QHICHWAZINE #2
Atuq Yachachiq
Qillqakuna: Elena Rocabado / Nicaela Leon Siq’iqkuna: Elena Rocabado / Nicaela Leon atuqyachahiq@gmail.com Atuq Yachachiq panqakuna wasi ruwaq Quchapampa 2023
Kay Qhichwazine #2manta Kay Qhicwazine #2pi mikhunamanta parlayku, ajinamanta imayna qhuñi yakuta mallkikunawan wakichiyta atinchi jampi mallikunawan jampikunanchikpaq. Chantaqa, sarakunamantapis papakunamantapis parlayku imaymana wakkuna qhichwa simipi sutikunku, ama qunqananchikpaq. Chaymanta imayna juk allin jankakipa lawata juk misk’i aqhatawa wasinchikpi ruwayta atinchik. Ajinapis, riqsinanchikpaq, kaypi apamuyku imayna juk mikhunakunatapis qhichwapi sutikunku. Chanta ima laya t’antakuna kanku Todos Santospi, chayta sumaqta wawakunaman qhichwapi yachakuna, ajimanta kay yachayta mana chinkakunqachu. Tukuy kaykuna ruwayku kay Qhichwa yachaykuna mana qunqakunanchikpaq. Atuq Yachachiq
1
MEMEKUNA Cuando le digo a la gente que hablo Quechua
Cuando alguien te busca para preguntarte palabras en quechua para sus emprendimientos
*
*la
g
te en
aber di groserias
Mamá coco
Mama ch’uñu
2
1.
2.
3.
4. kallpayuq kananchiqpaq sumaq kan
Kuka
5. chhulli unquypaq
surq’an unquypaq, gastritispaq
chhulli unquypaq
Ruda
Muña
Wira wira
3
Jank’a sara
Kulli sara
Q’illu sara Yuraq sara 4
Jankakipa lawa Imawantaq ruwasunchik ·3 cebollas ·500 gr trigo ·Apio ·3 achojchas ·3 zanahorias ·habas ·3 dientes de ajo ·1 Pimentón ·3 tomates ·perejil · sal a gusto
Wakichiynin 1. Yakuwan q’umirkunawan mayllanayki, laranayki tiyan, chanta papakunata t’ikpanayki tiyan 2. Juk mankapi, yakuta k’achiwan churanayki tiyan t’impuchiqkama. 3. Tukuy q’umirkunata mankaman churanayki tiyan, 30 chininiyuqkama t’impuchinayki tiyan. 4. Paylapi, trigota qurichasqa chayanankama jank’anayki tiyan. 5. Maranpi, trigota kutanayki tiyan, chanta juk chuwapi chiri yakuwan piktunayki tiyan. 6. Q’umirkunawan trigowan yaku mankaman churanayki tiyan. 7. Papakunata mankaman churanayki tiyan, 30 chininiyuqkama t’impunankama tiyan. 8. Papakunata mankaman churanayki tiyan, 30 chininiyuqkama t’impunankama tiyan. 5
Aqha ruwanamanta Imawantaq ruwasunchik Payla Llanmt’a Jathikunata Isanka p’uñu Wirkhi Yuru
Wakichiynin Aqhata ruwayta qallarinanchikpaqq, phichqa q’ipitajina llamt’ata wakichina tiyan. Iskay q’ipijina rakhu llamt’a, misk’i q’itata ch’akichinapaqjina kanan tiyan. Aqhata ruwanapaqqa ñawpaqta jina, jatun paylapi suqta latatajina yakuta q’uñichina tiyan. Chanta juk wirkhipi, kimsa lata wiñapu jak’uta wakichina tiyan. Chay wiñapuman, tumpa q’uñi yakuwan kimsantin latamanta wirkhiman jich’ana tiyan, chanta juk jatun k’aspiwan jak’utawan yakutawan sumaqta qaywispa tinkuchina tiyan. Sumaq tinkusqa kaptin, qhullumisqaman kimsa lata yakutawan junt’achina, jinallatataq kikinta qaywiykuytawan, llikllawan mana chay pulluwanpis allintapuni qhatana tiyan. Chaymanta tunpata ch’umarina tiyan chantaqa watiqmanta paylaman khuskanpaq khuskanninta kutiykuchina, jinata watiqmanta qhulluchispa wirkhiman junt’achina, mana q’upachakunanpaq qhatana, kimsa phanita manachay tawa phanita ch’uwananpaq siyana tiyan. Chaymantaña, juk mathiwan wak p’uñukunaman upita wisirpana, chay upi uranpi sankhunta qhipachina chanta wak wirkhiman janch’imanta t’aqaspa churana. Chaymantataq, juk tutapi misk’i q’itata chayachispa juk juch’uy wirkhiman jurqhuna. 6
