.‬‬ ‫هه‌روه‌ها ئازادی سیا�سی و ئابوری ‪ ،‬مافی‬ ‫مرۆڤ (مافی تاک و کۆمه‌ڵ) ‪ ،‬لێبورده‌یی‬ ‫ئاینیی‪ ،‬به‌اڵم سنوردانان بۆ فه‌ناتیزمی‬ ‫ئاینی و هه‌روه‌ها به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی‬ ‫ره‌گه‌زپه‌رستیی‪ .‬په‌یڕه‌وکردنی ئه‌و‬ ‫تیۆره‌ش که‌ ئازادی سیا�سی ئاسایش‬ ‫دروستده‌کات‪ ،‬به‌اڵم به‌پێی هه‌لومه‌رجی‬ ‫سیا�سی و کۆمه‌اڵیه‌تی ئه‌و واڵت و‬ ‫ده‌وڵه‌ته‌‪ .‬ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی به‌واتا‬ ‫ئاسای�شی تاکه‌کانی کۆمه‌ڵیش ده‌گرێته‌وه‌‪.‬‬ ‫کێشه‌کانی ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی ل ‌ه‬ ‫ناوه‌ڕۆکه‌که‌یه‌و ‌ه‬ ‫لێکۆڵینه‌وه‌ی‬ ‫ده‌ستپێده‌کات ‪.‬‬ ‫• با�سی دووه‌م‬ ‫بنه‌ما‬ ‫و‬ ‫ ره‌هه‌نده‌کان‬‫بنچینه‌ییه‌کانی ئاسایش‪:‬‬ ‫بۆ تێگه‌یشتنی زیاتر له‌ ئاسایش‬ ‫گرنگه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێک ل ‌ه‬ ‫ره‌هه‌نده‌کان و بنه‌ما بنچینه‌ییه‌کانی ئه‌و‬ ‫بواره‌ بدرێت که‌ بریتین له‌ ره‌هه‌ندی‬ ‫سیا�سی‪ ،‬ئابوری‪ ،‬کۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬ژینگه‌‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها ره‌هه‌ندی ئایدیۆلۆژی‪.‬‬ ‫یه‌که‌م‪ :‬ره‌هه‌ندی سیا�سی‪ :‬پارێزگاریی‬ ‫له‌ کیانی سیا�سی ده‌وڵه‌ت ده‌کات‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬ره‌هه‌ندی ئابوری‪ :‬که‌ش‬ ‫و هه‌وای گونجاو بۆ دابینکردنی‬ ‫پێویستیه‌کانی گه‌ل و ته‌وفیر کردنی‬ ‫رێگای پێشکه‌وتن و خۆشگوزه‌رانی بۆی ‪.‬‬ ‫سێیه‌م‪ :‬ره‌هه‌ندی کۆمه‌اڵیه‌تی‪:‬‬ ‫مه‌به‌ستی ره‌خساندنی ئاسای�شی هاواڵتیان‬ ‫و گه‌شه‌پێدانی هه‌ستکردن به‌وه‌ی ک ‌ه‬ ‫سه‌ربوون و پشتیوانیکردن زیاد ده‌کات‬ ‫و هه‌ستکردن به‌ ئینتیمابوون‪.‬‬

‫چواره‌م‪ :‬ره‌هه‌ندی ئایدیۆلۆژی‪:‬‬ ‫ئازادی هزر و بیروباوه‌ڕه‌کان زامن‬ ‫ده‌کات و داب و نه‌ریت و به‌هاکان‬ ‫ده‌پارێزێ‪.‬‬ ‫پێنجه‌م‪ :‬ره‌هه‌ندی ژینگه‌‪ :‬زامنکردن‬ ‫دژی مه‌ترسیه‌کانی ژینگه‌و پاراستنی‪،‬‬ ‫به‌تایبه‌تی ده‌ربازبوون له‌ شتی بێکه‌لکی‬ ‫بێسوود که‌ ده‌بنه‌ هۆی پیسبوونی ژینگه‌‪.‬‬ ‫به‌اڵم داڕشتنی ئاسایش له‌به‌ر رۆشنایی‬ ‫چوار بنه‌مای بنچینه‌یی ساز ده‌بێت ک ‌ه‬ ‫بریتین له‌‪:‬‬ ‫یه‌که‌م‪ :‬په‌ی بردن به‌ هه‌ڕه‌شه‌کان‬ ‫جا ده‌ره‌کی بن یان ناوخۆ و‬ ‫ئاماده‌کردنی سیناریۆ و کار رایی بۆ‬ ‫رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی‪.‬‬ ‫دووه‌م‪ :‬وێناکردنی ستراتیژیه‌ت‬ ‫بۆ گه‌شه‌پێدانی هێزه‌کانی ده‌وڵه‌ت‬ ‫و پێویست بوون به‌ره‌و ده‌رچوونی‬ ‫زامنکراو‪.‬‬ ‫توانای‬ ‫ره‌خساندنی‬ ‫سێیه‌م‪:‬‬ ‫رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌ره‌کی و ناوخۆ‬ ‫به‌ بونیادنانی هێزی چه‌کدار و هێزی‬ ‫پۆلیس که‌ توانای به‌گژداچوون و‬ ‫رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ئه‌م هه‌ڕه‌شانه‌ی‬ ‫هه‌بێت ‪.‬‬ ‫با�سی سێیه‌م‬ ‫واتای ئاسایش له‌ سیسته‌می‬

‫• ‬ ‫ ‬‫سیاسیدا‪:‬‬ ‫له‌ دیدی وه‌زیری پێشوی ده‌ره‌وه‌ی‬ ‫ویالیه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکا هێنری‬ ‫کیسنجه‌ر ئاسای�شی نه‌ته‌وه‌یی به‌واتای‬ ‫هه‌ر کردارێکی کۆمه‌ڵ که‌ به‌ڕێگایه‌و ‌ه‬ ‫تێده‌کۆشێت بۆ پاراستنی مافی خۆی بۆ‬ ‫مانه‌وه‌ ‪ .‬یه‌کێک له‌و که‌سه‌ ناسراوانه‌ی‬ ‫که‌ ده‌رباره‌ی ئاسایش نوسیویه‌تی‬ ‫بریتیه‌ له‌ (رۆبێرت مکنمارا) وه‌زیری‬ ‫به‌رگری پێشوی ئه‌مریکی و یه‌کێکه‌ ل ‌ه‬ ‫‪29‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بیریاره‌ مه‌زنه‌کانی بواری ستراتیژی‪.‬‬ ‫له‌کتێبه‌که‌یدا (جه‌وهه‌ری ئاسایش) ‪،‬‬ ‫ده‌نوسێت‪« :‬ئاسایش به‌واتای گه‌شه‌ی ‌ه‬ ‫که‌ بواره‌کانی ئابوری و کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫َ‬ ‫و سیا�سی ده‌گرێته‌وه‌ له‌ پال پاراستنی‬ ‫ئه‌زمون» ‪.‬‬ ‫ئاسای�شی راسته‌قینه‌ی ده‌وڵه‌ت‬ ‫له‌ مه‌عریفه‌ قوڵه‌که‌یدا بۆ ئه‌و شتان ‌ه‬ ‫هه‌َلده‌قولێت که‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ توانا‬ ‫جۆراوجۆره‌کان ده‌کات‪ ،‬ئه‌و شتانه‌ی‬ ‫که‌ ده‌یه‌وێ گه‌شه‌ به‌تواناکان بدات‬ ‫له‌ سه‌ر ئاستی سه‌رجه‌م بواره‌کاندا‬ ‫بۆ ئێسته‌و بۆ ئاینده‌‪ .‬ئاسایش ده‌بێت‬ ‫فاکته‌ری نه‌هێشتنی ترس بێت‪ ،‬ترس‬ ‫به‌واتا گشتیه‌که‌ی له‌ بواره‌کانی ئابوری‬ ‫و سیا�سی و کۆمه‌اڵیه‌تی‪ ،‬ئیتر بۆ سه‌ر‬ ‫ئاستی ناوخۆ بێت یان ده‌ره‌کی بۆ‬ ‫ئه‌وه‌ی مرۆڤ ناچاری ئه‌وه‌ نه‌بێت په‌نا‬ ‫به‌رێته‌ به‌ر زه‌بروزه‌نگ بۆ به‌ده‌ستهێنانی‬ ‫مافه‌کانی‪ .‬به‌پێی توانا دوورکه‌وتنه‌و ‌ه‬ ‫له‌ فکری جه‌نگ و تیرۆر بۆ ناوخۆو‬ ‫به‌رامبه‌ر دراوسێکانیش‪ .‬ئه‌مان ‌ه‬ ‫هه‌مووی بابه‌تی ئاسایشن و کاریگه‌ریی‬ ‫خۆیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر بواری ئاسایش‪.‬‬ ‫نه‌ته‌وه‌یه‌ک ئاسای�شی هه‌یه‌ ئه‌گه‌ر‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیه‌ شه‌رعیه‌کانی خۆی نه‌کات ‌ه‬ ‫قوربانی‪ .‬توانای نه‌ته‌وه‌یه‌ک که‌ به‌ها‬ ‫ناوخۆیه‌کانی خۆی له‌به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌ی‬ ‫ده‌ره‌کیدا بپارێزێت‪ .‬بۆ پاراستنی‬ ‫ئازادیه‌ سه‌ره‌کیه‌کان و مافه‌کانی‬ ‫گه‌ل پێویسته‌ ره‌چاوی زامن کردنی‬ ‫پێکه‌وه‌ ژیانێکی ئاسایشانه‌ی هه‌موو‬ ‫مرۆڤه‌کان بکرێت‪ .‬هه‌روه‌ها زامن‬ ‫کردنی ئاسای�شی داموده‌زگاکانی واڵت و‬ ‫به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی مرۆڤ کوژیی‪ .‬ئه‌م‬ ‫ئامانجانه‌ پێویسته‌ به‌هۆی نه‌هێشتنی‬ ‫الوازی و که‌موکوڕیه‌کان له‌ سیسته‌می‬ ‫ئاسای�شی ناوخۆ به‌ده‌ست بهێنرێن‪ .‬به‌واتا‬ ‫‪30‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ئاشتی له‌ ئاسایشدا‪.‬‬ ‫له‌ ئه‌نجامی گۆڕانکاریه‌کان ل ‌ه‬ ‫هه‌یکه‌لی سیسته‌می سیا�سی نێوده‌وڵه‌تی‬ ‫له‌ فراوانبوونی بۆ ده‌وڵه‌تان و رێکخراوه‌‬ ‫نێوده‌وڵه‌تیه‌کان‪ ،‬هه‌روه‌ها فراوانبوونی‬ ‫به‌رژه‌وه‌ندیه‌ سیا�سی و ئابوری و‬ ‫سه‌ربازیی ده‌وڵه‌ته‌کان و پێشکه‌وتنی‬ ‫زانست و ته‌کنه‌لۆژیا له‌ گشت بواره‌کانی‬ ‫ژیان چیتر به‌ته‌نیا هێزی سه‌ربازیی‬ ‫ده‌وڵه‌ت کاریگه‌ر نه‌بوو‪ ،‬به‌ڵکو جگ ‌ه‬ ‫له‌وه‌ توانای ئابوری و سیاسیش رۆڵی‬ ‫کاریگه‌ری بینیوه‌ ‪ .‬فاکته‌ره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی‬ ‫پشت ئه‌م ئاڕاسته‌یه‌ ده‌رئه‌نجامی‬ ‫جه‌نگی دووه‌می جیهانی و پێشکه‌وتن ‌ه‬

‫رۆبێرت مکنمارا وه‌زیری به‌رگری پێشوی ئه‌مریکا‬

‫زانستیه‌کانی سه‌رده‌م بوو‪ ،‬که‌ بووه‌ هۆی‬ ‫دروستبوونی گرفتی ئاسای�شی هاوبه‌ش و‬ ‫گۆڕینی ئه‌رکی ده‌وڵه‌ت له‌ دانانی به‌رنام ‌ه‬ ‫به‌ ئامانجی پارێزگاری کردن له‌ کیانی‬ ‫سیا�سی و ئابوری ناوخۆ‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫میحوه‌ره‌کانی جه‌نگ و ئاشتی و بازرگانی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌یان وه‌ک میحوه‌ری‬ ‫ده‌ره‌وه‌‪ .‬سیسته‌می دوو جه‌مسه‌ریی‬ ‫له‌ ئه‌نجامی جه‌نگی دووه‌می جیهانی ل ‌ه‬

‫نێوان ویالیه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی ئه‌مریکا‬ ‫و یه‌کێتی سۆڤیه‌تی پێشوو به‌ پێوه‌ری‬ ‫بااڵده‌ستیی ته‌کنیکی و پیشه‌سازی‬ ‫و توانای سه‌ربازی و سه‌یته‌ربوونی‬ ‫سیا�سی و به‌رفراوانبوونی جوگرافی و‬ ‫چڕی دانیشتوان ده‌ناسرایه‌وه‌‪ .‬بواری‬ ‫ئاسایش به‌پێی ئه‌م بۆچوونه‌ ئاسۆیه‌کی‬ ‫په‌ره‌پێدانی فراوانی گرته‌خۆ‪.‬‬ ‫یه‌کێک له‌وانه‌ی پشتگیری ئه‌م‬ ‫بۆچوونه‌ ده‌کات بریتیه‌ له‌ رۆبێرت‬ ‫مکنمارا که‌ باوه‌ڕی وایه‌ به‌ته‌نیا هێزی‬ ‫سه‌ربازیی نابێته‌ ده‌سته‌به‌ر کردنی‬ ‫ئاسای�شی ده‌وڵه‌ت‪ .‬له‌ناو ده‌وڵه‌ت‬ ‫ئاسایش و سه‌قامگیری ناوخۆ نایه‌ته‌دی‬ ‫به‌بێ پێشکه‌وتنی ئابوری و دادپه‌روه‌ری‬ ‫کۆمه‌اڵیه‌تی که‌ ئه‌مانه‌ش ده‌بنه‌ هۆی‬ ‫بونیادنانی هێزی سه‌ربازیی به‌هێز‬ ‫که‌ بتوانێت له‌کاتی پێویست به‌کار‬ ‫بهێنرێت بۆ خۆپاراستن‪ ،‬چونکه‌ هێزی‬ ‫سه‌ربازیی بریتی نیه‌ ته‌نیا له‌ جبه‌ خستن‪.‬‬ ‫ئاسایش بریتیه‌ له‌ په‌ره‌پێدان و بێ ئه‌م‬ ‫هیچ مه‌ودایه‌ک نیه‌ بۆ باسکردن ل ‌ه‬ ‫ئاسایش‪ .‬به‌اڵم ئاسایش به‌ ته‌نیا بریتی‬ ‫نیه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی سه‌ربازیی‪ ،‬به‌ڵکو‬ ‫ئه‌وه‌ تێگه‌یشتنێکی فراوانه‌و زۆر الیه‌ن‬ ‫ده‌گرێته‌ خۆ‪ ،‬له‌وانه‌ ناوخۆ‪ ،‬ده‌ره‌وه‌‪،‬‬ ‫ئابوری‪ ،‬هه‌روه‌ها الیه‌نه‌کانی کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و سه‌ربازیی‪ .‬ئاسای�شی راسته‌قین ‌ه‬ ‫ئاسای�شی مرۆڤه‌کانه‌ که‌ بریتیه‌ له‌ بنه‌مای‬ ‫ئاسای�شی کۆمه‌ڵ و ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ست ‌ه‬ ‫به‌ توانای داموده‌زگا سیاسیه‌کانه‌و ‌ه‬ ‫بۆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌قامگیری ناوخۆ‪،‬‬ ‫هه‌روه‌ها سه‌ربه‌خۆیی وه‌ک دیوی‬ ‫ده‌ره‌وه‌‪ .‬ئه‌م بۆچوونه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت‬ ‫که‌ کۆمه‌ڵگه‌ بریتیه‌ له‌ ناوه‌ڕۆکی ده‌وڵه‌ت‬ ‫و سه‌رچاوه‌ی بوونی‪ .‬هه‌ربۆیه‌ پاراستنی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ له‌ هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک له‌ ریزی‬ ‫پێشه‌وه‌ی ئامانجه‌ ستراتیژیه‌کانه‌‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫سه‌باره‌ت به‌ ئاسای�شی نێوده‌وڵه‌تی‬ ‫لێره‌دا ئاماژه‌یه‌کی کورت ئه‌ده‌م به‌باری‬ ‫دانیشتوانی سه‌ر گۆی زه‌وی و قه‌یرانی‬ ‫ژینگه‌و ئه‌نجامه‌کانی بۆ سه‌ر ئاسای�شی‬ ‫نێوده‌وڵه‌تی‪.‬‬

‫بۆیه‌ ناتوانرێت باس له‌ ئاسای�شی‬ ‫ده‌وڵه‌ت بکرێت ئه‌گه‌ر ئاسایش بۆ‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ ده‌سته‌به‌ر نه‌کرێت ک ‌ه‬ ‫په‌یوه‌سته‌ به‌ سنوری سیا�سی و یاسایی‬ ‫که‌ به‌سترابێته‌وه‌ به‌ په‌یوه‌ستبوون‬ ‫(وه‌ال) بۆ نه‌ته‌وه‌ ئه‌وه‌ش نایه‌ته‌ دی‬ ‫ئه‌گه‌ر ئاسای�شی تاک نه‌یه‌ته‌ دی ک ‌ه‬ ‫بریتیه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌‪ .‬که‌واته‌ بۆئه‌وه‌ی‬ ‫ده‌وڵه‌ت ئاسای�شی هه‌بێت ده‌بێت تاکی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ هه‌ست به‌ ئاسایش بکات ل ‌ه‬ ‫رێگای چاکسازی له‌ بارودۆخی ماددی‬ ‫و مه‌عنه‌وی‪ .‬هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ وه‌الی‬ ‫تاک بۆ کۆمه‌ڵگه‌که‌ی سه‌رکه‌وتوو‬ ‫ده‌بێت‪ ،‬ئه‌وه‌ش به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ توانای‬ ‫داموده‌زگاکان بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئاسای�شی‬ ‫دابه‌شبوونی زه‌وی به‌ پیت به‌سه‌ر‬ ‫سیا�سی و دادپه‌روه‌ری کۆمه‌اڵیه‌تی‬ ‫و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و دانیشتوانی زه‌وی له‌ ماوه‌ی ‪ 1950‬ـ‬ ‫‪2050‬‬ ‫گرفتانه‌ی توو�شی کۆمه‌ڵگه‌ ده‌بنه‌وه‌ ‪.‬‬ ‫سه‌رچاوه‌‪ :‬گۆڤاری شپیگل ‪ ،‬ژماره‌‬ ‫‪2009 ، 31‬‬ ‫• با�سی چواره‌م‬ ‫خشته‌ی ژماره‌ ‪1‬‬ ‫ دۆخی ئاسای�شی نێوده‌وڵه‌تی و‬‫ده‌رئه‌نجامه‌کانی‪:‬‬ ‫ژماره‌ی دانیشتوان له‌سالی ‪،1950‬‬ ‫له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی ساردداو‬ ‫کێبرکێی چه‌کی ئه‌تۆمی نه‌ک به‌ته‌نیا ‪ 2.5‬ملیار مرۆڤ بوه‌ که‌ هه‌ر مرۆڤێک‬ ‫هه‌ردوو بلۆکی رۆژهه‌اڵت و رۆژئاوا ‪ 5600‬مه‌تردوجا زه‌وی به‌رکه‌وتوه‌‪.‬‬ ‫به‌ڵکو ته‌واوی ئاسای�شی جیهان ل ‌ه له‌ سالی ‪ 2000‬ژماره‌ی دانیشتوان‬ ‫مه‌ترسیدا بوو‪ .‬ئاسای�شی مرۆڤه‌کانی گه‌یشتۆته‌ ‪ 6.1‬ملیار و هه‌ر مرۆڤێک‬ ‫جیهان له‌به‌رده‌م جه‌نگی ئه‌تۆمیداو ‪ 2300‬مه‌تردوجا زه‌وی به‌رکه‌وتوه‌‪.‬‬ ‫هه‌ڕه‌شه‌ی داگیرکردنی واڵتان و به‌پێی ئاماره‌کان له‌ سالی ‪ 2050‬ژماره‌ی‬ ‫به‌رپاکردنی جه‌نگ و تیرۆر و قه‌یرانی دانیشتوانی سه‌ر گۆی زه‌وی ده‌گات ‌ه‬ ‫ئابوری و ژینگه‌و ئه‌نجامه‌کانی ‪ 9,1‬ملیار مرۆڤ ‪ ،‬هه‌ر مرۆڤیک ‪1500‬‬ ‫له‌سه‌ر ئاستی نێوده‌وڵه‌تی‪ ،‬هه‌موو مه‌تردوجا زه‌وی به‌رده‌که‌وێت‪ .‬به‌واتا‬ ‫ئه‌مانه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بواری ئاسای�شی له‌ �سی و پێنج ساڵی تردا زه‌وی ده‌بێت‬ ‫نێوده‌وڵه‌تیشه‌وه‌ هه‌یه‌و چاره‌سه‌رکردن نزیکه‌ی (‪ )3‬ملیار مرۆڤ زیاتر بگرێت ‌ه‬ ‫و ته‌شه‌نه‌ نه‌کردنی ئه‌رکی رێکخراوی خۆی وه‌ک له‌وه‌ی ئه‌مڕۆکه‌ هه‌یه‌‪ .‬ل ‌ه‬ ‫َ‬ ‫نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کانیش بووه‌ به‌پێی ‪ 20‬سالی ئاینده‌ پێویستی خواردن بۆ‬ ‫یاسا نوسراوه‌کانی و هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ت ‌ه جیهان به‌رێژه‌ی ‪ %50‬به‌رز ده‌بێته‌وه‌ ‪ .‬ل ‌ه‬ ‫واڵتێکی وه‌ک چین که‌ دانیشتوانه‌که‌ی‬ ‫ئه‌ندامه‌کان تێیدا ‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫زیاتر له‌ یه‌ک ملیار مرۆڤه‌ ده‌بێت ¾ ی‬ ‫دانیشتوانه‌که‌ی له‌سه‌ر ¼ ی رووبه‌ری‬ ‫چین بژی‪ ،‬چونکه‌ ته‌نیا ئه‌م ناوچه‌ی ‌ه‬ ‫گونجاوه‌ بۆ کشتوکاڵ و کێالندن و‬ ‫به‌کشتوکاڵ کردنی زه‌وی‪ .‬به‌ باران‬ ‫نه‌بارینێکی دوو ساڵه‌ ده‌کرێ برسیه‌تی‬ ‫له‌م ده‌وڵه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌دا رووبدات‪.‬‬ ‫هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ ئاسای�شی ناوخۆو‬ ‫نێوده‌وڵه‌تییش و ئاسای�شی خۆراک‬ ‫قه‌یران دروستده‌کات و بێ ئه‌نجام‬ ‫نابێت‪ .‬لێره‌دا ئاسای�شی دانیشتوان و‬ ‫ئاسای�شی خۆراک و ژینگه‌ش ده‌بن ‌ه‬ ‫به‌شێک له‌ ئاسای�شی نێوده‌وڵه‌تییش‪.‬‬ ‫زه‌وی کشتوکاڵ به‌تایبه‌ت ل ‌ه‬ ‫ئه‌وروپاو ویالیه‌ته‌ یه‌کگرتوه‌کانی‬ ‫ئه‌مریکا له‌ که‌مبوونه‌وه‌دایه‌‪ ،‬هه‌روه‌ها‬ ‫نرخی�شی گرانتره‌‪ .‬له‌به‌ر ئه‌وه‌ واڵت ‌ه‬ ‫ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان له‌ واڵته‌ هه‌ژاره‌کان‬ ‫زه‌ویه‌کی زۆر به‌ نرخی هه‌رزان ده‌کڕن‬ ‫و خواردنی له‌سه‌ر به‌رهه‌م ده‌هێنن و‬ ‫ده‌ینێرنه‌وه‌ واڵته‌کانی خۆیان و نرخی‬ ‫که‌متر ده‌که‌وێت ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌و‬ ‫واڵته‌ هه‌ژارانه‌ خۆیان به‌ده‌ست هه‌ژاری‬ ‫و که‌م خواردنیه‌وه‌ ده‌ناڵێنن‪« .‬حکومه‌تی‬ ‫َ‬ ‫سودان بۆ ماوه‌ی ‪ 99‬سال‪ ،‬ملیۆن و‬ ‫نیوێک دۆنم له‌ باشترین زه‌وی کشتوکاڵی‬ ‫فرۆشتوه‌ به‌ ده‌وڵه‌ته‌کانی که‌نداو‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫ئه‌وه‌ی ناکۆکه‌ به‌خۆی لێره‌دا ئه‌وه‌ی ‌ه‬ ‫سودان گه‌وره‌ترین وه‌رگری یارمه‌تی‬ ‫ده‌ره‌کیه‌و ژیانی ‪ 6‬ملیۆن مرۆڤ به‌ند ‌ه‬ ‫به‌یارمه‌تی خۆراکی ده‌ره‌کیه‌وه‌« ‪ .‬له‌ واڵت ‌ه‬ ‫هه‌ژاره‌کان وه‌ک هیند و به‌نگالدش وه‌ک‬ ‫له‌ زۆرێکی تری هاوشێوه‌ی ئه‌م واڵتان ‌ه‬ ‫دیارده‌ی کۆچ و ره‌و هه‌یه‌ له‌ گونده‌وه‌ بۆ‬ ‫شار‪ .‬دیارده‌یه‌ک که‌ بێ ئه‌نجام نی یه‌ بۆ‬ ‫سه‌ر ژیانی ئابوری و کۆمه‌اڵیه‌تی خه‌ڵکی‬ ‫واڵت‪ .‬هه‌موو ئه‌مانه‌ کاریگه‌ریی خراپی‬ ‫‪31‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وێنه‌ی كاری كاتێری ئاسایش!‬

‫خۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاسای�شی خۆراکیش‪.‬‬ ‫• با�سی پێنجه‌م‬ ‫ ئاسای�شی نێوده‌وڵه‌تی له‌ژێر‬‫هه‌ڕه‌شه‌دا‪:‬‬ ‫له‌ ‪ 200‬ساڵی ئه‌م دواییه‌ی مێژوودا‬ ‫مرۆڤایه‌تی زه‌وی و ژینگه‌ی به‌قه‌د‬ ‫ئه‌و چه‌ند ملیۆن ساڵه‌ی پێشووی‬ ‫خۆی وێرانکردوه‌ که‌ له‌سه‌ری‬ ‫ژیاوه‌و جه‌نگێکی بێبه‌زه‌یی به‌رامبه‌ری‬ ‫هه‌ڵگیرساندوه‌‪ .‬مرۆڤایه‌تی به‌ جۆرێک‬ ‫له‌گه‌ڵ زه‌وی و ژینگه‌ ره‌فتار ده‌کات‬ ‫هه‌روه‌ک ئه‌م دوا نه‌وه‌ی سه‌ر زه‌وی‬ ‫بێت ‪ .‬سه‌رجه‌م مێژووی مرۆڤایه‌تی‬ ‫شه‌ڕ و تێکۆشان بووه‌ له‌ پێناوی ژیان و‬ ‫مانه‌وه‌ی له‌سه‌ر ژیان‪ .‬چارلس داروین‬ ‫‪32‬‬

‫لێکۆلینه‌وه‌ زانستیه‌که‌ی (خه‌بات ل ‌ه‬ ‫پێناوی مانه‌وه‌) وه‌ک بوونی پره‌نسیپێکی‬ ‫سروشت دۆزیه‌وه‌و ئه‌نجامدا‪ .‬مرۆڤیش‬ ‫له‌م پره‌نسیپه‌ به‌ده‌ر نی یه‌‪ .‬مرۆڤ‬ ‫هه‌میشه‌ له‌بارودۆخی جه‌نگدا بووه‌‪.‬‬ ‫پێشه‌کی جه‌نگێک بووه‌ دژ به‌ مه‌ترسی ‌ه‬ ‫سروشتیه‌کانی ژینگه‌‪ ،‬وه‌ک دوژمنێک‬ ‫به‌رامبه‌ر مرۆڤ ‪ ،‬به‌اڵم جه‌نگێک بوو ‌ه‬ ‫له‌ هه‌لوێستی الوازیه‌وه‌ بۆ مانه‌وه‌ی‬ ‫خۆی‪ ،‬به‌اڵم دواتر بۆته‌ جه‌نگی‬ ‫مرۆڤ دژ به‌ یه‌کتر له‌ پێناوی زه‌وی و‬ ‫که‌ره‌سه‌ی خاودا‪ .‬له‌ ئه‌نجامی شۆڕ�شی‬ ‫پیشه‌سازی به‌تایبه‌ت له‌ ساڵی ‪ 1945‬وه‌‬ ‫جه‌نگێکی سه‌رانسه‌ریی مرۆڤ هه‌یه‌ دژ‬ ‫به‌ رووتاندنه‌وه‌ی زه‌وی و ژینگه‌‪ .‬ئه‌م‬ ‫شته‌ هه‌ناسه‌یه‌کی دا به‌مرۆڤ‪ ،‬به‌اڵم‬

‫هه‌ناسه‌یه‌کی گه‌وره‌ی له‌زه‌وی دایک‬ ‫بڕی‪ .‬ئه‌مه‌یان بێده‌نگترین جه‌نگه‌ مرۆڤ‬ ‫دژ به‌ ژینگه‌ ئه‌نجامی ئه‌دات‪ ،‬به‌اڵم‬ ‫کاردانه‌وه‌کانی دواتری ژینگه‌ قورس‬ ‫ده‌بێت له‌سه‌ر مرۆڤایه‌تی‪ .‬هه‌ربۆیه‌ ئه‌و ‌ه‬ ‫به‌ مه‌ترسیدارترین جه‌نگ ده‌بینرێت‪،‬‬ ‫چونکه‌ که‌ زه‌وی و ژینگه‌ وێران بوو‬ ‫به‌واتا بنچینه‌و سه‌ره‌تاکانی ژیانی‬ ‫مرۆڤ خۆی�شی و له‌گه‌ڵیشیدا ئاسای�شی‬ ‫نه‌ته‌وه‌ییش وێران ده‌بێت و مه‌ترسیه‌ بۆ‬ ‫سه‌ر ئاسای�شی نێوده‌وڵه‌تیش ‪.‬‬ ‫ــــــــــ‬ ‫تێبینی ‪ /‬به‌�شی دووه‌می وتاره‌ک ‌ه‬ ‫بۆ ژماره‌ی داهاتووی گۆڤاری ئازادی‬ ‫کۆمه‌ڵگه‌ی تایبه‌ت ده‌بێت به‌ ئه‌نجومه‌نی‬ ‫ئاسایش له‌ هه‌رێمی کوردستان ‪...‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫کۆمین‬ ‫هه‌دیە یوسف‬

‫رێبەر ئۆجاالن دەڵێ» حەقیقەت‬ ‫ئەشقە‪ ،‬ئەشقیش ژیانی ئازادە» ژیانی‬ ‫ئازاد وەک دەزانن ژیانێکە کە زۆر‬ ‫پرەنیسپ و بنەمای سەرەکی پێویستە‬ ‫یەک لەوانە ژیانی کۆمین‪-‬هەروەزی‬ ‫و کۆمەڵگەبوونە‪ .‬بەر لە مێژووی‬ ‫دەسەاڵتداری کە بەر لە دە هەزار ساڵ‬ ‫دەبێت و بەر لە مێژوویی نوسراو ژیانی‬ ‫کۆمەڵگەیی و ئارام کە لە دەوروبه‌ری‬ ‫ژن بونیادنرا‪ ،‬یاسای نەنوسراوی ژیان‬ ‫بوو‪ .‬هەموو کەس مافی ژیان و پاراستنی‬ ‫هەبوو‪ ،‬وەک ژیانێکی سروشتی و‬ ‫خۆڕسک بێ ئەوەی کە موڵکەیەت‬ ‫هەبێ و لەسەر بنەمایەکی ئەخالقی‬ ‫پێکەوە ژیان بووە‪ .‬ژیان هەم لە رووی‬ ‫زهنیەوە و رۆحیەوە پێکهاتەیەکی‬ ‫نوێی کۆمەڵگەیی بووە و دوور لە‬ ‫دەسەاڵتداری بووە‪ .‬هەموو بەڵگەی‬ ‫شوێنەوارناسیەکان پێیمان دەڵێن کە‬ ‫توندوتیژی و سەردەست و بن دەست و‬ ‫چینایەتی نەبووە و ئەو ژیانە کۆمیناڵە‪-‬‬ ‫پێکەوەییە لەسەردەمی دایکساالری‬ ‫– سەردەمی نیۆلۆتیک لەسەر بنەمای‬ ‫یەکسانی بووە لە �سێ بواری سەرەکی‬ ‫ژیان کە پاراستن‪ ،‬زۆربوون و تێرکردن‪.‬‬ ‫تەنانەت یۆتۆپیاکانی بەهەشت کە تا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئێستاش جێی باسە لەو ژیانە نمونەییەوە‬ ‫ئیلهامی وەرگرتووە‪ .‬سیستەمی پیاوی‬ ‫دەسەاڵتدارکە لەبەرامبەر سیستەمی‬ ‫سروشتی دایک و کۆمەڵگەبوونەکەی‬ ‫کەوتە ملمالنێوە‪ ،‬سیستەمی خۆی‬ ‫بونیادنا‪ .‬ئەو ملمالنێیە هەموو ئەفسانە‬ ‫و داستان و سەرچاوە مێژووییەکان‬

‫بە زاڵبوونی زهنیەتی‬ ‫پیاوساالری پەرە بە‬ ‫پلەداری دەدرێ و‬ ‫دەوڵەت‪-‬شارەکانیش بەو‬ ‫زهنیەتە سەرهەڵدەدەن‬ ‫ملمالنێیەکی‬ ‫کە‬ ‫دەیسەملێنن‬ ‫سەخت بووە و هەروا ئاسان ژن و‬ ‫سیستەمەکەی دەستبەرداری نەبوون‪.‬‬ ‫ئەو ملمالنیێیەی ‪ ٢‬هەزار ساڵ بەردەوام‬ ‫بووە‪ ،‬زهنیەتی پیاوساالری زاڵ بوو‬ ‫و لەو کاتەوە تائێستا ئەو هاوسەنگیە‬ ‫لە کۆمەڵگەدا تێک چووە‪ .‬هەموو واتا‬ ‫و هاوکێشەکانی ژیان لە نێوان ژن و‬ ‫پیاودا السەنگ بوو‪ ،‬دواتر هەموو‬

