ΑΛΕΦ - Tεύχος 99

ΤΕΥΧΟΣ 99 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ-ΝΟΕΜΒΡΙΟ-∆ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2025 ΤΙΣΡΙ-ΧΕΣΒΑΝ-ΚΙΣΛΕΒ 5786

Ê

ΤΡΙΜΗΝΙΑΙΑ ΕΚ∆ΟΣΗ ΤΗΣ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΑΘΗΝΩΝ

ΣΟΦΙΑ ΖΑΧΑΡΑΚΗ

περιεχοµενα

03

14

25

συνταξης σηµειωµα

Αντισηµιτισµος: να διδασκετε, για να µην διδασκεται…

MITSVA DAY, ηµερα εθελοντικης προσφορας

04 κοινοτητας διοικηση γιορτη του Χανουκα

15

26

οταν οι χορηγοι γραφουν την Ιστορια

εθνικη βιβλιοθηκη του Ισραηλ

06

16

28

η κ. Σοφια Ζαχαρακη στο Αλεφ

Εβραιοι & Ιουδαϊσµος ΙΙΙ

γλωσσαρι, ποιηµα οι ουλες της πολης

09

17

το Εβραϊκο Πανεπιστηµιο της Ιερουσαληµ µεταξυ των κορυφαιων πανεπιστηµιων

αποφθεγµα φωτογραφια

10 ο γυρισµος των απαχθεντων

11 οι οµηροι που επεστρεψαν απο την Κολαση, αλλαζουν την ισραηλινη αρρενωποτητα

13 για καµια αλλη χωρα δεν εχουν ειπωθει τοσα πολλα ψεµατα οσο για το Ισραηλ

18

29 τεχνης σχολια-βιβλια

οι 100 Εβραιοι Μπερναρντ Μπερενσον

20

Τα άρθρα απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συγγραφέων τους.

Γιτζακ Ραµπιν, τριαντα χρονια απο τη δολοφονια του

23 οµιλια Μακη Προβατα

Ι∆ΙΟΚ ΤΗΤΗΣ: Ισραηλιτική Κοινότης Αθηνών, Μελιδόνη 8, Αθήνα 105 53, τηλ.: 2103252898, fax: 210 3220761, e-mail: athjcomm@otenet.gr. Ε Κ∆ ΟΤΗΣ: ο Πρόεδρος της Ι.Κ.Α. Αλβέρτος Ταραµπουλούς ΥΠΕΥΘΥΝΟ Σ ΕΚ ∆ΟΣΗΣ-ΣΥΝΤΑΞΗΣ: Βίκτωρ Iσαάκ Ελιέζερ fax: 2104820057, e-mail: victorel@otenet.gr ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑ∆Α: Βίκτωρ Iσαάκ Ελιέζερ, Σαµ Ναµίας, Μωυσής Ταραµπουλούς ΣΧΕ∆ΙΑΣΜΟΣ - ΚΑΛΛ/ΚΗ ΕΠΙΜΕ ΛΕ ΙΑ : Ρασέλ Μπαλέστρα ΕΚ ΤΥΠΩΣΗ: ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΑΕΒΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΤΗΚΑΝ Σ’ ΑΥΤΟ ΤΟ ΤΕΥΧΟΣ: Αλίκη Αρούχ-Μορδεχάι, Βίκτωρ Iσαάκ Ελιέζερ, Άρης Εµµανουήλ, Ρόζα Ρούσσου, Μωυσής Ταραµπουλούς, Αννίτα Τσοπανέλλη .

