Førde Sementvare 2000 – 2020

FØrde Sementvare 2000 - 2020

Førde Sementvare 2000 – 2020 Utgitt av Førde Sementvare AS januar 2020.

Redaksjon: Andrea Fardal Opseth Grafisk design: A til Å • www.atilaa.no Hovudfotograf: Reiakvam Foto • www.reiakvam.no Framsidefoto: Rakkar • www.rakkar.net Trykking: Printfarm • www.printfarm.no

2

2000 – 2020

Foto: Oskar Andersen.

Føreord Historia fram til år 2000 er nedteikna i boka «Førde Sementvare 1930 – 2000», utarbeida av historikaren Finn Borgen Førsund. Boka var utgitt på bokslepp i forsamlingshuset Viking i Førde under 70-års jubileet i 2000. Den nyare historia til Førde Sementvare er ikkje dokumentert og samla. I forbindelse med 90-års jubileet ynskjer eg derfor å belyse åra frå 2000 – 2020.

Perioden frå 2000 fram til 2020 har stått i endringane sitt teikn. Det har vore ei rekkje organisatoriske endringar, der spesielt selskapet BetoNor har påverka Førde Sementvare si nyare historie. Det er kjekt å sjå korleis bedrifta har utvikla seg til tross for utfordringar, og evna å skape gode resultat gjennom tidene. Bak dette står dyktige medarbeidarar. Nokre er nemnde i hefte, men eg vil takke alle tilsette, som har bidrege i prosessane og den utviklinga selskapet har vore gjennom.

Gjennom dokument og samtalar med tilsette meinar eg at vi har fått med dei viktigaste hendingane i denne tidsperioden. Takk til alle som har bidratt med arbeidet til heftet. Takk til mi dotter Andrea Fardal Opseth, som har vore engasjert som undersøkjande «journalist» og forfattar.

Førde Sementvare AS, januar 2020 Lasse Opseth

3

Innhald Føreord ..................................................................................................................................... 3 Ved inngongen til det 21. hundreåret ........................................................................... 5

Ny logo ................................................................................................................................ 5

Kommunalvarer .................................................................................................................... 6

Førde Sementvare si satsing på VA-marknaden viktig for bransjen nasjonalt .............. 6

Den størst aktøren innan VA-sektoren i Norge ........................................................ 6

Betongrørprodusentane samlast i ein organisasjon ................................................. 6

Førde Sementvare og BetoNor fletta saman ............................................................. 7

BetoNor .............................................................................................................................. 7 Fabrikkstruktur ........................................................................................................... 7

Trondheim og samarbeid med Heimdal Granitt og Betongvare ............................ 8

Eigedommen på Lerøya .............................................................................................. 8

Krevjande år – Posisjonering og forhandlingar ........................................................ 9

Sal av BetoNor ............................................................................................................. 9

BetoNor sin betydning for Førde Sementvare.......................................................... 10

Produkt, kundar og marknad ........................................................................................... 10

Utvikling og fornying ........................................................................................................ 11

Element ..................................................................................................................................... 12

Prosjekt, produkt og kundane .......................................................................................... 12

Utvikling og fornying ........................................................................................................ 13

Kunstnariske evner ............................................................................................................ 14

Elementmontering AS ....................................................................................................... 14

Ferdigbetong ............................................................................................................................ 15 Sand ..................................................................................................................................... 15

Førde Sementvare gjennom 90 år ................................................................................... 16 Organisering og leiing frå år 2000 .................................................................................. 19

Ein ny epoke – fisjon mellom brødrene Opseth ............................................................. 19

Organisering og leiarskap .................................................................................................. 20

Økonomi ............................................................................................................................ 23

Korleis har Førde Sementvare klart å overleve i 90 år? .......................................... 24

Ein solid og dedikert arbeidsstokk ................................................................................... 24

Ein samfunnsaktør ............................................................................................................ 25

Tilsette ................................................................................................................................ 26

Inn i framtida ......................................................................................................................... 28

Utvidingar på Bruland ...................................................................................................... 28

Påverkande faktorar i framtida ......................................................................................... 28

Familietradisjon og vanskelege val .................................................................................... 29

Kjelder og litteratur .............................................................................................................. 31 4

2000 – 2020

Ved inngongen til det 21. hundreåret Frå boka «Førde Sementvare 1930 – 2000», heretter omtalt som «boka» kan vi trekke fram følgjande frå siste kapittel «2000 og deretter»; «Ved inngangen til det 21. hundreåret er Førde Sementvare i endring.

Kommunalvarer er, som ved starten i 1930, det området selskapet tek sats i, men no på landsbasis, gjennom oppkjøp av andre bedrifter. Men som vi skal sjå i det følgjande, står bedrifta også framfor utfordringar innan andre forretningsområde.»

Ny logo I 2000 endra Førde Sementvare logo. Grunnlaget for endringa var at ein ikkje lengre produserte blokkstein, som var ein del av den gamle logoen frå 1966.

Utfordringar som Finn Borgen Førsund her framhevar, er krav til sandkvalitet, auka krav til kompetanse og dokumentasjon, rammevilkår som «straffar» familieeigde selskap og konkurrerande produkt.

Vidare påpeiker han ei endring av bransjestrukturen, der det er fleire faktorar som peikar mot færre produksjonseiningar og eigarar innan betongvarebransjen. Mykje av spådommen har gjort seg gjeldande.

Førde Sementvare hadde ved inngangen til år 2000 tre avdelingar; kommunalvarer, element og ferdigbetong. Satsinga på kommunalvarer har spesielt prega bedrifta, men òg andre strukturelle endringar i perioden frå 2000 til 2020 som vi vil utdjupe i det etterfylgjande.

Satsinga på BetoNor, fusjonen med Sunnfjord Betong og splitting av selskapet må sjåast som ein del av Førde Sementvare, sjølv om morselskapet Opseth Invest står som eigar.

Opseth Invest AS Førde Sementvare AS

BetoNorAS

BetoNor Nord AS

Opseth Eigedom AS

BetoNor Øst AS

Opseth Invest sin organisasjonsstruktur ved inngongen til 21. århundre.

Den nye logoen skulle symbolisere at sand blir til betong, og tredelinga skulle symbolisere dei tre avdelingane: kommunalvarer, element og ferdigbetong. Den eldre generasjon, John og Kåre var ikkje positive til den nye logoen, ettersom dei ville behalde tradisjonen gjennom den gamle. Logoen vart likevel innført, og har eksistert i selskapet sidan. Logoen vart òg nytta i etablering av BetoNor selskapa, og seinare i fusjon med Sunnfjord Betong.

Førde Sement vare

5

Kommunalvarer Kommunalvarer har vore det opphavelege og viktigaste produktet for Førde Sementvare sidan oppstarten, og omfattar betongvarer til vatn og avløp, i det etterfølgjande òg omtala som VA. Etter krigen i 1945 og eit særs lågt sementforbruk, steig forbruket av sement kraftig og nådde sitt høgaste punkt i 70-åra. I 1960 vart plastrøyr teke i bruk, og på 1970-talet hadde plasten erobra ein stor del av smårørsmarknaden. Likevel opplevde bransjen veksttider frå 1960-åra og fram mot slutten av 80-talet og byrjinga av 90-talet, då veksten av sal av kommunalvarer igjen stogga opp. Utvikling gjennom dei siste 20-åra har vore enorm. Dette kan vi sjå gjennom samarbeidet i Basal og blant Basal sine eigarar. I 2003 selde Basal sine eigarar VA-produkt for ca. 260 millionar kroner, og hadde ei total omsetning på 400 millionar kroner. I 2019 vart det seld VA-produkt for ca.

1,3 milliard kroner, med ein total omsetning på 2,5 milliard kroner. Dette er ei auke på 400% for sal av VA-produkt.

Frå 1950 og fram til i dag har det vore ei radikal endring i VA-bransjen. 250 betongprodusentar er redusert til 20. 15 plastrørprodusentar er redusert til tre. 15 grossistar er redusert til to store og ein liten grossist.

Visste du at det ikkje har vore etablert nye verksemder i denne sektoren dei siste 70-åra?

Som vi skal sjå i det etterfølgjande påverka Førde Sementvare sitt kjøp av Gudbrandsdalen Betongvareindustri og Spenncon si VA-avdeling til etableringa av Basal. Basal har tredd fram som ein sterk organisasjon for VA-bransjen i Norge, og medført ei sterkare konkurransekraft mot plastrør og plastkummar.

Førde Sementvare si satsing på VA-marknaden viktig for bransjen nasjonalt Den størst aktøren innan VA-sektoren i Norge

Betongrørprodusentane samlast i ein organisasjon

Sommaren 1999 kjøpte Førde Sementvare Spenncon si VA-avdeling i Trondheim, gjennom det nystifta selskapet BetoNor Nord.

Seinare same år vart selskapet Gudbrandsdal Betongvareindustri, som seinare skifta namn til BetoNor Øst, kjøpt opp. Som eigar av desse selskapa tredde Førde Sementvare fram som den største aktøren innan VA-sektoren i Norge på starten av 2000-talet.

Dei første betongrørprodusentane samla seg allereie i 1976 under gruppa Alfanor. Året etter vart det etablert enda ei gruppe under PRE-BAS. Etter fleire år med forsøk på å slå saman dei to organisasjonane, lykkast ein endeleg etter eit halvt år med konstruktive forhandlingar. Mykje av bakgrunnen for dette var at Førde Sementvare var knytt til Alfanor, medan Gudbrandsdal Betongvareindustri var knytt til PRE-BAS. Som eigar av begge selskapa, fekk derfor Lasse Opseth press på seg på kva veg han ønska å gå. Som fylgje av dette sette Lasse, i generalforsamling i Alfanor, krav om at det skulle gjerast ei utgreiing på konsekvensane av å slå dei to grupperingane saman. Utfallet av utgreiinga synleggjorde at fordelane var vesentleg større enn ulempene. I etterkant av dette gjekk det fort, og torsdag 1. februar 2001 var fusjonen ein realitet under det nye selskapet Basal. Alle VA-bedriftene i Norge gjekk inn som aksjonærar, med unnatak av Østraadt Rør.

Målet var å kunne utvikle konkurransekraft gjennom å utnytte stordriftsfordelar, samt å sikre og utvikle norsk betongindustri sin posisjon i den norske VA-marknaden.

Formålet med Basal var å samordne arbeidet for vidareutvikling og forbetring av rør- og kumsystem. Basal si hovudoppgåve skulle vere å utarbeide felles produktløysingar og standardar, inngå felles innkjøpsavtaler og utarbeide felles profilerings- og marknads-

Avisartikkel i Firda 15.03.2000.

6

2000 – 2020

BetoNor BetoNor var eigd av morselskapet Opseth Invest AS. Det skulle i midlertid vise seg å påverke Førde Sementvare si vidare utvikling fram til BetoNor vart seld i 2015, og er dermed ein viktig del av bedrifta si historie.

Artikkel frå BETONGindustrien NR 1 – 2001.

materiell for kjeda. Gjennom Basal vart Basal Standarden utvikla, som er ein felles produkt- og kvalitetsstandard som eigarbedriftene brukar i sin produksjon. I tillegg skulle Basal føre felles kampanjar mot skular, kundar og byggherrar. Gjennom dette skulle Basal fremje størst mogleg omsetning i det norske marknaden av rør- og kummar av betong. Målet var òg å samkøyre ressursane mot plastrørindustrien sine store ressursar og einheiter. Dette samordna samarbeidet har, og er svært viktig for Førde Sementvare si VA-avdeling.