‫واتاکانی ژیان بەرەو ئاراستەیەکی‬ ‫جیاواز چوو‪.‬‬ ‫بە زاڵبوونی زهنیەتی پیاوساالری‬ ‫پەرە بە پلەداری دەدرێ و‬ ‫دەوڵەت‪-‬شارەکانیش بەو زهنیەتە‬ ‫سەرهەڵدەدەن‪ ،‬بۆ رێگرتن لە ژیانی‬ ‫هەرەوەزی کۆمەڵگەیی لەبەرئەوەی‬ ‫پەرە بە سیستەمی دەسەاڵتداری‬ ‫و چینایەتی و دەزگای دەوڵەت‬ ‫دەدرێت‪ .‬دوای ئەوەی کە سیستەمی‬ ‫سەردەکەوێت‬ ‫دەسەاڵتداری‬ ‫گۆڕانکاری رشت و بنەڕەتی لە ژیانی‬ ‫کۆمەاڵیەتی دا روودەدەن‪ .‬بەو پێیە‬ ‫کۆمەڵگەی کۆن کە نەریتی کۆمیناڵی‬ ‫خۆی هەبووە لە کۆمەڵگەدا گٶڕانکاری‬ ‫ریشەیی ئەنجام دەدات‪ ،‬دەسگرتن‬ ‫بەسەر بەهاکانی سیستەمی ژن‪-‬‬ ‫دایک و زێدەبەرهەم رۆڵێکی سەرەکی‬ ‫هەبووە لەو گۆڕانکاریەدا‪ .‬ئەو‬ ‫زهنیەتە ناوەڕۆکی ژیانی کۆمەاڵیەتی و‬ ‫پێوەری ژیانی شار دادەڕێژێت و وەک‬ ‫پێشکەوتنێکی گەورە نیشانی دەدەن کە‬ ‫کۆمەڵگەی پێ ئاراستە دەکەن و ئەو‬ ‫گۆڕانکاری زیاتر نەک لە ناوەڕۆک‪،‬‬ ‫بەڵکو لە پێکهاتە و شێواز و رووکە�شی‬ ‫ژیان دا لە شارنیشینی‪ ،‬چینایەتی دا‬ ‫هەڵئاوسانێكی گەورەی لێدەکەوێتەوە‪.‬‬ ‫‪33‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بونیادی کۆمەڵگەی چینایەتی کرایە‬ ‫جانەوەرێک کە هەرشتێکی بەردەست‬ ‫کەوتووە هەڵیلوشیوە کە لە ئاینە‬ ‫ئیبراهیمەکان دا وەک «لەڤی ئاتهان»‬ ‫بەناو کراوە‪ .‬ئەم دۆخەی ئێستای‬ ‫کۆمەڵگەی تێدایە لە ئەنجامی ئەو‬ ‫دۆخەیە کە پێی دەڵێن بەجانەوەربوونی‬ ‫هێزە دەسەاڵتدارەکانی سیستەم‪.‬‬ ‫ئەو ژیانەی کە مۆدێرنیتەی‬ ‫سەرمایەداری لەسەری هەڵکشا و‬ ‫جێکەوتەی کردووە وەک تەڵەیەکە‬ ‫کە ژنی گەماڕۆداوە‪ .‬ئەو سیستەمی‬ ‫دایکساالریەی کە درێژترین سەردەمی‬ ‫مێژوو بووە‪ ،‬بەاڵم لەسەردەمی‬ ‫سیستەمی سەرمایەداری دا ژن‬ ‫وەک کااڵیەک دەفرۆشرێت‪ ،‬وەک‬ ‫هێزێكی کاری هەرزان نەک تەنیا لە‬ ‫ماڵ دا‪ ،‬بەڵکو بۆ هەموو سیستەمی‬ ‫بەرژەوەندی دەسەاڵتدار و بۆ ئەوەی‬ ‫ئابوری خۆی پێ بەهێز بکات سیستەم‬ ‫بۆ هەرچی هەرزانترکردنی هێزی کار و‬ ‫قازانج‪ ،‬ژن وەک ئامێرێک بەکاردینێت‪.‬‬ ‫ژن نەک بۆ ئەوەی کە ئابوری خۆی‬

‫‪34‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫پەیدا بکات‪ ،‬بەڵکو هەموو پێشکەوتنە‬ ‫پیشەسازیەکان دا ژن وەک بەهێزکردنی‬ ‫دەسەاڵتدارێتی سیستەم‪ ،‬پیاوساالری‬ ‫و هێزی زیاتری ژێندەریی پیاو‬ ‫فەراهەم دەکات‪ .‬ژن وەک ئامێرێکی‬ ‫وەچەخستنەوە درێژە بە بەردەوامی‬ ‫نەوەکانی سیستەمی دەسەاڵتداری‬

‫ئەو سیستەمە بۆ ئەوەی‬ ‫کە هەرچی زیاتر کۆمەڵگە‬ ‫پارچە بکات قوڵکردنەوەی‬ ‫رۆحی تاکڕەوی لە رێی‬ ‫پەروەردەوە لە نێو تاکەکان‬ ‫دا چاند‬ ‫دەدات چ لە ناو خێزان و تەنانەت‬ ‫خانەدان و ئیمپراتۆرەکان دا بووە ئامێر‬ ‫و پایەی سەقامگیرکردنی دەسەاڵت‪.‬‬ ‫ژن بووە ستون بۆ دەسەاڵتی ئەوانەی‬

‫کە دەسەاڵتیان نیە‪ ،‬ئەوەش لە پێناوی‬ ‫سەپاندنی دەسەاڵتداری بەسەر هەموو‬ ‫کۆمەڵگەدا بەکارهێنرا‪.‬‬ ‫کۆمەڵگە ئەمڕۆ وەک منداڵێکە‬ ‫کە پێشوەخت بەسااڵچووە و‬ ‫لەالیەکی تر بە ژنکراوە واتە تەواوی‬ ‫کۆمەڵگە خراوەتە ئەو دۆخەی کە ژنی‬ ‫تێخزێنراوە‪ .‬بە واتاییەکی تر کاتێ ژن‬ ‫پێگەی خرا‪ ،‬لە راستی دا لە کەسایەتی‬ ‫ئەودا هەموو کۆمەڵگە خرا‪ ،‬چەند ئەو‬ ‫دۆخە پەرەیسەند ئەوەندە بەو ئاستەش‬ ‫کۆمەڵگە زیاتر خرا‪ .‬نەخۆشیەکانی نێو‬ ‫کۆمەڵگە وەک نەخۆ�شی شێرپەنجەی‬ ‫لێهات‪ ،‬چەند بواری پزیشکیش‬ ‫پێشکەوتوو بێت‪ ،‬بەاڵم لە ئاستێکدا‬ ‫نیە کە دەرەقەتی چارەسەری ئەو‬ ‫نەخۆشیە بێت‪ .‬ئەنجامێکی کە لێی‬ ‫کەوتەوە سیستەمی سەرمایەداری‬ ‫ئیتر کۆمەڵگەی لە نێو زەڵکاوی ئەو‬ ‫نەخۆشیانەی کە تیمار ناکرێت نغرۆ‬ ‫کرد و ئەو نەخۆشیانە بووە بناخەی‬ ‫بونیادی ئەو کۆمەڵگه‌یانە‪ ،‬سیستەمی‬ ‫سەرمایەداری بۆ ئەوەی خۆی جێکەوتە‬ ‫بکات لە نێو کۆمەڵگەدا‪ ،‬سیستەمی‬ ‫پەروەردەی بۆ بەتاکڕەوکردنی ژیانی‬ ‫کۆمەڵگە بە بنەما گرت‪ .‬ئەو سیستەمە‬ ‫بۆ ئەوەی کە هەرچی زیاتر کۆمەڵگە‬ ‫پارچە بکات قوڵکردنەوەی رۆحی‬ ‫تاکڕەوی لە رێی پەروەردەوە لە نێو‬ ‫تاکەکان دا چاند‪ .‬بە تاکڕەوێتی چەمکی‬ ‫هاواڵتێتی لە نێو دەوڵەت دا بونیادنا‪ .‬لە‬ ‫سیستەمی پەروەردەی خوێندنگەکان دا‬ ‫تاک بە پرۆسەیەکی مێشک شوشتنەوە‬ ‫و ئاسیمالسیۆن دا تێپەڕێنرا‪ .‬پەروەردە‬ ‫و زانست بۆ لەناوبردنی کۆمەڵگە‬ ‫بەکارهێنرا نەک بۆ پێشخستنی کۆمەڵگە‬ ‫یان بۆ ئازادکردنی تاک‪.‬‬ ‫ژیانی مرۆڤ خەسڵەتێکی کۆمەڵگەیی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫هەیە‪ .‬بەر لە پرۆسەی شارنیشینی‪،‬‬ ‫دەوڵەتداری و مێژوویی شارستانی‪،‬‬ ‫کۆمەڵگە هەبووە‪ .‬کۆمەڵگەی تیرە‬ ‫کە زۆر جار بە مەبەستەوە ئەرێنیانە‬ ‫ئاماژەیان پێناکرێت‪ ،‬بەاڵم بۆ‬ ‫سەردەمێکی درێژی مرۆڤایەتی کە‬ ‫ملیۆنان ساڵ دەکات ژیانیان پێکەوە‬ ‫گوزەراندووە بێ بوونی شار‪ ،‬دەوڵەت و‬ ‫شارستانی‪.‬‬ ‫شتێک لە ژیانی مرۆڤ گرنگتر‬ ‫نیە‪ ،‬مرۆڤ ناتوانێ بێ کۆمەڵگە بژی‪.‬‬ ‫کۆمەڵگەبوون بناخەی هەبوونی مرۆڤە‪.‬‬ ‫نەتەوەی دیموکراتی بۆ ئەوەی ئەو‬ ‫سیستەمەی باسمان کرد تیپەرێنێت لە‬ ‫پێناوی مرۆڤ دا کۆمەڵگەبوون بەبنەما‬ ‫دەگرێت‪ ،‬مەگەر بە کۆمەڵگە بوون لە‬ ‫دژی سیستەمی سەرمایەداری راوەستێ‬ ‫بە دروشمی یان کۆمەڵگە یان هیچ‪.‬‬ ‫لە روانگەی ئێمەوە بە نەتەوەی‬ ‫دیموکراتی هاواڵتێتی ئازاد بونیاد‬ ‫دەنرێت و دەبێتە ئەلتەرناتیڤی ئەو‬ ‫سیستەمە ستەمە کۆمەاڵیەتیە‪.‬‬ ‫کۆمەڵگەی دیموکراتی ئەلتەرناتیڤی‬ ‫سیستەمی چینایەتی و دەسەاڵتخوازیە‪.‬‬ ‫کاتێ نەتەوەی دیموکراتی لەسەر ئاستی‬ ‫ژیانی کۆمیناڵ (هەرەوەزی) شیکاری‬ ‫دەکەین چەمکی نەتەوەی دیموکراتی‬ ‫مەرجی یەکەمینە بۆ ژیانێکی تەندروست‬ ‫و رێگا لە ئیستیغالل کردنی کۆمەڵگە‬ ‫دەگرێت لەالیەن سیستەمی دەوڵەتیەوە‬ ‫کە هەوڵی لەناوبردنی رۆحیی دەدات‪.‬‬ ‫چەمکی پەروەردە و زانست لە نەتەوەی‬ ‫دیموکراتی دا ئامانجی ئەوەیە کە‬ ‫کۆمەڵگەبوون و هاواڵتێتی ئازاد بونیاد‬ ‫بنێت‪ ،‬ئەگەر نا کۆمەڵگەیەکی ئازاد‬ ‫مەحاڵە‪.‬‬ ‫کە‬ ‫ئۆجاالن‬ ‫فەلسەفەی‬ ‫ئەزمونەکەمان پشتی پێدەبەستێت‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئامانجی هێنانە ئارای ئیرادەی‬ ‫کۆمەڵگەبوونە لە نێو خۆسەری‬ ‫دیموکراتی دا‪ .‬لە سیستەمی خۆسەری‬ ‫دیموکراتی دا‪ ،‬کۆمەڵگە دەتوانێ‬ ‫هەموو کێشەکانی خۆی چارەسەری‬ ‫بکات و هەر خۆ�شی هەموو پێوەره‌‬ ‫ئەخالقیەکان جێکەوتە دەکات کە‬ ‫ژیانێکی کۆمیناڵە‪ .‬نەتەوەی دیموکراتی‬ ‫کۆبوونەوەی ئەو تاکانەیە لە دەوری‬ ‫یەک کە خاوەن ئیرادەیەکی ئازادن و‬ ‫کار بۆ ئامانجێکی هاوبەش دەکەن‪.‬‬ ‫بێ ئەوەی زمان‪ ،‬مێژوو و جوگرافیا و‬ ‫ئایین بەبنەما بگرێت ئامانجی هاوبە�شی‬ ‫ئیرادەی ئازادە و لەسەر ئەو بنەمایەش‬

‫کۆمین باشرتین و‬ ‫گونجاوترین جێگەیە کە‬ ‫تاک دەتوانێ نوێنەرایەتی‬ ‫ئیرادەی ئازادی بکات‬ ‫کۆمەڵگەی خۆی بونیاد بنێت‪.‬‬ ‫کۆمەڵگەیەک لەسەر ئەو بنەمایە بێت‬ ‫دەتوانێ بەردەوامی بە ژیانی بدات و‬ ‫نوێنەراتی نەتەوەی دیموکراتی دەکات‬ ‫کە ژیانی ئازاد فەراهەم کراوە و مافی‬ ‫پێشخستنی زمان‪ ،‬کلتور و ئاینی خۆی‬ ‫هەیە‪ .‬لە هەموو بوارەکانی نەتەوەی‬ ‫دیموکراتی لەسەر بنەمای ئامانجێکی‬ ‫هاوبەش و یەکگرتوانە ژیانێکی ئازاد‬ ‫و بەها نوێیەکانی خۆی بونیاد دەنێ‪،‬‬ ‫پرەنسیپی سەرەکی�شی دەبێتە ئەو‬ ‫رێیەیە تێیدا ژیانی خۆی دەپارێزێت و‬ ‫هاوسەنگی نێوان تاک و کۆمەڵگەش دا‬

‫بە چەمکی نەتەوەی دیموکراتی ئازادی‬ ‫خۆی فەراهەم دەکات‪.‬‬ ‫کۆمین باشترین و گونجاوترین‬ ‫جێگەیە کە تاک دەتوانێ نوێنەرایەتی‬ ‫ئیرادەی ئازادی بکات لەبەرئەوەی کە‬ ‫هەیکەلیەت و پێکهاتەی بونیادی ئەو‬ ‫سیستەمە نوێیەیە کە ژێر بۆ ژوور و‬ ‫لە هەموو بوارەکان دا تاک خۆی تێدا‬ ‫دەبێنێتەوە‪ ،‬باوەڕی بەوەشە کە بۆ‬ ‫دەستەبەرکردنی ژیانی کۆمیناڵ دەبێ‬ ‫تاک ئازاد ببێت‪ ،‬خێزان ئازاد ببێت و‬ ‫بە تایبەتی ژن دەبێ ئازاد بێت‪ .‬بەو پێیە‬ ‫سیستەمی کۆمین لە دەوروبەری ژن‬ ‫پەرەدەسەنێت‪.‬‬ ‫ئەزمونی رۆژئاڤای کوردستان‬ ‫لەسەر بنەمای رێکخستنکردن و‬ ‫پەروەردەکردنی تاکی ئازاد و ژن بە‬ ‫چەمکی ئازادی و رێکخستن کردنی ژنە ‪.‬‬ ‫لە نێو کۆمین دا ژن و گەنجان بە تایبەتی‬ ‫و هەموو کۆمەڵگە کە لە نێو کۆمین دا‬ ‫دەتوانن بە چەمکی ژیانی ئازاد ژیانی‬ ‫خۆی رێک بخات دەتوانن ببنە خاوەن‬ ‫بڕیار‪ .‬ئێمە لە رۆژئاڤای کوردستان‬ ‫ئەو جۆرە ژیان و رێکخستبوونەمان‬ ‫بەبنەما گرت‪ .‬ئەزمونی رۆژئاڤای‬ ‫کوردستان لە ئاستێکی بەرز دا ئەو‬ ‫چەمکەی چەسپاندووە و کاری گرنگی‬ ‫بۆ کردووە و تا ئێستاش کاری بۆ دەکات‬ ‫بۆ ئەوەی کە ژیانێکی دیموکراتی و‬ ‫ژیانێکی کۆمیناڵ بونیاد بنێت‪ .‬وەها‬ ‫دەتوانین لەو پاشماوەیەی کە سیستەمی‬ ‫سەرمایەداری وەک بارێک خستویە‬ ‫سەر کۆمەڵگە رزگارمان بێت‪ ،‬کە‬ ‫دەوڵەت‪-‬نەتەوەیە و دەرهاویشتە و‬ ‫کاریگەریەکانیەتی‪.‬‬ ‫هدیە یوسف ئەندامی ئەنجومەنی‬ ‫دامەزرێنەری فیدرالی دیموکراتی‬ ‫باکوری سوریا‬ ‫‪35‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ئەنجومەنە دیموکراتیەکان لە بوکچینەوە‬ ‫بۆ ئۆجاالن‬ ‫جانیت بیل‬ ‫له‌ئینگلیزیه‌وه‌‪ :‬نه‌سرین عه‌باس‬ ‫تیۆریسیانی کۆمەاڵیەتی ئەمەریکی‬ ‫موری بوکچین کە بە یەکێک لەو‬ ‫کەسایەتیانە هەژمار دەکرێت کە هەمیشە‬ ‫هەوڵی قاڵبونەوەو هەوڵی بە پیت کردنی‬ ‫بیری چەپی داوە بە هزرە دیموکراتیەکان‬ ‫لەسەربنەمایئەنجومەنەکانیدیموکراتی‪،‬‬ ‫گەڕانەوە بۆ کۆمەڵگە و ئیکۆلۆژی وەک‬ ‫دوو بنەمای زیندوو و بەرهەڵستکاری‬ ‫هیرار�شی (پلەداری) بووە‪ .‬لە رابردوودا‬ ‫بۆ ماوەیەکی درێژە ئەو بیرۆکانە باو و‬ ‫بنەماکانی بەرهەڵستکاری سەرمایەداری و‬ ‫دەوڵەت‪-‬نەتەوەی دەستەبەر دەکرد‪.‬‬ ‫ئەم هەواڵنەی موری بوکچینی‬ ‫پێشکەتنخواز بۆ تێگەیشتن و خۆناساندن‬ ‫بە کۆمۆنیست لە سااڵنی ‪ ١٩٣٠‬لە‬ ‫نیویۆرک دەستی پێکرد کە لە سەردەمی‬ ‫خۆی دا نەخوازراو بوو‪ .‬لە سااڵنی‬ ‫‪١٩٤٠‬کان دا بیروباوەڕی لینینیزم و‬ ‫مارکسیزمی رەتکردەوە و پێی بوو کە نەک‬ ‫تەنیا دەسەاڵتە‪ ،‬بەڵکو وەهمە و لە دواییش‬ ‫دا پرۆلیتاریا بیرۆکەیەکی شۆڕشگیڕی‬ ‫نیە‪ ،‬بەڵکو سیاسەتێکی رادیکاڵ بەربەست‬ ‫دەکات ئەویش وەک هەموو هاوڕێکانی‬ ‫بەکاری هزریەوە سەرقاڵ بوو بە کارکردن‬ ‫لەسەر پرۆژەیەکی شۆڕشگێڕانە‪ .‬لە‬ ‫سااڵنی ‪ ١٩٥٠‬ەوە درکی بەوە کرد کە چەپی‬ ‫نوێ دەبێ لەسەر بنەماکانی دیموکرا�سی و‬ ‫‪36‬‬

‫ئیکۆلۆژی بێت‪.‬‬ ‫لە لێکۆلێنەوە و خوێندنەوەی بۆ‬ ‫هزری گریکی(ئەغریقی) کۆن گەیشتە ئەو‬ ‫باوەڕییەی کە کۆمەڵگە دەتوانێ لەڕێی‬ ‫ئەنجومەنەکانی هاواڵتیەوە بەشێوەیەکی‬ ‫دیموکراتیانە خۆی بەڕێوەبەرێت‪.‬‬ ‫بوکچین ئیلهامی لێوەرگرت و گەیشتە‬ ‫ئەو ئەنجامەی دەکرێت دەوڵەت‪-‬نەتەوە‬ ‫وەالوەنرێت و هێزەکەی بۆ ئەنجومەکانی‬ ‫گەل بگوازرێتەوە‪ .‬ئەگەر کۆمەڵگە‬ ‫سەردەمانێکی زوو توانیبێتیان لە ژێر‬ ‫سایەی حوکمی خۆجێی دا بژێوی ژیانیان‬ ‫راگرن و خۆیان بەڕێوەببەن‪ ،‬ئەوە‬ ‫ئەمڕۆش دەتوانن ئەوە بکەن‪.‬‬ ‫موری بوکچین هەرزوو درکی‬ ‫بە مەتر�سی کاریگەری سیستەمی‬ ‫سەرمایەداری و ملمالنێیەکانی لەگەڵ‬ ‫سروشت کردبو‪ .‬کە لە دوایی دا دەبێتە‬ ‫هۆکاری هەاڵیسانی قەیران‪ .‬ئەو یەکەمین‬ ‫مانیفێستی لەسەر ئیکۆلۆژی رادیکاڵ نو�سی‬ ‫و داکۆکی لە ناناوەندێتی « المەرکەزیەتی»‬ ‫شارەکان دەکرد بۆ ئەوەی مرۆڤ بتوانێت‬ ‫لە هەرێمێکی بچوکیش دا بێت‪ ،‬بتوانێت‬ ‫ژیانی بۆ خۆی مسۆگەر بکات بە گەڕانەوە‬ ‫بۆ کاری کشتوکاڵی و بەکارهێنانەوەی‬ ‫سەرچاوەکانی وزەی سروشت لە بژێوی‬ ‫رۆژانەی دا‪ .‬چەند دەیەی دواتر موری‬

‫بوکچین ئەم بیر و هزری خۆی بۆ پرۆگرامی‬ ‫کۆمەڵگەیەکی ئیکۆلۆژی‪ ،‬دیموکراتی و‬ ‫ناهەرەمی ‪ non hierarchical‬بە ناونیشانی (‬ ‫ئیکۆلۆژی کۆمەاڵیەتی) نو�سی‪.‬‬ ‫لە سااڵنی ‪١٩٦٠‬دا هەوڵی دا بیروباوەڕی‬ ‫چەپە نوێیەکان‪ ،‬خوێندکارانی شۆڕشگێڕ‪،‬‬ ‫بزووتنەوەکانی دژی شەڕ بۆ الی بیرۆکەی‬ ‫ئەنجومەنەکانی شار راکێشێت‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەوان زیاتر مەیلیان بۆ هەڵگیرسانەوەی‬ ‫شۆڕ�شی نێونەتەوەیی پرۆلیتاری بوو و‬ ‫هاوپشتی گیڤارا‪ ،‬کاسترۆ و هو و ماو بوون‪.‬‬ ‫سااڵنی ‪ ١٩٧٠‬کان سەردەمی برەودان بوو‬ ‫بە گەشەکردنی ئایدیۆلۆژی و پێشکه‌وتنی‬ ‫هزری ئیکۆلۆژی بوو لە رێی دامەزراندنی‬ ‫کۆمەڵەی هەرەوەزی و بوژاندنەوەی کێڵگە‬ ‫ئۆرگانیەکان و پاڵپشتی لە ئاشتی و لەالیەکی‬ ‫تر دەربڕینی ناڕەزایی دژی فراوانبوونی‬ ‫بەکارهێنانی وزەی ئەتۆمی‪ .‬ئانارشیزم‬ ‫لە نێو خەڵک دا برەوی پەیدا دەکرد و‬ ‫ئەوەش بە فراوانی لە سایەی بوکچین دا‬ ‫بوو‪ .‬ویستی مەیلی ئەنارشیستەکان بەالی‬ ‫ئەنجومەنەکانی هاواڵتیان دا راکێشێت‬ ‫کە دەزگای سیاسەتی سروشتیە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەنارشیستەکان ئەو دیموکراسییەتان‬ ‫نەویست بە پاساوی ئەوەی گوایە ئەم‬ ‫هەواڵنە پرۆسەی دەنگدان و قەبوڵکردنی‬ ‫خواستی زۆرینە دەگرێتەوە‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫سەرباری ئەو نوشوستیە‪ ،‬لە‬ ‫ساڵی ‪١٩٨٠‬کان دا بوکچین کەوتە‬ ‫داڕشتنەوەی سەرلەنوێی بەرنامەی‬ ‫دیموکراتیزەکردنی لەسەر ئاستی گوند و‬ ‫شار و شارۆچکەکان‪ ،‬ئەوەی لە ئێستادا‬ ‫پێی دەگوترێت شارەدارێتی ئازاد‪ .‬ئەو‬ ‫بڕوایەی کە خۆسەری و خۆجێی شارۆچکە‬ ‫و گوندەکان دەکرێت ببێتە بنکەیەکی‬ ‫پتەو بۆ مەیدانێکی شۆڕشگێڕانە‪ .‬داکۆکی‬ ‫لەوەش دەکرد بە دیموکراتیزەکردنی‬ ‫شارەوانیەکان بۆ ئەنجومەنەکانی گەل و‬ ‫پاشانیش بە گژاداچوونی دەوڵەت‪-‬نەتەوە و‬ ‫سەرمایەداری لەالیەن ئەنجومەنەکانەوە‪.‬‬ ‫هەرەوها دەکرێت هەیکەلیەتی شارەکان لە‬ ‫ناناوەندی « المەرکەزی»ەوە بۆ پێکهاتەی‬ ‫ئەنجومەنی گەڕەکەکان بگۆڕدرێت و‬ ‫هۆکارە تەکنەلۆژیەکان لەسەر بنەمایەکی‬ ‫ژینگەیی دابەش بکرێتەوە‪ ،‬پێشنیاری‬ ‫شارەدارێتی ئازاد شارەکان و واڵت بە‬

‫بوكچین‬

‫گشتی لەنێو هاوسەنگیەکی خوڵقکار دا‬ ‫رادەگرێت‪.‬‬ ‫لەگەڵ سەرهەڵدانی بزاڤی سەوز لە‬ ‫ئەمەریکای باکور و ئەوروپا لە سااڵنی‬ ‫‪١٩٨٠‬کان دا موری بوکچین هەوڵی دا‬ ‫ئەم بزاڤە رازی بکات بە پیادەکردنی‬ ‫پرۆگرامەکەی‪ ،‬بەاڵم ئەوان زیاتر‬ ‫سەرقاڵ بوون بە دامەزراندنی پارتی‬ ‫سیا�سی نەریتی ژوور بۆ ژێر‪ .‬سەرباری‬ ‫سەرجەم ئەو تەنگژە و نائومێدیانەی موری‬ ‫بوکچین‪ ،‬بەاڵم ئەو هەرکۆڵی نەدەدا‪ ،‬تا‬ ‫لە کۆتایی سااڵنی تەمەنی و لە ساڵی ‪١٩٩٠‬‬ ‫کان دا جارێکی بانگی ئەنارشیستەکانی‬ ‫بۆ ئەنجومەنگەلێک لەسەر بنەمای‬ ‫خۆبەڕێوەبەری هەرەوەزی و پێکەوە بوون‬ ‫لە کۆنفیدرالیەک دا کرد‪ ،‬بەو بەڵگەیەی‬ ‫کە ئەم کۆمەڵە هەروەزیانە بەشێکە لە‬ ‫پرۆسەی سەربەخۆیییان بۆ ئایندە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫جارێكی تر ئەو بیرۆکەیان رەتکردەوە‬

‫و بانگەشیان کرد کە ئەم کۆمەڵگە‬ ‫هەروەزی و خۆسەری شارەوانیانە چیتر‬ ‫نیە جگە لە نمونەیەکی بچوککراوەی‬ ‫دەسەاڵتی دەوڵەت‪-‬نەتەوە و لە روانگەی‬ ‫ئەوانەوە چ توانستێکی رزگاریخوازی‬ ‫تێدا نەبوو‪ .‬بوکچین جێگەی نەبۆوە لە‬ ‫رێبازەکەی ئەوندا و ئەویان وەک « کەسێک‬ ‫نەخوازراو» لەقەڵەم دا‪ .‬بۆ ئەوەش‬ ‫دەستی لەکاری سیا�سی کێشایەوە ئیتر‬ ‫لەو دەمەوە بوکچین هەستی بە تێکشکان‬ ‫کرد تا دەهات بەرەو نشێوی دەچوو‪،‬‬ ‫بەاڵم سەربازی هەموو ئەو تێکشکاویانە‬ ‫بوکچین هیوای نەبڕی و لەو بڕوایەدا بوو‬ ‫رۆژێک لە رۆژان لە داهاتوودا بزاڤێک‬ ‫سەرهەڵدەدات بڕوای بە بیرۆکەکانی ئەو‬ ‫لەسەر «ئەنجومەنەکانی هاواڵتیان « بێت‬ ‫و بە شێوەیەکی جدی وەریبگرێت‪ .‬ئەگەر‬ ‫ئەوە ببوایە ئەوە نوسینەکانی ئامادەبوون‬ ‫و چاوەرێ بوو‪ .‬بیرۆکەکانیی�شێ هەمیشە‬

‫عه‌بدوڵاڵ ئۆجاالن‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫‪37‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫ئامادەیە بۆ گفتوگۆ و پراکتیزەکردن‪ .‬هەر‬ ‫ئەو کاتانە بوو کە ع‪.‬ئۆجاالن لە زیندانە‬ ‫تەنیاییەکەی لە دوورگەی ئیمڕالی نامەی بۆ‬ ‫نو�سی‪.‬‬ ‫لە پاش داڕمانی بلۆکی رۆژهەاڵت لە‬ ‫یەکێتیسۆڤیتیپێشوو‪،‬ئۆجاالنگەیشتبووە‬ ‫ئەو دەرەئەنجامەی بەرپرسیارێتی گەلی‬ ‫کورد کرد بۆ پێداچوونەوە لە ئاست ئەو‬ ‫وەرچەرخانە مێژووییەدا‪ .‬ئەوە بوو لە‬ ‫ساڵی ‪ ١٩٩١‬بانگەشەی بۆ چاکسازی لە‬ ‫بەرنامەی مارکیسیەت لە نێو پارتەکەی‬ ‫دا کرد‪ .‬لە ساڵی ‪ ١٩٩٩‬دا لە دادگای‬ ‫ئیمڕالی دا ع‪.‬ئۆجاالن بانگەشەی بۆ‬ ‫دیموکراتیزەکردنی کۆماری تورکیا کرد‪.‬‬ ‫کۆمارێكی دیموکراتیخوازی ئەوتۆ کە نەک‬ ‫تەنیا گەلی کورد لێی سودمەند و بەشداری‬ ‫بێت‪ ،‬بەڵکو شانبەشان لەگەڵ گەلی تورک‬ ‫دا هاوبەش و هاوشان لە بەڕێوەبردنی‬ ‫ژیانێکی سیا�سی هاوچەرخ دا بێ گوێدانە‬ ‫جیاوازی رەگەزی‪ ،‬نەتەوەیی‪ ،‬ئایینی یان‬ ‫مەزهەبی‪ .‬ئەم بانگەوازیەی ئۆجاالن‬ ‫نەک هەر گوێی پێنەدرا و نەخرایە بواری‬ ‫پراکتیزەکردنەوە‪ ،‬بەڵکو دەوڵەتی تورکیا‬ ‫تاوانباری�شی کرد بە خیانەتکار‪.‬‬ ‫لەو کاتەدا ع‪.‬ئۆجاالن لە زیندانە‬ ‫تەنیاییە دابڕاوەکەی دا بۆی هەبوو هەفتەی‬ ‫جارێک یەک کاتژمێر پارێزەرانی ببینێت‪ .‬لە‬ ‫کاتی سەردانەکان دا لە ‪ ٢٠٠٠‬کان ئۆجاالن‬ ‫هەمیشە داوای لە پارێزەرەکانی دەرکرد کە‬ ‫راسپاردەی لە هاورێیانی بۆ بپرسن لەسەر‬ ‫خوێندنەوەی جۆری کتێبەکان‪ .‬پارێزەرانی‬ ‫ئه‌و کتێبانەیان بۆ دەبرد کە سەبارەت بە‬ ‫توێژینەوەی کۆمەاڵیەتی و چەند بابەتێکی‬ ‫تر‪ .‬لەسەر رۆشنایی بابەتی ئەو کتێبانە‬ ‫ئۆجاالن کەوتە نوسینی نامیلکە دەستنوسە‬ ‫سەرەتاییەکانی خۆی لە زیندان دا‪.‬‬ ‫یەکێک لە پارێزەری ئۆجاالن ئۆلیڤەر‬ ‫کۆنتنی چەند دەستنوسێکی وەرگێڕاو و‬ ‫‪38‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫گفتوگۆی لەسەر کاریگەریە سیا�سی و‬ ‫فەلسەفیەکانی کرد و گەیاندیە ئۆجاالن‪.‬‬ ‫راسپاردەیان بۆ ئۆجاالن ئەوە بوو کە‬ ‫کتێبی زیاتری وەک فۆکۆ بخوێنێتەوە‪ .‬لە‬ ‫هەمان کات دا‪ ،‬کەسێکی تر پێشنیاری‬ ‫خوێندنەوەی تێزە وەرگێڕدراوەکانی موری‬ ‫بوکچینی بۆ سەر زمانی تورکی کردو و‬ ‫داوای لە ئۆجاالن کرد کە بیاخوێنێتەوە‪،‬‬ ‫کە نازانم کێ بوو‪.‬‬ ‫لە پاش هێنانی کتێبەکانی بوکچین‬ ‫بۆ ئیمڕالی و خوێندنەوەیان‪ ،‬ئۆجاالن‬ ‫ئەو شێوازە بیرکردنەوەیەی بەالوە نامۆ‬ ‫نەبوو و وەک هاوشێوەی بیرکردنەوەی‬ ‫خۆی بینی‪ .‬لە ساڵی ‪ ٢٠٠٢‬ەوە ئۆجاالن لە‬ ‫نوسینەکانیەوە لە ئیمڕالی وتی « پشێنیارم‬ ‫دەکەم کە ئەم کتێبە شارەوانیەکانیش‬ ‫بیخوێننەوە» دواتر داوای کتێبی زیاتری کرد‬ ‫و بۆی برا‪ .‬پاشان روون بۆوە کە ئەو لەسەر‬ ‫گۆڕینی پارادایم دەنوسێت کە پشت بە‬ ‫ئیکۆلۆژی کۆمەاڵیەتی و شارەدارێتی ئازاد‬ ‫دەبەستێت‪ .‬داوای کرد کە هەمان شت لە‬ ‫نێو پەکەکە گفتوگۆی لەسەر بکرێت‪،‬‬ ‫بەاڵم لە سەرەتاوە ئەو بیرۆکەیە تا ئاستێک‬ ‫مایەی تێگەیشتن و قبوڵ نەبوو‪.‬‬ ‫لە ساڵی ‪ ٢٠٠٤‬ئۆلیڤەر کۆنتنی و‬ ‫پارێزەرێکی تر رایمان هایدەر نامەیەکی‬ ‫ئەلەکترۆنیان بۆ موری بوکچین نارد کە‬ ‫تێدا رادەی گرنگی پێدانی ع‪.‬ئۆجاالنیان‬ ‫تێدا نوسیبوو سەبارەت بە خوێندنەوەی‬ ‫کتێبەکانی‪ .‬لەپاش چەند رۆژێک لە‬ ‫ناردنی ئەو نامەیە بوکچین بەهەمان‬ ‫شێوە بە نامە پێزانینی خۆی دەربڕی بەو‬ ‫بایەخدانە بە خوێندنەوەی کتێبەکانی لە‬ ‫الیەن ئۆجاالنەوە و سەرسوڕمانی خۆی‬ ‫دەربڕی کە سەرۆکی پەکەکە کتێبەکانی‬ ‫خوێندۆتەوە‪ ،‬هەروەها وەرگێڕدراوەتە‬ ‫سەر زمانی تورکی و نەیزانیبوو کە ئۆجاالن‬ ‫کێبەکانیخوێندۆتەوە‪.‬‬