συνταξης σηµειωµα

Οι άρρηκτοι δεσµοί Οφείλουµε να κάνουµε την αυτοκριτική µας… Εάν θέλουµε να διατηρήσουµε τη συνοχή του Εβραϊκού λαού, οφείλουν οι Ισραηλινοί να διερευνήσουν τα αίτια που οδηγούν σε µια άνευ προηγουµένου κρίση στις εσωτερικές σχέσεις µεταξύ διαφορετικών τµηµάτων της ισραηλινής κοινωνίας που επηρεάζουν και τις σχέσεις της εβραϊκής διασποράς µε το κράτος του Ισραήλ. Η ισραηλινή κοινωνία συστρατεύτηκε για να καταπολεµήσει κράτη και οργανώσεις που προκάλεσαν τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου 2023 –την µεγαλύτερη σφαγή Εβραίων µετά το Ολοκαύτωµα– και που απείλησαν την ίδια την ύπαρξη του κράτους του Ισραήλ. Στάθηκε ενωµένη στην απαίτηση για την επιστροφή όλων των οµήρων –ζωντανών και νεκρών– και στήριξε µε σθένος και αυταπάρνηση τον πολυµέτωπο αγώνα του ισραηλινού στρατού εναντίον της Χαµάς, της Χεσµπολά, των Χούθι και του Ιράν. Η µεγάλη πλειονότητα των Εβραίων του κόσµου στάθηκε δίπλα στο Ισραήλ και ιδιαίτερα στον αγώνα των οικογενειών για την απελευθέρωση των δικών τους ανθρώπων που είχαν απαχθεί α πό τους τροµοκράτες την 7η Οκτωβρίου. Σήµερα, 27 µήνες µετά, η συνοχή της ισραηλινής κοινωνίας απειλείται από τις αποφάσεις της ίδιας της κυβέρνησης. Η προώθηση νόµων όπως η εξαίρεση στράτευσης των Χαρεντίµ φοιτητών θρησκευτικών σχολών, η άρνηση σύστασης ανεξάρτητης δηµόσιας επιτροπής έρευνας για την αποτυχία πρόβλεψης και αντιµετώπισης της επίθεσης της 7ης Οκτωβρίου και η επιµονή σύστασης πολιτικής επιτροπής, η επιχείρηση απονοµιµοποίησης της γενικής Εισαγγελέως του κράτους και του Ανώτατου ∆ικαστηρίου, η αλµατώδης αύξηση άσκησης βίας ισραηλινών εποίκων εναντίον Παλαιστινίων κατοίκων της ∆υτικής όχθης, είναι οι βασικοί άξονες που απειλούν τη κοινωνική συνοχή και τη δηµοκρατία στο κράτος του Ισραήλ.

03

Απέναντι στην προπαγάνδα µίσους κατά του Ισραήλ, στην επιχείρηση δαιµονοποίησης των Ισραηλινών πολιτών, απέναντι στον πραγµατικό υπαρξιακό κίνδυνο για να επιβιώσει, το Ισραήλ πρέπει να είναι ενωµένο. Και εµείς, οι Εβραίοι της διασποράς, οφείλουµε µε ειλικρίνεια να συµβάλλουµε εποικοδοµητικά στην προάσπιση αυτής της ενότητας απέναντι σε όλους αυτούς που φανατικά επιδιώκουν τον διχασµό της Ισραηλινής κοινωνίας για να προάγουν τις µεσσιανικές τους φαντασιώσεις. ∆ιότι, οι άρρηκτοί δεσµοί της Εβραϊκής ∆ιασποράς µε το κράτος του Ισραήλ θεµελιώθηκαν στη ιδρυτική διακήρυξη ανεξαρτησίας του 1948 που διασφαλίζει –µε ισχύ συνταγµατικού νόµου– τον Εβραϊκό και ∆ηµοκρατικό χαρακτήρα του κράτους καθώς και την ισονοµία των πολιτών του ανεξαρτήτως χρώµατος, φυλής, η θρησκεύµατος. Η Ελληνίδα υπουργός Παιδείας στο Άλεφ Σε µια εφ’ όλης της ύλης συζήτηση, η υπουργός Παιδείας κ. Σοφία Ζαχαράκη µιλάει για τον τρόπο που η ίδια αντιλαµβάνεται το ρόλο της εκπαίδευσης και του σχολείου στην αντιµετώπιση του αντισηµιτισµού και στη γνώση του Ολοκαυτώµατος. Στις 21/12/2025, η κ. Σοφία Ζαχαράκη ήταν η πρώτη Ελληνίδα υπουργός Παιδείας που άναψε κερί της Χανουκιγιά στη συναγωγή Μπετ Σαλώµ, προσκεκληµένη της Ισραηλιτικής Κοινότητας της Αθήνας. Καλή ανάγνωση,

Βίκτωρ Ισαάκ Ελιέζερ

04

κοινοτητας διοικηση

του Χανουκα η υπουργος Παιδειας Σ. Ζαχαρακη και η πρεσβης των ΗΠΑ Κ. Γκιλφοϊλ στη συναγωγη Αθηνων