Selskapet BetoNor var som tidlegare nemnt eit resultat av samanslåing av tre selskap, med tre hovudeiningar i Førde, Trondheim og Vinstra, og med underavdelingar på Vingrom (Lillehammer) og Blaker. Målsetjinga var at BetoNor skulle vere ein av dei leiande VA-leverandørane og toneangivande i bransjen, men samtidig bidra til å strukturere den norske markanden innan rør- og kummar i betong. Innan kommunalvarer produserte ein vatn- og avløpsprodukt i betong, vegrekkverk og kabelkummar. I tillegg hadde bedrifta handelsvarer som naturleg var knytt til VAsektoren, mellom anna støypejernsgods og geotekstilar. Bedrifta sitt hovudmarknadsområde var Sogn og Fjordane, Møre og Romsdal, Nord og Sør Trøndelag, Oppland, Hedemark, Oslo og Akershus. Sekundærmarknaden var Vestfold, Østfold, Buskerud og Nordland. Kundegruppene var entreprenørar, kommunar, staten og private kundar.

Det er ikkje berre Basal som har vore viktig for Førde Sementvare.

I dialog med Erik B. Dye, administrerande direktør i Basal, trekker han fram Lasse Opseth si rolle i Basal og hans store engasjement i styret i Basal nesten kontinuerleg frå 2000 til 2020. «Lasse er den i styret som har hatt evne til å forstå samspillet mellom store og små bedrifter og eiere, og at dette samspillet er viktig for Basal sin vekst og suksess. Videre har Lasse vært god til å ivareta alle eierne i Basal selv om store eiere har sittet sentralt i styret i mange år. I den senere tiden har også Lasses kongstanke om å samle alle Basal-bedriftenes felles innkjøp i et handelsselskap fått aksept og vil trolig om kort tid ble realisert i Basal.»

Basal er i dag den største og mest dominerande VA-aktøren i Norge. Kjeda er i dag landsdekkjande med 14 eigarar, etablert 31 stadar i landet. Sjølv om eigarbedriftene har felles plattform gjennom Basal, er bedriftene sterke konkurrentar på prosjekt i Norge.

Førde Sementvare og BetoNor fletta saman I 2000 starta diskusjonane om samanslåing av Førde Sementvare si VA-avdeling med dei oppkjøpte selskapa, for å få eit sterkt samla VA-selskap. Dette vart ein realitet med verknad frå 1. januar 2001, etter at BetoNor kjøpte Førde Sementvare si VA-avdeling og samtidig fusjonerte inn BetoNor Nord og BetoNor Øst. Styret meinte at eit samla selskap med felles leiing ville stå sterkare i å effektivisere produksjon, samt styrkje marknadsføring og sal av røyr- og kumsystem i Norge.

Oversikt over primær- og sekundærmarknaden til BetoNor.

Fabrikkstruktur Dei første åra etter fusjonen var fokus retta mot fabrikkstrukturen for å få ein best mogleg driftssituasjon, då spesielt i aust. Her leigde ein lokale på Vinstra og Blaker, medan ein eigde arealet på Vingrom. Førde, Trondheim og Vinstra var på dette tidspunktet sett på som hovudproduksjonsplassar som ville inngå i ein framtidig struktur. Det var derfor i første omgang Blaker og Vingrom som var i søkelyset. Blaker vart gradvis avvikla, først med reduksjon av produksjon og deretter full nedlegging i 2003. I lys av nedlegging på Blaker vart Vingrom vurdert nedlagt, men ved seinare vurdering var endeleg konklusjon nedlegging av Vinstra og oppretthaldelse av Vingerom med ei salavdeling, lager og ein liten produksjon.

7

Trondheim og samarbeid med Heimdal Granitt og Betongvare

Blaker Anlegget på Blaker var i dårleg forfatning, og ein hadde problem med maskin og utstyr. Samtidig var lokasjonen viktig for marknaden inn mot Oslo og Østlandet. Styret vurderte i slutten av 2000 kjøp av eigedommen og bygging av ny fabrikk på Blaker. Det var utarbeidd ein rapport som stipulerte kostnaden til mellom 30 og 40 millionar kroner.

Dette fann styret ikkje rekningssvarande og vedtok i november 2001 å halde fram med leigekontrakt på Blaker, men legge ned delar av produksjon. Ved aktivitet på Blaker ville BetoNor ha ei forankring på Austlandet, og ein antok at ein ut i frå lager og ordrefunksjonen ville oppretthalde marknadsandel. Utviklinga på Blaker gav ikkje den effekten styret ønska og i mai 2002 vart leigeavtalen på Blaker sagt opp. Leigeforholdet vart formelt avslutta i november 2005.

Ein epoke på Blaker var derfor over. For å oppretthalde marknaden i Oslo hadde BetoNor i ein periode lager i området, gjennom avtale med Granitt & Betongvarer på Økern og Ølen Betong på Vøyenenga i Bærum.

Vingrom I lys av diskusjonane rundt Blaker starta utgreiing om konsekvensane ved avvikling av Vingrom. I november 2001, vart det vedteke å legge ned produksjon på Vingrom, men oppretthalde salsavdeling og lagerfunksjonen. Vedtaket var basert på fire faktorar: nærheit til produksjon på Vinstra, lav risiko for å miste sin del av markanden, økonomi, og eigedom og maskiner trengte opprusting. Då diskusjonane om nedlegging av Vinstra kom opp i 2003, vart konklusjon å oppretthalde Vingrom med ei salsavdeling, lager og ein liten produksjon. Denne organiseringa fungerte, med Geir Inge Krok som avdelingsleiar Øst, fram til BetoNor vart seld i 2015 til Loe Rørprodukter.

Vinstra Som fylgje av vedvarande låg aktivitet på austlandet og aukande prispress på allereie låge prisar starta styret i 2003 å vurdere konsekvensen av nedlegging av Vinstra for å flytte produksjon til Trondheim og Førde. I november kom vedtaket om nedlegging av Vinstra som produksjonsplass. Ordrekontor, lager og blautstøypsfunksjon skulle midlertidig behaldast, med totalt fem og eit halvt årsverk. Dette vart omgjort tidleg i 2004 då det vart vedteke full nedlegging av Vinstra og oppseiing av leigeavtalen. Den interne omstruktureringa hadde som mål å sikre ei meir konkurransedyktig bedrift.

Før oppseiing av avtalen vart det vurdert om ein skulle forlenge leigeperioden av eigedommen. Moment i vurderinga var risikoen for at Lund familien ville starte opp produksjon som ville bli ein konkurrent til BetoNor, samt usikkerheita knytt til leige av lokale i Trondheim. Konklusjon blei å ikkje forlenge avtalen, og leigeforholdet med Lund Eigedom på Vinstra, stod seg ut leigeperioden fram til mars 2007.

8

2000 – 2020

Den største konkurrenten til Spenncon si VA-avdeling i Trondheim var Heimdal Granitt & Betongvare. Det var ei handelsbedrift som kjøpte betongvarer frå Gudbrandsdalen Betongvareindustri for vidaresal. Førde Sementvare kjøpte Spenncon si VA-avdeling i mai 1999. Avdelinga hadde på dette tidspunktet ikkje eige salsapparat. Av den grunn, og for å bryte bandet til Gudbrandsdalen Betongvareindustri inngjekk ein samarbeidsavtale med Heimdal Granitt & Betongvare. I desember same år kjøpte Førde Sementvare Gudbrandsdalen Betongvareindustri, men BetoNor var då bunden av avtalen med Heimdal Granitt & Betongvare og avtalen kunne ikkje terminerast.

Heimdal Granitt og Betongvare Den 20. mai 1999 inngjekk BetoNor samarbeidsavtale med Heimdal Granitt og Betongvare (HGB). Avtalen omfatta sal av betongprodukt, der HGB forplikta seg til å kjøpe gitte produkt av BetoNor for vidaresal i marknaden. Vidare skulle HGB vere hovudansvarleg for marknadsarbeidet opp mot premissgivarar, konsulentar og entreprenørar. Avtalen gjaldt for 10 år, og ville bli automatisk forlenga med fem år om gangen med mindre ein av partane sa opp avtalen 18 månadar før sitt utløp. I løpet av våren 2008 vart det gjort vurderingar om vidareføring av avtalen. Det primære ønske til HGB var å vidareføre avtalen slik den var. Dette var ikkje BetoNor sitt ønske, og avtalen vart derfor oppsagt i juni 2008.

5. mai 2009 vart det inngått ny avtale mellom BetoNor og HGB for 10 nye år fram til 31. desember 2019. Den nye avtalen hadde tre mål for BetoNor. For det første ville ein oppretthalde HGB si salsavdeling og dermed sleppe å bygge opp ei ny salsavdeling sjølv. For det andre ville ein sikre at HGB ikkje inngjekk avtale med Loe Rørprodukter eller andre aktørar i bransjen og det tredje var å sikre alternativ produksjonsplass saman med HGB om Spenncon ville avslutte leigeforholdet på Lerøya 31. desember 2009.

Eigedommen på Lerøya I mai 1999 inngjekk BetoNor 10-års leigeavtale med Spenncon.

Eigedommen besto av tre samanhengande produksjonslokale, eit lagerbygg og eit kontorbygg. BetoNor leigde eine produksjonslokalet på 3.150 kvadratmeter inkludert kontor og kranbane, lagerbygget og utelager på 8.500 kvadratmeter. I 2007 starta leiinga i BetoNor diskusjonar med Spenncon om kjøp av anlegget eller ei forlenging av leigetida. På dette tidspunktet var Spenncon ikkje interessert i sal av eigedommen, men positive til ei forlenging og reforhandling av avtalen.

Som fylgje av at Spenncon vedtok å flytte produksjonen til Verdal, og selje eigendommen i Trondheim, vart det igjen aktuelt for BetoNor å kjøpe. Etter samla vurdering mellom fleire alternativ kom styret fram til at det beste alternativet for BetoNor var å kjøp eigendommen. Etter forhandlingar med Spenncon kjøpte BetoNor den 9. desember 2009 heile eigedomen til Spenncon på Lerøya, Leirfossvegen 74 i Trondheim. Ei tomt på 61.063 m2 med ein bygningsmasse på 15.095 m2.

Leirfossvegen 74 ved Nidelva i Trondheim. Det merka området syner område som BetoNor leigde, før heile eigendommen vart kjøpt i 2009.

Eit kjøp vart sett på som positivt for BetoNor, då den ville sikre utviklinga til bedrifta på kort og lang sikt. Eit kjøp ville redusere kostnadane, og gje meir forutsigbarheit. Samtidig ville BetoNor sikre posisjonen i den norske marknaden, spesielt i Midt-Norge. I tillegg vart det inngått leigeavtale der Spenncon skulle leige kontorlokale i fem år og produksjonsareal til produksjon av holdekke med kjøp av betong frå BetoNor. Leiinga erkjente at anlegget på Lerøya var for stort for BetoNor sitt behov på mellomlang sikt, og det vart derfor utarbeidd ein plan for aktiviteten i Midt-Norge. Forretningsideen var for det første å sikre marknaden i Midt Norge, gjennom å unngå konkurranse med andre lokale aktørar i Trondheimsregionen. For det andre var planen å sikre produksjonsareal med ekspansjonsmoglegheit, gjennom å effektivisere og utvide produksjon som ville bidra til å sikre eigenproduksjon i BetoNor. Det tredje punktet var knytt til å sikre vidare utvikling av eigendommen.

Krevjande år – Posisjonering og forhandlingar

møte mellom selskapa, utan å lykkast. Ein nådde heller ikkje fram i samtalane med Loe Rørprodukter eller Østraadt-gruppa. Usikkerheit rundt leiga vart eliminert då BetoNor kjøpt eigedommen på Lerøya i desember 2009. Året etter etablerte Loe Rørprodukter lager i Trondheim, for å omsetje auka produksjon av betongvarer frå sin nye fabrikk i Hokksund. Dette medførte ein skjerpande konkurransen i heile BetoNor sitt marknadsområde, men klart forsterka i Midt Norge.