‫لە مانگی گواڵنی ‪ ٢٠٠٤‬دا هەردوو‬ ‫پارێزەرەکە ئۆجاالن‪ ،‬کۆنتی و هایدەرەوە‬ ‫نامەی دووەمیان بۆ موری بوکچین نارد کە‬ ‫تێدا نوسرابوو ‪ « :‬ئۆجاالن تێگەیشتنێکی‬ ‫تەواوی هەیە سەبارەت بە بۆچوون و‬ ‫بیرۆکەکانت‪ ،‬ئەو خۆی بە خوێندکارێکی‬ ‫با�شی تۆ دەزانێت لەو بوارەدا و هەوڵەکانی لە‬ ‫برەودایە بۆ پەرەدان و پیتاندنی ئەو شێوازە‬ ‫بیر و بۆچوونانەتان لە ئاستی فراوانکردنی‬ ‫زیاتر تێگەیشتن لە کۆمەڵگەیەی ئیکۆ‪-‬‬ ‫دیموکرا�سی بونیادنراو لەسەر بناخەکانی‬ ‫ژینگە و خۆسەری شارەوانیەکان لە‬ ‫کوردستان‪ ،‬هەروەها رایگەیاندووە کە‬ ‫بزووتنەوەی ئازادی کوردستان ئامادەیە‬ ‫بۆ پشتبەستن بە بیرۆکەکانی بەشێوەیەکی‬ ‫سەرکەوتوو‪.‬‬ ‫چەند رۆژێک دواتر بوکچین وەاڵمی‬ ‫نامەکەی ئۆجاالنی لە رێی راسپێدراوەکانی‬ ‫دایەوە و نوسیبووی کە خۆی بە بەختەوەر‬ ‫دەزانێت ئۆجاالن برەو بە بیرۆکەکانی ئەو‬ ‫دەدات لەسەر شارەوانێتی ئازاد کە هاوکار‬ ‫دەبێت بۆ بیرکردنەوەی لە ئایندەیەکی‬ ‫باش لە پێکهاتەی سیاسەتی کوردی دا‪....‬‬ ‫ئەگەرچی من لە حاڵەتێکدا نیم کە بە‬ ‫بەردەوام و چڕی لە را گۆڕینەوەدا بم‬ ‫لەگەڵ ئۆجاالن بەهێندەی ئەوەی کە‬ ‫حەزم دەکرد‪ ،‬بەاڵم هیوادارم کە گەلی‬ ‫کورد رۆژێک بە ئامانجەکانی خۆی بگات‬ ‫لە دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی ئازادی‬ ‫چاالک لە تێدا بتوانرێت زیاتر برەو بە‬ ‫توانا زهنیەکانی خۆی بدات‪ .‬لە راستی دا‬ ‫گەلی کورد دەبێت بەرختەوەربن بەوەی‬ ‫کە زیرەکی و توانای زهنی رێبەرێکی وەک‬ ‫ئۆجاالنیان هەیە‪.‬‬ ‫کاتی وەرگرتنەوەی ئەم نامەیەی‬ ‫بوکچین هەردوو پارێزەری ئۆجاالن کۆنتنی‬ ‫و هایدەر لە ئوتێلێک بوون لە ئوردن بەرەو‬ ‫بەغداد دەچوون و پاشانیش بەرەو قەندیل‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫بۆ بەشداری کردنیان لە کۆنگرەی گەل‪ .‬لە‬ ‫کاتی چاوەڕونیان دا لە فڕۆکەخانە نامەکانی‬ ‫بوکچینیان کۆپی کرد لە کاتی گەیشتنیان‬ ‫بە قەندیل نامە ئالۆگۆڕکراوەکانی نێوان‬ ‫ئۆجاالن و بوکچینیان خستە پێش چاوی‬ ‫ئەندامانی کۆنگرە و پێشنیاریان کرد کە‬ ‫نامەکان بە دەنگ بخوێنرێتەوە‪ ،‬تا بتوانرێت‬ ‫گفتوگۆی لەسەر بکرێت‪ .‬خوێندنەوەی‬ ‫نامەکان بووە هۆی خوڵقاندنی گفتوگۆیەکی‬ ‫گەرم‪ .‬لە نێوان ئامادەبوان دا دەنگێک بەرز‬ ‫بویەوە و وتی‪ « :‬ئێمە توانای پشتیوانیەکی‬ ‫بەهێزترمان هەیە لە ئەمەریکا‪ ،‬کێ گوێ‬ ‫بە ئەنارشیستێکی پەراوێزخراو دەدات بە‬ ‫‪ ٥٠‬شوێنەکەوتووەوە؟ ‪ .‬کۆنتنی هاتە وەاڵم‬ ‫و وتی ‪ :‬ئەمە داوای ئۆجاالن خۆیەتی لە‬ ‫چاالکوانە کوردەکان‪ ،‬بۆچی ئەم نامەیەی‬ ‫بوکچین نابێت بخوێنرێتەوە؟‪ .‬پاشان‬ ‫نێردەی بزووتنەوەی ئازادی ژنان کە ئەرکی‬ ‫کردنەوەی کۆنگرەیان لە ئەستۆ بوو ئەرکی‬ ‫وەرگێڕانی نامەکەیان بۆ هەردوو زمانی‬ ‫تورکی و کوردی گرتە ئەستۆ و بە دەنگێکی‬ ‫بەرز لە کۆنگرەکەدا خوێندرایەوە‪.‬‬ ‫دەرەئەنجام پێشوازیەکی گەرم‬ ‫و پشتگیریەکی بەهێزی لێکرا‪ .‬لە پاش‬ ‫چەند مانگێک لە ‪ ٢٧‬ی تشرینی یەکەم دا‬ ‫ع‪.‬ئۆجاالن دووبارە لە رێی پارێزەرانیەوە‬ ‫لە زیندانی ئیمڕالی لە تێبینیەکانی دا‬ ‫رەزامەندی لەسەر بۆچوونەکانی بوکچین‬ ‫دەربڕی و پێشنیاری پیادەکردنی ئەو‬ ‫بۆچوونانەی کرد‪ .‬لەو رێیەوە و بەردەوام‬ ‫دەستی دایە پرۆسەی پەرەپێدانی بەرنامە‬ ‫دیموکراتیەکانی بۆ بزووتنەوەی ئازادی‬ ‫کورد‪ .‬لەساڵی ‪ ٢٠٠٥‬جاڕی کۆنفیدرالیزمی‬ ‫دیموکراتی کوردستانی دا کە « پشت بە‬ ‫پێکهاتەی کۆمیناڵی دیموکراتی کۆمەڵگەی‬ ‫سروشتی دەبەستێت»‪ .‬لەو رێیەوە بانگی‬ ‫بۆ دامەزراندنی ئەنجومەنی گوند‪،‬‬ ‫شارۆچکەکان و شارەکان کرد و متمانە بە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئەندامان و نوێنەرانیان دەدا کە لە پرۆسەی‬ ‫راستەقینەی بڕیاردان دا بەشدارن کە‬ ‫کۆمەڵگە خۆی بڕیاری لەسەر شێوازی‬ ‫بونیادنانی خۆی دەدات» ئەو دەزگا‬ ‫دیموکراتیانە فراوان دەکات‪ ،‬پشێنیار‬ ‫دەکات کە پرۆسەی دیموکراتیزەبوونی‬ ‫نەک تەنیا بۆ کورد‪ ،‬بەڵکو بۆ سەرجەم‬ ‫تورکیایە‪ .‬ئەو ئەنجومەنانە دواتر سنورە‬ ‫نەتەوەییەکان دەرباز دەکەن و شارستانی‬ ‫دیموکراتی نەک تەنیا بۆ تورکیا‪ ،‬بەڵکو‬ ‫ئازادی دەستەبەردەکات لە چوارچێوەی‬ ‫کۆنفیدرالیزمی دیموکراتی بۆ هەموو‬ ‫رۆژهەاڵتی ناوین‪.‬‬ ‫لە دوای کۆچی دوایی بوکچین لە‬ ‫تەموزی ‪ ٢٠٠٦‬پارتی کرێکارانی کوردستان‬ ‫ستای�شی رۆڵی بوکچینی کرد و وەک « یەک‬ ‫لە گەورەترین زانایانی زانستی کۆمەاڵیەتی‬ ‫سەدەی ‪ ٢٠‬ی لەقەڵەم دا» و لە پەیامێکی‬ ‫دا رایگەیاند کە بوکچین» نیشانی دا چۆن‬ ‫سیستەمێکی دیموکراتی نوێ دەبێتە‬ ‫راستیەکی حەشاهەڵنەگر» و پێداگری کرد‬ ‫کە ئەو بەڵێنە لە بواری کردەیی دا بەجێ‬ ‫بێنێ لەسەر وەک کۆمەڵگە سەرەتایی‪،‬‬ ‫سیستەمێکی نوێی دیموکراتی بەرجەستە‬ ‫بکەن»‪.‬‬ ‫لەساڵی ‪ ٢٠٠٧‬پارتی یەکێتی دیموکراتی‬ ‫لە سوریا پرۆژەی خۆبەڕێوەبردنی‬ ‫دیموکراتی لە رۆژئاڤای کوردستان په‌سند‬ ‫کرد» و دەستی بە سازکردنی رێکخستنە‬ ‫نهێنیەکانیان بۆ بناخەدانانی سیستەمێکی‬ ‫کۆنفیدرالی دیموکراتی کە شایانی جێبەجێ‬ ‫کرد بێت‪.‬‬ ‫لە تەموزی ‪ ٢٠١١‬کۆنگرەییەکی‬ ‫ناوازە لە ئامەد بەسترا و لەوێ خۆسەری‬ ‫دیموکراتی راگەیەنرا‪ .‬دواتر لە شار و‬ ‫ناوچەکان رێکخراو و دامەزراوەکانی‬ ‫کۆمەڵگەی مەدەنی هاتنە مەیدان‪،‬‬ ‫ئەنجومە‪ ،‬کۆمیتەکان و کۆمەڵە‬

‫هەروەزیەکان دامەزران‪ .‬لە ئاستی هەرێمی‬ ‫دا خۆبەڕێوەبردن بونیادنرا‪ .‬ئەم سیستەمە‬ ‫نوێیە شانبەشانی دەسەاڵتی تورکیا‬ ‫بەڕێوەدەچوو‪ .‬لە پاش تێپەڕبوونی چوار‬ ‫ساڵ لە مارتی ‪ ٢٠١١‬راپەڕینی سوریا دەستی‬ ‫پێکرد‪ .‬هەنگاوەکانی بزووتنەوەی ئازادی‬ ‫گەلی کورد گوڕی پێدرا‪ .‬لە سەرجەم گوند‪،‬‬ ‫ناوچە و هەرێمەکانی رۆژئاڤای کوردستان‬ ‫دا لە تەموزی ‪ ٢٠١٢‬دا بە تێپەڕبوونی‬ ‫کات دەزگاکانی رژێمی ئەسەد وەالوەنران‬ ‫و ئەنجومەنەکانی فیدڕالی پشتگیری‬ ‫جەماوەریبەدەستهێنا‪.‬‬ ‫ئەگەر بوکچین بمایە بۆ بینینی ئەو‬ ‫هەموو پێشکەوتن و گۆڕانکاریانەی‬ ‫کە روویداوە لە کانتۆنەکانی رۆژئاڤای‬ ‫کوردستان هەستی بە دڵخۆشیەکی گەورە‬ ‫دەکرد‪.‬‬ ‫پێموایە بوکچین ئەگەر بمایە‪،‬‬ ‫هەستی بە خۆشحاڵی دەکرد لە ئاست ئەو‬ ‫پێشکەوتنە لە دوو بە�شی کوردستان و‬ ‫هەرچۆن من کاتێ لە مانگی ‪١٢‬ی ‪٢٠١٤‬‬ ‫دا سەردانی رۆژئاڤای کوردستانم کرد‪.‬‬ ‫لە رۆژهەاڵتی ناوین بێ یان هەرجێیەکی‬ ‫تر پرۆسەی بونیادنانی ئەنجومەنەکان‬ ‫پرۆسەیەکی ئەخالقی بوو بەالی بوکچینەوە‪.‬‬ ‫هەروەک چۆن خۆی لە ناوەڕاستی‬ ‫‪٨٠‬کان دا نو�سی – شارستانی بێ شار‪« ،‬‬ ‫ئازادیمان وەک تاک پشتبەستبوونێکی‬ ‫گەورەی بە کۆمەڵگەبوونێکی لەسەر‬ ‫بنەمای دەزگابوون و هاوپشتی دەبەستێت»‬ ‫ئەوەی ئێمە وەک بوونێکی کۆمەاڵیەتی جیا‬ ‫دەکاتەوە و هیوادارم کە لەسەر بنەمای‬ ‫دەزگابوونێکی ئەقالنی بێت‪ ،‬توانستی‬ ‫هاوپشتیمانە لەیەکتر بۆ چەسپاندنی‬ ‫ئاڵوگۆڕی گەشەپێدانی خۆییمان و‬ ‫بەدەستهێنانی ئازادی لەچوارچێوەی‬ ‫برەودان بە کۆمەڵگه‌یەکی بەهرەمەند و‬ ‫دەزگای دەوڵەمەندی هەروەزی‪.‬‬ ‫‪39‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ئاینگەرایی و عەملانیەت ‪ -‬ئایین و‬ ‫دەوڵەت‬ ‫رۆژدا یلدرم‬ ‫ئایین بابەتێکی زۆر ئاڵۆزە و‪،‬‬ ‫تا ئێستاش بایەخی خۆی لە دەست‬ ‫نەداوە و لەهەمانکاتدا لە تەواوی‬ ‫جیهان دا بابەتێكی رۆژانەییە‪ ،‬چونکە‬ ‫لە سەردەمێکدا دەژین لە سەر ناوی‬ ‫ئایین و لە دەڤەری جیاوازی دونیا با‬ ‫بانگەشەی فەرمانی خودا تا ئاستێکی‬ ‫وەحشیانە مرۆڤ دەکوژرێن و لە جێی‬ ‫جیاوازی جیهان بەناوی ئایینەوە مرۆڤ‬ ‫لەناودەبرێن و سەردەبرێن‪ .‬دەبێ زۆر‬ ‫بەبایەخەوە مامەڵە لەگەڵ بابەتی ئایین‬ ‫بکەین و بەبایەخەوە شیبکەینەوە‪،‬‬ ‫چونکە ئایین لە رۆژی ئەمڕۆدا بۆتە‬ ‫گرێکوێرە‪ .‬لە کاتێکدا کە ئایین خۆی‬ ‫کێشە نیە‪ ،‬بەاڵم کراوەتە مەیدانێکی‬ ‫کێشە ئامێز‪ .‬هەر بۆ ئەوەشە دەبێ بە‬ ‫جەسارەتەوە گفتوگۆ لەسەر ئەو بابەتە‬ ‫بکەین و راوەستەی لەسەر بکەین‪.‬‬ ‫گفتوگۆ و نیشاندانی هەڵوێستێکی‬ ‫تەندروستانە لە ئاست ئەو گرێکوێرە‬ ‫گرنگە‪ ،‬لە پای ئەوەی کاتێ قسە لەسەر‬ ‫ئایین دەکەین‪ ،‬ئەوە قسە کردنە لەسەر‬ ‫ژیانی کۆمەڵگە‪ ،‬کاتێ قسە لەسەر‬ ‫ئایین دەکەین قسەیە لەسەر هەبوون‬ ‫و نەبوون‪ ،‬قسە لەسەر شتێک دەکەین‬ ‫کە راستەوخۆ کاریگەری لەسەر دونیای‬ ‫مرۆڤ و کۆمەڵگە هەیە و قسەیە‬ ‫‪40‬‬

‫لەسەر ئەو میکانیزمانەی راستەوخۆ‬ ‫بڕیار لەسەر ژیانی مرۆڤ دەدات‪ .‬کاتێ‬ ‫باس لە ئایین دەکەی هەندێک کەس‬ ‫هەن کە وەک بابەتێکی ترسێنەر یان‬ ‫هەندێکی تر زیاتر بە پەرۆش و بایەخەوە‬ ‫مامەڵەی لەگەڵ دەکات‪ ،‬بەاڵم بۆ ئێمەی‬ ‫ژن قسەکردن لەسەر ئایین گرنگیەکی‬ ‫زیاتری هەیە‪ .‬پێدەچێ لە بەرئەوەیە‬ ‫کە ئێمەی ژن گەورەترین قوربانی و‬ ‫گیرۆدەی ئاینێکی دەسەاڵتبووین یان ئەو‬ ‫ئایینەی کە لەالیەن دەسەاڵتدارانەوە‬ ‫بەکاردەهێنریت‪.‬‬ ‫کاتێ باس لە مێژووی ئایینەکان‬ ‫دەکرێت دەبێ بە پێداگریەوە خۆمان‬ ‫لە هەڵەیەک البدەین‪ .‬ناهەقی ناکەین‬ ‫کە کاتێ جیاوازی بکەین لە نێوان ئەو‬ ‫ئایینەی وەک پێویستیەکی کۆمەڵگە‬ ‫هاتۆتە ئاراوە لەگەڵ ئەوەی کە بۆتە‬ ‫ئامێری دەسەاڵتداری‪ .‬کاتێ ئایین‬ ‫هەڵدەسەنگێنین‪ ،‬هەڵگری هەرچی‬ ‫باوەڕیەک بین ‪ ،‬بۆ ئێمە زۆر مەسەلەیەکی‬ ‫ژیانیی و جێی بایەخە کە بگەڕێین بە‬ ‫دوای وەاڵمی پرسیاری‪ ،‬ئایین چیە؟‪.‬‬ ‫لە ئەبستمۆلۆژی زانستە کۆمەاڵیەتیە‬ ‫کالسیکەکانەوە لە قسەکردن لەسەر‬ ‫مێژووی ئایینەکان‪ ،‬هەر چۆن زانستی‬ ‫پۆزەتیڤیزم مامەڵەی لەگەڵ مێژوونا�سی‬

‫کردووە‪ ،‬دەیانەوێ ئایین لە چوارچێوەی‬ ‫دەوڵەت و دەسەاڵتداری دا دانێن و‬ ‫هەڵیسەنگێنن‪ .‬زانستە کۆمەاڵیەتیەکان‬ ‫بە تایبەتی چەمکی پۆزەتیڤیزم رۆڵیان‬ ‫هەیە لە هەڵە شیکردنەوەی ئایین و‬ ‫روانگەشیان خاوەن رۆلێکی کاریگەر‬ ‫بووە‪ .‬ئاماژەکردن بەو روانگەیە بە‬ ‫رای من سودمەندە‪ .‬لە مامەڵەکردن‬ ‫لەگەڵ ئایین دا نە هەڵوێستێکی قەبەی‬ ‫ماتریالیستیانە کە هەندێ پێیان وایە‬ ‫ئایین سەفسەتەیە یان بڵێن خودا‬ ‫نیە و وەها بەسەری دا تێپەڕین یان‬ ‫هەڵوێستێکی ئایدیالیستانە کە هەندێک‬ ‫پێیان وابێ خودا هەموو شتێکە‪ ،‬خودا‬ ‫رەهایە‪ ،‬خودا راستە و بەو پێیەش ئایین‬ ‫بکەنە ئامرازێکی خۆسەپاندن‪ .‬ئەو دوو‬ ‫هەڵوێستە دوو جۆرە زێدەڕۆیی هەمان‬ ‫شتە و هەردوو�شی بە باوەڕی من هەڵەیە‪.‬‬ ‫هەندێک هەن کە با�سی ئایین دەکرێت وا‬ ‫لێکی دەدەنەوە ئایین = دواکەوتوویی یان‬ ‫پێچەوانەکەی پێی وایە کە ئایین تاکە‬ ‫راستیە‪ ،‬راستیەکی رەهایە‪ ،‬هێزێکی‬ ‫خوداییە و دەیکاتە بناخە بۆ هەموو‬ ‫رەهاییەکان‪ .‬لە ئەنجام دا بینینی ئایین‬ ‫وەک دواکەوتوویی یان بینینی وەک‬ ‫راستیەکی رەها خۆی لە خۆی دا دوو‬ ‫دیدی جیاوازە کە سەرچاوەکەی هەمان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫زهنیەتە‪ .‬لە هەندێ جێگە دەیبیستن‬ ‫کە ئایین هیچه‌‪ ،‬بەاڵم رووەکەی تری‬ ‫ئایین دۆگماتیزمە کە لە ژیانی رۆژانەدا‬ ‫کاریگەریەکانی بەبەرچاوەوەیە‪.‬‬ ‫لە نێو کۆمەڵگەدا؛ لە جێی ئەوەی‬ ‫ئایین لە هەلومەرجێکی دژبەری‬ ‫رەتکردنەوەی قەبەدا بێت‪ ،‬ئەگەر‬ ‫هەڵوێستێکی تەندروستانەتر لەگەڵ‬ ‫ئایین و پەیوەندی لەگەڵ مرۆڤ و ژیانی‬ ‫کۆمەڵگە و پەیوەندی ئایین و سروشت‬ ‫لێک بدرێتەوە دەکرێت ئەنجامێکی تر‬ ‫باشتر و راستتر بەدەست بێنین‪ .‬ئایینەکان‬ ‫لە مێژوویی مرۆڤایەتی دا رۆڵ و جێیەکی‬ ‫گرنگیان بینیوە لە پرۆسەی بە مرۆڤبوون‬ ‫دا‪ ،‬چونکە ئایین وەک پێویستیەکی‬ ‫کۆمەڵگە هاتۆتە ئاراوە‪ ،‬ئایین لە‬ ‫پرۆسەی مرۆڤبوون دا‪ ،‬یەکەمین قۆناخی‬ ‫پێکهاتەی ئەقڵ بووە‪ .‬ئایین لە مێژووی‬ ‫مرۆڤایەتی دا لە هێزی واتا و لێگەڕی‬ ‫حەقیقەت دا‪ ،‬یەکەمین قۆناخی ئەقلە‪.‬‬ ‫لە هەمانکاتدا ئایین یەکەمین شێوەی‬ ‫ناسنامەی کۆمەڵگەبوونی مرۆڤە‪ .‬بەر‬ ‫لە بونیادنانی شارستانی چینایەتی کە‬ ‫تەمەنی پێنج هەزار ساڵە‪ ،‬لە پرۆسەی‬ ‫بە مرۆڤبوونی مرۆڤ دا‪ ،‬لە پرۆسەی بە‬ ‫کۆمەڵگەبوونی مرۆڤ‪ ،‬وەاڵمدانەوەی‬ ‫نەزانی مرۆڤی لە ئاست سروشت و‬ ‫گەردوون و لە وەاڵمدانەوەی پرسەکانی‬ ‫مرۆڤ و لە شێوەگرتنی هەبوونێکی‬ ‫میتافیزیکیای مرۆڤ دا ئایین رۆڵی بینیوە‪.‬‬ ‫بۆ ئەوەش ناتوانین ئایین لە پرۆسەی بە‬ ‫کۆمەڵگەبوونی مرۆڤ جیابکەینەوە‪.‬‬ ‫لەبەرئەوەی کە بەر لە شارستانی‬ ‫چینایەتی واتە لە ئاینی سروشتی ‪ -‬ئانیمیزم‬ ‫دا مرۆڤ خۆی بەشێک لە سروشت‬ ‫بینیوە‪ ،‬بە تەوتەمیزم خۆی لە شێوەی‬ ‫تیرەدا رێکخستووە کە پاشتر بە شێوەی‬ ‫قەبیلە‪ ،‬خێل‪ ،‬قەوم و نەتەوە خۆیان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫رێکخستووە‪ ،‬لەو قۆناخانەدا ئایین رۆڵی‬ ‫لە شێوەگرتنی ناسنامەی ئەو پێکهاتانە و‬ ‫قۆناخەکانی زهنیی مرۆڤ دا هەبووە‪.‬‬ ‫باوەڕی و پەیوەستبوون مرۆڤ‬ ‫دەکاتە هەبوونێکی مەعنەوی‪ ،‬لە مێژووی‬ ‫فەلسەفەکان دا ماوەیەکی درێژە گفتوگۆ‬ ‫لەسەر ئەوە کرا کە رۆح گرنگە یان مادە‬ ‫لەوە واوەتر دەبێ داکۆکی لەوە بکرێت‬ ‫مرۆڤ هەم هەبوونێکی میتافیزیکە و واتە‬ ‫هەم رۆحە و هەم مادەیە و دەبێ وەها‬ ‫هەڵسەنگێنرێت و ناشبێ دژبەرەکەی‬ ‫زەق بکرێتەوە‪ ،‬ئەوە مامەڵەیەکی ژیانییە‬ ‫و دەبێ دیدمان لەوەدا راست بکەینەوە‬ ‫کە مرۆڤ هەبوونێکی میتافیزیکە‪ ،‬ئەو‬ ‫کات دەکرێت بناخەی پەیوەندییەکی‬ ‫تەندروستتر لەنێوان مرۆڤ و ئایین‬ ‫دارێژین‪.‬‬ ‫خستنەڕووی پرسیارێک سودمەندە؛‬ ‫بەو تێڕوانینەی ئەمڕۆ داخۆ ئایین‬ ‫شەڕخوازە؟ ئایین روخێنەرە؟ ئایین‬ ‫هۆکاری شەڕەکانە؟ ئایا لە جێیەکی‬ ‫ئایین هەیە شەڕ‪ ،‬خوێن رشتن یان‬ ‫بەرهەمهێنانی بەردەوامی دژبەرەکەی‬ ‫لە سروشتی ئایینەکان دایە؟ دەکرێت‬ ‫ژمارەیەکی زۆر لە پرسیاری هاوشێوە‬ ‫بکرێت‪ ،‬بەاڵم دەکرێت وەاڵمەکەی‬ ‫وەها هەبێت‪ .‬لە راستیدا هیچ ئاینێک‬ ‫خۆبە خۆ شەڕخواز نیە‪ ،‬چونکە هیچ‬ ‫ناسنامەیەک لەسەرەتای سەرهەڵدان‬ ‫و هەبوونی دا لەسەر بنەمای دژبەری‬ ‫ناسنامەیەکی تر شێوە ناگرێت‪ .‬هەموو‬ ‫ناسنامەکان ئاشیخوازن‪ .‬هەموو ناسنامە‬ ‫کۆمەاڵیەتیەکان لە کاتی بونیادنانیان دا‬ ‫ئاشیخوازن و لەگەڵ سروشت و هەموو‬ ‫بونەوەرەکانی دەوروبەری کاتێ خۆی‬ ‫بونیاد دەنێت ئاینیش بەشێکە لەوان‪.‬‬ ‫بەو پێیە بەڕاستی ئایین شەڕخواز‪،‬‬ ‫روخێنەرە یان دەگۆڕدرێت بۆ ئامرازێکی‬

‫شەڕ و روخاندن‪ .‬لە کۆمەڵگەی سروشتی‬ ‫دا ئایین هەرگیز شەڕخواز و روخێنەر‬ ‫نەبووە‪ ،‬بەڵکو دەتوانین بە سادەیی بڵێین‬ ‫کە رۆڵی هەبووە لە بە کۆمەڵگەبوونی‬ ‫مرۆڤ دا‪ .‬ئەوەی کە ئایینی کردووە بە‬ ‫شەڕخواز و روخێنەر دەزگاکانی دەوڵەت‬ ‫و دەسەاڵتداریە‪ .‬لە سەرهەڵدانی‬ ‫شارستانی چینایەتی دا واتە سەرهەڵدانی‬ ‫دەسەاڵتداری و دەوڵەت‪ ،‬رۆلی ئایین لە‬ ‫لێگەڕینی حەقیقەت دا دەکەوێتە پالنی‬ ‫دووەم و لەوەش زیاتر بە دۆگماکردنی‬ ‫ئایین پەرە بە سزادان و لێپێچینەوەی‬ ‫مرۆڤ دەدرێت‪ .‬دەوڵەت و دەسەاڵتداری‬ ‫فەراهەم کردنی زەمینەی شەڕخوازی و‬ ‫دەستوردانی ئایینە‪ .‬مێژووی شارستانی‬ ‫چینایەتی لە هەمان کات دا دەوڵەت و‬ ‫دەسەاڵتداری بە ستەمکاری و زەوتکاری‪،‬‬ ‫ئایینیان کردە ئایدیۆلۆژی ئاینگەرایی‪،‬‬ ‫ئاینگەرێتیشیان وەک پەردەیەک بۆ‬ ‫شاردنەوەی ستەمکاری و سیستەمی‬ ‫دەسەاڵتدارێتییان بەکارهێنا‪ .‬گرنگە کە‬ ‫ئاماژە بەو راستیە بکرێت‪.‬‬ ‫لە هەڵکشانی شارستانی چینایەتی‬ ‫دا چەندە خوداکان بەرەو ژوور‬ ‫(ئاسمان) هەڵدەکشێنران و خودا وەک‬ ‫پلەداریەک دەچەسپێنرا‪ ،‬بە هێندەی‬ ‫ئەوەش دەسەاڵتداری و دەوڵەتیان لە‬ ‫سیستەمی ستەمکاری سەر زەویش دا‬ ‫سەقامگیردەکرد‪ .‬شا‪-‬خوداکانیش لە نێو‬ ‫خۆیان دا پلەداری(هیرارکی)یان هەبووە‪،‬‬ ‫هەر چۆن جیاکاری لەنێوان خودایەک‬ ‫و یەکێکی تر دا هەبووە‪ ،‬ئەوە بەرەو‬ ‫ژووریش (ئاسمان) لەگەڵ هەر قاتێکی‬ ‫کە بەرز دەبۆوە‪ ،‬قاتێک لە ژێر یان قاتێک‬ ‫لە ژوور دروست دەبوو‪ ،‬جیاوازیەکان‬ ‫کە وەک قاتی ژوور و ژێر وەک یاسایەکی‬ ‫گەردوونی بوو کە ئەگەر هەر شت‬ ‫ژێر و ژووری هەبێت‪ ،‬ئەوە لە نێوان‬ ‫‪41‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫مرۆڤەکان و پۆلێن کردنی چینایەتی دا‬ ‫‪ ،‬هەم چینی ژێر و هەم ژوور هەیە‪ .‬ئیتر‬ ‫دەوڵەت و دەسەاڵتداری بە شێوەیەکی‬ ‫روون خودای لە ئاسمان نیشان دا و‬ ‫بەهەمان شێوە روویەکی پیرۆزیان بۆ‬ ‫کەسە ئایینەکانیش نەخشاند‪ .‬لە راستی‬ ‫دا خودا روویەکی نادیار و کەسایەتیە‬ ‫ئاینیەکانیش وەک رووی دیار دەست‬ ‫نیشان کران‪.‬‬ ‫خاڵێکی تر لە کاتێکدا کە پلەداری‬ ‫و دەوڵەت بونیادنرا لە کۆمەڵگەی‬ ‫بااڵدەستی پیاوساالری دا خانەدان‬ ‫کرانە شا‪-‬خوداکان و ‪ ،‬کۆمەڵگەش‬ ‫مێروولەئاسا کاریان پێکرا‪ .‬ژن کرایە‬ ‫یەکەمین کۆیلە و ئایینە نوێیەکەی‬ ‫دەوڵەتیش کە بە میتۆلۆژی قایم کرا‬ ‫زیاترین رەوایی بەو کۆیالیەتیەدا و ژن‬ ‫بووە گەورەترین قوربانی فەرمانەکانی‬ ‫خودا و ژنان بووە چینی زەوتکراو و‬ ‫کۆیلەکراو‪ .‬فرعەون و نەمرود دوو‬ ‫نمونەی شا‪-‬خوداکانی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوینن‪ .‬شا‪-‬خودا داهێنانی رۆژهەاڵتی‬ ‫ناوینە‪ ،‬لە کەسێک واوەتر دەزگا و‬ ‫کلتورێکە‪ .‬جیاکاری نێوان شا‪-‬خودا و‬ ‫ئەو کۆمەڵگەی کراوەتە «ئەوی تر» بە‬ ‫زیادەوە زێدەڕۆیی تێداکراوە‪ .‬بەو پێیە‬ ‫دوو بنەچە دەست نیشان کران یەکەم‬ ‫شا‪-‬خوداکان وەک نەمر و دووەمیش‬ ‫مرۆڤەکانیش وەک مردوو پێناسە کران‪.‬‬ ‫نەمری شا‪-‬خوداکان یەکسان کران بە‬ ‫نەمری دەوڵەت‪ .‬کاتێ دەوڵەت بە تەواوی‬ ‫خۆی بە دەزگا کرد ئەو کاتە خوداکانیش‬ ‫نەمر کران‪ .‬دەوڵەت و سەرەتای مێژوو‬ ‫پێکەوە هەڵدەسەنگێنرێت‪ ،‬وەک‬ ‫ئەوەی کە مرۆڤ هەر چاوی کردبێتەوە‬ ‫هاوشانی ئەوەش دەوڵەت دامەزراوە‪.‬‬ ‫ئەبەدیەت و ئەزلیەتی دەوڵەت پەیوەستە‬ ‫بەو هەڵوێستەوە‪ ،‬لە کاتێکدا کە‬ ‫‪42‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫لەسەرەتاوە دەوڵەت نەبووە‪ ،‬بەاڵم وا‬ ‫لێک دەدرێتەوە کە لە سەرەتاوە هەبوو‬ ‫و هەتا دونیا دونیایە دەوڵەت هەر‬ ‫دەمێنێت‪ .‬ئەڵبەتە نەک بەناوی ئەوانەی‬ ‫کە دایدەمەزرێنن و بەڕێوەی دەبەن‪،‬‬ ‫بەڵکو وای نیشان دەدرێت کە دەوڵەت‬ ‫بۆ کۆمەڵگە دادەمەزرێنرێت‪ .‬دەوڵەت‬ ‫چەند ستەمکار و تۆقێنەرە‪ ،‬خوداش بە‬ ‫درێژایی مێژووی شارستانی چینایەتی‪،‬‬ ‫پێناسەیەکی هاوشێوەی بە بەر بڕدرا‪.‬‬ ‫دەوڵەت کە هێشتا لە منداڵدان بووە‬ ‫لەگەڵ ئایین ئاوێتە کرا‪ ،‬لەبەرئەوەی‬ ‫راهیبەکانی سومەر و شارستانیەکانی‬ ‫دواتر یەکەمین شا‪-‬خوداکان بوو‪،‬‬ ‫لەبەرئەوەش پیرۆز کردنی دەوڵەت بە‬ ‫پیرۆزکردنی خوداوە لە زهنیەتی مرۆڤ‬ ‫و قۆناخەکانی پەرەسەندنی مێژوویی‬ ‫هاوکاتی یەکن‪ .‬تەواوی ئەو شەڕانەی‬ ‫بە ناوی ئایینەوە دەکرێت لە راستیدا‬ ‫بۆ شاردنەوەی ستەمکاریە و زۆر باش‬ ‫دەزانین کە دەوڵەت و دەسەاڵتداری‬ ‫چۆن ئایینی بەکارهێناوە و چۆن ئایینی‬ ‫وەرچەرخاندۆتە ئامرازێک‪ .‬پاپاکان‬ ‫لە قۆناخەکانی رابردووی مێژوودا‬ ‫تاجیان لەسەر شاکان ناوە‪ ،‬ئەو شا‬ ‫و ئیمپراتۆرانەی کە پاپا تاجی لەسەر‬ ‫نەناون بە گومانەوە سەیریان کراوە و‬ ‫خۆبە خۆ شای لەو جۆرە دەگمەنن‪ .‬بە‬ ‫راشکاویی لە مێژوودا هەیە کە شاکان‬ ‫لە ئاست پاپادا چەند دەستەوەستانە‪.‬‬ ‫لە کەسایەتی شا هنری چوارەم دا‬ ‫دەیبینرێت کە �سێ شەو و رۆژ لە ژێر‬ ‫باران دا راگیرا‪ ،‬دوای داوای شفاعەت‬ ‫لە پاپای حەوتەم گریگۆریۆس رێی پێدرا‬ ‫بێت و تاجی لە سەر بنێت و وەهاش‬ ‫رەوایی بە شا دا‪ .‬هەروەها لە چیرۆکی‬ ‫عەزیز تۆماس کە خاوەن تیۆری جوت‬ ‫شمشێرە‪ ،‬کە شمشێرێکیان بەدەست پاپا‬