Kay sankhu q’ita ñisqata paylaman wisina, chanta kimsa kutita t’impuchina, juk phanitajinata t’impuchina, wirkhimantaq chiriyananpaq wisina. Qhipantataq watiqmanta ilaña kaptin juk phanita jina jinallataq allintapuni t’impuchina. Chayta chiriyachiytawantaq watiqmanta t’impuchinapuni, kay kutipiqa sut’iyaykama, ajina chay misk’i q’itata ch’akinankama chayachina, ajina sumaq misk’i q’itaqa kanqa. Kay q’ita chayachiypiqa mana ruphachinanchikpaq tutantin rich’asqa kananchik tiyan. Mana puñuy jap’inapaqtaq juk pukllay kan, pichus ñawpaq puñuyta qallarin, yanayasqa mankamanta, paylamanta yana qhichimiwan juk willmata phiskurquspa uyanpi churana. Chaymantaña upi t’aqasqata k’allkuchus manaraqchus llamirina, k’allku kaptinqa paylaman wisiykuspa, k’allkun chinkanankama t’impuchina, t’impuchichkaspa paylaman juk lata yakuta mana pisiyanampaq upiman jich´ana, t’impuptinkamataq paylamanta wak p’uñukunaman wisina; chanta upita, iskay p’unchawtajina chiriyachinchik. Jinallataq, chhaman qhipakuqman wak yaku t’impusqata jich’ana, siqi aqhap lluqsinanpaq. Kay yakuta upip chhama janch’iwan sumaqta qaywina, ch’uwaykuptintaq upinta wak p’uñuman wisina, janch’intataq isankapi sut’urquchina, wakkuna papa wathiyatawan mikhunankupaq chayta jallch’anku. Kay aqhapi ila upita ch’uwakuchkaptin uranmanta, upina q’itata urqhukuna, chayta wakinniqpi qhunchu ñispa sutichanku. Ila upita p’uñukunapi manaqa paylapi ’aqasqata misk´i q’itata jich’ana, sumaqta qaywispa tinkuchinku, chayqa wanta aqha sutichakun. Kay q’itachasqa upita, manaqa wanta aqhata watiqmanta p’uñukunaman kutichina. P’uñukuna sumaqta mayllasqa kanan tiyan, wak runaqa p’uñuta waych’a manaqa mulliwan mayllanku, chaytaqa mana aqha k’allkuyanampaq ruwakun. Qhipan p’unchawpi, aqha p’uñukunata sumaqta kirpana, mana imaymana khurukuna yaykunanpaq chay ruwakun. Ajinamanta aqhaqa kimsa p’unchawpi puquyta atin.
87
T’antakunamanta Urpu
Inti Killa
Chakana
Ch’aska
Llama Wichana
T’antawawa
Amaru 8
Jamp’atu
9
Imayna wak mikhunata Qhichwa simipi sutikunku
Sillp’anchu
Ch’uñu piqtu
Sillpa = de consistencia delgada
P’iqtu = mezcla, desorden
LLaqwa
Mut’i
LLaqwa = ají picante
Mut’i = Maíz cocido
10
Muquchinchi Muquchiy = atragantarse
Aqha Aqha = bebida alcohólica que resulta de la fermentación del maíz.
Misk´i q'ita Misk´i q'ita= arrope de chicha
11
Papakunamanta
Lluqalla (muchacho adolescente)
Imilla
Yana runa
(muchacha joven)
(hombre negri)
Papa Kunturillo
Yana k’ulli
(pichón de cóndor)
(harina negra)
Yuraq imilla (muchacha blanca)
12
Fuente: Catálogo Etnobotánico de papas nativas (Terrazas, Cadima, García y Zeballos)
Imawan mikhunata mikhunchik wayk’unchik ima
Chuwa
Wislla
Upyana
Manka
13
Atuq Yachachiq
@atuqyachachiq Atuq Yachachiq Atuq Yachachiq