BetoNor hadde sidan starten vore krevjande på grunn av dårlege resultat, og fekk overført konsernbidrag frå Førde Sementvare fram til 2005. Frå 2005 til 2010 hadde selskapet positive resultat, som følgje av gode resultat i VA-avdelinga i Førde. Førde hadde i denne perioden auka aktivitet i eigen produksjon gjennom leveranse til dei andre avdelingane i BetoNor. Ved kjøp av eigedommen på Lerøya i 2009 hadde ein forventing om ei positiv utvikling, men på grunn av Loe Rørprodukter sin etablering av lager i Trondheim i 2010 medførte dette ein tøffare konkurranse som hadde negativ konsekvens for BetoNor.

Etter oppkjøpet var BetoNor aktiv i arbeidet med strukturering av bransjen. Som fylgje av dette hadde ein for liten grad fokus på den interne struktureringa, og innsåg i ettertid at denne skulle ha kome tidlegare. I 2005 var midlertidig all intern restrukturering med fabrikkstruktur på austlandet på plass, og ein såg ei positiv utvikling.

Framtidsutsiktene var dermed igjen usikre for BetoNor, då selskapet hadde behov for økonomisk støtte frå Førde Sementvare.

Dermed starta vurdering for å gjere strukturelle endringar på eigarsida, primært med ynskje om sal av BetoNor. I første omgang vedtok styret å tilbakeføre VA-avdeling i Førde, ved at Førde Sementvare kjøpte denne tilbake av BetoNor. Dette vart gjennomført i 2011. Etter dette bestod Førde Sementvare igjen av to produksjonsavdelingar på Bruland. Elementavdelinga med produksjon av alle typar slakkarmerte betongprodukt, og VA-avdelinga med produksjon av betongvarer til veg- og anleggssektoren. Førde Sementvare vart leia av Lasse Opseth, med Svein Steinsland som leiar for elementavdelinga og Per Ole Bruket som leiar for VA-avdelinga. BetoNor på si side ville bestå av hovudproduksjonen i Trondheim og ein liten produksjon på Vingrom, og var leia av Ole Henrik Svenning.

I 2007 var leiinga usikker på vidare leige av anlegget på Lerøya og ein innleia samtalar med Loe Rørprodukter, Østraadt-gruppen og Heimdal Granitt og Betongvare for å få med samarbeidspartnarar i selskapet. Som første prioritet ønska styret i BetoNor å jobbe for ein fusjon med Heimdal Granitt og Betongvare. Det vart gjennomført

Året etter vart det sett i gang ein strukturert partnarsøksprosess, der styret etter ei heilheitleg vurdering kom til at tida var moden for å overdra heile eller delar av bedrifta til ein ny eigar/partnar, som hadde dei nødvendige strategiske og finansielle ressursane for å vidareutvikle BetoNor.

Visjonen ved etablering av BetoNor var å skape ein solid og leiande norsk betongvareprodusent. Etableringa var gjort der to andre norske aktørar i bransjen var invitert med. Desse trakk seg midlertidig ut etter at oppkjøpet av VA-avdelinga til Spenncon var på plass. BetoNor arbeidde derfor vidare som frittståande selskap ut i frå den opphavelege visjonen.

9

I 2013 vart det gjort ytterlegare strukturelle endringar, då styret i BetoNor med verknad frå 1. september vedtok å splitte selskapet mellom drift og eigendom. Driftsdelen vart skilt ut, men beheldt namnet BetoNor, og den utskilte eigedomen fekk namnet BTV-Eigedom. Splittinga gjorde det mogleg å selje drift og eigedomsselskapet uavhengig av kvarandre.

Sal av BetoNor Som nemnt hadde leiinga vore i forhandlingar med potensielle samarbeidspartnarar tidlegare, mellom anna Loe Rørprodukter. I september 2014 var ein på nytt i forhandlingar med Loe Rørprodukter om sal. Det vart gjennomført fleire møter der advokatar var involverte utan at partane klarte å finne ei løysing. Løysinga kom først eit halvt år seinare då Lasse Opseth og Lars Kristoffer Loe møttest på eit hotell i Oslo, der partane vart einige om prisen. Avtalen, tidlegare utarbeidd av advokatane, vart deretter gjennomgått og tilpassa i heimen til Lars Kristoffer den påfølgjande dagen. Dokumenta vart underskrivne same dag, den 18. februar 2015. BetoNor vart kjøpt av Loe Holding, og BTV Eigedom var kjøpt opp av Kristoffer Loe & Sønner. Fabrikken i Trondheim har no fått namnet Loe Rørprodukt Nord, og Vingrom er lagt under Loe Rørprodukter.

BetoNor sin betydning for Førde Sementvare BetoNor vart krevjande og hemmande for Førde Sementvare. Det var turbulente år som gav stram likviditet i konsernet, der selskapet var avhengig av gode resultat frå Førde Sementvare for overføring av konsernbidrag til BetoNor. I ettertid ser ein klart at ein ikkje lykkast med BetoNor. Ei vurdering Lasse Opseth har gjort i ettertid er om ein skulle slått saman BetoNor Nord og BetoNor Øst til eitt selskap i 2001, med eiga leiing og organisasjon på Vinstra frå 2001, medan VA-avdelinga i Førde vart organisert under Førde Sementvare. Om dette hadde gjort ein forskjell veit ein ikkje.

Perioden med BetoNor som ein del av konsernet vart opplevd som ein tøff periode for dei tilsette i Førde Sementvare. Det var stort fokus på å få BetoNor opp å stå, og bedrifta hadde det tøft økonomisk. Ein dreiv med godt resultat i Førde, men følte eit ekstra press på å levere gode tal for å kunne serve BetoNor. Satsinga i aust var positiv, men sett i ettertid, kor lur var den? Det at VAavdelinga vart skilt ut frå Førde Sementvare og overført til BetoNor, opplevde dei tilsette i Førde som vanskeleg. For dei var det meir naturleg å høyre til same bedrift som dei andre i fabrikken, og dei sat med ein følelse av å ikkje vere ein del av gjengen. Dei var derfor glade for å bli tatt inn igjen som ein del av Førde Sementvare i 2011. Den stramme likviditeten i konsernet påverka òg Førde Sementvare sin moglegheit til å gjere investeringar. Etter salet i 2015 trengte bedrifta eit par år før ein igjen hadde rom for å gjere ønska investeringar.

Produkt, marknad og kundar På kommunalvarer har ein hatt ein stabil kundemasse og produktmiks gjennom tidene. Dei siste 20-åra er det komme til nye produkt gjennom samarbeidet i Basal, dette spesielt på kumsida. «Eit rør er eit rør, ein kumme er ikkje berre ein kum sidan den som oftast innheld mange detaljar», seier leiar på kommunalvare Per Ole Bruket. Rør er i stor grad det same produktet som før, men med andre dimensjonar. I 1950-åra var den største diameteren produsert i Førde Sementvare 500 millimeter, medan den i dag er på 2ooo millimeter. For å setje størrelsen på produktet i perspektiv, kan ein vise til at det største røret veg heile 5,7 tonn.

Store betongrør levert på vegprosjektet Hellesylt-Stranda, på den treffande plassen Røyr. Bilde viser omfylling med stedlege massar, som reduserar kostnadar og konsekvensar for miljøet.

På produktsida for kumringar har det dei siste åra vore ei større dreiing mot spesialtilpassingar, der ein no tilpasser kummar etter ynskje frå kundar. Med sterkt lokal tilknyting og kunnskap, har ein gode forutsetningar for å skreddarsy produkta. Avdelinga arbeider aktivt ut i marknaden mot byggherrar, konsulentar og entreprenørar. Produktløysinga vert ofte diskutert med kunden, som gj ev den beste totale løysinga for kunden og sluttbrukarane.

Den lokale tilknytinga byggjer òg gode kunderelasjonar, og sikrar kort leveringstid frå produksjon til grøftekanten.

Stor firkantkum som er spesialtilpassa for hovudvassforsyningen til Ulsteinvik Kommune.

10

2000 – 2020

Tonn VA-Prdukt produsert Produserte VA-produkt i tonn 11 555

12 000 11 000 10 000 9 000

8 877

11 818

11 591

11 315

11 393

11 438

10 283

9 584

8 000

6 916

7 000

7 252

6 948

2016

2017

7 659

8 113

6 000 5 000 4 000 3 000 2 000 1 000 0

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2018

2019

Årstal

Grafen syner tal tonn VA-produkt produsert kvart år frå 2006.

Grafen syner at VA-avdelinga i Førde fram til 2014 hadde meirsal som fylgje av levering til andre avdelingar i BetoNor. Frå 2015 har avdelinga auka produksjon med 17%.

Dei største enkeltleveransane er retta mot vegbygging, kommunale anlegg og bustadfeltutbygging. Dei største kundane er i hovudsak maskinentreprenørar, røyrleggarfirma og kommunar. I tillegg vert ein del av varene selt direkte til forhandlar. Dette er tilfelle ved store avstandar til prosjekta, der ein er avhengig av forhandlarar.

Med kort veg frå lager til utbygging, gjev det òg moglegheiter til å gjere nødvendige tilpassingar på bestillinga. «Vi veit ikkje kor godt vi har det som har ein fabrikk so nær», seier ein av dei lokale entreprenørane til Førde Sementvare. Til fram på åttitalet var marknadsområde i hovudsak avgrensa til Sogn og Fjordane. Ut på 90-talet vart marknadsområdet utvida til Møre og Romsdal. I dag leverer avdelinga like mykje til Møre og Romsdal som til Sogn og Fjordane, der ein driv aktivt salsarbeid i begge områda.

Utvikling og fornying Etter salet av BetoNor har Førde Sementvare dei siste åra hatt større rom for å investere i utstyr, som har forbetra produksjon.

Samtidig har utviklinga dei siste tjue åra gjort produksjon til ein mindre fysisk krevjande jobb, der mellom anna tal kranar i produksjon er auka frå tre til seks.

Nye krav til montering av vannarmatur i kummar, har gitt Basal og medlemsbedriften grunnlag for satsing innan dette området.

Det vert levert ei rekkje produkt til utbygging av veg, gang og sykkelstiar.

Mellom anna har Førde Sementvare levert 2000 meter betong rør og 200 sandfang- og trekkummar til E16 frå Borlaug mot Filefjell. Bildet syner leveranse til vegprosjekt i Volda i 2019.

I 2019 er det 15 tilsette på VA-avdelinga. Av dei 15 tilsette er det fire på ordre og sal, to hjullastarførarar, ein lastebilsjåfør og åtte i produksjon.

Fram til 2000 var investering i større rørmaskin, kjernebormaskin og produksjon av vannkummar sentralt i utviklinga av VA-produkt.

Etter år 2000 har utviklinga vore prega av spesialproduksjon i fabrikk, som vist til tidlegare, framfor at produkta vert laga på byggeplassen. Som fylgje av dette er det blitt meir krav til kvalitet, mellom anna til tettheit på produkta. I tillegg ser avdelinga ei auke av varer for vidaresal, som er knytt til bedrifta sine eigne produkt, som for eksempel gategods og kumstigar.

Blandekapasiteten er det som i dag er den største utfordringa for å sikre effektiv og produktiv drift. Ettersom det ikkje er rom for å auke kapasiteten i dagens produksjonshall må ein derfor finne dei beste løysningane slik situasjonen er. Alternativt må det tenkast heilt nytt, i form av ny fabrikk.