‫و ئەوەی دیکەیان بە دەست پادشاوەیە‪.‬‬ ‫هەمووشمان دەزانین ئەوە رەمزێکە لە‬ ‫پەیوەندی نێوان ئایین و دەوڵەت دا کە‬ ‫هێنراونەتە دۆخی یەکترتەواو کردن و‬ ‫ئاوێتەبوون بەیەک‪.‬‬ ‫لە رۆژهەاڵتی ناوینیش دا‪ ،‬لە‬ ‫سەردەمی خەلیفەکان‪ ،‬ئەو شەڕانەی‬ ‫بەناوی ئایینەوە کراوە و ئەوەی ئەمڕۆش‬ ‫لە رۆژهەاڵتی ناوین روودەدات بە درێژایی‬ ‫پێنج هەزار ساڵە تەمەنێتی کە بەناوی‬ ‫ئایینەوە ستەم و زەوتکاری دەکرێت‪.‬‬ ‫هەرچی لە سەردەمی مۆدێرنیتەی‬ ‫سەرمایەداریش دا ئایین وەک کااڵیەک‬ ‫کڕین و فرۆشتنی پێوە دەکرێت‪ ،‬بەپێیە‬ ‫هەست و مۆڕاڵ کڕین و فرۆشتنی‬ ‫پێوەدەکرێ‪ .‬ئەمڕۆ لە رۆژهەاڵتی ناوین‬ ‫روویەکی ئایین و رووەکەی دیکەی‬ ‫مۆدێرنیتەی سەرمایەیە کە خۆی‬ ‫نیشان دەدات‪ .‬ئەوەی لە نمونەی داعش‬ ‫دا دەبینرێت‪ ،‬مەیدانێکە کە بە ناوی‬ ‫ئایینەوە‪ ،‬ئایدیۆلۆژی ئاینگەرێتی لە‬ ‫بەرزترین ئاست دا خۆی دەنوێنێت‪.‬‬ ‫داعش ئیمپریالیزمی پیاوی دەسەاڵتدارە‬ ‫و لە لوتکەشدا لە ژێر ناوی ئاینگەرێتی‬ ‫ئایدیۆلۆژی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریە‪.‬‬ ‫لە پەیوەندی لەگەڵ مەسەلەی‬ ‫عەملانیەتیش دا‪ ،‬ئەوەی ئەمڕۆ لە ژێر‬ ‫سێبەری دەوڵەت‪-‬نەتەوەدا بەناوی‬ ‫عەملانیەتەوە دەکرێت تەنیا وەک‬ ‫دابڕینی پەیوەندی ئایین بە دەوڵەتەوە‬ ‫دەخرێتەڕوو‪ ،‬بەاڵم لەبەرئەوەی‬ ‫شیکردنەوەی قوڵی لەسەر سەرهەڵدانی‬ ‫نەیتوانیوە‬ ‫نەکردووە‪،‬‬ ‫دەوڵەت‬ ‫پەیوەندی ئایینی بە دەوڵەت و پەیوەندی‬ ‫ئایین بە کۆمەڵگەوە یەکالبکاتەوە‪ .‬بۆ‬ ‫ئەوەش دەکرێت کە چەند پێشنیارێک‬ ‫و خاڵی گرنگ بخەینە روو؛ یەکەم بە‬ ‫دڵنیایەوە دەبێت کە ئایین لە کۆنترۆڵی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫به‌شێك ل ‌ه ئاینه‌كان‬

‫دەوڵەت دەرهێنرێت‪ ،‬دووەم دووبارەی‬ ‫دەکەمەوە کە ئایین وەک پێویستیەکی‬ ‫کۆمەڵگە سەریهەڵداوە‪ ،‬بۆئەوەش بە‬ ‫نەبوو حسابکردن و نکوڵی لێکردنی‬ ‫راست نیە و تەنانەت مەحاڵیشە‪ ،‬سێیەم‬ ‫ئایین کلتورە‪ ،‬بەاڵم ئاینگەرێتی ئامرازێکی‬ ‫دەسەاڵتداریە و لە هەموو کردەکانی‬ ‫دا ئایین وەک ئامرازێک بەکاردەهێنێت‪.‬‬ ‫ئەگەر ئاینگەرێتی‪ ،‬رەگەزگەرێتی‬ ‫و‬ ‫نەتەوەپەرستی‬ ‫–سێکسیزم‪،-‬‬ ‫زانستگەرێتی پێکەوە شیکربێتەوە و‬ ‫هەڵسەنگێنرێت و تێپەڕێنرێت‪ ،‬ئەوە‬ ‫ئایین لەوە دەردەخرێت کە ئامرازێکی‬ ‫گوشارهێنان بێت‪ .‬ئەگەر دەمانەوێ‬ ‫کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی بونیاد بنێین‬ ‫ئەوە ناچارین لە بەرامبەر دۆگماتیزمی‬ ‫ئایینی تێبکۆشین کە بۆتە ئامرازێکی‬ ‫دەستی دەسەاڵتداران‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫وەک ئەنجام ئێمەی ژنان کە‬ ‫گەورەترین قوربانی دەوڵەچێتی‪،‬‬ ‫و‬ ‫نەتەوەپەرستی‬ ‫ئاینگەرێتی‪،‬‬ ‫زانستگەرێتین پێم وایە کە بە‬ ‫شیکردنەوەی ناکۆکی ژێندەری و‬ ‫تێکۆشان‪ ،‬گرێکوێرەی ئایین دەکەینەوە‪.‬‬ ‫لە رۆژی ئەمڕۆدا دونیا هەموو دەبینێت‬ ‫کە ژنان چۆن لە بەرامبەر داعشێکی لە‬ ‫لوتکەدا گوزارەیە لە کۆی ئایدیۆلۆژی‬ ‫ئاینگەرێتی‪ ،‬تێکۆشانیان کردووە و چۆن‬ ‫ئەو ژنانە مۆدێلی ژیانێکیان پێشكەش‬ ‫بە ئێمە و مرۆڤایەتی کردووە‪ .‬لە‬ ‫سەردەمێکداین کە لەبەرامبەر ئەوانەی‬ ‫لە پێناوی چوونە بەهەشتەوە جیهانیان‬ ‫کردۆتە دۆزەخ تاکە رێگە بونیادنانی‬ ‫مۆدێرنیتەی دیموکراتیە‪ .‬ئەوانەی کە‬ ‫هاواریان دەکرد « هەموومان شارلی‬ ‫ئەبدۆین» لە راستی دا هاواریان بۆ ویژدانی‬

‫مرۆڤایەتی دەکرد‪ .‬ئەگەر بۆ دەقەیەکیش‬ ‫بێت ئەم جیهانە چارەسەری کێشەکان‬ ‫بداتە دەست ژنان دڵنیام لەوەی ئێمەی‬ ‫ژنان پەیوەندی ئایین بە ئازادییەوە‪،‬‬ ‫پەیوەندی ئایین بە کۆمەڵگەوە زۆر بە‬ ‫با�شی یەکالدەکەینەوە و چارەسەری‬ ‫دەکەین‪ .‬وەک هەموو کێشەکانی تر‬ ‫لە دژی ئاینگەرێتی‪ ،‬نەتەوەپەرستی‪،‬‬ ‫رەگەزگەرێتی و زانستگەرێتی تێکۆشان‬ ‫دەکەین‪ ،‬لەبەرئەوەی کە ئازادی ژن‬ ‫ئازادی هەموو کۆمەڵگە و جیهانیشە‪.‬‬ ‫رۆژدا یلدرم ‪ :‬نوسەر و کۆمەڵناس‪.‬‬ ‫لەسەر کاروباری سیا�سی ماوەی ‪ ١٠‬ساڵ‬ ‫لە الیەن دەوڵەتی تورک دا زیندانی کرا‬ ‫و ئێستاش چاالکڤانێکی ژنە و درێژە بە‬ ‫کاروخەبات دەدات لە نێو بزووتنەوەی‬ ‫ژنی کورد‪-‬ئەوروپا‪ .‬چەندین لێکۆڵینەوەی‬ ‫لە بواری ئایین و باوەڕیەکان دا هەیە‬ ‫‪43‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫چاوپێکەوتن لەگەڵ یای سیلەی‬ ‫غەففار وتەبێژی حیزبی هەمبەستەگی‬ ‫ئەفغانستان‬ ‫چاوپێكه‌وتن‪ :‬حه‌سه‌ن قازی‬

‫وێنه‌ی سیلەی غەففارو حه‌سه‌ن قازی‬

‫قازی‪ :‬پێمخۆشە لە سەرەتاوە‬ ‫ئەگەر دەکرێ هێندێک با�سی خۆتمان‬ ‫بۆ بکەی‪ .‬من دەزانم خەڵکی ویالیەتی «‬ ‫فراه « ی لە ئەفغانستان‪ ،‬کە لەوێ لە‬ ‫رووی نەتەوەییەوە هەم پەشتووەکانی‬ ‫لێن‪ ،‬و هەم تاجیکەکان‪ ،‬هەروەها‬ ‫بەلووچەکانیش و پێموایە هێندێکیش‬ ‫ئوزبەک لەو ویالیەتە دا دەژین‪ .‬ئەوەی‬ ‫کە سەرنجی منی زۆر راکێشاوە زۆر ژنی‬ ‫کە خەڵکی ئەو ویالیەتەن لە رووی‬ ‫سیاسییەوە هەڵوێستی زۆر رادیکاڵ و‬ ‫شۆڕشگێڕانەیان هەیە و دەمەوێ بزانم‬ ‫کە تایبەتمەندی ئەو ویالیەتە چییە؟‬ ‫ئەگەر دەکرێ ئەم دوو پرسیارە بەیەکەوە‬ ‫وه‌اڵم بدەنەوە هەم هێندێک لە سەر‬ ‫ژیانی خۆتان و هێندێکیش لە سەر‬ ‫‪44‬‬

‫ویالیەتی « فراە «؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬هەر وەک ئێوە‬ ‫گوتتان ئەمن لە ویالیەتی « فراە « لە دایک‬ ‫بووم‪ ،‬بەاڵم بەداخەوە سەردەمێک چاوم‬ ‫بە دنیا هەڵێنا کە ئەفغانستان لەالیەن‬ ‫شوورەوییەوە»یه‌كێتی سۆڤیتی جاران»‬ ‫داگیرکرابوو‪ ،‬شوورەوی پێشوو و باوکم‬ ‫لە ریزی ئەو تێکۆشەرانەی ئەو دەمی‬ ‫دابوو کە بەدژی داگیرکرانی ئەفغانستان‬ ‫شەڕیان دەکرد‪ .‬ئەو ناچار بوو واڵت بەجێ‬ ‫بێڵێ و بۆ ماوەیەک چووینە ئێران و چەند‬ ‫ساڵ لە ئێران بووین و لە ئێرانەوە دیسان‬ ‫گەڕاینەوە پاکستان وماوەیەک لە پاکستان‬ ‫بووین و دیسان چووینەوە ئەفغانستان و‬ ‫لەوێ درێژەمان دا بە ژیانمان‪ .‬ئەو کاتەی‬

‫خوێندنی خۆم تەواو کرد لە پاکستان‪،‬‬ ‫یانی خوێندنی سەرەتایی‪ ،‬ئاماده‌ی و‬ ‫زانکۆ‪ ،‬و دیسان گەڕاینەوە ئەفغانستان‪.‬‬ ‫بەاڵم لەو سەردەمەی دا کە لە ئاواره‌یش‬ ‫بووم هەمیشە سەفەرم دەکرد بۆ‬ ‫ئەفغانستان‪ ،‬دەچوومە ئەفغانستان لە‬ ‫ناو خەڵک دا بووم و لە ویالیەتی “ فراە “‬ ‫و لە ویالیەتەکانی دیکەی ئەفغانستان بە‬ ‫تایبەتی لە زەمانی دەسەاڵتی تالیبانەکان‬ ‫بەرنامەی زۆر و زەوندمان رێک دەخست‬ ‫بۆ هۆشیارکردنەوەی ژنان‪ ،‬بۆ بەڕێوەبردنی‬ ‫کاروباری ئابووری لە ناو ژنان دا و هێندێک‬ ‫بەرنامەی دیکەم هەبوو کە زۆر جار‬ ‫دەچووینە ناو ئەفغانستان و لەهەمانکات‬ ‫دا راپۆرتمان ئامادە دەکرد لە سەر‬ ‫وەزعی ژنان و بەتایبەتی لە گونده‌كانی‬ ‫ئەفغانستان‪ ،‬لە ولوسوالییەکان (‬ ‫شار و شارستانەکان) ی ئەفغانستان‪.‬‬ ‫چونکە ویالیەتی “ فراە” یەکێک لە‬ ‫کەالکەوتووترین و دواکەوتووترین‬ ‫ویالیەتەکانی ئەفغانستانە بە بەراورد‬ ‫کردن لە گەڵ کابول و مەزاری شەریف و ‪..‬‬ ‫قازی‪ :‬لە ئێران نزیکە وایە ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬هاو‬ ‫سنوورە لەگەڵ ئێران‪ .‬زۆر جار زۆر شێوە‬ ‫لەو جینایەت و خیانەتانەی کە لەگەڵ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫خەڵک کراون وەک زۆربەی ویالیەتە‬ ‫دواکەوتووەکانی دیکەی ئەفغانستانیش‬ ‫کەمتر لە رێگای چاپەمەنییەوە باڵو‬ ‫کراونەتەوە و مێدیایی کراون‪ ،‬لە بەر ئەوە‬ ‫ئێمە راپۆرتمان ئامادە دەکرد سەبارەت‬ ‫بە ویالیەتی “ فراە “ و خەڵکی دیکەی‬ ‫ئەفغانستان بۆ ئەوەی کە بیروڕای گشتی‬ ‫زیاتر بزانن لەوێ چ رادەبرێ‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫چلۆنایەتی راستەقینەی ئەفغانستان باشتر‬ ‫بزانن‪ .‬دیارە بەدەم ئەوچاالکییانەوە لەگەڵ‬ ‫رێکخراوی جۆر بە جۆری کۆمەاڵیەتی و‬ ‫سیا�سی کارم کردووە و دەتوانم خۆم وەکو‬ ‫چاالکێکی سیا�سی و چاالکێکی مافی ژنان لە‬ ‫ئەفغانستان بە ناوبکەم کە لە رێگای حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی یەوە دەمەوێ دەنگی خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان‪ ،‬خەڵکی مەینەت چێشووی‬ ‫ئەفغانستان بەرز بکەمەوە و لە هەمان‬ ‫کاتدا بەدژی داگیرکاری و بنچینەگری و لە‬ ‫پێناو ئەفغانستانێکی ئازاد و سەربەخۆ و‬ ‫سەربڵند دا تێبکۆشم و دەمەوێ خەبات‬ ‫بکەم بۆ رزگاریی ژنان لە کەڵەوەێ‬ ‫سەرەڕۆیی و زۆر و ستەمی زۆر و زەوەند کە‬ ‫هەموو رۆژێ لە هەموو الیەکەوە لێیان‬ ‫دەکرێ و لەو بوارە دا بتوانم زیاترکاربکەم‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬باشە ئەو کاتەی کە ئێوە لە‬ ‫پاکستان بوون لە کامە شاربوون؟ لە کام‬ ‫زانکۆ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬ماوەیەکیش لە‬ ‫کەمپی پەنابەران دا دەژیاین‪.‬‬ ‫قازی ‪ :‬دەمەویست بزانم لە چ بوارێک‬ ‫دا خوێندووتانە ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬لە بواری ئابووری‬ ‫دا خوێندوومە‪ ،‬دیارە لە «راولپێندی و‬ ‫پیشاوەر» و خوێندنم لەوێ تەواو کرد‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬لەوێ لەخوێندن فاریغ بووی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ لەوێ ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬زمانی‬ ‫فاریغولتەحسیل بووم‪.‬‬ ‫دایکیم پەشتوو یە‪ ،‬هەم بە پەشتوو و‬ ‫هەم بە فار�سی قسە دەکەین‪ ،‬چونکە هەر‬ ‫دووکیان زمانی رەسمی ئەفغانستانن‪،‬‬ ‫زمانی نەتەوەیی ئێمەن‪ ،‬بە هەر دووکیان‬ ‫لە هەر نەتەوەیەک بن‬ ‫قسە دەکەم‪.‬‬

‫وەک “ ئەفغان “ بیر لە‬ ‫قازی‪ :‬زیاتر دێینە سەر زمانەکان‪ ،‬ئێوە‬ ‫خۆیان دەکەنەوە و دەڵێن‬ ‫ئێستا گوتتان “ ئەفغانەکان” ی ئێمە‬ ‫خەڵکی ئەفغانستانین‬ ‫دەمەوێ بزانم مەبەست لە “ ئەفغان‬

‫“ کاتێک ئێوە زاراوەی ئەفغان دەکار‬ ‫دەکەن‪ ،‬مەبەستتان چییە؟ خۆ ئێمە‬ ‫لەوێ نەتەوەیەکی تایبەتیمان بە ناوی‬ ‫قازی‪ :‬باشە‪ ،‬زمانی خوێندن لە ئاستی ئەفغان نییە‪ ،‬هەمانە؟‬ ‫زانکۆ لە پاکستان دیارە زمانی ئینگلی�سی‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬نا‪ ،‬نییە‪.‬‬ ‫حەتمەن هەیە‪ ،‬بەاڵم زمانی ئۆردوو پێشتر‬ ‫قازی‪ :‬یانی ئەو ناوە بۆ هەموو ئەو‬ ‫دەتزانی یان لەوێ ناچاربووی فێری بی؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬نا‪ ،‬وەک زۆربەی کەسانەی لەوێ دەژین بەکاردێنن؟‬ ‫ئەفغانەکانی ئێمە کە پەڕیوەی واڵتانی جۆر‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ ئێمە لە‬ ‫بە جۆر بوون‪ ،‬توانیان لە دەرفەتەکانی زمانی هەڕەمەی خەڵک دا بە هەموو‬ ‫ئەوان کەڵک وەربگرن فێری زمان بن و شارومەندانی ئەفغانستان دەڵێین ‪“ :‬‬ ‫ئەگەر دەرفەتی ئەوەش بایە کە بتوانن ئەفغانەکان “ کە ئەوە هەموو نەتەوەکانی‬ ‫درێژە بە خوێندنی خۆیان بدەن ئەوەشیان ئەفغانستان وەبەردەگرێ‪.‬‬ ‫دەکرد‪ .‬بەاڵم زۆربەی ئەفغانە ئاوارەکان‬ ‫قازی‪ :‬یانی هەموو نەتەوەکان ئەو‬ ‫لە پاکستان ئەو دەرفەتەیان نەبوو‪ ،‬لە‬ ‫کەمپ دابوون‪ .‬بۆ وێنە لە کەمپەێک کە شەقڵەیان پێ قەبووڵە؟ ئەو زاراوەیە‬ ‫ئێمەی تێدا دەژیاین لەالیەن رێکخراوی پەسند دەکەن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬خەڵکی‬ ‫جۆر بە جۆرەوە مەدرەسە کرابوونەوە کە‬ ‫من لەوێ ماویەکیش بە فار�سی خوێندم‪ ،‬ئەفغانستان سەر بە هەر ئێتنیک‪ ،‬هەرێم و‬ ‫بەاڵم خوێندنم زیاتربە زمانی ئینگلی�سی بوو زمانێک بن‪ ،‬لە هەر نەتەوەیەک بن وەک “‬ ‫و زمانی ئۆردووش لەبەرئەوەی لە پاکستان ئەفغان “ بیر لە خۆیان دەکەنەوە و دەڵێن‬ ‫بووین و زیاتر لە ناو خەڵک دابووین و خەڵکی ئەفغانستانین‪ ،‬بەستراوینەوە‬ ‫سەروکارمان لەگەڵیان هەبوو و لەبەر بە ئەفغانستان‪ ،‬بەاڵم بەداخەوە ئەمڕۆ‬ ‫ئەوە مرخم لێ بوو زمانی جۆر بەجۆر فێربم رووناکبیری ئەوتۆ هەن ئەو الیەنە هەرێمی‬ ‫و زمانییانە گەورە دەکەنەوە و بە تایبەتی‬ ‫ئۆردوش فێربووم‪.‬‬ ‫الیەنی ئێتنیکی‪ ،‬لە جیاتی ئەوەی کە‬ ‫قازی‪ :‬ئێوە زمانی دایکی تان پەشتووە بە گیروگرفتە سەرەکییەکانی خەڵکی‬ ‫‪45‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫ئەفغانستان رابگەن‪ ،‬زیاتر هێندێک وشە‬ ‫و زاراوە دەهێننە گۆڕێ کە ئەوە بە زمانی‬ ‫فار�سی نییە‪ ،‬فاڵنە بە زمانی پەشتوو یە‪،‬‬ ‫فاڵن بە زمانی دەری یە‪ ،‬فیسار بە زمانی‬ ‫ئوزبەکی‪ ،‬تورکەمەنی یە و دەبێ ئاوا بێ‬ ‫و ئاوا نەبێ و ئەو گەورەکردنەوەی الیەنی‬ ‫ئێتنیکی‪ ،‬هەرێمی و زمانی زیاتر لەبەر ئەوەیە‬ ‫کە ئەوانە دەیانەوێ دەسەاڵتی خۆیان‬ ‫بەسەرخەڵک دا بسەپێنن و بەو شێوەیە بە‬ ‫خەڵکی بده‌ن ‌ه قه‌بوڵ كردن و لەهەمانکاتدا‬ ‫خەڵک هەتەڵە بکەن لەو مەسەلە سەرەکی‬ ‫و رۆژانەیانەی کە هەیانە‪ .‬لە روانگەی‬ ‫خەڵکەوە گوتنی “ئەفغان “ زۆر وشەیەکی‬ ‫ئاسایی یە و دەکاری دەکەن و دەڵێن ئێمە‬ ‫هەموو ئەفغانین سەر بە هەر کام لە‬ ‫نەتەوەکان بن ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬دەگەڕێینەوە سەر ئەو‬ ‫جۆرواجۆرییەی کە لە کۆمەڵی‬ ‫ئەفغانستان دا هەیە‪ .‬دەزانین لەو‬ ‫واڵتانەش کە بەشێک لە خاكی‬ ‫کوردستانیان تێ کەوتووە ئەو مەسەلەی‬ ‫جۆراوجۆرییە هەیە چ لە رووی ئێتنیکی‪،‬‬ ‫چ لە رووی زمانی و چ لە رووی كلتورییەوە‪.‬‬ ‫هەر چۆنێک بێ ئێوە لە قەبوڵ و‬ ‫ددان پێدانان بەو جۆراوجۆرییانە دا‬ ‫باوەڕتان بە یەکێتی یە نەک یەک کردنی‬ ‫هەموویان؟ بۆ نموونە لە ئەفغانستان‬ ‫ئێوە الیەنگری ئەوە نین کە هەموو خەڵک‬ ‫بە زمانی پەشتوو قسە بکەن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بە هیچ‬ ‫جۆر‪ .‬ئێمە باوەڕمان وایە کە رێگای‬ ‫چارەسەری ئەفغانستان بۆ ئەوەی بتوانین‬ ‫ئەفغانستانێکی تاقانەمان هەبێ ئەوەیە کە‬ ‫یەکێتی هەموو ئێتنیکەکانی ئەفغانستان‬ ‫دابین بکرێ‪ ،‬ئەوە بریتیە لە یەکێتی هەموو‬ ‫نەتەوەکانی ئەفغانستان و ئێمە دەبێ بەبێ‬ ‫دەمارگرژیی نەتەوەیی‪ ،‬ئێتنیکی‪ ،‬هەرێمی و‬ ‫‪46‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫زمانی بتوانین بەیەکەوە بژین‪ .‬ئێمە دەبێ‬ ‫جیاوازی لە نێوان تاجیک و پەشتوون و‬ ‫تورکەمەن و ئوزبەک و هەزارە دا نەکەین‪،‬‬ ‫هەموومان دیسان پێشتر گوتم ئەفغانین‬ ‫لە پێناو ئەفغانستانێکی ئازاد دا دەبێ‬ ‫خەبات بکەین و بۆ گەیشتن بەو رۆژە دەبێ‬ ‫هەمیشە یەکێتیی هەبێ و ئێمە وەک حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی ئەفغانستان هەمیشە هەوڵ‬ ‫دەدەین تەنانەت زمانە ناوچەییەکانیشمان‬ ‫گەشە بکەن و خەڵکی ئێمە بتوانن بە‬ ‫زمانەکانی خۆیان دەرس بخوێنن ‪ .‬بۆ نموونە‬ ‫“ پەشەیی “ یەکێک لەو زمانانەیە کە لە‬ ‫رۆژهەاڵتی ئەفغانستان لە چەند ولوسوالی‬ ‫( شارستان ) دا قسەی پێ دەکرێ‪.‬‬

‫بە تەواوی‪ .‬هەمووان لە‬ ‫یەکێتی و تەبایی دا دەبێ‬ ‫بژی‬

‫قازی‪ :‬یەک لە زمانەکانی نزیک لە “‬ ‫پەشتوو “ یە؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬نا‪ ،‬بە تەواوی‬ ‫جیاوازە‪ ،‬بەاڵم لە ناوچەکانی پەشتوو نشین‬ ‫وەکو “جەالل ئاباد “ و “ کونەر “ و ئەوانە‬ ‫زیاتر لە ناوچەگەلی پەشتوو نشینی ئێمەن‪،‬‬ ‫لەوێ خەڵکی پەشەیی ئێمەی لێن کە ئێستا‬ ‫رێنوو�سی خۆیان ئامادە کردووە و دەیانەوێ‬ ‫کتێبەکان بە “ پەشەیی “ وەربگێڕن‪ ،‬لەوێ‬ ‫لە خوێندنگەیەکان دا بە زمانی پەشەیی‬ ‫دەرس بگوترێتەوە‪ .‬ئێمە الیەنگری ئەوەین‪.‬‬ ‫ئێمە دەمانەوێ هەموو زمانە ناوچەییەکان‬