11

Element Oppstarten av elementproduksjon har vore viktig for Førde Sementvare sin vekst. I 1969 vart det første produktet av betongelement produserte ved fabrikken. Den gangen var elementa i mindre format, ettersom dei vart produsert i produksjonshallen til VA-avdelinga. Medan VA-produkt er serieproduksjon for lager, handlar produksjon av betongelement om «byggeklossar» som skal tilpasse det enkelte bygg. Finn Borgen Førsund påpeikte i jubileumsboka at for å lykkast med elementproduksjon var det like viktig å sjå grensene for kva ein kunne få til, som moglegheitene det nye produktet kunne gje. At Førde Sementvare lykkast med denne kombinasjonen ligg bak suksessen på området. Elementproduksjonen var årsaka til utviding av produksjonslokala med byggesteg to i 1973 og byggesteg tre i 1986.

sterke resultat» stod det i Firda 8. mars 2008. I februar dette året produserte ein 1063,6 tonn betongelement på Førde Sementvare, som var eit historisk tal.

To hovudårsaker vart trekt fram for å forklare den sterke veksten.

For det første var det gode tider og stor byggeaktivitet i eige fylke, og for det andre var det mange nye oppdrag både nord og sør for Sogn og Fjordane. Rekordproduksjonen i starten av 2008 var berre starten. Etter dette har elementavdelinga hatt ei positiv utvikling, med rekordhøge ordrereserve.

I 2019 har elementavdelinga totalt 34 tilsette, med ei blanding av norsk og utanlandsk arbeidskraft. Av dei 34 tilsette er seks på teknisk avdeling, fem montørar og resten knytt til produksjon.

Tonn element produsert

Etter ein krevjande start på det 21. hundreåret, kunne elementavdelinga starte 2008 med rekordproduksjon. «Sterke menn med Produserte element i tonn

11 988

12 000

10 698

11 000 10 000 9 000 8 000

7 342

7 000 6 000 5 000 4 000 3 000

8 809

8 378

4 166

4 557 4 342

2001

2002

6 910

7 315

6 786

5 318

5 073

5 684

6 345

6 762

7 547 7 690 7 552

3 057

2 000 1 000 0

2000

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Årstal

Frå 2000 til 2019 har avdelinga auka tonn betongelement produsert med 250%.

Prosjekt, produkt og kundane Prosjekta har sidan oppstart blitt større i sitt omfang. Hovudtyngda av prosjekta ligg på ein verdi mellom 1,0 til 3,0 millionar kroner, men det har vore ei markant auke i større prosjekt med verdi på mellom 10 – 15 millionar.

Teknisk bygg for tunneloppgradering. Sidan første leveransen til Skatestraumstunnelen er det levert eit rekkje slike bygg til tunnelane rundt om i landet.

12

2000 – 2020

Prosjekttypen har òg endra seg. Tekniske bygg til vegsektoren har vore eit område bedrifta satsar på, og som dei 10 siste åra har gitt ein fin vekst i omsetninga. Første leveransen var Skatestraumtunnelen i 2001. Elementa vart på den tida montert på plass støypte fundament og ringmurar. Som fylgje av stadig press på framdrift og som eit ledd i å redusere tida på byggeplass, førte til at Førde Sementvare utvikla komplette bygg med prefabrikkerte golv, fundament og ringmurar, samt veggar og tak. Bygg som tidlegare tok tre til fire veker å bygge, blir i dag montert på tre til fire dagar.

Elementavdelinga tilbyr òg tilleggstenester som maling, taktekking

og montering av datagolv, som gjer at entreprenørane kan forholde seg til ein aktør gjennom byggeprosessen frå avretta grunn til tett bygg.

Leskuret lever framleis. Medan alle andre produkt vert produsert på bestilling, er leskur det einaste som vert produsert til lager.

Samla sidan oppstarten i 1974 er det produsert rundt 1.000 leskur /venteskur som er levert frå Nordkapp i nord til Lindesnes i sør. Fabrikken har dei siste åra hatt auke i levering av betongelement til bustadblokker, i hovudsak til prosjekt i Sogn og Fjordane.

Elementa har i alt vorte større og tyngre, noko som har medført investering i ny tårnkran med auka krankapasitet.

Leskuret lever framleis, og er levert frå Nordkapp i nord til Lindesnes i sør.

Kundegruppene er i hovudsak dei same som tidlegare, der bedrifta leverer betongelement til entreprenørar og nokre få privatkundar.

Sett utanfrå har utvikling av eksisterande produkt på elementsida dei seinare åra medført sterk vekst, og avdelinga har fått større og fleire geografiske leveranseområde. Primærmarknaden er Sogn og Fjordane, men ein har leveransar over heile landet.

Utvikling og fornying Førde Sementvare har heile vegen hatt ynskje om å levere eit produkt som gjev den beste totaløkonomien til kundane. Ein har difor vore aktive i utviklinga av eksisterande produkt og løysingar.

Avdelinga har bevisst satsa på å utvikle seg slik at ein kan være med på heile prosessen frå ide, gjennom rådgjeving, kalkulasjon, prosjektering og produksjon til montasje av betongelementprodukt.

Leiinga har dei siste åra tilført meir ressursar og kompetanse til avdelinga, som òg har gjort det mogleg å ta på seg prosjekteringsoppdrag for andre enn til seg sjølv.

Ny produksjonshall under montering til Brødrene Aa i 2014.

I 1998/1999 gjekk avdelinga frå å teikne kvart betongelement på teiknebrett til å teikne digitalt i 2D, med programvara Auto Cad. Bedrifta er no i ein fase der ein startar overgang til å teikne i 3D, ved hjelp av programmet Tekla. Den største forskjellen frå 2D til 3D teikning er at ein modulerer heile bygget. Dette gjev betre oversikt over korleis bygget heng saman, òg dermed er det lettare å utelukke feil.

Visste du at Førde Sementvare har produsert ledemur/ undergangar til padder?

Du finn den i Volda.

Krevjande montasje av kulvert for vanngjennomløp i Bergen, der ein trengte hjelp av 2 dykkarar for å gjennomføre prosjektet. Den nye kulvertforma produsera element som er 5,5* 5 meter.

Viktig for utviklinga av elementavdelinga har vore evna og vilje frå leiinga til å investere. Skifte av bedding frå tre til stål, der nokre av dei nye stålbeddingane er tilrettelagt med vibrering og tilting, som har forenkla arbeidet i produksjonen og auka kvaliteten på produktet.

I tillegg er det investert i ei ny stor kulvertform. Denne nyttar vi til å produsere firkantkulvert som blir brukt til undergangar i vegsektoren. I perioden har avdelinga òg investert i to nye traverskranar i hallen og ein ny og større utvendig tårnkrane, noko som har medført at ein kan produsere større og tyngre element. Dei tyngste i dag er 15 tonn, mot 10 tonn i 2000.

13

Utviding av fabrikken har òg vore viktig for utviklinga av avdelinga.

I 2018 starta utviding av produksjonslokale på Bruland. Eksisterande hall blei forlenga med 30 meter og dermed fekk ein 480 kvadratmeter nytt golvareal som vert nytta til ferdigstilling, maling og reperasjon av element. Ein flytta vaske-/spyleplassen, som er brukt til å framheve singelstrukturen i betongelementa, ut i tilbygget.

Dermed vart det frigjort nok plass i eksisterande hall til å kunne investere i ny stålbedding på 4* 1o meter, og auke produksjonskapasiteten med 1 – 2 veggelement pr. dag. Arealet i påbygget kan også nyttast til å produsere element, noko som kjem godt med i tider med høg aktivitet.

Kunstnariske evner Førde Sementvare kan meir enn å berre produsere VA-produkt og element. I boka vert atypiske elementprodukt frå velkomstskiltet til Bremuseet i Fjærland og kunstverket til Nils Bruland trekt fram.

I seinare tid har kunstnaren Geir Hjetland med hjelp frå Førde Sementvare laga både skaterampar og sofa. Kunstnaren fekk i oppdrag å utstyre aktivitetspark i Tromsø med skateramper. Hjelp til prosjektet og arbeidsrom fekk han hjå Førde Sementvare, mot at fabrikken fekk overta støypeformene og vidareselje produktet.

«Kunstnaren er sjølv svært nøgd med samarbeidet», står det i Firda 10. april 2003. Året etter var det duka for nytt samarbeid mellom kunstnaren og Førde Sementvare. Denne gangen hadde ein fått støtte frå Statens nærings- og distriktsutbyggingsfond til å utvikle ein betongsofa.

Denne første sto på plass i Balestrand sommaren 2004. Etter dette har Førdehuset fått «Bofaen» som står plassert utanfor inngangen.

Førde Sementvare leverte og monterte plattendekke, bjelkar og «frontskjørt» til basen i Florø i 2018. Bilde viser montering av «frontskjørt» til kaia.

Sommaren 2019 starta arbeidet med bygging av ein sidefløy til nytt snikkar- og stålverkstad. Eksisterande snikkarverkstad er lite funksjonell sett i forhold til dagens aktivitet. Den nye snikkarverkstaden på 420 kvadratmeter vil gje ei vesentleg forbetring for formbygging, samt betre logistikken for råvarene som blir brukt i produksjonen. Resten av sidefløyen, om lag 215 kvadratmeter, skal nyttast til stålverkstad for tilverking av stålkonstruksjonar som vi leverer og monterer saman med betongelementa til dei prosjekta vi har påteke oss. Sambruken av dei ulike byggjemateriala som stål og betong har ført til at Førde Sementvare i dei seinare år har opplevd ei gradvis auke innan dette fagområdet. Arbeidet har til no vore tungvint og lite funksjonelt. Bedrifta ynskjer å satse vidare på dette området og ser fram til at det nye stålverkstadet skal forenkle og forbetre arbeidet med tilverking.

«Bofaen» utanfor Førdehuset.

Elementmontering AS Den 28. april 2017 vart Elementmontering AS stifta av Førde Sementvare (40%), ElementPartner AS (40%) og John Brandal (20%). Bakgrunnen for stiftinga var reint forretningsmessig med ynskje å satse/investere i ein bransje med gode framtidsutsikter, samt for å sikre bedrifta kapasitet til montering av eigne prosjekt.

Elementmontering AS hadde gode montørar, som både Førde Sementvare og ElementPartner AS hadde nytte av. Selskapet hadde store prosjekt som Jotun i Sandefjord og bustadprosjekt i Bodø.

Nokre gode prosjekt, og andre meir krevjande og utfordrande.

Nok eit bilete som syner mangfoldet i elementavdelinga sine produkt og leveransar. Her ser vi tribuneelement levert og montert på Fosshaugane Campus i 2014.

14

2000 – 2020

Etableringa vart ikkje den suksessen eigarane hadde sett føre seg.

Utfordring var å få på plass dagleg leiar av selskapet, og av den grunn krevjande både drifts- og oppfølgingsmessig. Det førte til at selskapet tok på seg for mykje arbeid som måtte dekkast inn ved leige av eksterne montørar. I prosessen rundt vidare framdrift i selskapet var det ueinigheit mellom eigarane, og Førde Sementvare valde å gå ut av selskapet. Det same gjorde ElementPartner, og begge selde sine aksjar til John Brandal i slutten av 2019. Sjølv om ein no er ute av selskapet, vil elementavdelinga ved behov framleis leige montørar frå Elementmontering AS.

Frå produksjon til verdiskaping

Terje Rune Vie, prosjektansvarleg på elementavdelinga.

Produksjon av betongbjelke. På bildet Helge Ringereide og Sumelj Vjekoslav.

Totalt sett vart det produsert 18. 811 tonn VA-produkt og element i 2019.

Dette utgjer 752 lastebilar ut frå fabrikken.

Produksjon av spesialkum.

På bildet Daniel Storevik.

Damene på kontoret har kontroll på rekneskap og økonomi.

På bildet Inger Nedreberg og Randi Aamot Osland.

SLUTTPRODUKTA GJEV VERDI I LOKALSAMFUNNA VA-avdeling har levert ei rekkje produkt til utbygging av bustadfelt, handelsbygg og industriområde.