‫گەشە بکەن‪ ،‬بەاڵم لە هەمانکاتدا دژی‬ ‫ئەوەین لە ژێر ناوی زمان‪ ،‬یان لە ژێر ناوی‬ ‫نەتەوە دا کەڵکی خراپ وەربگیرێ و خەڵک‬ ‫لەگیانی یەکتری بەر دەین‪ ،‬بەاڵم داوای‬ ‫یەکێتی هەموو ئێتنیکەکانی ئەفغانستان‬ ‫دەکەین ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ئەو مەسەلەیە تا رادەیەک‬ ‫نازانم سەبارەت بە ئێوە چۆنە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەگەرئێران یان تورکییە لە بەرچاو بگرین‬ ‫لە راستیدا ئەوە جۆرە ئارگومێنتێکە‬ ‫لەالیەن خاوەن دەسەاڵتانەوەش‪ ،‬بۆ‬ ‫وێنە سیاسەتمەدارێکی تورک جارێک لە‬ ‫پارله‌مان گوتی ئەگەر ئێمە قەبوڵ بکەین‬ ‫کوردەکان بە زمانی دایکی خۆیان دەرس‬ ‫بخوێنن‪ ،‬ئێمە لە تورکییە زیاتر لە ‪١٨‬‬ ‫زمانمان هەیە بەو پێیە دەبێ رێگا بدرێ‬ ‫بە خوێندنی ‪ ١٨‬زمان‪ .‬یانی قسەکەم بە‬ ‫خراپ وەرمەگرە‪ ،‬بەاڵم ئەو ئارگومێنتەی‬ ‫ئێوە‪ ،‬مەبەستم ئەوەیە بڵێم ئەو بابەتە‬ ‫هێندێک هەستاوی یە‪ .‬دەبێ لە پێشدا‬ ‫جیاوازییەکان قەبوڵ بکرێ و دوایە بە‬ ‫قەبوڵ کردنیان الیەنگری بکرێ لە یەکێتی‬ ‫دڵخوازانە‪ .‬بۆچوونی ئێوەش ئاوایە؟‬ ‫ی‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ بە تەواو ‪.‬‬ ‫هەمووان لە یەکێتی و تەبایی دا دەبێ بژین‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬واتە لە سەربنەمای ویستی‬ ‫خەڵک خۆیان؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ .‬ئەوە راستە‬ ‫کە زمانە نەتەوەییەکان پەشتوو و دەری ن‪،‬‬ ‫چونکە زۆربە بەو زمانانە قسە دەکەن‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬باشە ئەگەر دەکرێ هێندێک‬ ‫زانیاری بدەن لە سەر زمانەکان؛ ئەو‬ ‫رەسمییەت پەیدا کردنی دوو زمان‬ ‫داخودا دیاردەیەکە لە زەمانی سیسته‌می‬ ‫پادشایەتییەوە وبەرلە گۆڕانی سیسته‌م و‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫هاتنی شوورەوی ودوایە هاتنی تالیبەنەکان‬ ‫لە پەنجا ساڵی رابردووەوە ؟ هەم ناوی‬ ‫زمانەکان بڵێن و هەم هەڵکەوتیان لە‬ ‫رووی جوگرافیاییەوە کە لە کوێ بەکار‬ ‫دەهێندرێن تا ئەو جێگەیەی کە هەڵبەت‬ ‫ئێوە دەزانن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬دیارە ئەوە‬ ‫مەسەلەیەکی زەحمەتە کە من بتوانم‬ ‫سەبارەت بەهەموو زمانەکانی ئەفغانستان‬ ‫قسە بکەم‪ ،‬بەاڵم وەکو ئەفغانێک کە‬ ‫لەوێ دەژیم‪ ،‬تەبعەن هەمیشە لە پەنجا‬ ‫ساڵ لەمەوبەرەوە مەسەلەی زمانی لە‬ ‫ئەفغانستان گەورە کراوەتەوە‪ ،‬هەر‬ ‫الیەنێک کە ده‌سه‌اڵتداربووە و حاکمییەتی‬ ‫هەبووە یان ویستوویە حاکمییەت‬ ‫وەدەست بهێنێ هەوڵی داوە ئەو جۆرە‬ ‫مەسەالنە لە نێو خەڵک دا زیاتر گەورە‬ ‫بکاتەوە و ئەو جیاکارییە نەتەوەیی و زمانی‬ ‫و هەرێمییانە هەتا بڵیی لە ئەفغانستان‬ ‫بەتایبەتی لەوچل ساڵەی رابردوو دا تائێستا‬ ‫زۆر وەبەرچاو دێ‪ .‬گوایا ئەو رێبەرانە‪ ،‬ئەو‬ ‫جینایەتکارانەی کە دەرحەق بە خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان جینایەت و خیانەتیان کردووە‬ ‫ئەوانە هەمیشە لە ژێرناوی زمان و لە‬ ‫ژێرناوی ئێتنیک خەڵکیان دە گیان یەکتری‬ ‫بەرداوە‪ ،‬یانی ئەگەر ئەمڕۆ پەشتوو زمانی‬ ‫رەسمی بێ یان دەری زمانی رەسمی بێ ‪ ،‬یا دوو‬ ‫زمانی رەسمیمان هەبێ‪ ،‬یا سەرنج نەدرێتە‬ ‫سەر زمانەکانی دی ئەوە مەسەلەیەکی‬ ‫زۆر سەرەکی نییە‪ ،‬ئێمە بە هەر زمانێک‬ ‫کە ئاسوودە بین دەبێ بتوانین قسەی پێ‬ ‫بکەین‪ ،‬بەهەر زمانێک کە ئێمە پێمان‬ ‫وابێ ژمارەیەکی زۆر لە بەردەنگەکانمان لە‬ ‫قسەکان تێ دەگەن دەبێ قسەی پێ بکەین‪.‬‬ ‫ئەوە مەسەلەیەکی هێندە سەرەکی نییە کە‬ ‫ئەگەر پەشتوونەکان زۆربەن دەبێ زمانی‬ ‫پەشتوو زمانی نەتەوەیی بێ‪ ،‬چونکە زۆربەن‬ ‫و لەوانەیە زۆربەی خەڵک بتوانن تێ بگەن‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دەبێ زیاتر قسەی پێ بکرێ و بۆیەش بووە پەشەیی “ قسە دەکەن چییە؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬زۆربەی “‬ ‫بە زمانی نەتەوەیی‪.‬‬ ‫پەشەییەکان “ بە خۆیان دەڵێن نەتەوەی‬ ‫قازی‪ :‬دەکرێ باس بکەن لە رووی پەشەیی‪.‬‬ ‫ژمارەی قسه‌كه‌ران‪ ،‬قسه‌كه‌ر بە هەر کام‬ ‫قازی‪ :‬ئەوان زیاترلە کوێ دەژین؟‬ ‫لەو زمانانە؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬زیاتر لەالی‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬ستاتێستیک و‬ ‫ژمارەی جۆر بەجۆر هەیە‪.‬‬ ‫رۆژهەاڵتی ئەفغانستانن‪ ،‬هەڵبەت‬ ‫ویالیەتیان نییە‪ ،‬بەاڵم لە چەند ولوسوالی‬ ‫«شارستان» دا خەڵک بە پەشەیی‬ ‫قسەدەکەن لە هەرێمی رۆژهەاڵتی‬ ‫ئەفغانستان کە چەند ولوسوالییان سەر‬ ‫شەهرستانان‪ ،‬کە ئێمە‬ ‫بە لوغمان و چەند ولوسوالییان سەر بە‬ ‫پێی دەڵێن ولوسوالی‪ .‬بۆ جەالل ئابادن‪.‬‬

‫وێنە ویالیەتی “ فراه” بە ‪٩‬‬ ‫ولوسوالی دابەش کراوە‬

‫قازی‪ :‬بە تەقریب؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬تا ئێستا‬ ‫سەرچاوەیەکی جێی باوەڕی کە ئێمە بە‬ ‫ووردی بتوانین بڵێین باوەڕبەو سەرچاوەیە‬ ‫دەکەین کە ئەو دابەشبوونە زمانییە‬ ‫روونکاتەوە لە گۆڕێدا نییە‪ ،‬بەاڵم بە‬ ‫تەقریب دەگوترێ زیاترلە ‪ ٥٦‬لەسەد یا ‪٥٠‬‬ ‫لە سەدی خەڵک پەشتوونن‪ ،‬زیاتر لە ‪٣٠‬‬ ‫لە سەد تاجێکن و هەر بەو شێوەیە خەڵکی‬ ‫هەزارە و ئوزبەکی ئێمە و دوایە تورکەمەن‬ ‫وکەمایەتی دیکە هەن‪.‬‬

‫قازی‪ :‬ئەو وشەیەی “ ولوسوالی “ لە‬ ‫فار�سی ئێران دا دەبێ بە چی ؟ بەخش یا‬ ‫شەهرستان ؟ لە ئوستان بچووکترە وایە؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ .‬لە ئوستان‬ ‫بچووکترە‪ .‬ئێمە ویالیەتمان هەن‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ویالیەت لە فار�سی دا یانی‬ ‫ئوستان؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ ئوستان‪،‬‬ ‫هەر ویالیەتێک دابەش کراوە بە‬ ‫وڵوسوالییەکان‪.‬‬

‫قازی‪ :‬بە شەهرستانان؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪،‬‬ ‫شەهرستانان‪ ،‬کە ئێمە پێی دەڵێن‬ ‫ولوسوالی‪ .‬بۆ وێنە ویالیەتی “ فراه” بە ‪٩‬‬ ‫ولوسوالی دابەش کراوە‪.‬‬ ‫هەر ئاوا کابول بە چەند ولوسوالی‬ ‫قازی‪ :‬بەلووچیش؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ دابەش کراوە‪ .‬هەر ولوسواڵیش دابەش‬ ‫بەلووچیشمان هەیە‪ ،‬تورکەمەن و دەکرێ بە سەر“ قەریە” [ دێ] کان دا ‪.‬‬ ‫بەلووچ ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫قاز ‪ :‬ئەو وشه‌یەی “ ولوس “ بۆ من‬ ‫قازی ‪ :‬باشە‪ ،‬نەتەوەی ئەوانەی بە “ زۆر سەرنجڕاکێشە‪ ،‬چونکە لە زمانی‬ ‫‪47‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫تورکی دا وشەیەک هەیە بە ناوی‬ ‫“ ئوڵووس” کە هەمان مانای وشەی‬ ‫“ ولوس “ ی پەشتووی هەیە‪.‬‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ “ :‬ولوس” بە‬ ‫خەڵک دەڵێن‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬مەردوم‪ ،‬میللەت‪ .‬باشە ئەو‬ ‫زمانانە بە کارهێنانیان لە پەروەردە دا‬ ‫چۆنە؟ بۆ وێنە پەشتوو‪ ،‬تاجیکی یان‬ ‫دەری؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬لە بەر ئەوەی‬ ‫پەشتوو و دەری زمانە رەسمییەکانی واڵتن‪...‬‬ ‫قازی‪ :‬یانی لە ئاستی پارله‌مان و ئیدارە‬ ‫دەوڵەتییەکان دا؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬لە‬ ‫هەموویان دا‪ .‬لە ئاستی په‌رله‌مان ودەوڵەت‬ ‫و لە ئاستی ئیدارەکان دا پەشتوو و فار�سی‬ ‫رەسمین‪ ،‬هەموو پێوەندییەکان و هەموو‬ ‫پەروەردە‪ ،‬بەگشتی لە خوێندنگەکان و لە‬ ‫پەهەنتوونەکان و لە ناوەندەکانی دیکە دا‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬پەهەنتوون یش یانی زانکۆ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ یانی زانکۆ‪،‬‬ ‫بە دوو زمانن‪ ،‬چونکە ئەو دوو زمانە‬ ‫رەسمییەتیان هەیە‪ .‬هەڵبەت خەڵک لە‬ ‫ویالیەتەکاندا بە زمانەکانی دیکەش قسە‬ ‫دەکەن‪ ،‬بەاڵم زۆربەی ئەو کارانەی بە‬ ‫نووسین دەکرێن لە ئیدارە دەوڵەتییەکان دا‬ ‫بە زمانی پەشتوو و فارسین نەک زمانەکانی‬ ‫دی‪ .‬بۆ وێنە ئێمە لە حیزبی هەمبەستەگی‬ ‫بە تەنیشت زمانی دەری و پەشتووەوە کە‬ ‫زمانی رەسمین و لەوانەیە ئاخێوەرانیان‬ ‫زۆربەی بەردەنگانی وتارەکان و بەرنامەکانی‬ ‫ئێمەبن‪ ،‬ئێستا ئێمە لە ماڵپەڕەکەمان‬ ‫دا زمانی ئوزبەکیمان چاالک کردووە‪،‬‬ ‫بەزمانی پەشەیی تا ئێستا بەالنی کەمەوە‬ ‫چەند بابەتمان داناوە‪ .‬هەوڵ دەدەین‬ ‫‪48‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫بەزمانە ناوچەییەکانی دیکەش هێندێک‬ ‫بابەت باڵوبکەینەوە بۆ ئەوەی ئەو‬ ‫خەڵکەی کە ناتوانن بەزمانی پەشتوو و‬ ‫فار�سی بخوێننەوە و کەڵکیان لێ وەرگرن‪،‬‬ ‫بەزمانەکانی خۆشیان النی کەم کەڵک‬ ‫وەرگرن و بخوێننەوە‪ ،‬لەبەر هۆشیار‬ ‫بوونەوەی خەڵک و هەروەها بەمەبەستی‬ ‫گەشە کردنی زمانەکانیش کە خەڵک بتوانن‬ ‫گەشە بکەن‪ ،‬بەاڵم لە هەموو ویالیەتەکان‬ ‫ئەو دوو زمانە رەسمییەتیان هەیە کە‪.‬‬

‫نوێنەرایەتی زمانە‬ ‫جیاوازەکان دەکەن و‬ ‫بەشێوەیەک دەیانەوێ بە‬ ‫كه‌ڵك وەرگرتنی خراپ لەوە‬ ‫زوڵم لە نەتەوەکانی دیکە‬ ‫بکەن‬ ‫قازی‪ :‬بەاڵم کەسانی خوێندەوار لە‬ ‫خوێندنگە و فێرگەکان دا هەر ئەو دوو‬ ‫زمانە دەکار دەکەن؟ زمانەکانی دیکە‬ ‫لە خوێندنگەکان دا ناخوێندرێن و تا‬ ‫ئێستاش بەکارناهێندرێن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬نەخێر‪ .‬رەنگە‬ ‫بەشێوەیەکی زۆر بەرتەنگ و هەر تاقە‬ ‫بابەتێک لە هێندێک شوێنان هەبێ‪،‬‬ ‫وه‌كو تاقە بابەت لە بەر ئەوەی زمانە‪،‬‬ ‫ئوزبەکی لە ناوچەی ئوزبەک نشین بە‬ ‫دەرس گوترابێتەوە‪ ،‬لە ناوچە پەشتوو‬ ‫نشینەکان کە پەشەییشمان هەیە رەنگە‬ ‫ئەوە بەدەرس گوترابێتەوە بەشێوەیەکی زۆر‬ ‫بەرتەنگ‪ ،‬بەاڵم بە ئاسایی پەروەردە هەر‬ ‫بە زمانگەلی پەشتوو و دەری یە‪.‬‬

‫جیهادییەکان‬ ‫هێزە‬ ‫قازی‪:‬‬ ‫بۆچوونیان لە سەر زمان چۆنە‪ ،‬بۆ‬ ‫وێنە لە ناو تالیبانەکاندا چ زمانێک زیاتر‬ ‫بەکاردەهێندرێ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬لە ناو گرووپەکان‬ ‫چ تالیبانەکان و چ بنچینەگرەکان ئەوانە‬ ‫بەداخەوە ئەمڕۆ لە ناوخەڵکی ئەفغانستان‬ ‫وەک ئااڵهەڵگرانی نەتەوەیی‪ ،‬ئااڵهەڵگرانی‬ ‫زمان و ئااڵهەڵگرانی هەرێمی دەناسرێن‪،‬‬ ‫چونکە ئەوان لە ژێرناوی نەتەوەیەک‬ ‫یان زمانێک کە سەر بەئەون بە كه‌ڵكی‬ ‫خراپ وەرگرتن لە زمان دەیانەوێ‪ ،‬دیسان‬ ‫دەیڵێمەوە‪ ،‬کە هەستی خەڵک بورووژێنن و‬ ‫بتوانن لە سەر کور�سی دەسەاڵت بمێننەوە‬ ‫و بەو شێوەیە حاکمییەتی خۆیان زیاتر بە‬ ‫سەر خەڵک یان بە سەر ئەو نەتەوانە دا‬ ‫هەبێ و كه‌ڵكی خراپی لێ وەربگرن‪ .‬جا بۆیە‬ ‫هەر کامیان نوێنەرایەتی نەتەوە جیاوازەکان‬ ‫دەکەن‪ ،‬نوێنەرایەتی زمانە جیاوازەکان‬ ‫دەکەن و بەشێوەیەک دەیانەوێ بە كه‌ڵك‬ ‫وەرگرتنی خراپ لەوە زوڵم لە نەتەوەکانی‬ ‫دیکە بکەن‪ .‬لە ئەفغانستان بەداخەوە لەو‬ ‫چل ساڵەی دوایی دا ئەو ئااڵهەڵگرانی‪،‬‬ ‫نەتەوە و زمان و هەرێم و ئێتنیک نەک‬ ‫هەر خیانەت و جینایەتیان کردووە‬ ‫دەرحەق بە ئێتنیکەکانی دیکە‪ ،‬بەڵکو‬ ‫یەکەمیان خیانەتیان دەرحەقی نەتەوەی‬ ‫خۆیان کردووە‪ .‬ئەگەر تەماشای نەتەوەی‬ ‫پەشتوون بکەین یان ئەو کەسانەی کە‬ ‫خۆیان بە ئااڵهەڵگرانی نەتەوەی پەشتوو‬ ‫دەزانن یان ئێتنیکی جۆر بە جۆری کە‬ ‫سەر بە نەتەوەی پەشتوون ئەوانە‬ ‫زیاتر دەیانەوێ و دەڵێن دەبێ دەسەاڵت‬ ‫لەدەست پەشتوونەکان دا بێ و هەزارەکان‬ ‫دەبێ سەرکوت بکەین‪ ،‬نەتەوەکانی‬ ‫دی‪ ،‬تاجیکەکان دەبێ سەرکوت بکەین‪،‬‬ ‫چونکە تەنێ دەیانەوێ لە ژێر ئەو ناوەدا‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫لە سەر ده‌سه‌اڵت بمێننەوە‪ .‬ئەگەر تاجیک‬ ‫بن هەمیشە مەسەلەی زمانی و هەرێمی‬ ‫گەورە دەکەنەوە و دەیانەوێ هەستی‬ ‫نەتەوەیی خەڵک ببزوێنن‪ ،‬هەستی زمانی‬ ‫ئەوان بورووژێنن و دەڵێن ئەگەر ئێوە‬ ‫پەشتوونەکانتان پێ قەبوڵ بێ تاجیکەکان‬ ‫دە مەتر�سی دەکەون‪ ،‬تاجیکەکان ده‌سه‌اڵتی‬ ‫خۆیان لە دەست دەدەن و ئێمە ناتوانین‬ ‫ده‌سه‌اڵتی خۆمان بپارێزین‪ .‬بەو شێوەیە‬ ‫ئەمڕۆ ئەگەر تەماشای ئوزبەکەکان‬ ‫بکەین‪ ،‬ئەوان ده‌سه‌اڵتیان بە دەست‬ ‫نەبووە‪ ،‬لە کەمایەتی دا بوون و پێیان‬ ‫دەڵێن ئەگەر ئێمە بمانەوێ ده‌سه‌اڵتمان‬ ‫هەبێ دەبێ زیاترمان هەبێ‪ .‬بەو شێوەیە‬ ‫گوایا ئه‌و رێبەرانەی کە خۆیان بە رێبەرانی‬ ‫ئەو نەتەوانە لە قەڵەم دەدەن جگە لە‬ ‫خیانەت و جینایەت دەرحەق بە خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان هیچی دیکەیان نەکردووە‪،‬‬ ‫جگە لەوەی کە دووبەرەکی ودژایەتی بخەنە‬ ‫ناو ئێتنیکەکانی ئەفغانستان‪ ،‬ناو خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان‪ ،‬ناو نەتەوەکانی ئەفغانستان‪.‬‬ ‫لە ناو ئەو خەڵکەی کە بەزمانی جیاواز‬ ‫قسە دەکەن دووبەرەکی بنێنەوە و بەگشتی‬ ‫هیچ کاریان بەوە نەبووە کە خزمەت بە‬ ‫نەتەوەکان و زمانەکانی ئەفغانستان بکەن‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ دەبینین عەبدوڵاڵ و قانوونی و فاڵن‬ ‫و فاڵن خۆیان بە ئااڵهەڵگرانی ئێتنیکی‬ ‫تاجیک دەزانن وتێدەکۆشن تا ئەوجێگایەی‬ ‫کە دەتوانن لە ژێر پەردەی ئەو مەسەلەیە‬ ‫ئێتنیکییانە دا ده‌سه‌اڵتی خۆیان بپارێزن‬ ‫و لە راستیدا هەڵبژاردنی رابردوو نیشانی‬ ‫دا چلۆن لە هەستی نەتەوەیی خەڵک‬ ‫كه‌ڵكی خراپ وەردەگرن‪ .‬بۆ وێنە دۆستوم‪،‬‬ ‫خەڵکی ئوزبەک بەو شێوەیە خۆی بە‬ ‫ئااڵهەڵگری ئێتنیکی ئوزبەک دەزانێ‪ .‬هەر‬ ‫ئاوا رەنگە گوڵبەدین خۆی بە ئااڵهەڵگری‬ ‫ئێتنیکی پەشتوون بزانێ‪ .‬تالیبانەکان‬ ‫ئەگەر ئەمڕۆ زۆربەیان دەڵێن کە سەر بە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئێتنیکی پەشتوونن‪ ،‬بەاڵم لە ریزەکانیان دا سەبارەت بە ئامانج و خواستەکانی‬ ‫خەڵکی سەر بە ئێتنیکەکانی دیکەش هەن “ حیزبی هەمبەستەگی ئەفغانستان‬ ‫و بەگشتی دەیانەوێ ئێتنیکەکانی دیکە “ ‪ ،‬دەمەویست ئەگەر دەکرێ زیاتر‬ ‫شیبکەنەوە کە ئەو حیزبە کەنگێ‬ ‫سەرکوت بکەن ‪.‬‬ ‫ر‬ ‫دامەز اوە و لە چ بوارێک دا چاالکی هەیە‬ ‫بەو شێوەیەی کە بتوانێ ئەو ئامانجانەی‬ ‫قازی‪ :‬ئەوان زیاترسونی ن وا نییە؟‬ ‫هەیەتی بەکردەوە وەدی بهێنێ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬سونین ‪.‬‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی ئەفغانستان لە ساڵی ‪٢٠٠٤‬‬ ‫بە دەست کۆمەڵێک لە رووناکبیرانی‬ ‫کە باوەڕیان بە خەبات هەبوو بە دژی‬ ‫ئەو حیزبانەی کە لە‬ ‫داگیرکاری و بنچینەگری دامەزرا‪.‬‬

‫ئەفغانستان دا هەن‬ ‫بەشێوەی کۆنکرێت سەر‬ ‫بە نەتەوەیەکن‬

‫قازی‪ :‬ئەوان لە ناو “ هەزارە” کان دا‬ ‫هیچ نفووزیان نییە؟ چونکە هەزارەکان‬ ‫شیعەنە ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬هەزارەکان‬ ‫شیعەن‪ ،‬بەاڵم دیسان هەن دەستەی‬ ‫تێرۆریستی دیکەی کە سەر بە شیعە و‬ ‫سونی هەر دووکیانن‪ ،‬جا بۆیە ئێمە لە‬ ‫ئەفغانستان ناتوانین بڵێین کە سونی‬ ‫تێرۆریستە و شیعە تێرۆریست نییە‪ ،‬یا‬ ‫شیعە تێرۆریستە و سونی تێرۆریست نییە‪.‬‬ ‫بەگشتی مەزهەبیش هەمیشە کراوەتە‬ ‫ئامرازێک لە دەست ئەو کەسانەی دا کە‬ ‫دەیانەوێ حاکمییەتیان هەبێ بە سەر‬ ‫خەڵکی ئەفغانستان دا و هێزی خۆیان‬ ‫بسەپێنن و لە ژێرناوی ئێتنیک و هەرێم و‬ ‫زمان و تەنانەت مەزهه‌ب دا جینایەت و‬ ‫خیانەتەکانی خۆیان دابپۆشن ‪.‬‬ ‫‌قازی‪ :‬ئێوە هێندێکتان باس کرد‬

‫قازی‪ :‬کاتێک کە با�سی “ داگیرکاری “‬ ‫دەکەی مەبەستت داگیرکاری پێشوویە‬ ‫یان « داگیرکاری « ئێستا؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬داگیرکاری‬ ‫ئێستا‪ .‬حیزبی هەمبەستەگی لە ساڵی ‪٢٠٠٤‬‬ ‫دامەزرا و ئامانجی ئەوە بوو لە ئەفغانستان‬ ‫پێویستی بە حیزبێکی سەرتاسەریی هەیە‬ ‫کە نوێنەرایەتی هەموو نەتەوەکانی‬ ‫ئەفغانستان بکا‪ ،‬نوێنەرایەتی هەموو‬ ‫ئێتنیکەکانی ئەفغانستان بکا و بەبێ‬ ‫دەمارگرژی ئێتنیکی‪ ،‬هەرێمی و زمانی‪،‬‬ ‫دەبێ لەهەموو ئەفغانستان گشتی وه‌كو‬ ‫مەڵبەندێک کاربکا‪ ،‬چونکە ئەمڕۆ زۆربەی‬ ‫ئەو حیزبانەی کە لە ئەفغانستان دا هەن‬ ‫بەشێوەی کۆنکرێت سەر بە نەتەوەیەکن‪،‬‬ ‫سەر بەئێتنیکێکن‪ ،‬یان سەر بە زمانێکن‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ ئەگەرتەماشا بکەن حیزبی وەحدەت‬ ‫خۆی بە ئااڵهەڵگری ئێتنیکی “ هەزارە “‬ ‫دەزانێ‪ .‬هەر سەر بە هەزارەکانە‪ .‬ئەگەر چاو‬ ‫لە “ جەمعییەتی ئیسالمی “ بکەن ئەوە سەر‬ ‫بە تاجیکەکانە‪ .‬ئەگەرتەماشای “ جونبیش‬ ‫“ بکەن ئەوە سەر بە ئوزبەکەکانە و هەر‬ ‫بەو شێوەیە “ سەیاف “ و فاڵن و فیسار‬ ‫سەر بە پەشتوونەکانن‪ .‬جا بۆیە پێویستی‬ ‫بەوە هەبوو حیزبێک هەبێ کە نوێنەرایەتی‬ ‫‪49‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫هەموو نەتەوەکانی ئەفغانستان بکا‪ .‬چونکە‬ ‫تاقە ڕێگای چارەسەری ئەفغانستان ئەوەیە‬ ‫کە یەکێتی گشت نەتەوەکان و ئێتنیکەکانی‬ ‫ئەفغانستان پێک بێ کە بتوانن خەبات‬ ‫بە دژی داگیرکاری و بنچینەگری درێژە پێ‬ ‫بدەن‪.‬‬

‫ئەگەر بەرنامەکانی ئێمەتان‬ ‫شۆپاندبێ قەت داخوازمان‬ ‫لە دەوڵەت نەبووە‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫پێشەنگی پێشکەوتوو بە ئەرکی خۆمان‬ ‫و هەموو حیزب و دامەزراوە و بزووتنەوە‬ ‫پێشڕەوکانی دەزانین کە لە تەواوی نەتەوە‬ ‫دەبەندکراوەکانی دنیا پشتیوانی بکەین و‬ ‫بە ڕێگای هاوپێوەندییەوە بتوانین لەگەڵ‬ ‫بزووتنەوە ئازادیخوازەکان لە سەرتاسەری‬ ‫جیهان لە هاوپێوەندیی دا خەبات بکەین‪.‬‬ ‫بەگشتی بە دژی ئەمپریالیزم کە ئەمڕۆ لە‬ ‫چوار الوە بە تایبەتی ئەو بزووتنەوانەیان‬ ‫گەماڕۆداوە‪ .‬ئێمە لە ئەفغانستان ئەگەر‬ ‫بەکورتی باس بکەم حکومەتێکمان‬ ‫دەوێ لە پێناو بەرژەوەندیی خەڵک‪ ،‬لە‬ ‫پێناو بەرژەوەندیی هەموو نەتەوەکانی‬ ‫ئەفغانستان کار بکا و پشتیوانی هەموو‬ ‫ئێتنیکەکانی ئەفغانستان بێ و ئەگەر بێینە‬ ‫سەرئابووری وناوی بەرم کە ئێمە الیەنگری‬ ‫چ جۆرە ئابوورییەکین‪ ،‬سیسته‌مێکی‬ ‫ئابووریمان دەوێ کە بتوانێ ئەفغانستان‬ ‫بەپاڵپشتی سەرچاوەکانی خۆی خۆی‬ ‫بەڕێوەبەرێ وئەگەریش پێوەندیمان لەگەڵ‬ ‫واڵتەکانی دیکەدا هەبێ‪ ،‬یان هێندێک‬ ‫پەیمان و رێکەوتنیشمان هەبێ ئەوە نابێ‬ ‫هەربەشێوەی نێئۆلیبێرالیستی بێ کە ئەمڕۆ‬ ‫تەنێ دەیانەوێ لە ژێرناوی بازاڕی ئازاد ‪ ،‬یان‬ ‫لە ژێر ناوی ئەو ئیدە نێئۆ لیبێرالیستیانەی‬ ‫خۆیان کە دەیانهێنن بۆ ئەو واڵتانە کە‬ ‫ئەمڕۆ دنیا بووەتە گوندێک و پێویستە ئەو‬ ‫پێوەندیانە هەبن‪ ،‬ئەگەر ئێمە بمانەوێ‬ ‫لەگەڵ واڵتان پێوەندی ئابووریمان هەبێ‬ ‫و گرێبەستیشمان لەگەڵیان هەبێ‪ ،‬دەبێ‬ ‫بەشێوەیەکی ئەوتۆ بێ کە بەرژەوەندییە‬ ‫نەتەوەییەکانمان دەمەتر�سی نەکەون‪.‬‬ ‫یانی زیاتر ئابوورییەکمان دەوێ کە تێیدا “‬ ‫ئێروویی کۆمەاڵیەتی “ لەبەرچاو گیرابێ و بۆ‬ ‫هەموو خەڵکی ئەفغانستان بێ‪.‬‬

‫قازی‪ :‬ئەگەر دەکرێ لە ڕووی‬ ‫ئابووریشەوە شیبکەنەوە‪ ،‬بەرنامە‬ ‫ئابوورییەکان؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی بۆیە دامەزرا ئامانجە‬ ‫دەستبەجێیەکان و کتووپڕی ئێمە‬ ‫لەو سەروبەندی دا وەدی بێنێ‪ ،‬لەو‬ ‫دەمییەوە تا ئەمڕۆ ئێمە دژی داگیرکارین‬ ‫و ئەفغانستان بە واڵتێکی داگیرکراو‬ ‫دەزانین و داوای دەرکەوتنی هەموو هێزە‬ ‫داگیرکەرەکان دەکەین لە ئەفغانستان‪.‬‬ ‫لە هەمانکاتدا دەبێ خەباتی ئێمە یان‬ ‫نووکی خەباتی ئێمە رووی لە هەموو‬ ‫بنچینەگرەکانی ئەفغانستان بێ کە دیارە‬ ‫نۆکەری ئەو داگیرکەرانەن بۆ ئەوەی ئێمە‬ ‫رۆژێک بتوانین ئەفغانستانێکی ئازاد‪،‬‬ ‫سەربەخۆمان هەبێ و ئێمە حکومەتێکی‬ ‫گەلیی مان هەبێ کە دیموکرا�سی‬ ‫ی‬ ‫راستەقینە وەدی بێ ئێمە داخوازمان‬ ‫قاز ‪ :‬یانی ئێوە لەو باوەڕەدان کە‬ ‫ئەوەیە و لە هەمانکاتدا وه‌كو حیزبێکی بەشێک لە چاالکییەکانتان و بەشێک‬ ‫‪50‬‬

‫لە داخوازییەکانتان لە دەرەوەی‬ ‫دەوڵەت بەڕێوەبەرن‪ .‬بۆ وێنە ئێوە‬ ‫هیچ بەرنامەیەکتان هەیە بۆ پاراستنی‬ ‫ژینگە‪ ،‬سەبارەت بە ئێکۆلۆژی لە‬ ‫دەرەوەی بەرنامەی دەوڵەت یانی هەموو‬ ‫داخوازەکانتان لە دەوڵەت نەبێ‪ ،‬یانی ئەو‬ ‫کارانەی کە خۆتان دەتوانن لە خوارەوە‬ ‫ڕا‪ ،‬کۆمەاڵنی خەڵک خۆیان دەتوانن‬ ‫ئەنجامیان بدەن؟‬ ‫ێ‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬ئێمە جار ‪،‬‬ ‫ئەگەر بەرنامەکانی ئێمەتان شۆپاندبێ‬ ‫قەت داخوازمان لە دەوڵەت نەبووە‪،‬‬ ‫بە پێچەوانە گوتوومانە تا زەمانێک کە‬ ‫دەوڵەتی ئاوا لەسەرکاربن و حاکم بن‬ ‫خەڵکی ئەفغانستان ناتوانن ژیانێکی بە‬ ‫ئیروو و بەختەوەرانەیان هەبێ‪ .‬خەڵکی‬ ‫ئەفغانستان رۆژ لە رۆژ زیاتر دەکەونە بەر‬ ‫توندوتیژی ئەو جۆرە دەوڵەتانە‪ ،‬جا بۆیە‬ ‫پێمانوانییە ئەو جۆرە دەوڵەتانە داخوازی‬ ‫خەڵکی ئەفغانستان وەدی بهێنن‪ .‬بەاڵم‬ ‫بەرنامەی ئابووری ئاوامان هەبووە کە‬ ‫خەڵک خۆیان بەشداری تێدا بکەن کە‬ ‫ئابووری ئەفغانستان گەشە بکا‪ ،‬لە‬ ‫رووی کشتوکاڵەوە و بتوانین لە رووی‬ ‫دیکەوە لە سەرچاوە و کانگاکانی خۆمان‬ ‫كه‌ڵك وەربگرین و بتوانین لە سەرچاوە‬ ‫خۆڕسکییەکانی خۆمان كه‌ڵك وەربگرین و‬ ‫خەڵک خۆیان تێیدا بەشداربن‪ ،‬بەرنامەی‬ ‫ئاوامان هەبووە‪ .‬لە ڕاستیدا ئەگەر بێینە‬ ‫سەر ژینگەپارێزی‪ ،‬بەرنامەیەکی تایبەتیمان‬ ‫لەو بارەیەوە نەبووە‪ ،‬بەاڵم لە هەرشوێنێک‬ ‫کە ئەندامی ئێمەی لێ بووبێ هەمیشە بۆ‬ ‫پاراستن و راگرتنی هاویردۆر و ژینگە‪ ،‬و پاکو‬ ‫خاوێنی ئەوانە بەشێک بوون لە بەرنامەکانی‬ ‫روون کردنەوە و هۆشیار کردنەوە لەالیەن‬ ‫ئێمەوە‪ .‬بەاڵم بەرنامەیەکی کۆنکرێتمان‬ ‫نەبووە کە چ جۆرە پالنێک دابنێین کە‬ ‫بیر لەو بوارانەش بکەینەوە‪ .‬بەاڵم وەک‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫بەشێک لە بەرنامەی هۆشیار کردنەوە یان‬ ‫پالنی کە لە پێناو هۆشیارکردنەوە بوومانە‬ ‫ئەو جۆرە باسانە�شی تێدا بووە‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ئێوە با�سی ئەوەتان کرد ئێوە‬ ‫چاالکی سیا�سی خۆتان بە بەرگریکردن‬ ‫لە مافی ژنان را دەست پێکردووە‪ .‬ئەو‬ ‫مەسەلەیەی پشتیوانی لە مافی ژنان‬ ‫و هەڵکەوتی ژنان لە بەرنامەی حیزبی‬ ‫هەبەستەگی دا بە چ شێوەیەک رەنگ‬ ‫دەداتەوە یانی حیزبی هەمبەستەگی بە چ‬ ‫شێوەیەک پشتیوانی دەکا لە مافی ژنان؟‬ ‫بەتایبەتی لە کۆمەڵێکی وەک ئەفغانستان‬ ‫دا کە بە داخەوە لە ئاستی جیهانی دا‬ ‫با�سی لێوە دەکرێ کە لەوێ ژنان ستەمی‬ ‫چەند الیەنەیان لێ دەکرێ‪.‬‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬ژنانی ئەفغانستان‬ ‫هەر لە چەندەین دەیە لەمەو بەرەو نا‪،‬‬ ‫بەڵکو بە سەدان ساڵە ستەم و زۆردارییان‬ ‫لێ کراوە و تاقە رێگا بۆ رزگاری ژنان ئەوەیە‬ ‫کە خۆیان هۆشیار ببنەوە و خۆیان بتوانن‬ ‫بەشان و بازووی خۆیان مافی خۆیان‬ ‫وەدەست بهێنن‪ .‬ئێمە وه‌كو رێکخراوەیەکی‬ ‫پێشڕەوی پێشکەوتوو دەمانەوێ ژنان‬ ‫لەهەموو بوارەکانی سیا�سی‪ ،‬کۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫دا بەشداری‬ ‫ئابووری‪ ،‬فەرهەنگی‬ ‫چاالکانەیان هەبێ و بەبێ بەشداری ژنان‬ ‫لە گشت بوارەکانی ژیان دا ئێمکانی نییە‬ ‫بتوانین با�سی ئەفغانستانێکی بە سبات‬ ‫و سەربەخۆ بکەین‪ .‬ئەگەر ئێمە بەیانی‬ ‫با�سی شۆڕشێکیش دەکەین کە بتوانێ‬ ‫حکومەتێکی گەلی‪ ،‬حکومەتێکی سێکوالری‬ ‫کە بیر لە هەموو نەتەوە و ئێتنیک و‬ ‫توێژەکانی ئەفغانستان بکاتەوە کە دیارە‬ ‫مافی ژنیش لە حکومەتێکی ئەوتۆ دا دەتوانێ‬ ‫وەدی بێ ئەوەیە کە ژنان دەبێ چاالک بن‪،‬‬ ‫ژنان دەبێ بگەنە هۆشیاریی سیا�سی خۆیان‬ ‫و ئەو بەرنامانەی کە ئێمە لە پێش خۆمان‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫رۆناوە بریتین لە دەورەی خوێندەوار کردن‬ ‫تا دەگاتە بەرنامەی هۆشیار کردنەوە‪،‬‬ ‫چونکە ئێمە لەو باوەڕەداین ژنان دەبێ‬ ‫لە سەرەتاوە بۆخۆیان بەو ئاگایی و‬ ‫هۆشیارییە بگەن و ئەرکی ئێمەیە ئەو‬ ‫جۆرە ئاگاییانەیان بدەینێ‪ ،‬بۆ وێنە ئێمە‬ ‫بەرنامەی پەروەردەی تایبەتیمان بۆ‬ ‫ژنان هەیە‪ ،‬دەورەی خوێندەوار کردنی‬ ‫تایبەتیمان هەیە بۆ ژنان‪ ،‬بەرنامەی‬ ‫ئابووریمان هەن کە ژنان لەو بەرنامانە دا‬ ‫بە چ شێوەیەک بەشداری بکەن‪ .‬بەرنامەی‬ ‫کۆمەاڵیەتیمان هەن‪ ،‬کە بە النی کەمەوە‬ ‫ئەو گیروگرفتە کۆمەاڵیەتییانەی کە لە‬ ‫کۆمەڵ دا هەن و دێنە پێشەوە ژنان خۆیان‬ ‫بێن و چارەسەرییان بۆ بدۆزنەوە‪ .‬ئەگەر‬ ‫لە خێزانێک دا توندوتیژییەک روو دەدا‪،‬‬