For å nemne nokre har ein levert produkt til utbyggingar av Ålesund Lufthavn, Miljøgata i Ulsteinvik og Hafstadparken. På bildet til venstre er leveranse av betongkummar og betongrør til Moengården på Eid. Element frå Førde Sementvare pregar mange bygg, både forretning, kontor og produksjon. I den seinare tid har avdelinga levert fleire element til bustadprosjekt. På bildet til høgre er Sagaparken på Eid, der avdelinga leverte og monterte betongelement til byggesteg 2.

15

Førde Sementvare gjennom 90 år Førde Cementvarefabrik stifta

1964: Generasjonsskifte 1.

1969: Oppstarten av elementproduksjon.

1. februar 1930 av Karl Opseth (1896 – 1964) på Steinen i Førde.

John Opseth (1926 – 2004) Kåre Opseth (1928 – 2013)

1. januar 1969: Førde Sementvare omdanna til

1952 – 1957

1930

1964

aksjeselskap.

1968

1952: Første fabrikkbygg ferdig.

1969

1968: Produksjon flytta til Bruland.

Tre etasjar à 108 kvm.

1957: Tilbygg på 420 kvm.

1989

1990: Nytt asfaltverk på Øyrane.

1993 – 1994: Alle aksjar samla i hendene til

Verket (Førde Asfalt AS) var eigd 50/50 saman med Veidekke.

familiane John og Kåre Opseth. Gradvis prosess og fordeling mellom syskena frå Orlaug Opseth sin bortgang i 1978.

1990

1992

1993 – 1994

1989: Kjøp av konkursbuet

1992: Vest Betong avvikla, saman med to

Nye Spjelkavik Sementvare.

andre fabrikkar på Møre. Førde Sementvare inngjekk samarbeidsavtale for levering

Vest Betong AS stifta.

av betongvarer på Møre.

2001: Samla kommunalvareavdelingane Førde, Trondheim og avdelingane i Øst, i selskapet BetoNor AS. Fusjon med Sunnfjord Betong AS. Samanslåing av aktivitet innan ferdigbetong, med delt eigardel på 50%.

Basal AS etablert. Samanslåing av to konkurrerande grupperingar av betongvareprodusentar: Alfanor og PRE-BAS Gruppen. Nedlegging av produksjon på Blaker og Vingrom.

2001

2003

Lasse Opseth går inn igjen som DL i BetoNor.

2004

vare (ny Anders Lien) og BetoNor AS (ny John Sunde).

2000 – 2020

1994: Fisjon – Familien John Opseth vert utløyst av familien Kåre Opseth.

Lasse Opseth (f. 1956) overtek som dagleg leiar.

2004: Nedlegging av avdeling Vinstra. Startar opp igjen produksjon på Vingerom.

2003: Lasse Opseth gjekk av som dagleg leiar i Førde Sement-

16

1994

2006

2009: Kjøp av Spenncon AS sitt anlegg på Lerøya i Trondheim. Forlengelse av samarbeidsavtale med Heimdal Granitt & Betongvare AS for 10 nye år.

2009

2006: Fisjon mellom Tor Opseth og Lasse Opseth.

1971: Oppstart av produksjon og legging av oljegrus.

Bygging og utviding av bedrifta: 1973: Byggesteg 2 delvis teke i bruk.

1977: Nytt fabrikkbygg Juvbrauta, Naustdal.

1971

1973 – 1986

1979: Flytta administrasjon frå sentrum til

1988: Generasjonsskifte 2.

Kurt Opseth (f. 1958) dagleg leiar frå 1988 til 1994.

1988

«nytt» kontorbygg ved fabrikken på Bruland.

1984: Kjøp av konkursbuet til Sogn Betong AS i Lærdal. Solgt til Lærdal Betong i 1994.

1986: Byggesteg 3 klar for bruk.

1997: Førde Asfalt solgt til Veidekke

1999: Kjøp av Gudbrandsal Betongvareindustri AS,

og ein epoke var over.

1. januar 1997: Kjøp av Ferdigbetong AS frå Hjelmelandsfamilien.

med fabrikkar på Vinstra, Vingerom og Blaker. Overtakelse av Spenncon sin kommunalvareavdeling i Trondheim.

Stifting av BetoNor AS. 10 års samarbeidsavtale med Heimdal Granitt & Betongvare AS inngått.

1997

1998

1999

1998: Strukturendring – endring av namn til Opseth Eigedom AS. Fisjon av driftsdelen i nytt selskap Førde Sementvare AS. Ferdigbetong fisjonert inn i Førde Sementvare.

2013: Splitting av BetoNor AS, til BTV-Eigedom AS og driftselskap vidareført med namn BetoNor. Ole Henrik Svenning tilsett som DL i BetoNor.

2011

2013

2011: Førde Sementvare kjøper tilbake VA-avdelinga av BetoNor. BetoNor AS består av avdelingane i Trondheim og på Vingerom.

2015

2000 2000: Førde Sementvare splitta i to selskap.

Kommunalavdelinga vert fisjonert ut til nytt selskap, BetoNor AS (OI). Størst i Norge: største konsern for produksjon av betongrør og betongkummar. Vest Betong og Førde Sementvare stiftar selskap med 50/50 eigarskap. Selskapet får navnet Fjordbetong AS.

2017: Element Montering AS stifta, saman

2018: Utviding av produksjonslokale på Bruland.

2019: Påbygg av snikkar og stålverkstad

med Element Partnar AS og John Brandal.

2017

2018

2019

2020: Førde Sementvare 90 år!

2020

2015: Sal av BetoNor AS til Loe Holding AS og BTVEigedom til Kristoffer Loe & Sønner AS.

17

Ferdigbetong Oppkjøpet på austlandet og i Trøndelag var berre starten på fleire strukturelle endringar som påverka Førde Sementvare. Ferdigbetong var det neste området brødrene Lasse og Tor vurderte som eit område ein burde sjå nærmare på. Etter sal av asfaltavdelinga og aksjane i Førde Asfalt kjøpte Førde Sementvare Ferdigbetong i 1997, og fusjonerte seinare selskapet inn som ei avdeling i Førde Sementvare. Ferdigbetong var lokalisert til Vie i Førde.

Det var hard konkurranse i Førde, då Sunnfjord Betong hadde etablert ny ferdigbetongstasjon på Hornnes. Ved å få innpass som eineprodusent og leverandør i marknaden i Florø, ville avdelinga få ein vesentleg konkurransefordel for bedrifta. På den tida meinte brødrene at med innpass ville dei kontrollere marknaden i distriktet, og utnytte større samla transportkapasitet. I tillegg såg ein fordelar knytt til personale og bemanning, samt med innkjøp av material, utstyr og bilar. Aukande aktivitet i området, ville òg gje etterspørsel etter større betongleveransar. Mellom anna gjennom utbygging av eksisterande kaianlegg, utbygging av større industriområde, samt utbygging av vegsamband i Bremanger.

Ettersom fleire nære konkurrentar vurderte ulike etableringsformer i marknaden i Florø, var det avgjerande å komme desse i forkjøpet.

Det var to betongstasjonar i Florø, som begge var villig til å selje.

Den eine aktøren Florø Betong solgte i 1999 sin eigedom til Reitan-gruppa og blandestasjonen til konkurrenten Vest Betong.

Førde Sementvare stifta saman med Ving Eigedom, eigar av Vest Betong, Fjordbetong den 22. august 2000. Fjordbetong kjøpte aktiva i Vest Betong, og Victor Hellesen jr. vart tilsett som dagleg leiar. Etter pålegg frå Flora Kommune vart Blandestasjonen flytta til nytt område på Botnastranda, der selskapet leigde areal med Julnes Eigedom.

Eigarskapet i Fjordbetong vart overført til Sunnfjord Betong i samband med fusjonen i 2001.

Sunnfjord Betong kjøpte eigardelen til Ving Eigedom i 2003. Selskapet var lagt inn som ei avdeling i Sunnfjord Betong, men er seinare nedlagt etter at det vart etablert ein konkurrerande stasjon i Florø. Året etter den 1. juli 2001, fusjonerte Førde Sementvare etter ein prosess på ca. 1 år, aktiviteten innan ferdigbetong med Sunnfjord Betong med delt eigardel på 50%. Bakgrunnen for fusjonen finn ein i aksjonæravtale av 11. juni 2001; «Partane, som begge opererer i Førde Kommune, har med ynskje om å delta i utviklinga og struktureringa innan ferdigbetongbransjen kome til at ei samanslåing av ressursane i selskapet er det beste for å lykkast.»

Selskapet beheldt namnet Sunnfjord Betong, og flytta etter kvart all sin hovudproduksjon til Hornnes med Vie som reserveanlegg.

I dag er det ingen produksjon på Vie. 18

2000 – 2020

Sunnfjord Betong AS • Etablert i 1989, som ei vidareføring av FF Betong AS • Fusjonert saman med Førde Sementvare i 2001 • Leverandør av betong til kundar primært i Sunnfjord • Eig i dag 10% av Nordfjord Betong • Kåra til Årets gaselle bedrift i Sogn og Fjordane av Dagens Næringsliv i 2004

Sand I føreord til boka Førde Sementvare 1930 – 2000 står det; «Sand er ikkje «berre» sand. Dette har vore grunnlag for mang ei bedrift rundt om i landet, og ressursane av sand i Førde var òg grunnlag for oppstarten av Førde Sementvare, som vart starta av Karl Opseth den 1. februar 1930». Anlegget på Steinen vart flytta til Bruland i 1968 for å kome nærare sandførekomstane der som var ca. 100 meter frå fabrikken. Fram til 1979 var det Førde Sand ved Einar K. Bruland som leverte sand til fabrikken. I 1979 kjøpte Førde Sementvare alle sandrettigheitene på eigedomen til garden «Futigarden», etter tilbod frå Førde Sand. I 1993 vart rettane til sanden på «Futigarden» seld vidare til Ferdigbetong AS. Ved Kjøp av Ferdigbetong i 1997 var sandmassane på «Futigarden» igjen ein del av eigarskapet til Førde Sementvare. I tillegg til restmassar på Vie som gjaldt eigedomane til Gunnar og Geir Vie, og Anton og Asbjørn Vie. Samla utgjorde dette i underkant av 300.000 kbm. restmassar på eigedomane. Drift av sandtak var ikkje Førde Sementvare sitt fokusområdet, men kvalitet på sand var viktig til produksjonen av produkta. Det var derfor inngått avtale med maskinentreprenør Røyseth Maskin den 10. april 2002 om drift av sandtaka på Vie og Bruland. I avtalen plikta Røyseth Maskin seg til å kjøpe eit visst volum sand kvart år, uavhengig av kor stort uttak av sand det var det enkelte år. Førde Sementvare inngjekk, som ein del av avtalen, gjenkjøp av sand til avtalt pris og kvalitet etter nærmare spesifikasjon. Denne avtalen gjeld framleis.

Vidare har Førde Sementvare gjennom morselskapet klart å sikre viktige, lokale sandressursar på Bruland. Dette gjennom avtale med SF Industri. Selskapet vart stifta 2. juli 2012, saman med Sunnfjord Betong der ein har ein lik eigardel på 50%. SF Industri kjøpte frå Anne Marie Furebø, etterkommar av Magnus Bruland, eit område på ca. 30 mål tilknytt sandtaket på Bruland, med 414.000 kbm. sandmassar. Med dette sikra ein seg sand for framtida, der det er kort veg frå sand til betongsiloane.

Organisering og leiing frå år 2000

Lasse Opseth.

Tor Opseth.

Ein ny epoke – fisjon mellom brødrene Opseth

Den 2. oktober 2006 vedtok styret og generalforsamlinga i Opseth Invest fisjonsplan som skulle sikre deling av verdiane i selskapet mellom dei to brødrane. Lasse Opseth overtok Førde Sementvare, BetoNor og 25% av Sunnfjord Betong, medan Tor Opseth overtok Opseth Eigedom og 25% av Sunnfjord Betong. Deling av konsernet sine verdiar var dermed ein realitet i 2007. Naturleg i ein slik prosess var det blanda resultat og følelsar, men på det tidspunktet var det klokt å dele.

Som fylgje av fleire årsaker og initiativ frå styreleiar starta prosessen med vurdering av framtidig eigarstruktur allereie i 2002. Til no hadde Opseth Invest blitt eigd 50/50 mellom brødrene Tor og Lasse Opseth. Opseth Invest eigde på dette tidspunktet alle aksjar i Opseth Eigedom, Førde Sementvare, BetoNor og 50% av aksjane i Sunnfjord Betong. Med felles eigarskap i alle selskap var det krevjande å inkludere begge på strategi og prioriteringar over heile linja. Ynskje var derfor å finne ein eigarstruktur innanfor Opseth-konsernet som kunne gi begge kvar for seg meir direkte ansvar for den bedrifta dei leia. Ei deling av ansvarsområde ville gje større konsentrasjon og intensiv oppfølging på kvart enkelt område, samt på sikt gjere eit generasjonsskifte lettare.

I prosessen vart Bull & Co Advokatfirma ANS leigd inn for å sjå på framtidig eigarstruktur. Rapporten gav ingen konklusjonar, men påpeikte naturlege delingslinjer og antyda spørsmål som måtte drøftast. Det naturlege skilje som vart trekt fram var mellom produksjon-/driftsselskapa og eigedomsselskapet. Prosessen vart i midlertid lagt på is då det var fleire forhold, mellom anna knytt til verdsetjing og realistisk fordeling, som gjorde ei deling kompleks og utfordrande. Først ved inngangen av mai 2006 vart PwC engasjert for å bistå i fisjonen, og utarbeiding av verdivurderingar for selskapa og tomteareal.

Som eit ledd i deling av verdiane vart fabrikkområdet på Bruland utfisjonert frå Opseth Eigedom til Førde Sementvare. Opseth Eigedom bestod etter fisjonen av eigendommane på Steinen, Naustdal, Øyrane og i Fjellvegen. Eigendommen på Steinen og den gamle sementvarefabrikken som vart reist i 1955, vart brukt i produksjon fram til 1968. Etter utflyttinga vart lokala brukt til ulike formål, i hovudsak til lagring. Tor hadde etter fisjonen planar om å bygge leilegheitskompleks der den gamle sementvarefabrikken sto, men dette vart ikkje realisert ettersom kommunen i 2012 eksproprierte tomta. Skalet av den gamle fabrikken vart då reven, og det vart bygd omsorgsbustadar. Jubrauta i Naustdal var òg ei sentral brikke i Førde Sementvare sin elementproduksjon frå 1975 til 1993. Etter nedlegginga vart lokala på eit tidspunkt leigde, før den vart seld i 2009. Den ni dekar store tomta på Øyrane har gjennom tidene vore utleigd til Veidekke Asfalt, medan forretnings-, kontor- og bustadbygg på eigendommen i Fjellvegen vart seld i 2008.

19

Organisering og leiarskap Som skildra har ein gjennom dei siste 20 åra vore gjennom ei rekkje endringar i Førde Sementvare og Opseth Invest. Under er hovudtrekka forsøkt oppsummert. I tillegg kjem Fjordbetong som ein kort periode låg under Opseth Invest, splitting av BetoNor i drift og eigedom i 2013 og Elementmontering som Førde Sementvare eige 40% i frå 2017 til 2019.

2000

2001 Opseth Invest AS

Opseth Invest AS Førde Sementvare AS

BetoNorAS

Opseth Eigedom AS

Førde Sementvare AS

BetoNorAS

Opseth Eigedom AS

Sunnfjord Betong AS 50%

BetoNor Nord AS

Element Førde

BetoNor Øst AS

Nord Øst Vest VA-Førde

2011

2007 Opseth Invest AS Førde Sementvare AS

BetoNorAS

Opseth Invest AS Sunnfjord Betong AS

Førde Sementvare AS

Element Førde

BetoNorAS

Sunnfjord Betong AS 25%

25%

Nord

Element

Nord

Øst

VA

Øst

Nordfjord Betong AS

Vest VA-Førde

Førde Sementvare AS

2012

frå 2015

Opseth Invest AS

Opseth Invest AS

BetoNorAS

Sunnfjord Betong AS

SF Industri AS

25%

Element

Nord

VA

Øst

Nordfjord Betong AS

Førde Sementvare AS

50%

Sunnfjord Betong AS 25%

Element

SF Industri AS 50%

Nordfjord Betong AS

VA

Fisjonar og fusjonar dei siste 20 åra.

Gjennom dei siste 20 åra har det vore skiftande leiarskap i dei ulike selskapa. Lasse Opseth sat som dagleg leiar i Førde Sementvare og BetoNor fram til januar 2003, då gjekk han av som dageleg leiar i begge selskapa. Bakgrunnen var at han ønska å skilje rolla som eigar og drivar av selskapa. Anders Lien vart tilsett som dagleg leiar i Førde Sementvare, og var den første leiaren i selskapet som ikkje heitte Opseth. Han slutta etter vel 1,5 år og Svein Steinsland overtok frå 21. juli 2004. John Sunde vart tilsett som administrerande direktør i BetoNor. Etter eitt og eit halvt års fråvær gjekk Lasse Opseth inn igjen som dagleg leiar i BetoNor, etter at John Sunde sa opp si stilling.

Han vart sittande fram til 4. januar 2011, då Ole Henrik Svenning vart tilsett og sitjande fram til salet i 2015. Ved oppretting av BTV-Eigedom i 2013, sat Lasse Opseth i rolla som dagleg leiar fram til selskapet vart seld i lag med BetoNor selskapet.

20

2000 – 2020

Oversikt over daglege leiarar

Foto: Fotograf Reiakvam.

Til venstre i bildet Svein Steinsland. Svein har vore leiar gjennom heile tidsperioden, både som dagleg leiar og som leiar for element. Til høgre Per Ole Bruket som har vore leiar for VA-avdelinga i heile tidsperioden. I midten Lasse Opseth, som har vore leiar sidan 1994.

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Førde Sementvare

BetoNor

Lasse Opseth

Anders Lien

Svein Steinsland

Lasse Opseth

John Sunde

Lasse Opseth

BTV-Eigedom

Lasse Opseth

Ole Henrik Svenning

Lasse Opseth

Oversikt over dagleg leiarar i dei ulike selskapa i perioden 2000 – 2020.

21

Kåre og John på kontoret i Hjellebygget.

John og Kåre Opseth John og Kåre var dei to eldste sønene til Karl Opseth.

Ved første generasjonsskifte var det derfor ein sjølvfølge at dei skulle føre bedrifta vidare. Etter kvart som helsa til Karl skranta, fall det daglege leiaransvaret på John og Kåre. I 1964 døydde Karl Opseth, 68 år gamal, og alt ansvaret var overført til dei to sønenae. I perioden frå 1960 – 1970, då John var tilsett på eit teknisk kontor i Førde, fall den daglege leiinga på Kåre. På kveldstid var det mykje felles arbeid kring drift, planlegging og oppbygging av fabrikken på Bruland. Frå 1970 tok John den administrative leiinga fram til generasjonsskifte i 1988. Begge var knytt til fabrikken så lenge helsa tillét det, og bidrog med små daglegdagse oppgåver.

«Nei, eg går til eg ikkje orkar meir» sa Kåre til Firda 11. juli 2008. John gjekk bort 24. april 2004, og Kåre 28. mai 2013.

22

2000 – 2020

Styret i Førde Sementvare 1998 - 2020 1998 – 2006 Styreformann: Styremedlemer:

Hans Jørgen Neumann Tor Opseth Lasse Opseth

2006 – 2010 Styreformann: Styremedlem:

Hans Jørgen Neumann Lasse Opseth

2010 – 2015 Styreformann: Styremedlemer:

Lasse Opseth Rune Herman Johansen

2015 – 2018 Styreformann:

Lasse Opseth

2018 – 2020 Styreformann: Styremedlemer:

Lasse Opseth Andrea Fardal Opseth Kristian Fardal Opseth

Økonomi Som omtalt i boka var Karl sine første tiår ein stadig kamp for å overleve økonomisk. Tidene endra seg med ny fabrikk på Steinen, og i John og Kåre si tid var det kontinuerleg vekst i omsetninga fram til 1989. I nittiåra auka ikkje omsetnaden slik som før, men ein såg likevel at ein i dei vanskelege nittiåra evna å stadig forbetre driftsresultata. Som fylgje av at bedrifta sin økonomi og eigenkapital vart styrkja mot slutten av hundreåret, gav det handlekraft til å engasjere seg i oppkjøp. Som fylgje av oppkjøp av Gudbrandsdal Betongvareindustri og Spenncon si kommunalvareavdeling i 1999, auka omsetninga naturleg for Opseth Invest. Frå 1999 og fram til 2014, ser ein ei meir eller mindre jamn auke i omsetninga til morselskapet, som kan knytast til leveransane på austlandet. I 2015 ser ein at den totale omsetninga naturleg vert redusert som fylgje av sal av BetoNor. Gjennom tidene har kommunalvarer vore eit jamt viktig produkt for Førde Sementvare, og sto for omkring ein tredjedel av omsetninga fram mot år 2000. I dag omset VA-avdelinga for kroner 36,o millionar som utgjer i underkant av 35% av samla omsetning i selskapet.

Dette er ei samla omsetningsauke på 165% sidan 1999. Resultatet på denne avdelinga har vore svært viktig for selskapet sine resultat i denne tidsperioden. Auke i produksjon og omsetnad er gjennomført utan at tal tilsette på avdelinga er auka, takka være dei tilsette og investering i nytt utstyr.

Opseth Invest AS Omsetnad 1999-2018

Omsetnad* 180 000 170 000 160 000 150 000 140 000 130 000 120 000 110 000 100 000 90 000 80 000 70 000 60 000 50 000 40 000 30 000 20 000 10 000 0

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Årstal

2018

*tal i 1000

Element har vorte ein stadig større del av omsetninga. På 2000-talet utgjorde den omkring ein tredjepart av omsetninga. I dag omset elementavdelinga for kroner 65,o millionar, som utgjer i underkant av 65% av samla omsetning i selskapet. Dette er ei samla omsetningsauke på 485% sidan 1999.

Når ein knyter omsetnaden opp mot eigenkapital og gjeld, kjem det fram at oppkjøpa på austlandet med krevjande år reduserte eigenkapitalandelen fram mot 2005. I 2005 og 2006 klarte ein å skape positive tal i BetoNor, før selskapet igjen opplevde utfordringar med drifta som tidlegare skildra. Dette viser korleis BetoNor påverka og tynga morselskapet, som fekk konsekvensar for utviklinga av Førde Sementvare. Salet av BetoNor i 2015 gav igjen positive ringverknadar på eigenkapitalandelen, som gav handlekraft for dei nye satsingane i Førde Sementvare.

Eigenkapital og totalkapital 150 000 140 000 130 000 120 000 110 000 100 000 90 000 80 000 70 000 60 000 50 000 40 000 30 000 20 000 10 000 0

EK-andel 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5

1999 Årstal

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

*tal i 1000

2017

2018

0

EK - % Totalkapital Eigenkapital

23

Korleis har Førde Sementvare klart å overleve i 90 år?

I samtale med tilsette trekker Ståle Grepstad fram tidspunktet for når Førde Sementvare vart stifta som viktig for historia til bedrifta.