‫ژنان سەرکوت دەکرێن‪ ،‬چ‬ ‫لە موسیقی‪ ،‬چ لە هونەر‬ ‫و چ لە مەسەلەی دیکە‬ ‫دا کە دەگوترێ ئەوە دژی‬ ‫رێوڕەسم و دژی‬ ‫یان ئەگەر خێزانێک ناهێڵێ منداڵەکانی‬ ‫بەتایبەتی کچەکانی بچنە خوێندنگە‪ ،‬یان‬ ‫بە زۆری منداڵێک بدەن بە شوو ئەو جۆرە‬ ‫کارانە بە رێگای ئەو دەستانەی دا کە ئێمە‬ ‫چاالکمان کردوون و هۆشیارییان پەیدا‬ ‫کردووە دەکرێ ئەو گیروگرفتانەی خەڵک‬ ‫چارەسەر بکەن‪ .‬تەنانەت ئەگەر ئەوە‬ ‫پێویست بوو بگاتە ئاستی دادگە وئەوانەش‬ ‫ژنان دەبێ خۆیان بتوانن ئەو کارە بکەن و‬ ‫گیروگرفتەکانی کۆمەاڵیەتی بەگشتی‪ ،‬لە‬ ‫هەژاری و نەدارییەوە بگرە تا گیروگرفتی‬

‫دیکە‪ ،‬ئەوانەش ژنان بتوانن خۆیان‬ ‫بەشدارییان تێدا بکەن و بەشێکی چاالک‬ ‫بن لە کۆمەڵ دا و چاالکێکی کۆمەڵەکەیان‬ ‫بن و کار بکەن‪ .‬بۆ وێنە لە بەرنامەی‬ ‫كلتوری دا ویستوومانە ژنان هەمیشە‬ ‫بەشداریی چاالکانەیان هەبێ‪ ،‬چونکە‬ ‫ئەگەر بەشێوەی سەرەکی چاو لە بەرنامە‬ ‫كلتورییەکان بکەین دیسان ژنان سەرکوت‬ ‫دەکرێن‪ ،‬چ لە موسیقی‪ ،‬چ لە هونەر و چ‬ ‫لە مەسەلەی دیکە دا کە دەگوترێ ئەوە‬ ‫دژی رێوڕەسم و دژی كلتوری ئەفغانستانە‬ ‫بۆ ئەوەی بەو قسانە ژنان لەو بوارانە‬ ‫دووربکەنەوە‪ .‬جا بۆیە ئێمە بەرنامەی زۆرو‬ ‫زەوندی كلتوریمان هەبووە بۆ ئەوەی ژنان‬ ‫بتوانن لەوبوارەش دا چاالک بن وژنان جێی‬ ‫خۆیان لەهەموو بوار و ئاستێکی کۆمەڵ دا‬ ‫بگرن و بەرنامەی جۆر بەجۆر کە پێشتر‬ ‫گوتم لە پێشدا هۆشیار کردنەوە گرنگ‬ ‫بووە کە بتوانین ئەو هۆشیارییە لەواندا‬ ‫پێک بێنین‪ .‬زۆرجار لە ئاستی بڕیاردان دا‬ ‫ئەوە بۆ ئێمە گرنگ بووە کە ئێمە هێندێک‬ ‫ئاڵقە ساز کەین تەنانەت لە ئاستی‬ ‫دێیەکاندا بە رێکخستنی جۆر بە جۆرەوە‬ ‫کە هەمان بووە لە ئاستی ویالیەتەکان لە‬ ‫ئاستی ولوسوالییەکان ( شارستانەکان ) کە‬ ‫تێیاندا ژنان بتوانن سەبارەت بە مەسەلەی‬ ‫جۆر بە جۆر لە کۆمیتەیەکی هاوبەش‬ ‫لەگەڵ پیاوان دا تەنانەت لەئاستی پرسە‬ ‫گرنگەکانی ئەوێدا لە بڕیاردان دا بەشداری‬ ‫بکەن ‪ .‬بەبێ ئەوەی هەر بەتایبەتی بە‬ ‫مەسەلەی ژنانەوە خەریک بن ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ئایا ئێوە دەرفەتی ئەوەتان بووە‬ ‫لە ناوچەی جۆر بە جۆر چاالکیتان هەبێ؟‬ ‫یان زۆربەی چاالکییەکانتان لە ناوچە‬ ‫ناوەندییەکان و یان لەو ناوچانەی کە‬ ‫خەڵک زیاتر خوێندەوارن بەڕێوە دەبەن؟‬ ‫مەبەستم ئەوەیە پێگەتان لە ناو توێژی‬ ‫خوێندەوارانە؟ لەگەڵ کۆمەاڵنی خەڵک‬ ‫‪51‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫بە چ شێوەیەک پێوەندیی دا دەمەزرێنن؟‬ ‫بۆ وێنە من خوێندوومەتەوە کە جار جار‬ ‫رەخنەتان لێ دەگرن با�سی حیجابی ئێوە‬ ‫دەکەن کە سەرتان دانەپۆشیوە؟‬

‫ئەرکی حیزبێکی پێرشەو‬ ‫و حیزبێک بە بیری‬ ‫دیموکراسیخوازانە و‬ ‫ئازادیخوازنەوە کە بتوانێ‬ ‫دیسان درێژە بدا بەخەباتی‬ ‫خۆی‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪ ،‬حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی ئەفغانستان باوەری بەوەیە‬ ‫کە ئەرکی حیزبێکی پێشرەو و حیزبێک بە‬ ‫بیری دیموکراسیخوازانە و ئازادیخوازنەوە‬ ‫کە بتوانێ دیسان درێژە بدا بەخەباتی‬ ‫خۆی‪ ،‬دیسان دەیڵێمەوە‪ ،‬بە دژی‬ ‫داگیرکاری ئیمپریالیزم‪ ،‬ئەوەیە کە ئێمە‬ ‫لەالیەن کۆمەاڵنی هەراوی خەڵکەوە‬ ‫پشتیوانیمان لێ بکرێ‪ ،‬لەالیەن کۆمەاڵنی‬ ‫میلیۆنییەوە پشتیوانیمان لێ بکرێ‪ .‬حیزبێک‬ ‫کە له‌الیەن خەڵکەوە پشتیوانی لێ نەکرێ‬ ‫و لەناو کۆمەاڵنی خەڵک دا نەبێ ئەو حیزبە‬ ‫ناتوانێ وه‌كو حیزبێکی گەلی وه‌كو حیزبێکی‬ ‫کە لە سبەی رۆژدا لە پێناو ئەفغانستانێکی‬ ‫ئازاد و سەربەخۆ دا خەبات بکا و پێگەیەکی‬ ‫لەناو خەڵک دا هەبێ‪ .‬جا بۆیە ئەرکی حیزب‬ ‫لە رۆژی دامەزراندنییەوە تا ئێستا ئەوە‬ ‫بووە کە ئێمە چۆن بتوانین کە پێگەمان‬ ‫لە ناو کۆمەاڵنی خەڵک دا هەبێ‪ ،‬لە ناو‬ ‫توێژە بێ بەشەکانی واڵت دا‪ ،‬لەناو توێژە‬ ‫جۆر بە جۆرەکانی کۆمەڵ دا و ئێمە‬ ‫‪52‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫زیاتر لەو جۆرە ویالیەتانە دا کار دەکەین‬ ‫کە دوورکەوتووترین و وەدواکەوتوترین‬ ‫ویالیەتەکانن‪ ،‬چونکە ئێمە باوەڕمان وایە‬ ‫دەتوانین لە گوندو ‌ه شۆڕش گەاڵلە بکەین‬ ‫و بناخەی دابڕێژین‪ .‬ئەو خەڵکە دەبێ‬ ‫ئەو ئاگایی و هۆشیارییەیان تێدا پێک بێ‪.‬‬ ‫زۆربەی ئەو گیروگرفتانەی کە ئەمڕۆکە‬ ‫خەڵکی ئێمە توو�شی بە تووشیانەوە بووە؛‬ ‫توندوتیژی وستەم وفەرق وجیاوازی لەگەڵ‬ ‫دانان دژی ئەو خەڵکانەن کە دانیشتووی‬ ‫ئەو ناوچە دوورکەوتووانەن‪ ،‬بڵێین ناوچەی‬ ‫دوورە دەست تا شارە گەورەکانی وەک‬ ‫کابول و جەالل ئاباد و هیرات‪ .‬تەبعەن ئێمە‬ ‫لەو جۆرە شوێنانەش دەفتەرمان هەیە‪.‬‬ ‫ئەمڕۆ لە ‪ ٣٤‬ویالیەتی ئەفغانستان ئێمە‬ ‫لە ‪ ٢٠‬ویالیەتیان دا دەفتەرمان هەیە و‬ ‫لەو ‪ ٢٠‬ویالیەتەش دا دەفتەرەکانی ئێمە‬ ‫زۆربەیان لە ولوسوالی و گوندەکان دەچنە‬ ‫ناوخەڵک ووەک گوتم چ بەرنامەکانی بە�شی‬ ‫ژنانی ئێمە و چ بەرنامەکانی بە�شی الوان‬ ‫و خوێندکارانی ئێمە و هەروەها لە گشت‬ ‫بەرنامەکانی حیزب دا زیاتر لە ناو خەڵک لە‬ ‫ئاست گوندەکان و ولسوالییەکان دا بووە‪.‬‬ ‫کە ئێمە تەبعەن پێمان وایە دەبێ لە ناو ئەو‬ ‫خەڵکە دا کاربکرێ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ئێستا ئەگەر بکرێ پاشماوەی‬ ‫ئەو وتوێژ ‌ه تەرخان بکەین بۆ دوان‬ ‫لە سەر تێلێڤیزیۆنە مانگیلەکان لە‬ ‫ئەفغانستان کە پێموایە لەو سااڵنەی‬ ‫دوایی‪ ،‬لەو دە پازدە ساڵەی دواییدا زۆر‬ ‫چاالک بوون و شتێکی کە سەرنجی منی‬ ‫زۆر راکێشابێ ئەوەیە کە‪ ،‬لە بەشێک لەو‬ ‫تێلێڤیزیۆنانە دا زۆر بەشێوەی راشکاو‬ ‫سەبارەت بە بابەتە سیاسییەکان قسە‬ ‫دەکرێ‪ ،‬لە سەرده‌سه‌اڵتی حاکم‪ ،‬لە سەر‬ ‫کەسایەتییەکان قسە دەکرێ‪ ،‬دیبەیت‬ ‫و شەڕەقسەی زۆر گەرم و گوڕ دەکرێ ‪.‬‬ ‫بەر لەوەی وه‌اڵمی ئەوە بدەنەوە‪ ،‬الیەکی‬

‫دیکەش کە زۆر سەرنج رادەکێ�شی ئەوەیە‬ ‫کە لە بەرنامەیەکی دیبەیت و گەنگەشە دا‬ ‫زمانی جۆر بەجۆر دەکار دەکرێن‪ .‬بۆ وێنە‬ ‫ئێوە بە تاجیکی ‪ /‬دەری قسە دەکەن و‬ ‫کەسێکی دیکەش کە لەهەمان بەرنامە دا‬ ‫بەشداری کردووە بە زمانی پەشتوو قسە‬ ‫دەکا‪ ،‬پێموایە ئەوە هەر لەناو ئەو دوو‬ ‫زمانە دا وایە‪ ،‬دەنا نا؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬ئەوە چۆنە؟ پێموایە نموونەی‬ ‫ئاوا لە شوێنەکانی دیکەی دنیا زۆر کەمە‪.‬‬ ‫ئایا لەوە را بۆی دەچن کە بینەران لە هەر‬ ‫دوو زمانەکان تێ دەگەن یان ئەوە چۆنە؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬لە پێشدا لە سەر‬ ‫بە�شی دوایی پرسیارەکەت تێبینییەکم‬ ‫هەیە‪ ،‬دوایە دێمە سەر دەوری مێدیا لە‬ ‫ئەفغانستان‪ .‬وەک ئەوەی پێشترگوتم لەبەر‬ ‫ئەوەی زمانی پەشتوو و دەری زمانگەلی‬ ‫نەتەوەیین‪ ،‬زۆربەی مەردمی ئەفغانستان‬ ‫کە خەڵکی هەر ویالیەتێک بن ناسیاوییان‬ ‫لەگەڵ ئەو دوو زمانە هەیە‪ ،‬ئەگەر لە‬ ‫خوێندنگە خوێندبێتیان‪ ،‬ئەگەر زانکۆیان‬ ‫تەواو کردبێ هەموویان هەر دوو زمانەکە‬ ‫دەزانن و لێیان تێ دەگەن و بەو دوو زمانە‬ ‫زیاتر قسە دەکرێ تەنانەت ئەو خەڵکەش‬ ‫کە زمانیان یەکێک لە زمانەکانی دی بێ‬ ‫فێری زمانی پەشتوو بوون یان فێری زمانی‬ ‫دەری بوون لە چاپەمەنی‪ ،‬لەکاری رۆژانە‪،‬‬ ‫لە کاری دەوڵەتی دا ئەو دوو زمانە زیاتر‬ ‫قسەیان پێ دەکرێ‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬باشە کەسێک لە بەرچاو بگرن‬ ‫کە تەنێ یەکێک لەو زمانانە تێ دەگا‪.‬‬ ‫ئەو چۆن دەتوانێ لەو گەنگەشەیە چێژ‬ ‫بستێنێ و كه‌ڵكی لێ وەربگرێ؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬تەواو وایە‬ ‫وەک دەیڵێی‪ .‬ئەگەر لە ئاستی تێلێڤیزیۆنە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫گەورەکان با�سی لێوە بکەین یان تێلێڤیزیۆنە‬ ‫نەتەوەییەکان زیاتر بەو دوو زمانە قسە‬ ‫دەکرێ‪ ،‬بەاڵم هێندێک بەرنامە هەن‪،‬‬ ‫هەڵبەت ئەگەربا�سی بەرنامە سیاسییەکان‬ ‫بکەم ‪ .‬بەاڵم تێلێڤیزیۆنی ناوچەیشمان‬ ‫هەن کە بە زمانی تورکەمەنی‪ ،‬ئوزبەکی‬ ‫بەرنامە باڵو دەکەنەوە‪ .‬دیارە بە زمانی‬ ‫پەشەیی تێلێڤیزیۆنێکی تایبەتی نییە‪ ،‬بەاڵم‬ ‫ئەو تێلێڤیزیۆنە گەورانە کە زۆربەیان لە‬ ‫شارە گەورەکانن بەرنامەی کۆنکرێتیان‬ ‫بەو زمانانە هەیە‪ .‬بەاڵم راستە بەگشتی‬ ‫پەشتوو و دەری یە‪ .‬زۆربەی تێلێڤیزیۆنەکان‬ ‫بەرنامە سەرەکییەکانیان بە زمانگەلی‬ ‫دەری و پەشتوو یە‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬مەبەستی من هاوکات بوونی‬ ‫زمانەکان بوو لە بەرنامە یەک دا؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵی هاو‬ ‫کات‪ ،‬بەاڵم بەگشتی گوتم بەرنامەی‬ ‫کۆنکرێتیان بە زمانەکانی دیکەش هەیە‪،‬‬ ‫بەاڵم تێلێڤیزیۆنەکانی ناوچەیی هێندێک‬ ‫لە بەرنامەی تەنانەت گەنگەشە و‬ ‫دیبەتیشیان هەیە بە زمانی ناوچەیی‬ ‫خۆیان‪ ،‬بەاڵم لە ئاستی گەورە دا چونکە‬ ‫ئەو باوەڕە هەیە و ئەوەش راستە کە هەموو‬ ‫خەڵک رەنگە لە فار�سی وپەشتوو تێ نەگەن‬ ‫‪ .‬ئەگەر مرۆڤ بچێتە نوورستان لەوێ بە‬ ‫نوورستانی قسە دەکەن‪ ،‬زمانێکی تەواو‬ ‫جیاوازە کە رەنگە ئاخێوەرانی هەموویان‬ ‫لە پەشتوو و دەری تێ نەگەن‪ ،‬بەاڵم لە‬ ‫بەر ئەوەی هاوسنوری ناوچە پەشتوو‬ ‫نشینەکانن یان لە هەرێمی رۆژهەاڵت “‬ ‫نوورستان “ زیاتر‪ ،‬لە هەرێمی رۆژهەاڵت‬ ‫زیاتر بە زمانی پەشتوو قسە دەکرێ و‬ ‫زۆربەی خەڵکی “نوورستان” دەتوانن بە‬ ‫زمانی پەشتوو قسە بکەن‪ .‬ئەگەر ناوچەی‬ ‫تاجیکی لەبەر چاو بگرین تەبعەن بە‬ ‫دەری قسە دەکەن‪ .‬لە ناوچەکانی دیکەی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫پەشتوون و تاجیک و ئوزبەک و هەزارە‬ ‫تێکەڵن‪ ،‬بۆ نموونە ئەگەر ئێوە بچنە‬ ‫قەندار[قەندەهار] لەوێ هەم هەزارەمان‬ ‫هەیە هەم پەشتوون‪ ،‬تاجیکیش هەن‪،‬‬ ‫نەتەوەی دیکەش هەن‪ .‬لە هیلمەند هەم‬ ‫پەشتوون مان هەن‪ ،‬هەم ‪ ،‬دیارە هەزارە‬ ‫لەهجەیە‪ ،‬بەاڵم دیسان زمانی دیکەش‬ ‫هەن کە تێی دەگەن‪ .‬ئەوەی کە ئێمە ئێستا‬ ‫بێین و بڵێین بەهەموو زمانەکان قسە بکەن‬ ‫کە هەموو خەڵک لێی تێبگەن‪ ،‬ئەوە رەنگە‬ ‫مومکین نەبێ‪ .‬ئەگەر لە من بپر�سی ‪ .‬لە بەر‬ ‫ئەوەی ئەو دوو زمانەی دەری و پەشتوو‬ ‫باو بوون بە سەریان دا زاڵم و دەیانزانم‪،‬‬ ‫بەاڵم یەکجار زۆریشم پێ خۆشە زمانەکانی‬ ‫دیکەش فێربم و بەو زمانانەی کە لەوێ‬ ‫خەڵک قسەیان پێ دەکەن قسەیان‬ ‫لەگەڵ بکەم‪.‬‬

‫یەکێک لە سیاسەتەکانی‬ ‫کۆلۆنیالیزم ئەمڕۆکە لە‬ ‫راستیدا دەوری مێدیایە‬ ‫یان ئەوەی کە مێدیاکان‬ ‫چلۆن بکرێن بە ئامرازێک‬ ‫قازی‪ :‬وه‌كو پرێنسیپێک کە ئێوە �سێ‬ ‫کەس چوار کەس کە لە بەرنامەیەک دا‬ ‫بەشدارن دەکرێ هەردوو زمانەکە بەکار‬ ‫بهێنن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬بەڵێ چ گرفتێک‬ ‫نییە‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬یانی مۆدێڕاتۆری بەرنامەکە‬ ‫داوا لەئێوە ناکا بەزمانێکی تایبەتی‬

‫قسەبکەن‪ ،‬دەتوانن هەردوویان هاوکات‬ ‫دەکارکەن؟‬ ‫غەففار‪ :‬نەخێر ناڵێ بە چ زمانێک قسە‬ ‫بکەن یا مەکەن‪ .‬زۆربەی بەرنامەکان ئاوایە‬ ‫کە دەکرێ بە هەر دوو ئەو زمانانە واتە‬ ‫پەشتوو و دەری کە زماگەلی رەسمین قسە‬ ‫بکردرێ‪ ،‬بەاڵم هێندێک لە تێلێڤیزیۆنەکان‬ ‫بەرنامەی تایبەتی زمانی پەشتوویان هەیە‬ ‫کە بەرنامەی سیاسییە کە زیاتربە پەشتوو‬ ‫قسە دەکەن‪ .‬بەاڵم هەردوو زمان باون‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬زۆر باشە‪ ،‬ئەمن ئێوەم لە زۆر‬ ‫لەو بەرنامە تێلێڤیزیۆنییانە دا دیتووە‪،‬‬ ‫دەمەویست پرسیارتان لێ بکەم کە ئەو‬ ‫تێلێڤیزیۆنە مانگیلەیانە کە تێلێڤیزیۆنی‬ ‫دەوڵەتی نین ولە حکومەتی کە لە سەرکارە‬ ‫و لە دەوڵەت رەخنە دەگرن ئەوانە سەربە‬ ‫کامەیەک لە گرووپە کۆمەاڵیەتییەکانن؟‬ ‫یانی سەرمایەی بە�شی تایبەتی ئەوانەی‬ ‫دامەزراندووە‪ ،‬وا بزانم لەو سااڵنەی‬ ‫دواییدا سەریان هەڵهێناوە؟‬ ‫ئەگەر‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪:‬‬ ‫بگەڕێینەوە سەر پرسیارەکەی پێشووتان‬ ‫و درێژەی پێ بدەین سەبارەت بە دەوری‬ ‫مێدیا لە ئەفغانستان‪ .‬زۆر جار وایە ئەگەر‬ ‫مرۆڤ سیا�سی بێ یان سەر بە جەرەیانە‬ ‫سیاسییەکان بێ زیاتر با�سی رەهەندی‬ ‫سیا�سی ئەوان دەکا کە ئەوە زۆر تەبیعی‬ ‫یە و لە ئەفغانستانیش دەبێ هەر بەو‬ ‫شێوەیە با�سی میدیا بکرێ کە یەکێک‬ ‫لە سیاسەتەکانی کۆلۆنیالیزم ئەمڕۆکە‬ ‫لە راستیدا دەوری مێدیایە یان ئەوەی‬ ‫کە مێدیاکان چلۆن بکرێن بە ئامرازێک‪،‬‬ ‫بە وەسیلەیەک لە دەستی خۆ دا بۆ‬ ‫هەڵفریواندنی بیروڕای گشتی سەبارەت‬ ‫بە مەسەلەی سەرەکی و مەسەلەی رۆژ بۆ‬ ‫ئەوەی بەو شێوەیە بتوانن سیاسەتەکانی‬ ‫خۆیان جێبەجێ بکەن‪ .‬ئەمڕۆ لە‬ ‫‪53‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫ئەفغانستان لە دوای ساڵی ‪ ٢٠٠١‬راستە‬ ‫کە چاپەمەنی وه‌كو کارگ هەڵقوڵیون‬ ‫و گەشەیان سەندووە‪ ،‬چ چاپەمەنی‬ ‫دەنگ‪ ،‬چ چاپەمەنی رەنگ و چ چاپەمەنی‬ ‫نووسراو‪ .‬هەموو رۆژێ دەبینین کە‬ ‫دەستگایەکی تێلێڤیزیۆنی‪ ،‬دەستگایەکی‬ ‫رادیۆیی و باڵوک و رۆژنامەیەکی نوێ‬ ‫زۆربەیان ئەگەر‬ ‫دادەمەزرێندرێ‪.‬‬ ‫تەماشایان بکەی دەبینی یان سەر بەو‬ ‫حیزبانەن کە دەستیان لە خیانەت و‬ ‫جینایەت دا شەاڵڵی خوێنە و ئەمڕۆ‬ ‫بەڕێگای ئەو مێدیایانەوە دەیانەوێ‬ ‫جینایەکانی خۆیان پاک کەنەوە بە‬ ‫هێندێک بەرنامە‪ ،‬و تەنانەت بەرنامەیان‬ ‫هەیە هاوتەریبی بیروڕای گشتی و ئەوانە‬ ‫سەر بەو جۆرە جەرەیانانەن کە بتوانن‬ ‫مێدیا بکەنە وەسیلەیەک بۆ ئەوەی‬ ‫دیسان پڕوپاگه‌ندا بکەن بۆ خۆیان‬ ‫لە ناو خەڵک دا‪ .‬یان میدیای ئاوان‬ ‫کە زۆربەی بەرنامەکانیان لەالیەن‬ ‫ئەمریکاوە‪ ،‬تورکییە یان ئێرانەوە پشتیان‬ ‫دەگیرێ‪ ،‬بۆ وێنە تێلێڤیزیۆنی ئەوتۆ‬ ‫هەن کە بە تایبەتی ئێران یارمەتییان‬ ‫دەدا‪ .‬ئینگلیستان و واڵتەکانی دیکە‪.‬‬ ‫ئەو تێلێڤیزیۆنانەی بە�شی تایبەتی کە‬ ‫باستان کردن لە رواڵەت دا زۆربەیان‬ ‫ئی بازرگانه‌ نەتەوەییەکانن ‪ .‬باشە بەاڵم‬ ‫ئەو بازرگانه‌ نەتەوەییانە کێن؟ ئەوان‬ ‫دیسان ئەو کەسانەن کە هەر سەر بەو‬ ‫حیزبە جینایەتکارانە بوون‪ .‬زۆربەیان‪،‬‬ ‫ئەو کەسانەش کە سەر بەو جەرەیانانە‬ ‫نەبوون زیاتر کەسانی وا بوون کە دیسان‬ ‫داردەستی واڵتانی ئەمپریالیستی بوون‬ ‫کە بتوانن سیاسەتی ئەوان بەڕێگای ئەو‬ ‫مێدیایانە باڵو بکەنەوە‪.‬‬ ‫قازی‪ :‬باشە‪ ،‬چەندین جار کە‬ ‫بەرنامەکانی ئێوەم تەماشا کردووە‪ ،‬بۆ‬ ‫‪54‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫وێنە لە بیرمە لە بەرنامەیەک وەزیرێکی‬ ‫ژنت بە توندی خستە بەر پرسیار و‬ ‫چالنجت کرد‪ .‬بەگشتی لەو بەرنامانە دا‬ ‫لەحنی زۆر توند دەکار دەکرێ‪ ،‬هەر نەک‬ ‫لەالیەن ئێوەوە‪ ،‬ئەوە لە ستودیۆکان‬ ‫دا هەر بە دمبەدمەی لەفزی و قسە‬ ‫تێکگیران کۆتایی دێ‪ .‬لەو هەلومەرجە‬ ‫دژوارە دا ئەوە چۆن تەحەمول دەکرێ‬ ‫کە خەڵک لە گەڵ یەکتری ئاوا توند‬ ‫بدوێن؟‬ ‫یای سیله‌ی غەففار‪ :‬راستە ئەمڕۆ‬ ‫ئەفغانستان واڵتێکی داگیرکراوە و‬ ‫گشت بنچینەگرە هارەکان لە سەر‬ ‫حوکمن و ئەوان بە هیچ جۆر ناتوانن‬ ‫ئازادیی بەیان بەمانای راستەقینەی‬ ‫خۆی قەبووڵ بکەن و ئەمڕۆ لە‬ ‫ئەفغانستان ئەگەر تەماشای مێدیاکان‬ ‫بکەین دەبینین کە دەربڕینی راستییان‬ ‫تێدا نییە‪ ،‬بەاڵم ئەمڕۆ ناچارن‪ ،‬چونکە‬ ‫لە ژێر ناوی دیموکرا�سی هاتوونە ناو‬ ‫ئەفغانستان ‪ .‬یەکێک لە دروشمەکانیان‬ ‫هێنانی دیموکرا�سی و ئازادیی بەیان و‬ ‫دابین کردنی مافی ژن لە ئەفغانستان‬ ‫بوو‪ ،‬جا بۆیە ئەوانە مەجبوورن‬ ‫هێندێک جار ئەگەر بیانەوێ و نەیانەوێ‬ ‫ئاوا نیشان بدەن کە هەر کەس دەتوانێ‬ ‫بێ و بیروڕای خۆی دەرببڕێ‪ ،‬بەاڵم‬ ‫هەمیشە کۆت و لەمپەر و شەرت و مەرج‬ ‫لە گۆڕێ دا بووە‪ ،‬دێمە سەر قسەکەی‬ ‫ئێوە‪ ،‬بەاڵم دەمەوێ نموونەیەکی دیکە‬ ‫باس بکەم‪ ،‬لە زۆربەی ئەو بەرنامانەی‬ ‫حیزبی هەمبەستەگی دا کە ئێمە لە‬ ‫[ تێلێڤیزیۆن ] دا هەمان بووبێ‪ ،‬لە‬ ‫سەرەتاوە تەنانەت ناوهێنانی حیزبی‬ ‫هەمبەستەگی ش قەدەخە بوو و ئێستا‬ ‫کە دەیانەوێ‪ ،‬لەبەر ئەوەی ئێمە بە زۆر‬ ‫خۆمان بە سەردا سەپاندوون ناتوانن‬ ‫دەنگوبا�سی هەمبەستەگی‪ ،‬ئەگەر ئێمە‬