Ein såg på dette tidspunktet behov for å kunne tilby betre løysingar innanfor betongvareindustrien. Folkelånet, som vert skildra i boka, og bygdefolket si støtte etter krigen var òg viktig for at Karl Opseth klarte å stable bedrifta på beina. I seinare tid har den strategiske og geografiske plasseringa i fylket, saman med dei store lokale sandførekomstane, vore avgjerande. Flyttinga av produksjon til Bruland i 1968 og ny elementavdeling har òg vore viktig for suksessen.

Når dei tilsette skal skildre bedrifta som no er 90 år, trekker dei fram mange faktorar som kan vere med på å forklare kvifor Førde Sementvare er blant dei eldste bedriftene i Førde. For det første har bedrifta opparbeida seg eit godt omdømme. Stabilitet kan her vere eit av nøkkelorda som har vore med på å bygge dette. Ein har sikra stabilitet i leveransane mot kunden, ein har jamt over hatt stabil inntening i Førde Sementvare og stabilitet i ei dedikert og solid arbeidskraft. Signe Sande Øen, økonomiansvarleg som gjekk av med pensjon i 2019, viser til ein triveleg og trygg arbeidsplass, med gode kollegaer som for mange opplevast som ein del av familien. Solid og påliteleg vert òg trekt fram når dei tilsette skildrar bedrifta.

I samtale med Tor Opseth trekker han fram bedrifta som tradisjonsrik, der ein har vist evne til å vidareføre bedrifta som familiebedrift, til tross for utfordringar knytt til dette. Han skildrar den vidare som traust, med begge beina planta på jorda, der kvart steg vert vurdert grundig før nye handlingar vert sett i verk.

Oppsummert kan ein derfor sei at familien, saman med lojale og tillitsfulle medarbeidarar, har bidrege til at Førde Sementvare no har overlevd som familiebedrift i 90 år.

Ein solid og dedikert arbeidsstokk Ved inngangen til år 2000 var det 47 tilsette i Førde Sementvare, der 9 av desse var knytt til avdeling ferdigbetong. På tampen av 90-talet opplevde ein ei stor utskifting av arbeidsstokken. Det vart derfor ei utfordring med å bygge opp igjen kompetansen, og det tok om lag fem år å skaffe ny, stabil arbeidskraft. I dag er det 54 tilsette inkludert innleigde. Gjennomsnittsalderen er på 46 år, med ei jamn fordeling i alle aldersgruppene frå 20 til 65 år. Gjennomsnitt ansiennitet i bedrifta ligg på 13 år, der tre har vore over 40 år i bedrifta og tre tilsette over 30 år. Gunnar Kjelsnes, Kjell Ove Årdal og Jarl Ove Kjelsnes er dei tre som kan vise til 40 år i bedrifta.

Ståle Grepstad, Torbjørn Gjelsvik, Svein Bjarte Steinsland og Inger Nedreberg er dei med 30 år i Førde Sementvare.

24

2000 – 2020

Gunnar er ein av mange trufaste medarbeidarar som har vore viktig for bedrifta. I eit referat frå 19. juni 2007 står det fylgjande: «Sjåfør Gunnar Kjelsnes har vært i konsernet i 30 år, har ikkje hatt ein sjukefråværsdag og steller bilen som det er hans eigen». 12 år seinare er Gunnar framleis ein trufast medarbeidar i Førde Sementvare.

Han vert skildra som ryddig ut mot kundane, og har eit positivt omdømme som transportør.

Dei tilsette sjølv trekker fram arbeidsmiljø som ein viktig faktor for at ein stor del av dei tilsette har vorte verande i bedrifta i ein mannsalder. Ståle Grepstad, salsingeniør for kommunalvarer, trekker fram ei samansveisa gruppe på tvers av administrasjon og produksjon, gjerne òg omtala som «gjengen».

Den utanlandske arbeidskrafta forsøker Førde Sementvare å inkludere, der bedrifta mellom anna det siste året har gjennomført norskkurs for dei tilsette. Avdelingsleiar Per Ole kan òg vise til Inkluderingsprisen i 2009, ein pris for gode arbeidsmiljø utdelt av NAV etter nominasjon frå eigne tilsette.

Til tross for både travle tider, og tider med trongare likviditet, har gjengen stått på for å skape resultat. Per Ole Bruket, trekker fram at han trivst med utfordringar som dukkar opp og meistringsglede det gjev når ein lykkast med å løyse utfordringane. «Tiden går fort, det er nett so vidt ein har begynt på måndag før det er fredag» seier Per Ole. Svein Steinsland, leiar for elementavdelinga, trekker fram stor variasjon i arbeidsoppgåvene som krydder i kvardagen. Kjell Ove Årdal, hjullastarførar med 40 år i bedrifta, trekker fram god moral hjå dei tilsette som ein faktor for at ein har lykkast. «Vi jobbar og står på» seier Kjell Ove. Sjølv om bedrifta har hatt ein solid og dedikert arbeidsstokk, har det gjennom tidene vist seg krevjande å rekruttere ny, norsk arbeidskraft. Dette spesielt innan produksjon, som gjeld generelt for heile landet. Kva som er årsaka er vanskeleg å stadfeste. Faktorar som lønn, fysisk arbeidsmiljø og låg standing som industribedrift vert likevel peikt på som moglege forklaringar.

Ein samfunnsaktør I Firda sitt tilbakeblikk 24. april 2009, kan vi lese om riving av den gamle dokterbustaden i 1978. Rivingsarbeidet skulle gjerast av

A-lagsspelarane til fotballgruppa som delfinansiering til treningsopphald i Viborg. I avisa kan vi lese: «At Førde Sementvare og Førde Sand stilte mobilkran og lastebilar til gratis disposisjon, var også sterkt medverkande til at reisekassen vart fylt opp med kroner» Plastbransjen, som konkurrent i VA-marknaden, er i dag dominert av store internasjonale selskap, der mellom anna hollandske, austerrikske og franske eigarar er nokre av dei internasjonale aktørane i Norge. Basal og eigarbedriftene er derfor stolte av å vere eit norsk alternativ i denne marknaden, som er med på å ta vare på dei norske arbeidsplassane i distrikta. Gjennom tidene har Førde Sementvare bidrege med opptil 50 arbeidsplassar.

I 2014 skreiv Firda: «Sunnfjord har det mest lønsame næringslivet i landet, og ligg i toppsjiktet blant norske næringslivsregionar». Rangeringa var gjort av Telemarksforsking i NHOs NæringsNM, der næringsutvikling i fylke, regionar og kommunar vert målt ut i frå lønnsemd, nyetableringar og næringsstorleik. Vidare skriv Firda: «Førde Sementvare er ei av verksemdene som gjer til at næringslivet i Sunnfjord er blant landets beste». Dette viser rolla bedrifta har spelt i det lokale næringslivet.

Førde Sementvare har òg vore ein viktig aktør for utviklinga i lokalsamfunnet, der dei har levert produkt til fleire sentrale bygg og anlegg. For å nemne nokre kan ein vise til Førde sentralsjukehus, Sogndal Stadion, Sagaparken på Eid og rasoverbygg til Bergensbana.

I perioden med BetoNor var VA-avdeling i Førde òg med på å produsere varer til E6 og Gardermoen.

Elementavdelinga til Førde Sementvare leverte og monterte 1000 tonn med element for til rasoverbygg på Bergensbana ved Ristesund sommaren 2004.

Prosjektet var spesielt og måtte tilpassast rutetabellen til toga. Det sette store krav til ettersom logistikken, som måtte planleggast i detalj for å sikre riktig element til riktig tid med togbana frå Palmafoss stasjon på Voss.

25

26

Tilsette 2020

FOTO: FOTOGRAF REIAKVAM.

1. Svein Steinsland, 2. Randi Åmot Osland, 3. Wenche Holmeset Bruket, 4. Per Ole Bruket, 5. Jan Skogstad, 6. Per Rune Kårstad, 7. Terje Rune Vie, 8. Inger Nedreberg, 9. Ståle Grepstad, 10. Kjell Ove Aardal, 11. Jannis Tetenborg, 12. Jarl Ove Kjelsnes, 13. Bjørn Deubach, 14. Adonay GM Gebre Tsadik, 15. Lasse Opseth, 16. Ottar Kolås, 17. Artur Ubermann, 18. Espen Førde, 19. Tomasz Placek, 20. Ole Petter Leirvik, 21. Robert Rysjedal, 22. Martinus Sørvik Hallberg, 23. Knut Welle, 24. Geir Håkon Rygg, 25. Daniel Hammer Indrebø, 26. Andrzej Wojnas, 27. Børge Årdal, 28. Geir Ståle Mandelid, 29. Gunnar Kjelsnes, 30. Krzysztof Kucharczyk, 31. Torbjørn Gjelsvik, 32. Ronny Holme Solhaug, 33. Vidar Vassliås, 34. Sølve Rysjedal, 35. Tommy Lykkebø, 36. Daniel Storevik, 37. Andrzej Antosczyszyn, 38. Geir Birkeland, 39. Torstein Opseth, 40. Zbigniew Szewczuk, 41. Mieczyslaw Piotr Wtorek, 42. Jack Louis Ødemark. Ikkje tilstades: Morten Bøyum, Sondre Ripe, Runar Rysjedal, Svenn Erik Skaflestad, Salambek Dzjambulatov, Martin G. Furelid, Robert Jez, Geir Ola Kusslid, Jan Matuszak, Tomasz Rytwinski, Asbjørn Standal, Sumelj Wjekoslav.

27

Arbeidsstokken 2000 – 2020 TILSETTE 1. november 2000

BEGYNT OG SLUTTA i perioden 2000 – 2020

Bruket, Per Ole

Mo, Andreas

Birkeli, Knut Magne

Bu, Kjell

Mulen, Frida

Domagala, Lukasz

Devik, Rolf Steinar

Nedreberg, Inger

Endestad, Ole Jonny

Flølo, Jonfinn Per

Nikkinen, Kai-Thomas

Falkestein, Vidar

Galali, Peshawa Jawhar

Opseth, John

Gauksrud, Jim David

Gjelsvik, Torbjørn

Opseth, Kåre Audun

Gjerland, Andreas

Grepstad, Ståle

Opseth, Lasse

Hellevang, Arne

Grimset, Sølve Rune

Opseth, Tor

Hellevang, Ørjan Andre

Grytten, Otto Alvar

Orrestad, Ove

Høgseth, Roger Helge

Hatlelid, Jan Atle

Rogne, Roger

Jensen, Øyvind Sætevik

Hatlelid, Leif Steinar

Skogstad, Jan

Kimsås, Alf Normann

Haus, Terje Vidar

Solheim, Arnt Helge

Kirkeland, Nikolai

Hovland, Kari Susanna

Solheim, Erik

Krenz, Jonathan Walther

Indrebø, Tine

Solheim, Magnar

Kusslid, Per Kristian

Johnson, Ezekiel

Steinsland, Svein Bjarte

Lykkebø, Stian

Kjelsnes, Gunnar

Tefre, Lars

Megger, Michal

Kjelsnes, Jarl Ove

Teigen, Kjell Arne

Nydal, Rolf Magne

Kleiva, Normann Ottar

Tjønnaland, Stig

Reite, Jørgen

Kårstad, Per Rune

Tjønnaland, Sverre Bjørn

Ringereide, Helge

Larsen, Vidar Huke

Tonning, Kjell Norfinn

Solvik, Trond Stian

Leirvik, Ole Petter

Vie, Anders Terje

Stuhaug, Rolf Arne

Lien, Anders - Johannes

Vie, Erik Jon

Sæle, Jørgen

Lien, Ove

Vie, Terje Rune

Sæterlid, Stig Arve

Lunde, Svein

Øen, Signe Sande

Taule, Geir Ove

Lægreid, Jan Atle

Øvrebø, Ole Jonny

Tonning, Kurt

Macpherson, Henry Mashinji

Årdal, Kjell Ove

Ulriksen, Espen Tarald Våge, Bård Solberg

Mandelid, Geir Ståle

Walaker, Frank Roger Årdal, Hallstein

28

2000 – 2020

TILSETTE 6. januar 2020

ARBEIDSOMRÅDE

TILSETTE 6. januar 2020

ARBEIDSOMRÅDE

Antoszczyszyn, Andrzej

Produksjonsarbeidar

Opseth, Lasse

Dagleg Leiar

Birkeland, Geir

Produksjonsleiar VA

Osland, Randi Aamodt

Økonomiansvarleg

Bruket, Per Ole

Leiar avd. VA

Placek, Tomasz Andrzej

Produksjonsarbeidar

Bruket, Wenche Holmeset

Reinhold

Ripe, Sondre

Produksjonsarbeidar

Bøyum, Morten

Mekanikar

Solhaug, Ronny Holme

Montasjebas

Deubach, Bjørn

Produksjonsleiar Element

Rygg, Geir Haakon

Prosjektleiar

Dzjambulatov, Salambek

Produksjonsarbeidar

Rysjedal, Robert

Kundekonsulent

Furelid, Goksøyr Martin

Produksjonsarbeidar

Rysjedal, Runar

Blandemaskinoperatør

Førde, Espen

Produksjonsarbeidar

Rysjedal, Sølve

Produksjonsarbeidar

Gebre, Tsadik Adonay G M

Produksjonsarbeidar

Rytwinski, Tomasz

Produksjonsarbeidar

Gjelsvik, Torbjørn

Montasjebas

Skaflestad, Svenn Erik

Produksjonsarbeidar

Grepstad, Ståle

Ingeniør Sal VA

Skogstad, Jan

Distriktsansvarleg Sal

Hallberg, Matinus Sørvik

KS-HMS -ansvarleg

Standal, Asbjørn

Produksjonsarbeidar

Hammar Indrebø, Daniel

Produksjonsarbeidar

Steinsland, Svein Bjarte

Leiar avd. Element

Jez, Robert

Produksjonsarbeidar

Storevik, Daniel

Produksjonsarbeidar

Kjelsnes, Gunnar Arne

Sjåfør

Szewczuk, Zbigniew

Produksjonsarbeidar

Kjelsnes, Jarl Ove

Hjullastarførar

Tetenborg, Jannis

Produksjonsarbeidar

Kolås, Ottar

Produksjonsarbeidar

Ubermann, Artur Piotr

Montør

Kucharczyk, Krzysztof

Produksjonsarbeidar

Vassliås, Vidar

Driftsleiar avd. EL

Kusslid, Geir Ola

Produksjonsarbeidar

Vie, Terje Rune

Prosjektansvarleg

Kårstad, Per Rune

Salsansvarleg Element

Vjekoslav, Sumelj

Produksjonsarbeidar

Leirvik, Ole Petter

Prosjektleiar

Welle, Knut

Prosjektleiar

Lykkebø, Tommy

Produksjonsarbeidar

Wojnas, Andrzej

Produksjonsarbeidar

Mandelid, Geir Ståle

Produksjonsarbeidar

Wtorek, Mieczyslaw Piotr

Produksjonsarbeidar

Matuszak, Jan

Produksjonsarbeidar

Ødemark, Jack Louis

Produksjonsarbeidar

Nedreberg, Inger

Kontor

Årdal, Børge

Produksjonsarbeidar

Opseth, Torstein

Montør

Årdal, Kjell Ove

Hjullastarførar

29

Inn i framtida Dei tilsette ser lyst på framtida. Avdeling for kommunalvarer har historisk sett levert jamt gode resultat. Sett utanfrå har produktutvikling på elementsida dei seinare åra medført sterk vekst, og avdelinga har fått større og fleire geografiske leveranseområde.

Behovet for produkta er der, og fabrikken har gode framtidsutsikter. «Her er det liv laga» seier Ståle Grepstad. Ståle spår at produktspekteret ti år fram i tid framleis står seg, men vidareutvikling og fornying er avgjerande for å lykkast òg i framtida. Det er derfor viktig at bedrifta klarer å halde økonomien oppe, slik at ein kan fortsette å utvikle bedrifta.

På noverande tidspunkt, i samband med utviding og auke i produksjonskapasiteten, er det viktig å stabilisere drifta og få kontroll ettersom auka volum ikkje nødvendigvis gjev parallell auke i gevinst. Svein påpeiker viktigheita av å lage ein strategiplan på kor ein skal, slik at ein kan styre den vidare utviklinga.

Til no har Førde Sementvare greidd seg godt i marknaden. Bedrifta har funne ei nisje den lever godt av, der ein har smidd og levert gode produkt. Nøkkelfaktorar i dag er produksjonsplass, lokalt eigarskap og god tilgang til sandressursar. Utviding av fabrikken og nytt produksjonsutstyr har gjeve eit løft. Produktutvikling, kompetente og kreative medarbeidarar vert sentralt for vidare utvikling.

Ein må òg evne å tenke kreativt i forhald til andre aktørar.

Påverkande faktorar i framtida Klima og miljøkrav er relevante tema som vil påverke bedrifta framover. I 2020 har bedrifta, i tillegg til prisjustering, fått eit påslag på kjøp av sement på 15 kroner pr. tonn i Co2 avgift. Ved produksjon av sement slepp ein ut store mengder Co2. Rundt 40% av dette kjem frå forbrenning av mellom anna drivstoff og finmaling, medan 60% frå dekarbonisering av kalkstein for å danne klinkmineral.

Ein måte å redusere Co2-utsleppa er å erstatte delar av klinkeren med andre material. Norcem, eigd av Heidelberg-konsernet, som leverer sement til Førde Sementvare arbeidar no med løysing for å redusere Co2-utsleppa med opptil 40%.

Plast er ein annan faktor som sidan 1960 har utfordra fleire av dei tradisjonelle betongprodukta. Dei har i midlertid ikkje klart å konkurrere ut betong som produkt, men arbeider stadig med produktutvikling for å ta ein større marknadsandel.

Bedrifta har i dag fleire nøkkelpersonar, som etter kvart blir viktig å erstatte. Det vert derfor avgjerande å rekruttere ny arbeidskraft, som kan bidra i å utvikle selskapet vidare.

Erik B. Dye i Basal ser positivt på framtida til bransjen. Han påpeikar at det blir sett av meir pengar til distrikta på veg og sikring, som vil påverke etterspurnaden positivt. Han spår at det ville komme vekst på vatn, der lekkasjar på leidningsnettet skal reduserast frå 40% til 5%. Vidare vil det komme ei vekst på handtering av overvatn med rør, kulvertar, fordrøyning og infiltrasjon, samt reinsing av overvatn. Det er derfor i Erik sine auger all grunn til å tru at Basal sine eigarar vil ha ei betydeleg vekst dei neste fem til ti åra. Med klokt leiarskap og engasjerte eigarar på laget, spår han ei auke i omsetnad på VA-produkt frå 1,3 til 2,0 milliard kroner på landesbasis.

Utvidingar på Bruland Som skildra tidlegare er det gjort utvidingar av produksjonslokale, der snikkar og stålverkstad vil stå ferdig i 2020. Dette er viktig for vidare effektivisering av elementproduksjonen. Vidare planar er å utvide kontorbygget med nytt tilbygg på om lag 100 kvadratmeter, ettersom bedrifta manglar kontorplassar til nytilsette. Ut over dette vert det investert i nytt produksjonsutstyr, som òg vil effektivisere produksjonen. Ein ser òg behov for meir lagerplass, og arbeider med utviding av lagerområdet i 2020 med vel tre mål.

Her er det i framtida mogleg å sette opp eige lagerbygg.

Utviding av produksjonslokale i 2018 og 2019.

30

2000 – 2020

Lasse Opseth med tilbakeblikk og tankar om framtida Det har vore ei spennande og lærerik reise som leiar av selskapet gjennom 25 år. Eg var heldig som overtok i ein periode med oppgangstider, som gav moglegheit for satsing utover bedrifta sitt tradisjonelle marknadsområde. Mellom anna med oppkjøp av selskap på den andre sida av fjella. I ettertid kan eg sei at vi ikkje lykkast med denne satsinga.

Dei siste åra har vore positiv med god aktivitet som har gitt godt grunnlag for utvikling av bedrifta. Framover er det viktig å optimalisere kapasiteten i fabrikken på Bruland for å møte framtidig konkurranse. Dette er vi no i ferd med å gjennomføre, ved utviding og investering i nytt utstyr.

Familietradisjon og vanskelege val Siste overskrift i jubileumsboka «Førde Sementvare 1930 – 2000» er familietradisjon og vanskelege val. Tjue år seinare står bedrifta på same stad. Det skjer mykje i bransjen og ein står ovanfor eit nytt generasjonsskifte.

Dei tilsette omtalar generasjonsskifte som spennande, og er ikkje i tvil om at eit generasjonsskifte vil påverke bedrifta. For dei tilsette er det ein tryggheit om familien, som dei har lært å kjenne, held fram å drive bedrifta. Kor bedrifta si vidare historie går og om den bikkar 100 år som familieeigd bedrift, er vanskeleg å spå.

Likevel er intensjonen og målet at bedrifta som Karl Opseth stifta i 1930, framleis vil bestå som ei av dei eldste bedriftene i Førde kommune.

Av mi erfaring desse åra er det viktige å ta høgde for framtidige svingingar i marknaden. Eg som leiar har vore heldig og hatt med meg dyktige medarbeidarar, som med tida blir viktig å erstatte. Vi står framfor eit generasjonsskifte, der framtidig eigarskap og leiing av bedrifta skal avklarast.

Visjonen, uavhengig av eigarskap, er at selskapet skal vere ein sikker og god arbeidsplass for framtida.

Kjelder og litteratur Magasin: • BETONGindustrien NR 1 – 2001 «Alfanor + Pre-BAS = Basal» • BETONGindustrien NR 3 – 2001 «Betongfusjon på Vestlandet»

Heimesider: • Basal.no • Norcem.no

Annet: • Finn Borgen Førsund: Førde Sementvare 1930 – 2000 • Avisa Firda • Referat frå styre og generalforsamling

Opplysningar frå, og samtaler med, fylgjande personar: • • • • • • • •

Lasse Opseth Tor Opseth Per Ole Bruket Svein Steinsland Ståle Grepstad Signe Sande Øen Kjell Ove Årdal Erik B. Dye

90 193

0

år

–2 020

Førde Sementvare 2000 – 2020 Dette er oppfylgjaren og historia om bedrifta som blei starta av Karl Opseth i 1930, og som er blant dei aller eldste bedriftene i Førde. Finn Borgen Førsund gjorde eit meisterverk som skildra bedrifta sine første 70 leveår sett inn i den allmenne samfunnsomforminga etter 1950, medan denne oppfylgjaren har som mål å dekke dei siste 20 åra av bedrifta si no 90 år lange historie.

Her er forteljinga om konsernet si satsing i aust, som påverka Førde Sementvare i åra 2000 – 2015. Om stiftinga av Basal og Basal si betydning for VA-satsinga, om strukturering av VA-marknaden i distriktet og satsinga på element som har blitt ein viktig del av Førde Sementvare.

I stort er det mange fisjonar og fusjonar som har prega Førde Sementvare det siste tjueåret. Vidare kan ein lese om utviklinga til kommunal- og elementavdelinga, og om tillitsfulle og viktige medarbeidarar.

Jubileumsmagasinet er etter beste evne illustrert, med både gamle og nye bilete.

Eit prosjekt av far og dotter, Lasse Opseth og Andrea Fardal Opseth.

– Kvalitet sia 1930 KOMPETANSE · MILJØFOKUS · www.fsement.no

@www.fsement.no

32