‫ئاکسیۆنێکمان هەبێ باڵو نەکەنەوە‪.‬‬ ‫جا بۆیە بە ڕواڵەت دەبێ وا نیشان‬ ‫بدەن کە دیموکرا�سی هەیە و ئێمەش‬ ‫لەو هەلومەرجە كه‌ڵك وەردەگرین‬ ‫و چاالکی دەکەین و زۆر جار دەبینین‬ ‫کە نامان بینن‪ ،‬نایانەوێ جەرەیان و‬ ‫بزووتنەوە پێشکەوتنخوازەکان دەنگی‬ ‫خۆیان هەڵبڕن‪ .‬ئەوە هەیە‪ ،‬ئەوەی کە‬ ‫لە دەوری مێز لە ستودیۆ دا‪ ،‬ئەگەر‬ ‫وەزیرە یان جێنشینی وەزیر یان کەسانی‬ ‫دیکەن هەمیشە ئەوەیان پێ گوتراوە‬ ‫لە بەرانبەر کامێرا‪ ،‬لە بەرانبەر خەڵک‬ ‫دا‪ ،‬لەبەر ئەوەی ئێمە با�سی ئازادیی‬ ‫بەیان دەکەین‪ ،‬با�سی دیموکرا�سی‬ ‫دەکەین‪ ،‬با�سی مافی ژن دەکەین‪ ،‬دەبێ‬ ‫ئێوە تەحەمولتان هەبێ‪ .‬بەاڵم زۆر‬ ‫جار دەبینی کە تەحەمولیشیان نییە‪.‬‬ ‫لەبەرنامەیەک دا لەگەڵ ئەندامێکی‬ ‫ئێمە شەڕ دەکەن‪ ،‬شەڕی جه‌سته‌ی‪.‬‬ ‫لەگەڵ خانمی بلقی�سی رەوشەن “‬ ‫حیزبی ئیسالمی “ تابی قسەکانی ناهێنێ‬ ‫و دەست دەداتە بوتڵی ئاو و پێی دا دەدا‬ ‫و تێکهەڵچوونی جه‌سته‌ی دێتە گۆڕێ‪.‬‬ ‫لەوێش تەحەمولیان نییە‪ ،‬ئەگەر‬ ‫تێکهەڵچوونی فیزیکیش نەکەن بە‬ ‫قسەی زۆر قێزەوەن و ناخۆش دەیانەوێ‬ ‫سووکایەتی بکەن‪ ،‬چکۆڵەت کەنەوە و‬ ‫باسەکە هەتەلە بکەن و بەرەو الیەکی‬ ‫دیکەی دابەرن‪ .‬یان ئەوەی کە بڵێن‬ ‫چارشێوت لە سەر نییە و بەرەو ئەو‬ ‫قسەیەی بەرن‪ .‬بەاڵم دوای بەرنامە‬ ‫زۆر جار تێکهەڵچوونی جه‌سته‌یش‬ ‫روویداوه‌‪ ،‬جوێنیشیان پێ داوین‪،‬‬ ‫راوەدووش نراوین‪ ،‬هەڕەشەشیان لێ‬ ‫کردووین کە بەو شێوەیە بیانەوێ بمان‬ ‫ترسێنن و خۆفێک لە دڵی ئەو کەسانە دا‬ ‫پێک بهێنن کە ئیدی لە خۆیان رانەبینن‬ ‫دەنگی خۆیان بگەیێننە خەڵک‪.‬‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫پێداچوونەوەیەکی رەخنەگرانە بە تینوی‬ ‫کاوەی ئاسنگەر‬ ‫کاردۆ بۆکانی‬ ‫بە گوێرەی روانگەی باو‪ ،‬مێژووی‬ ‫نەورۆز دەگەڕێتەوە بۆ تینۆی کاوەی‬ ‫ئاسنگەر و راپەڕینی کوردان لە دژی زوڵم‬ ‫و ستەمی زوحاک‪ ،‬بەاڵم لە راستیدا‪،‬‬ ‫ئەوە تەنیا ئەفسانەیەکە کە لەالیەن‬ ‫هەڵبەستوانی فارسەوە‪ ،‬فردەو�سی‪،‬‬ ‫داڕێژراوە و‪ ،‬هیچ پێوەندییەکی بە مێژووی‬ ‫نەورۆزەوە نییە‪ .‬بەگوێرەی سەرچاوە‬ ‫مێژووییەکان‪ ،‬پاش شکەستدانی ئاشوور‬ ‫و دامەزراندنی ئیمپڕاتووری ماد‪،‬‬ ‫زاگرۆس نشینان ئاگریان کردووەتەوە‬ ‫و ئەو سەرکەوتنەیان پیرۆز کردووە‪ .‬لەو‬ ‫شەڕەدا‪« ،‬کیاکسار» رێبەری مادەکان‬ ‫بووە‪ ،‬نەک کاوەی ئاسنگەر‪ .‬پتر لەوەش‪،‬‬ ‫کیاکسار هاوپەیمانی لەگەڵ پادشای بابل‬ ‫«نابۆ پۆالسار» بەستووە و‪ ،‬بە دوو قۆڵی‬ ‫هێرشیان کردووەتە سەر پێتەختی ئاشوور‪:‬‬ ‫نینەوا‪ .‬واتە لەو شەڕەدا کەسێکی فار�سی‬ ‫تێدا نەبووە بە نێوی «فەرەیدوون» کە‬ ‫فەرماندار و بااڵدەستی مادەکان بووبێت‪.‬‬ ‫هەڵدانەوەی ئەم راستییە مێژووییە‪،‬‬ ‫مژاری ئەم بابەتە کورتە پێکدێنێت‪.‬‬ ‫بەگوێرەی باوکی مێژوو‪« ،‬هیرۆدۆت»‪،‬‬ ‫ئاشوورەکان بۆ ماوەی ‪ ٥٢٥‬ساڵ بە‬ ‫سەر گشت ئاسیای باکووردا حاکم و‬ ‫خونکار بوون‪ .‬خونکارێتییەک کە لە گۆڕ‬ ‫زۆربەی سەرچاوە مێژووییەکان بەڕێبازی‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئاگروئاسن و کۆمەڵکوژی سااڵنە بەڕێوە‬ ‫چووە‪ .‬پاش شۆڕ�شی مادەکان لە دژی‬ ‫ئەو دەسەاڵتە ستەمکارە‪ ،‬بەباوەڕی‬ ‫هیرۆدۆت‪ ،‬گەالنی دیکەی ژێردەستی‬ ‫ئیمپڕاتووری راپەڕیون و خۆیان رزگار‬ ‫کردووە‪ .‬سەرەڕای ئەوەی کە پاش‬ ‫ئەم راپەڕینانە‪ ،‬دەسەاڵتی ئاشوور بە‬ ‫دەورووبەری شاری نینەوا سنووردار‬ ‫بووەتەوە‪ ،‬وێدەچێت کە دەوڵەتی ئاشوور‬ ‫بەردەوام کێشەی بۆ دراوسێکانی دروست‬ ‫کردبێت‪ .‬جا بەو هۆیە لە ساڵی ‪٦١٢‬ی پ‪ .‬ز‪،‬‬ ‫کیاکسار‪ ،‬یەکێک لە سەردارانی ماد‪ ،‬کە‬ ‫بە «هووەخشەترە»ش ناو براوە‪ ،‬لە گەڵ‬ ‫پادشای بابل‪ ،‬نابۆ پۆالسار‪ ،‬رێک کەوتووە‬ ‫و دوو قۆڵی هێرشیان کردووەتە سەر شاری‬ ‫نینەوا‪ ،‬پێتەختی ئاشوور‪ .‬لەو هێرشەدا‪،‬‬ ‫سوپاکانی ماد و بابل بۆ هەمیشە کۆتایی بە‬ ‫دەسەاڵتی ئاشوور دێنن و‪ ،‬پادشای ئاشوور‬ ‫بە نێوی «سین شار ئیشکوون» دەکووژن‪.‬‬ ‫بەباوەڕی مێژوونوو�سی روو�سی‪،‬‬ ‫«دیاکۆنۆڤ»‪ ،‬ئەوە خاڵێکی وەرچەرخان‬ ‫بوو لە مێژووی مادەکاندا‪ .‬چونکە لە‬ ‫پێشوودا هەتا سوپای هێرشەبەری‬ ‫ئاشوور لێیان نزیک دەبووەوە‪ ،‬مادەکان‬ ‫گوندەکانی خۆیان بەجێ دەهێشت و بەرەو‬ ‫بەرزاییەکان پاشەکشێیان دەکرد‪ .‬بەاڵم‬ ‫لەو ساڵەدا‪ ،‬پاش ئەوەی کیاکسار مادەکانی‬

‫لە دەوری خۆی کۆکردبووەوە‪ ،‬هێرشێکی‬ ‫یەکالییکەرەوەی کردە سەر دوژمن و‪ ،‬لە‬ ‫نێو قەاڵکانیاندا لە ناوی بردن‪ .‬پاش ئەو‬ ‫سەرکەوتنە‪ ،‬کە لە رێکەوتی ‪٢١‬ی مار�سی‬ ‫‪ ٦١٢‬دا بووە‪ ،‬مادەکان ئێمپراتووری خۆیان‬ ‫دادەمەزرێنن و هەموو ساڵێ ئەو رۆژە وه‌كو‬ ‫سەری ساڵی نوێ جەژن دەگرن‪ :‬نەورۆز‪.‬‬ ‫(پاش شکەستەدانی مادەکان لە ساڵی ‪٥٥٠‬ی‬ ‫پ‪ .‬ز‪ ،‬پارسەکان نەورۆز لە مادەکانەوە‬ ‫رادەگوازنەوە نێو چاندی خۆیان)‪.‬‬ ‫کۆتایی هێنان بە ئێمپڕاتووریی تاپازی‬ ‫ئاشوور‪ ،‬کە ماوەیەکی زۆر بەسەر قوڕنەی‬ ‫ئاسیادا خونکاری کردووە‪ ،‬وێدەچێت بۆ‬ ‫ماوەیەکی زۆر بووبێت بە هێمای قارەمانێتی‬ ‫و هەوێنی شۆڕ�شی گەالنی ژێردەست‪ .‬بۆ‬ ‫وێنە‪ ،‬پاش هێر�شی عەرەبەکان بۆ هەرێمی‬ ‫«ناوچۆمان» و شکەستدانی دەوڵەتی‬ ‫ئێران‪ ،‬کە لەگەڵ خۆیدا شەپۆلێک لە‬ ‫بەعەرەباندنی گەالنی ناوچەکەی هێناوە‪،‬‬ ‫هەستی نەتەویی کەسانێکی بزواندووە‪.‬‬ ‫یەکێک لەو کەسانە هەڵبەستوانی بە‬ ‫توانای فارس‪ ،‬فردەو�سی‪ ،‬بووە‪ .‬لەگەڵ‬ ‫بینینی تواندنەوەی چاند و کلتوری فارس‪،‬‬ ‫فردەو�سی هەوڵ دەدات مێژووێک لە‬ ‫قارەمانێتی و بەرخۆدانی گەالنی ناوچەکە‬ ‫لە دژی دەسەاڵتی دەرەکی وەبیر خوێنەرانی‬ ‫بێنێتەوە و هەستی راپەڕین لە ناخیاندا‬ ‫‪55‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫ببزوێنێت‪ .‬بەو ئامانجە‪ ،‬هەڵبەستوانی نەتەوەیی خۆیەوە رووداوە مێژووییەکانی‬ ‫فارس دەگەڕێتەوە بۆ راپەڕینی مادەکان داڕشتووەتەوە‪ .‬جا بۆیە لەم سۆنگەیەوە‬ ‫لە دژی ئیمپڕاتووریی ئاشوور کە زۆر جێگای رەخنە نییە‪.‬‬ ‫بەگوێرەی هیرۆدۆت‪ ،‬هێمای سەرهەڵدانی‬ ‫گەالنی ژێردەست بووە لەدژی ستەمی‬ ‫داگیرکەران‪ .‬بەاڵم بە هۆی ئەوەی کە‬ ‫داڕشتنی ناسنامەی‬ ‫فردەو�سی‪ ،‬لەالیەکەوە هەڵبەستوان بووە کورددا مژارێکی خۆ لێ‬ ‫نەک مێژوونووس و‪ ،‬لە الیەکی ترەوە‪،‬‬ ‫نەتەواژۆیەکی فارس بووە‪ ،‬دیمەنێکی تەواو النەدەرە‪ ،‬وه‌كو ئەفسانەی‬ ‫جیاوازمان لەو راپەڕینە و جەژنی نەورۆز «ویلیام تێل» لە داڕشتنی‬ ‫بۆ دادەڕێژێت‪.‬‬ ‫ناسنامەی نەتەوەیی‬ ‫یەکەم‪ :‬سەرداری مادەکان و‬ ‫دامەزرێنەری ئێمپڕاتووری ماد‪ ،‬کیاکسار‪،‬‬ ‫«سویس»دا‬ ‫دەکات بە کاوەی ئاسنگەر‪ .‬بەو پەڕی‬ ‫رێزەوە بۆ پیشەی ئاسنگەری‪ ،‬بەاڵم ئەم‬ ‫سێهەم‪ :‬کاتێک کە سوپاکانی ماد و‬ ‫کارەی فردەو�سی شێوزاێکە لە «دابەزاندنی‬ ‫مێتۆدیک»‪ ،‬کە لە خۆیدا کێشەیە‪ .‬بەاڵم بابل شاری نینەوایان داگیرکرد‪ ،‬مادەکان‬ ‫کاتێک کە دەبێت بە دابەزاندنی «ئەوانیدی» ئەو شارە بۆ سوپای بابل «بە جێ دێڵن» و‪،‬‬ ‫لە پێناو هەڵکێشانی «خۆ»دا‪ ،‬ئەو جار تەواو بەرەو هەرێمە شاخاوییەکان دەگەڕێنەوە‪.‬‬ ‫دەبێتە هەنگاوێکی چەواشەکارانە‪ .‬بەاڵم بۆ (ئەو کاتەش هەر خەریکی مێرخا�سی بوون!)‪.‬‬ ‫دابەزاندنی ئەوانیدی لە پێناو هەڵکێشانی بەاڵم کاتێک کە فردەو�سی ئەو رووداوە‬ ‫خۆ؟ چونکە لەو راپەڕینەدا کەسێکی دادەڕێژێتەوە‪ ،‬مرۆڤ وا هەست دەکات کە‬ ‫فار�سی تێدا نەبووە بەنێوی فەرەیدوون‪ ،‬کاوەی ئاسنگەر‪ ،‬واتە کیاکسار‪ ،‬دوودەستی‬ ‫فەرەیدوونێکیش کە وه‌كو فەرمانداری تاج و تەختی پادشایی «پێشکەش» بە‬ ‫فەرەیدوون‪ ،‬واتە نابۆ پۆالسار‪ ،‬کردبێت‪.‬‬ ‫کاوەی ئاسنگەر دەوری گێڕابێت‪.‬‬ ‫دووهەم‪ :‬فردەو�سی پادشای ئاشوور‪ ،‬ئەم شێوازە لە داڕشتنەوەی رووداوێکی‬ ‫سین شار ئیشکوون‪ ،‬دەکات بە زوحاک گرنگی مێژوویی هیچ جیاوازییەکی لەگەڵ‬ ‫و دوو ئه‌ژدیهای مرۆڤخۆریش دەخاتە چەواشەکاریی پەتی نییە‪ .‬چەواشەکاریی‬ ‫سەرشانی‪ .‬ئەوە لە کاتێکدایە کە هیچ پەتی‪ ،‬چونکە هەموو بەڵگە مێژووییەکان‬ ‫بەڵگەیەکی مێژوویی لە بەر دەستدا نییە باس لەوە دەکەن کە هەتا ساڵی ‪٥٣٩‬ی پێش‬ ‫کە باس لە ئەژدیهاکانی سەر شانی سین زایین‪ ،‬واتە ‪ ٧٣‬ساڵ پاش ئەو رووداوە‪ ،‬بابل‬ ‫شار ئیشکوون بکەن‪ .‬ئەڵبەت لێرەدا شیانی دەوڵەتێکی سەربەخۆ بووە و هیچ رنگێکی‬ ‫هەیە فردەو�سی ویستبێتی دیمەنێک لە فارسبوونی پێوە نەبووە‪( .‬لە ساڵی ‪٥٣٩‬ی‬ ‫ستەمی پادشاکانی ئاشوور بخاتە بەر دەستی پێش زاییندا‪ ،‬کوروش شاری بابل دەگرێت‪،‬‬ ‫خوێنەر‪ .‬چونکە‪ ،‬هەر وەک باسمان کرد‪ ،‬بەاڵم بە پێچەوانەی مادەکان کە لە نینەوا‬ ‫فردەو�سی مێژوونووس یا تێۆریسییەنی پاشەکشێیان کرد‪ ،‬ئەو پاشەک�شێ ناکات و‬ ‫رامیاری نەبووە‪ .‬هەڵبەستوانێک بووە شارەکە دەخاتە سەر ئیمپڕاتووری پارس)‪.‬‬ ‫بەاڵم پرسیارەکە لەوەدایە کە چۆن‬ ‫کە بە مێتۆدی خۆی و لە روانگەی‬

‫ئەم نەزیلەیە هاتووەتە نێو مێژوو و‬ ‫وتاری رامیاریی کوردەوە و‪ ،‬باڵی بەسەر‬ ‫ناسنامەی نەتەوەیی ئێمەدا کێشاوە‪ .‬یەکەم‬ ‫کە�سی کورد کە تینۆی کاوەی گوازتەوە‬ ‫«شەڕەفخانی بیدلی�سی»‪ ،‬میری بیدلیس‬ ‫بووە‪ .‬بەاڵم لەوەش گرنگتر‪ ،‬شەڕەفخان‬ ‫رەگەزی کوردی بۆ ئەو الوانە گێڕاوەتەوە‬ ‫کە چێشتکەری زوحاک لە باتی مێشکی‬ ‫ئەوان‪ ،‬مێشکی مەڕی داوە بە زوحاک‬ ‫و‪ ،‬ئەو الوانەش خۆیان لە شاخەکاندا‬ ‫شاردووەتەوە و پاشان نەتەوەی کوردیان‬ ‫پێکهیناوە‪ .‬واتە بەگوێرەی ئەم نەزیلەیە‪،‬‬ ‫مێژووی ئەو کەسانەی کە ئێستا بە‬ ‫«گەلی کورد» ناسراون هەمووی ‪٢٦٣٨‬‬ ‫ساڵە‪ .‬ئەوە لە کاتێکدایە کە لێکۆڵینەوە‬ ‫شوێنەوارناسییەکان هەموو لە سەر ئەوە‬ ‫کۆکن کە زاگرۆس نشینانی باکووری‬ ‫ناوچۆمان ‪ ٩٠٠٠‬ساڵ پێش زایین‪ ،‬بۆ یەکەم‬ ‫جار لە مێژووی مرۆڤایەتیدا‪ ،‬شۆڕ�شی‬ ‫کشتوکاڵیانکردووە‪.‬‬ ‫شەڕەفخان لە سەدەی شازدەی‬ ‫زاییندا ژیاوە و‪ ،‬سەرەڕای ئەوەی کە‬ ‫لە هەردوو دەرباری پادشای ئێران و‬ ‫سوڵتانی عوسمانیدا کاری کردووە‪،‬‬ ‫بەاڵم وێدەچێت دەستی بە سەرچاوەی‬ ‫پێویست نەگەیشتبێت هەتا راستییەکان‬ ‫دەربخات‪ .‬بەاڵم ئەوەی کە جێگای رەخنە‬ ‫و سەرسووڕمانە ئەوەیە کە بۆچی دەبێت‬ ‫لە سەدەی بیست و یەکەمدا‪ ،‬کە بە سەدەی‬ ‫زانستوتێکنیکناسراوە‪،‬هیچهەوڵدانێکی‬ ‫قایم نەکرابێت بۆ راستکردنەوەی ئەم‬ ‫چەواشەکارییە؟ ئەگەر ئەفسانەی کاوە لە‬ ‫داڕشتنی ناسنامەی کورددا مژارێکی خۆ لێ‬ ‫النەدەرە‪ ،‬وه‌كو ئەفسانەی «ویلیام تێل» لە‬ ‫داڕشتنی ناسنامەی نەتەوەیی «سویس»دا‪،‬‬ ‫مرۆڤ دەتوانێت بیرێکی دیکەی لێ بکاتەوە‪،‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر نا‪ ،‬ئەو کات مانەوەی ئەم‬ ‫چیرۆکە لە نێو وتاری نەتەوەیی کورددا‬

‫‪56‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫پاشقول لە خۆدانە و بەس‪.‬‬ ‫ئەگەر چاوێک لە کۆمەڵگه‌کانی سویس‬ ‫بکەین‪،‬دەبینینئەفسانەیویلیامتێلیئەوان‬ ‫زۆر هاوشێوەی کاوەی ئاسنگەرە‪ .‬ئەڵبەت‬ ‫بە پێچەوانەی کاوە‪ ،‬کە لەالیەن «ئەوانی‬ ‫دی»یەوە بۆ کورد داڕێژراوە‪ ،‬سویسییەکان‬ ‫بەدەستی خۆیان ئەو ئەفسانەیان داڕشت‪.‬‬ ‫هۆیەکە�شی ئەوە بوو کە هیچ شتێکی‬ ‫هاوبەشیان نەبوو لەسەر پانتای راستەقینە‬ ‫کە تێیدا یەک بگرن‪ :‬نە زمانی هاوبەشیان‬ ‫هەبوو‪ ،‬نە چاندی هاوبەش و نە مێژووی‬ ‫هاوبەش‪ .‬چونکە بەسەر زمانەکانی ئاڵمانی‪،‬‬ ‫فەڕانسەوی‪ ،‬ئیتالیایی و رۆمانسکدا‬ ‫دابەش بوون و‪ ،‬ئاخافتوانانی هەریەک لەو‬ ‫زمانانەش پێکهاتوون لە ئایینەکانی کاتۆلیک‬ ‫و پرۆتێستان‪ .‬لە الیەکی ترەوە‪ ،‬نیشتمانی‬ ‫سویس بەسەر ‪ ٢٦‬کانتۆنی جیاوازدا‬ ‫دابەشە‪ ،‬کە هەر یەک لەو کانتۆنانە داب و‬ ‫نەریت و زاگۆنی خۆی هەیە‪ .‬بەو چەشنە‪،‬‬ ‫نەبوونی جومگەیەکی هاوبە�شی نەتەوەیی‬ ‫لە سەر پانتای راستەقینە‪ ،‬سویسییەکانی‬ ‫مەجبور بە پەنابردن کرد بۆ دونیای‬ ‫ئەفسانە و هێماکان‪ ،‬کە لەوێدا پێکهاتەیەکی‬ ‫هاوبەش داڕێژن‪ :‬نەزیلەی ویلیام تێل‪.‬‬ ‫لە راستیدا‪ ،‬ئەوە گرنگی هێما و‬ ‫سیمبول دەردەخات‪ .‬نیشانی دەدات کە‬ ‫چۆن لە هەندێک شوێندا‪ ،‬پێکهاتە هێمایی‬ ‫و داڕێژراوەکان لە فاکتە کۆمەاڵیەتییەکان‬ ‫بەهێزترن‪ .‬هۆیەکە�شی لەبەرچاوە‪ .‬چونکە‬ ‫پێکهاتە داڕێژراوەکان بوونێکی بابەتییان‬ ‫نەبووە‪ ،‬یان بە وتەیەکی تر‪ ،‬چونکە‬ ‫«سەربەخۆ لە کات و شوێن» هەن؛‬ ‫بە درێژایی مێژوو‪ ،‬لە دەرەوەی کات و‬ ‫شوێندا‪ ،‬مرۆڤەکان دەتوانن خۆیانی تێدا‬ ‫ببیننەوە‪ .‬بەاڵم بە پێچەوانە‪ ،‬چونکە فاکەتە‬ ‫کۆمەاڵیەتییەکان بوونی بابەتییان هەیە‬ ‫و هەن‪ ،‬کەسانێک دەبن کە لە هەندێک‬ ‫شوێندا پەسەندی ناکەن و‪ ،‬لە هەندێک‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫کاتیشدا‪ ،‬نکوڵیشیان لێ دەکەن تەنانەت‪.‬‬ ‫بەاڵم ئەگەر رووناکبیر شتە راستەقینەکان‬ ‫نەبینێت و بۆ کۆمەڵگه‌ی رووماڵ نەکات‪،‬‬ ‫ئەدی ئەرکی رووناکبیر چییە؟‬ ‫پێش ئەوەی بابەتەکە تەواو بکەین‪،‬‬ ‫پێویستە ئاماژە بە جیاوازییەکی تری نێوان‬ ‫ئەفسانەی ویلیام تێل و کاوەی ئاسنگەر‬ ‫بکەین؛ بێجگە لەو جیاوازییەی کە ئەوەی‬ ‫یەکم لە الیەن خۆ و ئەوەی دووهەم لە‬ ‫الیەن ئەوانیدیەوە داڕێژراون‪ .‬کاتێک کە‬ ‫دەڕوانینە مێژووی سویس‪ ،‬دەبینین کە‬ ‫کۆمەڵگه‌کانی ئەو واڵتە بەبا�شی خۆیان‬ ‫نا�سی‪ ،‬زانیان کە هیچ شتێکی هاوبەشیان‬ ‫نییە لەسەر پانتای راستەقینە؛ ویلیام‬ ‫تێلیان داڕشت هەتا لە دەوری وی کۆببنەوە‬ ‫و‪ ،‬لە هەمبەر هێزی دەرەکیدا یەک بگرن‪.‬‬ ‫بەاڵم سەرەڕای ئەوەی کە گەلی کورد‬ ‫خاوەن نیشتمان‪ ،‬زمان‪ ،‬چاند‪ ،‬مێژووی‬ ‫هاوبەش و‪ ،‬تەنانەت رووداوی راستەقینەی‬ ‫نەورۆزە‪ ،‬بەاڵم ئەفسانەیەک گەورە‬ ‫دەکاتەوە کە ئەوانیدی بۆیان داڕشتووە و‪،‬‬ ‫تێیدا خۆیان وه‌كو بااڵدەست و فەرماندە‬ ‫تێخستووە و‪ ،‬ئەویشیان وه‌كو ژێردەست‬ ‫و سەرباز بچووک کردووەتەوە‪ .‬جا‬ ‫سەیرەکەی لەوەدایە کاتێک کە کورد‬ ‫بە شانازییەوە تینۆی کاوە دەگێڕێتەوە‪،‬‬ ‫بەشەکەی فەرەیدوون دەقرتێنێت‪.‬‬ ‫کاتێکیش کە فارسەکان بە ڕووداوەکەدا‬ ‫دەچنەوە‪ ،‬فەرەیدوون گەورە دەکەنەوە‬ ‫و رەخنەی کورد دەکەن لە مەڕ خۆ الدان‬ ‫لە فەرەیدوون و دەوری فارمانداری‬ ‫فارسەکان‪.‬‬ ‫بە بۆچوونی من‪ ،‬ئەوە یەکێک لەو‬ ‫بەڵگانەیە کە گوزارە لە خۆ نەناسینی کورد‬ ‫دەکات وه‌كو نەتەوە‪ .‬چونکە ئەگەر کورد‬ ‫خۆی ناسیبایە و شارەزایی بەسەر مێژووی‬ ‫خۆیدا هەبایە‪ ،‬لە بری زه‌ق کردنەوەی‬ ‫جومگەکانی ناسنامەی نەتەوەیی خۆی‪ ،‬بۆ‬

‫چوارچێوەیەک نەدەگەڕا کە خۆی تێدا‬ ‫پێناسە بکاتەوە‪ ،‬ئەویش چوارچێوەیەک‬ ‫کە نەتەواژۆیەکی فارس بۆی داڕشتووە‪.‬‬ ‫بەاڵم پرسیارەکە لەوەدایە‪ :‬ئەدی هەتا تۆ‬ ‫خۆت نەنا�سی و سنوورەکانی خۆت لەگەڵ‬ ‫ئەوانیدی دا دیاری نەکەی‪ ،‬چاوەڕێی چی لە‬ ‫ئەوانیدی دەکەی کە بڵێن ئەوە سنوورەکانی‬ ‫تۆن و ئێمە دانی پێدادەنێین و ڕێزمان بۆی‬ ‫هەیە؟‬ ‫بە باوەڕی من‪ ،‬یەکێک لە کێشە‬ ‫سەرەکیەکانی گەلی کورد خۆ نەناسینە‬ ‫وه‌كو نەتەوە‪ .‬ئەم کێشەیەش یەکێک لەو‬ ‫هۆکارانەیە کە هەتا ئێستا بووەتە هۆی‬ ‫نکوڵیکردن لە گەلی ئێمە وه‌كو پێکهاتەیەکی‬ ‫جیاوازی نەتەوەیی‪ ،‬هەم لەالیەن واڵتانی‬ ‫دراو�سێ و هەمیش لەالیەن دونیای دەرەوە‪.‬‬ ‫چونکە تۆ چەندە خۆت بنا�سی‪ ،‬هەر‬ ‫ئەوەندەش‪ ،‬دانت پێدادەنرێ؛ تۆ چۆن‬ ‫خۆت بنا�سی‪ ،‬هەر ئاواش‪ ،‬دانت پێدادەنرێ‪.‬‬ ‫مژاری نەورۆز و چۆنییەتی راپەڕینی‬ ‫مادەکان تەنیا بابەتێک نییە کە سەملێنەری‬ ‫خۆ نەناسینی کوردە وه‌كو نەتەوە‪ .‬بابەتی‬ ‫دیکە زۆرن کە هەموو گوزارە لەو راستییە‬ ‫دەکەن و راڤە کردنیان مژاری ئەم بابەتە‬ ‫نییە‪ .‬سەرشاخ بوونەوەی کورد لەگەڵ‬ ‫دونیای سەرمایەداری تەنیا یەک وێنەی‬ ‫دیکەی ئەم راستییەیە‪ .‬چونکە ئەگەر کورد‬ ‫خۆی ناسیبایە و بیزانیبایە چەندەی هێز‬ ‫هەیە و کەماسییەکانی چین‪ ،‬خۆی لە قەرەی‬ ‫کارێک نەدەدا کە بە یەکێتی سۆڤییەت و‬ ‫چین و ڤیێتنام نەکرا‪ .‬جا بۆیە لە کۆتاییدا‬ ‫دەڵێین‪:‬‬ ‫بڕۆ خۆت بناسە ئەی نەتەوەی کورد‪،‬‬ ‫هەتا وه‌كو نەتەوە‪ ،‬دانت پێدابنرێت‪.‬‬ ‫نە وەک خێڵ و پاسەوانانی سەر سنوور!‬

‫‪57‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫چەپی ئیسپانیا ‪ ،‬ئەزمونێك بۆ هاوڕێیان‬ ‫عەلی مەحمود محەمەد‬

‫لە ساڵی ‪ 1936‬تا ‪،1939‬‬ ‫لە نزیك ‪ 50‬واڵتەوە گەنجانی‬ ‫كۆمۆنیست و مارك�سی و ئاناركیستی‬ ‫و ئازادیخواز سەفەری شۆرشیان‬ ‫كرد و چووونە ئیسپانیا‪ ،‬لیوا سوورە‬ ‫هێنا‪،‬‬ ‫پێك‬ ‫نێونەتەوەییەكانیان‬ ‫ئێستا لە كاردانەوەی ئەو هاوكارییە‬ ‫جیهانییە‪ ،‬چەپی ئیسپانیا بۆتە ئیلهام‬ ‫بۆ لیواكانی دادپەروەری و ئازادی لە‬ ‫جیهاندا‪ ،‬نموونە رازیم(دەتوانین بە‬ ‫پۆڵەندی) حیزبێكی دەستە خوشكی‬ ‫پۆدیمۆسە لە پۆڵەندا‪ ،‬ماوەی رابردوو‬ ‫لە كاتێك كۆنگرەیان دەبەست‪،‬‬ ‫الوەكان لە سەر كورسیەكانیان‬ ‫دابەزیبوونە سەر زەوی بۆ گفتوگۆ‬ ‫گەرموگوڕەكانیان القیان لەبەردەم‬ ‫سەركردەكانیان راكێشابوو بە دیار‬ ‫الپتۆپەكانیانەوە گرمۆڵە ببون ‪،‬‬ ‫نموونەیەكی بااڵی رۆمان�سی سیاسیان‬ ‫نمایش دەكرد‪ ،‬ئەوان قودسیەتی‬ ‫نموونەی بااڵی سیاسیەكانیان تێك‬ ‫شكاند‪ ،‬نمونەیەكی سیا�سی سادەی‬ ‫پڕ لە یەكسانی سیاسەتكردنیان‬ ‫بەرهەم هێنا‪ ،‬حیزبی بێ وتەبێژو‬ ‫سەرۆك‪ ،‬خەرجكردنی بودجەی‬ ‫لێقەوماوان‪،‬‬ ‫بۆ‬ ‫حیزبەكەیان‬ ‫‪58‬‬

‫داواكاری نابێت مووچەی پەرلەمانتار‬ ‫لە ‪ 3‬جاری النی كەمی كرێ زیاتر‬ ‫بێت‪ ،‬بەشداری هەموو ئەندامانی‬ ‫حیزب لە گفتوگۆكانی كۆنگرە لە‬ ‫رێگای تۆڕە كۆمەاڵیەتییەكان‪،......،‬‬ ‫هەموو ئەمانە ئیلهامەكەی لەو‬ ‫كۆنگرە حیزبییە گشتیانەوە هات‬ ‫كە لە شەقامە پان و بەرینەكانی‬ ‫مەدریدو بەرشەلۆنە بە بەرچاوی‬ ‫خەڵك و كەناڵەكانی راگەیاندنەوە‬ ‫ئەنجامدران‪.‬‬ ‫نازانم هیچ كوردێك بەشداری لیوا‬ ‫سوورەكانی ئیسپانیایان كردووە یان‬ ‫نا ؟‪ ،‬ئەو شانازییە پشكێكی بەر كورد‬ ‫و پێك هاتەكانی دیكەی كوردستان‬ ‫دەكەوێت یان نا؟‪ ،‬وەلێ دەكرێت‬ ‫ئەوڕۆ بەشداری لە دەستكەوتە‬ ‫سیاسییەكانی چەپی ئیسپانی بكەین‬ ‫لە بواری خۆ رێكخستنی حیزبی و‬ ‫دیموكرا�سی راستەوخۆ لە ناو حیزبە‬ ‫دەستە خوشكەكانی ئیسپانیا‪ ،‬كە‬ ‫نەوەی بەتالیۆنە سوورەكانی دوێنێن‪.‬‬ ‫بیرنەر‬ ‫سەروبەندێكدا‬ ‫لە‬ ‫ساندەرز كاندیدی سۆسیالستخوای‬ ‫پۆستی سەرۆك كۆماری ئەمەریكا‬ ‫داوای سنور دانان بۆ بەخششەكان‬ ‫و گۆڕینی سیستەمی دەنگدان لە‬

‫ناو حیزبی دیموكرات دەكات بەوەی‬ ‫كۆتایی بە دەنگدانی دەنگدەرانی‬ ‫تایبەتی بااڵ بێت كە ژمارەیان نزیك‬ ‫‪ 500‬كەسە و ‪%25‬ی دەنگدەران‬ ‫پێك دەهێنن‪ ،‬لە كاتێكدا كەس‬ ‫ئەوانی هەڵنەبژاردووەو بەشێوەی‬ ‫بیروكراتیانە رەوتی دەنگدانەكان‬ ‫یەكال دەكەنەوە‪ ،‬لەالیەكی دیكەوە‪،‬‬ ‫ۆڵ ستریت بە بەخششە زۆرو‬ ‫زەبەنەكانیان هەمیشە رۆڵیان هەبووە‬ ‫لە دیاریكردنی كور�سی سەرۆك لە‬ ‫واڵتدا‪ ،‬لەالیەكی دیكەوە راپرسیەكان‬ ‫دەریدەخەن كە ‪%71‬ی هاوواڵتیانی‬ ‫ئەمەریكا پێیان وایە نا دادپەروەری‬ ‫هەیە لە هەڵبژاردنی كاندیدەكان‬ ‫بۆ پۆستی سەرۆك كۆماری واڵت لە‬ ‫ریزی دوو پارتە دەسەاڵتدارەكەی‬ ‫ئەمەریكا‪ ،‬زۆرینە لە گەڵ ئەوەن‬ ‫كاندیدان راستەوخۆ هەڵبژێردرێن‪،‬‬ ‫نەك بەم هەموو پرۆسە بیروكراتیەدا‬ ‫بڕوات‪ ،‬بۆیە ناكرێت ئەو پرسیارە‬ ‫دووبارە بكەینەوە كە سەرمایەداری و‬ ‫سیستەمەكەی ناتوانێت دیموكرا�سی‬ ‫بێت وەك خۆی ئیدعا دەكات‪ ،‬بۆ‬ ‫دەبێت سەرۆك هەر لەم دوو پارتەوە‬ ‫بە نۆرە هەڵبژێردرێت؟‪ ،‬ئەمە تەواوی‬ ‫كایەی دیموكراسیەتی بۆرژوازییەت‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫دەخاتە ژێر پرسیارەوە‪.‬‬ ‫الی خۆشمان ئەوانەی ئیدعایان‬ ‫دەكرد‪ ،‬تەنها دوو خول خۆیان بۆ‬ ‫پۆستی سەرۆك پارتەكەیان كاندید‬ ‫دەكەن و گوایە داهێنانیان كردووە‬ ‫لە ژیانی حیزبیدا‪ ،‬كە لە راستیدا زۆر‬ ‫لە دواوەن لە دیموكراسیەتی حیزبی‪،‬‬ ‫دەیان ساڵە ژیانی حیزبی ئەم تەرز ەی‬ ‫لە دیموكرا�سی ناوخۆیی حیزبی بەجێ‬ ‫هێشتووە‪ ،‬كەچی لەوەندە كەمەش‬ ‫پەشیمان بوونەوە‪ ،‬ئەنجامدانی‬ ‫كۆنفرانس و كۆنگرە دوای ‪ 4‬ساڵ بە‬ ‫دەسكەوت دەفرۆشنەوە‪ ،‬لە كاتێك‬ ‫ئەمڕۆ نەك ئەندامانی كۆنگرە بگرە‬ ‫سەرجەم ئەندامانی پارت لە ناو‬ ‫بەشێكی زۆر لە پارتە سیاسییەكان‬ ‫بەشداری هەڵبژاردنی سەرۆكی حیزبە‬ ‫كەن و كۆنگرەی كراوە ئەنجامەدەن‪،‬‬ ‫ئەوە ئەركی چەپەكانە نموونەیەكی‬ ‫بااڵتر لە دیموكرا�سی ناوخۆی حیزبی‬ ‫و كۆمەاڵیەتی پێشكەش بكات بە‬ ‫مرۆڤایەتی‪ ،‬چونكە تەنها ئەوانن لە‬ ‫گەڵ دیموكراسیەتی راستەوخۆی‬ ‫سیا�سی و ئابوریدان و خەبات‬ ‫راستەوخۆی‬ ‫دیموكراتیەكی‬ ‫بۆ‬ ‫كۆمەاڵیەتی و سۆسیالستی دەكەن‪،‬‬ ‫لەم چوار چێوەیەدا دەبینین چەپی‬ ‫ئیسپانی نموونەیەكی بااڵ لە بوونی‬ ‫دیموكرا�سی راستەوخۆ لە بڕیار و‬ ‫هەڵبژاردنە ناوخۆیەكان پێشكەش‬ ‫دەكات‪.‬‬ ‫‪ 5‬ساڵ لەمەوپێش لە گۆڕەپانەكانی‬ ‫مەدرید‪ ،‬گەنجان رژ انە سەر‬ ‫شەقامەكان و داوای دیموكراسیەتی‬ ‫راستەوخۆو‬ ‫دابەشكردنی‬ ‫دادپەروەرانەی سەروەت و سامانیان‬ ‫كرد‪ ،‬لە شارو شارۆچكەكانیش بەرەو‬ ‫رووی ئەو پۆلیسانە بوونەوە كە‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫دەیانەویست هاوواڵتیانی هەژار لە‬ ‫خانووەكان دەربكەن بەهۆی نەدانی‬ ‫قستی خانووەكانیانەوە‪ ،‬وردە وردە لە‬ ‫هەناوی ئەم بزووتنەوە ناڕەزایەتییەوە‬ ‫بزووتنەوەیەكی سیا�سی بەرفراوان لە‬ ‫دایك بوو‪.‬‬ ‫یەكێك لەو گەنجانە لەناو‬

‫لە ناو ئاپوڕای ئەو‬ ‫چەپڵە رێزانەوە لیستی‬ ‫یەكگرتووانە دەتوانین لە‬ ‫دایك دەبێت‬

‫ئەو لەشكرە گەنجە لە دواییدا‬ ‫بەرجەستە بوو‪ ،‬پێشكەشكارێكی‬ ‫تەلەفزیۆنی لێهاتوو و كادیرێكی‬ ‫قوتابی شیوعی و مامۆستای زانستە‬ ‫سیاسییەكانی زانكۆ‪ ،‬هەموو كات‬ ‫بڵندگۆ بە ملیەوە‪ ،‬شەقامەكانی‬ ‫ئیسپانیای بە پێیەكانی تەی دەكرد‬ ‫بۆ گەیاندنی بانگەوازەكەی‪ ،‬بە‬ ‫بێدەنگی و بە سادەیی بڵندگۆكەی بۆ‬ ‫قسەكەرانی رادەگرت تا پەیامەكانی‬ ‫خۆیان بگەیەنن‪ ،‬ئیتر ئەوانە‬ ‫بێكارێك بوونایە‪ ،‬یان سیاسیەكی‬ ‫دیار‪ ،‬جیاوازی ناكرد‪ ،‬ئەو گەنجە‬ ‫رۆح سوك و خۆنەویستە ناوی بابلۆ‬ ‫ئیغلیسیاس بوو‪ ،‬دوایی ‪ 3‬ساڵ بووە‬ ‫یەكێك لە سەركردەو ئەكتەرە قسە‬ ‫رۆیشتووەكانی ئەو واڵتە‪ ،‬ئەمڕۆ‬ ‫سەركردایەتی ‪ 2‬حكومەتی ناوچەیی لە‬ ‫شارە هەرە گەورەو پڕ حەشاماتەكانی‬ ‫واڵتەكەی ئەویش مەدریدی پایتەخت‬

‫و بەرشەلۆنەیە دەكات و بێ ئۆكەی ئەو‬ ‫حكومەتی ناوەندیش پێك نایات‪.‬‬ ‫• چی كرد بۆ كۆكردنەوەی‬ ‫دەنگەكان‪:‬‬ ‫لە كۆبوونەوەیەكی بەرفراوان‪ ،‬لە‬ ‫ژینگەیەكی شۆڕشگێڕانە پڕ حەماسیدا‬ ‫بە بەشداری سەركردەی پێشووی‬ ‫ئیسپانی خۆلیۆ‬ ‫حیزبی شیوعی‬ ‫ئەنگویتە‪ ،‬بابلۆ ئیغلیساس هەرچەندە‬ ‫حیزبەكەی ‪ %550‬زیاتری دەنگەكەی‬ ‫لیستەكەی ئەوانی هێناوەتەوە‪ ،‬وەلێ‬ ‫بە قوڕگی پڕ گریانەوە بەرەو پیری‬ ‫دەچێت و لە باوە�شی دەگرێت‪ ،‬چەپڵە‬ ‫بە دوایدا هۆڵەكە دەلەرێنێتەوە‪،‬‬ ‫چەپڵە لێدانێك هێزێكی زیاتر لەو‬ ‫چركە ساتەوە دەبەخشێتە چەپ‪ ،‬لە‬ ‫ناو ئاپوڕای ئەو چەپڵە رێزانەوە لیستی‬ ‫یەكگرتووانە دەتوانین لە دایك‬ ‫دەبێت‪.‬‬ ‫بەڵێ لە ‪9‬ی ئایار كۆبونەوەكە كرا‪،‬‬ ‫هاوپەیمانی (( یەكگرتووانە دەتوانین‬ ‫)) پێكهات‪ ،‬بەسەركردایەتی سیاسیە‬ ‫گەنجەكە‪ ،‬كە ناوەڕۆكی بەرنامەكەی‬ ‫لە ‪ 50‬خاڵدا خۆی دەبینێتەوە‪،‬‬ ‫بەرنامەكە ته‌ژییە لە دەستەواژەی‬ ‫خەبات بۆ دیموكرا�سی كۆمەاڵیەتی‪،‬‬ ‫كەمكردنەوەی نایەكسانی‪ ،‬راپر�سی و‬ ‫مافی چارەنووس‪ ،‬دەوڵەتی كۆماری ‪،....‬‬ ‫جیاوازی ئەوان لە گەڵ پارتەكانی ئێمە‬ ‫ئەوەیە لە كاتی دابه‌شكردنی كێكی‬ ‫حكومەت ئەو خااڵنە بڕیارە دەن نەك‬ ‫قەبارەی پارچە كێكه‌كه‌ وەریدەگرن ‪.‬‬ ‫وشەی یەكەم بۆ ناوی‬ ‫هاوپەیمانیەتیەكە لە یەكێتی چەپ‬ ‫(شیوعی‪ -‬سەوز) ەوە هاتووە‪،‬‬ ‫دووەمیش لە پۆدیمۆس (دەتوانین)‬ ‫ەوە هاتووە‪ ،‬ئەوەی گرنگە چۆن‬ ‫یەكگرتووانە دەتوانن لە دوای‬ ‫‪59‬‬

‫‪NO:15 - 1 March 2017‬‬

‫‪26‬ی یۆنی كاریگەرتر بن لەمڕۆ و‬ ‫ئەگەریش نەچوونە دەسەاڵتەوە ئەوا‬ ‫ئۆپۆزسیۆنی سەرەكی حكومەت بن‪،‬‬ ‫لە واڵتێك چوارەم هێزی ئابووری‬ ‫ئەوروپایە‪ ،‬داهاتی نەتەوەیی نزیكە‬ ‫لە داهاتی نەتەوەیی هەموو واڵتانی‬ ‫عەرەبی‪ ،‬كاریگەری ئۆپۆزسیۆنی بەهێز‬ ‫لە زۆر حاڵەتی سیاسیدا بەتایبەت لە‬ ‫واڵتانی ئەوروپای رۆژئاوا كاریگەرترە‬ ‫لە دەسەاڵت‪ ،‬چونكە دەتوانێت‬ ‫پەلكێ�شی حكومەت بكات بۆ ملكەچی‬ ‫بەرنامەكەی‪ ،‬یان هەنگاوەكانی ئەو‬ ‫سڕ بكات و جوڵەی لێبخات‪ ،‬وەك لە‬ ‫ئیسپانیا كرا‪.‬‬ ‫بەم یەكگرتنە لیستی یەكگرتووانە‬ ‫دەتوانین بەهۆی یاسای هەڵبژاردنەوە‬ ‫كورسیەكانی‬ ‫ژمارەی‬ ‫دەتوانێت‬ ‫ئەگەر دەنگی رابردووش بهێننەوە‪،‬‬ ‫‪ 18‬كور�سی زیاتر لە جاری پێشوو‬ ‫كە ‪ 71‬كورسییە بهێننەوە لە كۆی‬ ‫‪ 350‬كور�سی پەرلەمانی واڵت‪ ،‬بەهۆی‬ ‫یاسای نا دیمكرا�سی هەڵبژاردن لە‬ ‫ئیسپانیا لە هەڵبژاردنی رابردوو ئەو‬ ‫كورسیانەیان لە دەست دا‪.‬‬ ‫یەكگرتوانە‬ ‫• هاوپەیمانی‬ ‫دەتوانین لە كێ پێك هاتووە ‪:‬‬ ‫ئەم هاوپەیمانیەتیە لە ‪ 3‬پارتی‬ ‫یەكێتی‬ ‫(پۆدیمۆس‪،‬‬ ‫نیشتمانی‬ ‫چەپ»شیوعی‪ ،‬سەوز»‪،‬پارتی‪ Equo‬كە‬ ‫لە ریزی پارتە سەوزەكانی ئەوروپایە‬ ‫) هاوكات ‪ 10‬پارتی چەپی هەرێمی‬ ‫بە ناوەكانی (( (‪UPeC)، (CLIAS)،‬‬ ‫‪(Democracia‬‬ ‫‪Participativa)،‬‬ ‫‪(PUM+J) in Madrid، (Més) ،‬‬ ‫‪(ZEC) ، (Batzarre) ، (IzCa) ،‬‬ ‫‪ )) )(IAS‬و ‪ 4‬هاوپەیمانی هەرێمی‬ ‫(((‪En Comú Podem) in Catalonia،‬‬ ‫‪C o m p r o m í s – Po d e m o s – E U P V‬‬ ‫‪60‬‬

‫‪Political, Intellectual and Social monthly Magazine.‬‬

‫‪ 33،877 )Més( (A la valenciana)، In Tide‬دەنگ و ‪%0،13‬ی‬ ‫–‪ (Podemos–En Marea–Anova‬دەنگەكان و هیچ كور�سی هێنایەوە ‪...‬‬ ‫‪EU) in Galicia، (Ahora Alto‬‬ ‫‪))Aragón en Común) in Huesca‬‬ ‫پێك هاتووە‪.‬‬ ‫ی‬ ‫لە هەڵبژاردنی دیسەمبەر ‪2015‬‬ ‫لیستی هاوبەشی‬ ‫ەی رابردوودا‪ ،‬جگە لە هەرێمی‬ ‫چەپەكان وێڕای كەمی‬ ‫باسك كە متمانەی خۆی بەخشیە‬ ‫هێزە نەتەوەییە ناوچەییەكە‪ ،‬لە دەنگەكانی وەلێ گرنگی‬ ‫هەموو ناوچە نەتەوەییەكان دیكە‪،‬‬ ‫مەعنەوی هەیە‬ ‫هاوواڵتیان متمانەیان بە چەپەكان دا‬ ‫بە كەتەلۆنیاشەوە‪ ،‬لیستی چەپەكان‬ ‫پارتی یەكەمی هەرێمەكان بوون‪،‬‬ ‫پۆدیمۆس و بەرەی چەپ‬ ‫ئەوانیش شێلگیڕانە داكۆكیان لە مافی‬ ‫ی‬ ‫چارەنو�سی ئەو گەالنە كرد و نەیان و ماس خۆیان لە ریز لیستی‬ ‫دەتوانین»ن‪ ،‬لەناو‬ ‫هێشت دەنگەكانیان بە فیڕۆ بڕوات‪« ،‬یەكگرتوانە‬ ‫خاڵێك كە هۆكاری ئەوە بوو حكومەتی هێزە چەپە جدییەكان تەنها پارتی‬ ‫ئیتالفی لە گەڵ پارتی سۆسیالست كۆمۆنیستی گەلی ئیسپانی بەشدار‬ ‫پێك نەیات‪ ،‬رازی نەبوونی بوو بە نیە لە لیستەكە‪ ،‬كە لە هەڵبژاردنی‬ ‫ئەنجامدانی راپر�سی وەك هەنگاو رابردوودا ‪ 31179‬دەنگ و ‪%0،12‬ی‬ ‫بەرەو بە پراتیك كردنی مافی چارەی دەنگەكان و هیچ كور�سی هێناوەتەوە‪،‬‬ ‫خۆنوسین لەو هەرێمانە‪ .‬بۆرجوازی دابڕانی لە لیستی هاوبە�شی چەپەكان‬ ‫ئیسپانی دەترسان پەتای كەتەلۆنیای وێڕای كەمی دەنگەكانی وەلێ گرنگی‬ ‫بەمەش لەم‬ ‫مەعنەوی هەیە‪،‬‬ ‫هەرێمەكانی دیكەش بگرێتەوە‪.‬‬ ‫هەڵبژاردنەدا لیستەكە ناتوانێت‬ ‫• هێزی پێكەوە دەتوانین‪:‬‬ ‫لە هەڵبژاردنی مانگی دیسەمبەری كەڵك لە وزەی كادیر و هەڵسوڕاوانی و‬ ‫‪2015‬ەدا ‪ ،‬پارتی گەلی دەسەاڵتداری دەنگەكانی ببینێت‪ ،‬ئەمە وێڕای لەالی‬ ‫راستگەرا ‪ 7،236،965‬دەنگ‪ ،‬كە گروپێك پرسیار لەسەر رەوایەتی‬ ‫‪%28،71‬ی دەنگەكان لیستەكە دروست دەكات وەك‬ ‫دەیكردە‬ ‫و ‪ 123‬كور�سی هێنایەوە‪ ،‬پارتی نوێنەرایەتی سەرجەم چەپی ئیسپانی‪.‬‬ ‫لە هەڵبژاردنی رابردوو جگە‬ ‫سۆسیالستی كرێكاری ‪5،545،315‬‬ ‫دەنگ‪ ،‬كە دەیكردە ‪%22،00‬ی لە دەنگی ئەو الیەنە هەرێمیانەی‬ ‫دەنگەكان و ‪ 90‬كور�سی هێنایەوە‪ ،‬بەشداری كەمپەینی هەڵبژاردنی الیەنە‬ ‫پێكهێنەرەكانی‬ ‫پۆدیمۆس ‪ 5،212،711‬دەنگ‪ ،‬كە بەشداربووەكانی‬ ‫دەیكردە ‪%20،68‬ی دەنگەكان و ‪ 69‬لیستەكەیان كردبوو‪ ،‬لیستەكە‬ ‫كور�سی هێنایەوە‪ ،‬لیستی یەكێتی ‪ 6،173،371‬دەنگی هێنابوەوە‪ ،‬واتا‬ ‫چەپ ‪ 926،783‬دەنگ و ‪%3،68‬ی دووەم لیستی براوەی هەڵبژاردنەكە‬ ‫دەنگەكان و ‪ 2‬كور�سی هێنایەوە‪ ،‬بوون‪ ،‬كە ‪ 1063594‬دەنگ كەمتر‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫گۆڤارێكی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪10 \ 2017-3-1 ،15‬ی ره‌شه‌مێ ‪2716‬‬

‫لە لیستی پارتی گەلی دەسەاڵتداری‬ ‫راستگەرای هێناوەتەوە‪ ،‬وە ‪628056‬‬ ‫دەنگ زیاتری لە براوەی دووەم كە‬ ‫كرێكارییەی‬ ‫سۆسیالستی‬ ‫پارتی‬ ‫هێناوەتەوە‪.‬‬ ‫ئەم یەكگرتنە وێڕای ئەوەی‬ ‫چەپی ریشەیی دەكاتە هێزی دووەمی‬ ‫واڵت هاوكات هیوایەكی زیاتر دەدات‬ ‫بە چەپی جدی رۆڵی كاریگەرانەتر‬ ‫ببینێت و شوێن بە چەپی ناوەندی‬ ‫سازشكار (سۆسیالست) چۆڵ بكات‬

‫هەڵبژاردنی پێشوو حیزبی‬ ‫شیوعی داوای لیستی‬ ‫بەرەی گەلی یەكگرتووی‬ ‫كرد لە سەر ئاستی‬ ‫نیشتامنی‬ ‫لە نەخشەی سیا�سی واڵت‪ ،‬هاوكات‬ ‫وەك ئیدعای سەرۆكایەتی چەپیش‬ ‫رەوایەتی بۆ سۆسیالست نامێنێتەوە‪،‬‬ ‫بەڵكو لە دوای ‪26‬ی یۆنییەوە ئیتر‬ ‫سەرۆكایەتی چەپ بۆ یەكەمجار‬ ‫«لیستی یەكگرتوانە» پێكدێنێت لە‬ ‫ئیسپا نیا ‪.‬‬ ‫ی‬ ‫هەمووان لە‬ ‫• بەشدار‬ ‫دەنگدانەكان‪:‬‬ ‫هەردوو الیەنی سەرەكی پێكهێنەری‬ ‫لیستی یەكگرتوانە دەتوانین‪ ،‬پێش‬ ‫هاوپەیمانیەتیەكە‬ ‫ئەنجامدانی‬ ‫راپر�سی گشتیان لە ریزی الیەنەكەی‬ ‫خۆیان ئەنجامداوە‪ ،‬بۆ ئەوەی‬ ‫سەرجەم ئەندامان بەشداری لە‬ ‫بڕیارەكان بكەن‪ ،‬ئەوان نەك تەنها بۆ‬ ‫‪www.komelge.com‬‬

‫ئەم هاوپەیمانیەتیە‪ ،‬بەڵكو بۆ هەموو‬ ‫بڕیارە گرنگەكانی خۆیان‪ ،‬ئەوەی‬ ‫پەیوەست بەهەڵبژاردن و حوكمڕانی‬ ‫و هاوپەیمانییەوە هەیە‪ ،‬تەنانەت بۆ‬ ‫پەسەند كردنی بەرنامەی هەڵبژاردن‬ ‫و سەرجەم بڕیار و كاروبارە گەورەكان‬ ‫دەگەڕێنەوە بۆ را وەرگرتنی سەرجەم‬ ‫ئەندامان لە رێگای راپر�سی گشتییەوە‬ ‫كە سەرجەم ئەندامان تێیدا بەشدار‬ ‫دەبن‪.‬‬ ‫یەكگرتوو‪ ،‬بۆ‬ ‫لیستی چەپی‬ ‫ئەنجامدانی هاوپەیمانی لە گەڵ‬ ‫پۆدیمۆس‪ 20 ،‬هەزار ئەندامی لە كۆی‬ ‫‪ 71578‬ئەندامی بەرەكە بەشداری‬ ‫دەنگدانەكەیان كرد‪ ،‬لە ئاكامدا‬ ‫دەنگیان‬ ‫دەنگدەران‬ ‫‪%84،5‬ی‬ ‫بۆ هاوپەیمانیەتیەكە دا لەگەڵ‬ ‫پۆدیمۆس‪ %13،1 ،‬ەش دژ و ‪%2،4‬یش‬ ‫دەنگیان بە سپی دا‪.‬‬ ‫ئەوەی شایانی باسە لە هەڵبژاردنی‬ ‫پێشووشدا‪ ،‬لیستی چەپی یەكگرتوو‬ ‫پێشنیاری هاوپەیمانیەتی كرد لە‬ ‫گەڵ پۆدیمۆس‪ ،‬وەلێ ئەوان رەتیان‬ ‫كردەوە‪ ،‬تەنها لە هەندێك هەرێم وەك‬ ‫كەتەلۆنیاو گالیكا لیستی هاوبەشیان‬ ‫دروست كرد‪.‬‬ ‫ی‬ ‫ن‬ ‫ئەلبەرتۆ غارسۆ وتەبێژ چەپی‬ ‫یەكگرتوو رایگەیاند ئێمە هەمیشە‬ ‫لە گەڵ لیستێكی چەپی یەكگرتووین‬ ‫لەسەر ئاستی نیشتمانی‪ ،‬لە‬ ‫هەڵبژاردنی پێشوو حیزبی شیوعی‬ ‫داوای لیستی بەرەی گەلی یەكگرتووی‬ ‫كرد لە سەر ئاستی نیشتمانی‪ ،‬نەك‬ ‫تەنها دوو هەرێمی كەتەلۆنیا و‬ ‫غالیكیا‪ ،‬كە بە هۆی نەبوونی ئەو‬ ‫بەرەیەوە ‪ 18‬كورسیان لە دەستدا‪.‬‬ ‫هەرچی پۆدیمۆسە‪ ،‬لە ‪ 14‬بۆ ‪16‬ی‬ ‫نیسان راپر�سی لە ریزی ئەندامانیدا‬

‫ئەنجامدا‪ ،‬كە ‪ 149513‬ئەندام‬ ‫تیایدا بەشدار بوون لە كۆی ‪393538‬‬ ‫ئەندام (لە ئێستادا ‪ 426927‬ئەندامی‬ ‫هەیە) كە دەیكردە ‪%37‬ی كۆی‬ ‫دەنگدەران‬ ‫ئەندامان‪%91،79،‬ی‬ ‫پشتیوانیان لە پێك هێنانی حكومەتی‬ ‫گۆڕانكاری كرد لە گەڵ لیستی چەپی‬ ‫یەكگرتوو‪.‬‬ ‫ئەندامانی‬ ‫هاوكات‪%88،23‬ی‬ ‫بەشدار بوو لە راپرسییەكە دژ بە‬ ‫پشتیوانیكردنی حیزب بوون لە‬ ‫حكومەتی هاوپەیمانی سۆسیالست و‬ ‫سیدانۆ�سی راستگەرا‪.‬‬ ‫ئەوەی شایانی باسە‪ ،‬لیستێكی ‪25‬‬ ‫كە�سی‪ ،‬كاندیدانی لیستی یەكگرتووانە‬ ‫دەتوانین دیاری دەكات‪ ،‬دواتر‬ ‫جارێكی دیكە لە راپر�سی گشتیدا‪،‬‬ ‫بەرنامەی هەڵبژاردن و كاندیدەكان‬ ‫دەنگیان لەسەر دەدرێتەوە‪ ،‬هەموو‬ ‫كاندیدەكان لە ناوچەكانی خۆیان بە‬ ‫راپر�سی ئەندامانی حیزبەكان دیاری‬ ‫دەكرێن‪.‬‬ ‫ز‬ ‫ئەم تەر ە لە مومارەسەی‬ ‫راستەوخۆی دیموكرا�سی ‪ ،‬تەنانەت‬ ‫لە ژیانی حیزبیش رەنگەداتەوە‪ ،‬بابلۆ‬ ‫ئیلیغساس لە ‪ 18‬و ‪ 19‬ی ئۆكتۆبەری‬ ‫‪ ،2014‬بە دەنگدانی ‪ 55‬هەزار ئەندام‬ ‫لە كۆی ‪100‬هەزار ئەندامی ئەوكاتی‬ ‫پۆدیمۆس لیستەكەی بە هێنانی‬ ‫‪%88،6‬ی دەنگەكان بردیەوەو بووە‬ ‫كە�سی یەكەمی پارتەكەی‪.‬‬ ‫الیەنێكی دیكە لە چەپی ئیسپانیا‬ ‫كە شایانی هەڵوێستە لەسەر كردنە‪،‬‬ ‫لیستی یەكێتی گەلە لە كەتەلۆنیا‬ ‫( ‪Popular Unity Candidacy-cup‬‬ ‫) كە لە ساڵی ‪ 1986‬دامەزر اوە‪،‬‬ ‫تەنها بەشداری هەڵبژاردنی هەرێمی‬ ‫كەتەلۆنیا دەكات‪ ،‬لە هەڵبژاردنی‬ ‫‪61‬‬

‫گۆڤارێكی سەربەخۆی سیاسیی‪ ،‬هزریی‪ ،‬جڤاكی مانگانەیە‪.......‬ژمارە ‪ ،13‬شوباتی ‪2017‬‬

‫ئیسپانیا بەهۆی باوەڕ بوونی بە‬ ‫سەربەخۆیی كەتەلۆنیاوە بەشداری‬ ‫ئەمانیش لە كۆبونەوەی‬ ‫ناكات‪،‬‬ ‫ی‬ ‫گشتی بڕیارەكانی خۆ دەدات‪ ،‬لە‬ ‫هەڵبژاردنی كەتەلۆنیا لە ساڵی ‪،2012‬‬ ‫بە بەشداری ‪ 650‬ئەندام كۆبونەوەی‬ ‫گشتی ئەنجامدرا لە هەوایەكی ئازاددا‬ ‫‪ ،‬بە رێژەی ‪ %77‬بڕیاری دا بەشداری‬ ‫هەڵبژاردنەكە بكات‪.‬‬ ‫ی‬ ‫لە ‪27‬ی دیسەمبەر ‪ 2015‬دوا‬ ‫كات بوو بۆ پێكهێنانی حكومەتی‬ ‫كەتەلۆنی‪ ،‬هەفتەی پێشوتر لە‬ ‫دەنگدانێكی گشتیدا‪ 1515 ،‬بە ‪1515‬‬ ‫كوب نەیتوانی بڕیاری یەكالكەرەوە‬ ‫بدات بۆ بەشداری یان پشتیوانی لە‬ ‫حكومەتی كەتەلۆنی بە سەرۆكایەتی‬ ‫راستگەرای‬ ‫سەرەك وەزیرانی‬ ‫تۆر‬ ‫ماس‪،‬‬ ‫پێشووی كەتەلۆنیا ئەر‬ ‫بەهۆی‬ ‫سیاسەتی‬ ‫پەیڕەوكردنی‬ ‫تەقەشوفی ئابورییەوە لە كابینەی‬ ‫پێشوو لە هەرێمی كەتەلۆنیا‪ ،‬بۆیە‬ ‫خەریك بوو دووبارە لە هەرێمەكە‬ ‫هەڵبژاردن بكرێتەوە‪ ،‬وەلێ لە دوا‬ ‫كاتدا‪ ،‬بەجیاوازی دەنگێك بڕیاری‬ ‫پشتیوانی لە حكومەتی دا بەمەرجی‬ ‫گۆڕینی سەرۆك وەزیران و پشتیوانی‬ ‫دەستەنگانی‬ ‫لە‬ ‫كۆمەاڵیەتی‬ ‫كەتەلۆنیا‪ ،‬بۆیە لە ‪ 4‬یەنایەر ماس‬ ‫گۆڕا بۆ ئەتۆنیۆ بانۆس‪ ،‬ئەوجا كوب‬ ‫دەنگی دا بە كابینەكە‪ ،‬لیستی پێكەوە‬ ‫لە پێناو بەڵێ ‪ 62‬كور�سی لە كۆی ‪135‬‬ ‫كور�سی لە پەرلەمانی هەرێمەكەی‬ ‫هێنابوەوە‪ ،‬كە لە هاوپەیمانی چەپ‬ ‫و راستی نەتەوەیی كەتەلۆنی پێك‬ ‫دەهات‪ ،‬بێ بەشداری كوب نایتوانی‬ ‫حكومەتی هەرێمی پێك بهێنێت‪ ،‬كوب‬ ‫‪ 10‬كور�سی هێنایەوە لە هەڵبژاردنی‬

‫‪62‬‬

‫‪26‬ی ئۆكتۆبەری ‪ 2015‬ەدا‪ ،‬رۆڵی‬ ‫مەلیكی دەگێڕا لە یەكالكردنەوەی‬ ‫پارسەنگی هێزەكان ‪.‬‬ ‫واتا كوب پشتیوانی لە حكومەتی‬

‫چەپ ملمالنێی بۆرجوازی‬ ‫كوردستان لە سەرجەم‬ ‫هەڵبژاردنەكان بۆ هەموو‬ ‫پۆستەكان بكات‬ ‫كەتەلۆنی بەستەوە بە بەرنامە‬ ‫ئابوری و كۆمەاڵیەتییەكانەوە‪ ،‬نەك‬ ‫لە پرسە‬ ‫پشتیوانییەكی كوێرانە‬ ‫نەتەوەییەكان‪.‬‬ ‫• كۆی ئەزموونەكان بۆ‬ ‫چەپەكانی كوردستان‪:‬‬ ‫لە كۆی ئەوەی لێرەدا باسمان‬ ‫كردن لە ئەزموونی چەپی ئیسپانیاوە‪،‬‬ ‫دەشێت كۆمەڵێك ئەزمون هەڵێنجین‬ ‫بۆ چەپەكانی‬ ‫ببێتە رێنیشاندەر‬ ‫كوردستان‬ ‫چەپی‬ ‫كوردستان‪،‬‬ ‫پێویستە ئەزموونی چەپی جیهان‬ ‫بە بەشێك لە ئەزموونی خۆیان و‬ ‫دەسكەوت و پێشكەوتنەكانیان لە‬ ‫گۆڕەپانی تێكۆشان و ژیانی حیزبیدا‬ ‫بە دەستكەوتی خۆیان بزانن و‬ ‫خاوەندارێتی لێ بكەن‪ ،‬وەك چۆن‬ ‫قوتابخانە جیاجیاكانی بۆرجوازی‬ ‫كوردی دەیكەن‪.‬‬ ‫‪ -1‬گرنگە چەپەكان لە لیستێكی‬ ‫بەرفراواندا كۆببنەوە‪ ،‬بۆ ئەمەش‬ ‫راپر�سی لە ریزی ئەنداماندا بكرێت‪.‬‬

‫چەپەكان‬ ‫‪ -2‬دەكرێت‬ ‫دەستپێشخەربن لە دیموكرا�سی‬ ‫حیزبی‪ ،‬كاتی دیاریكردنی سكرتێر لە‬ ‫رێگای چەند ئەندامێكی كۆمیتەی‬ ‫ناوەندیەوە نەماوە‪.‬‬ ‫‪ -3‬بڕیارە گرنگەكانی حیزب‬ ‫دەكرێت لە رێگای راپر�سی سەرجەم‬ ‫ئەندامانەوە بدرێت‪ ،‬نەك نوخبەیەكی‬ ‫بچوكی سەركردایەتیەوە‪ ،‬بۆ ئەمەش‬ ‫بۆ بڕیارەكان بگەڕێنەوە بۆ راپر�سی‬ ‫سەرجەم ئەندامان‪.‬‬ ‫دەكرێت‬ ‫‪ -4‬چەپەكان‬ ‫داكۆكیه‌كی سەرسەختی كەمایەتییە‬ ‫نەتەوەیی و ئاینییەكان بن لە‬ ‫كوردستان وەك هەمیشە وابووونە‪،‬‬ ‫لە كاتی هەڵبژاردن لیستی چەپی‬ ‫تایبەتیان بۆ پێك بهێنن‪.‬‬ ‫لە‬ ‫پشتیوانی‬ ‫‪ -5‬پێویستە‬ ‫ی‬ ‫كوردستان‬ ‫حكومەتی سەربەخۆ‬ ‫پەیوەست بێت بە سیاسەتی‬ ‫بە‬ ‫بەرامبەر‬ ‫حكومەتەكەوە‪،‬‬ ‫دیموكرا�سی و مافی مرۆڤ و مافی‬ ‫هەژاران‪.‬‬ ‫ملمالنێی‬ ‫‪ -6‬چەپ‬ ‫بۆرجوازی كوردستان لە سەرجەم‬ ‫هەڵبژاردنەكان بۆ هەموو پۆستەكان‬ ‫بكات‪ ،‬ئەلتەرناتیفی بۆ هەموو گوتار‬ ‫و كارەكانی هەبێت‪.‬‬ ‫‪ -7‬چەپەكان هێزی شێلگیری‬ ‫داكۆكی لە كوردستانێكی دیموكراتی‬ ‫كۆمەاڵیەتی بن‪ ،‬كوێرانە نەكەونە‬ ‫دوای وتارە نەتەوەییە بۆرجوازییەكان‪.‬‬ ‫بۆ‬ ‫كار‬ ‫‪ -8‬چەپەكان‬ ‫راستەوخۆی‬ ‫دیموكراسیەتی‬ ‫كۆمەاڵیەتی سۆسیالستی بكەن بۆ‬ ‫ئایندەی كوردستان‪.‬‬

‫‪www.komelge.com‬‬