Σ

τη Συναγωγή Μπετ Σαλώµ, η Ισραηλιτική Κοινότητα Αθηνών το βράδυ της Κυριακής 21.12.25 γιόρτασε το άναµµα του όγδοου κεριού, την τελευταία ηµέρα του Χανουκά. Οκτώ ηµέρες γιορτής και µνήµης που ξεκίνησαν µε την τραγωδία της τροµοκρατικής επίθεσης στο Σίδνεϋ της Αυστραλίας, που στοίχισε τη ζωή σε 16 αθώους ανθρώπους. Στην έναρξη της τελετής, η Γ.Γ. της Ι.Κ. Αθηνών Ντέλια Αλχα νάτη καλωσόρισε τους παρισταµένους δίνοντας το νόηµα της ηµέρας: «Το Χανουκά στεκόµαστε απέναντι σε ένα από τα πιο ανθεκτικά σύµβολα της ανθρώπινης ιστορίας: το φως που δεν υποχωρεί µπροστά στο σκοτάδι… Στη σηµερινή εποχή, όπου ο κόσµος δοκιµάζεται από διχασµούς, βία και πράξεις τυφλού µίσους, το µήνυµα αυτό αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Το πρόσφατο τροµοκρατικό χτύπηµα στην Αυστραλία µάς υπενθυµίζει, µε τρόπο σκληρό και αδιαµφισβήτητο, πόσο εύθραυστη µπορεί να γίνει η αίσθηση της ασφάλειας και πόσο εύκολα η ανθρώπινη ζωή µπορεί να στοχοποιηθεί από τον φανατισµό. Μπροστά σε τέτοια γεγονότα, το Χανουκά δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Προσφέρει όµως έναν προσανατολισµό: την επιµονή στο φως ως ηθική στάση». Τη λειτουργία τέλεσε ο Ραββίνος Αθηνών Γκαµπριέλ Νεγρίν, ο οποίος µίλησε για τη σηµασία της γιορτής και τα ιστορικά και αξιακά της µηνύµατα. Η Υπουργός Παιδείας, Θρησκευµάτων και Αθλητισµού Σοφία Ζαχαράκη στην προσφώνησή της αναφέρθηκε στα θύµατα του Σίδνεϋ, λέγοντας: «Πριν λίγες µέρες αθώοι συνάνθρωποί µας έχασαν τη ζωή τους γιορτάζοντας τη γιορτή που γιορτάζουµε κι εµείς σήµερα. ∆ολοφονήθηκαν επειδή ήταν Εβραίοι ή επειδή απλώς γιόρταζαν µαζί µε Εβραίους φίλους ή συγγενείς τους την εβραϊκή γιορτή του Φωτός. Έχουµε χρέος να καταπολεµήσουµε αυτό το µίσος που διαχέεται πέρα και πάνω από σύνορα. Έχουµε χρέος να σταθούµε δίπλα σε κάθε συµπολίτη µας εβραϊκού θρησκεύµατος και να πούµε δύο απλές λέξεις: “Προχωράµε

µαζί”». Παράλληλα, η κα Ζαχαράκη εξήγγειλε την πρόθεση για υιοθέτηση εθνικής στρατηγικής για την καταπολέµηση του αντισηµιτισµού: «Μέσα στη χρονιά, το Εθνικό Σχέδιο ∆ράσης κατά του αντισηµιτισµού θα γίνει πράξη, σε στενή συνεργασία µε την Κοινότητα, ώστε κάθε παιδί, σε κάθε σχολείο, να µη νιώσει ποτέ ότι απειλείται από τον φόβο, το µίσος ή οποιαδήποτε µορφή βίας», τόνισε χαρακτηριστικά η Υπουργός Παιδείας. Η πρέσβης των ΗΠΑ στην Ελλάδα Κίµπερλι Γκίλφοϊλ, στην προσφώνησή της, µεταξύ άλλων µετέφερε τα λόγια του Αµερικανού Προέδρου Τραµπ στον εορτασµό του Χανουκά στον Λευκό Οίκο: «Για χιλιάδες χρόνια, το θαύµα του Χανουκά µας υπενθυµίζει την αγάπη του Θεού για τον εβραϊκό λαό, καθώς και την αδιάκοπη ανθεκτικότητα και πίστη του απέναντι σε αιώνες διωγµού». Και συµπλήρωσε χαρακτηριστικά: «Απόψε, καθώς συγκεντρωνόµαστε σε αυτή την όγδοη και τελευταία νύχτα του Χανουκά, ας τιµήσουµε τη διαρκή δύναµη, την ανθεκτικότητα και την ελπίδα του εβραϊκού λαού». Η κα Γκίλφοϊλ αναφέρθηκε και στην ελληνική εβραϊκή κοινότητας λέγοντας: «Είµαι άτοµο µε βαθιά πίστη και έχω συγκινηθεί βαθιά από τις παραδόσεις και τη ζωντάνια της εβραϊκής κοινότητας της Ελλάδας – συµπεριλαµβανοµένης της κοινότητας της Θεσσαλονίκης, την οποία επισκέφτηκα πριν από δύο εβδοµάδες». Αναφερόµενη στην τροµοκρατική επίθεση στο Σίδνεϋ τόνισε ότι «Οι εβραϊκές κοινότητες ανά τον κόσµο θα πρέπει πάντα να αισθάνοντα ι α σφαλείς να συγκεντρώνονται και να ασκούν τα θρησκευτικά τους καθήκοντα χωρίς φόβο. Οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να υπερασπίζονται το δικαίωµα κάθε πιστού στην ελεύθερη άσκηση θρησκευτικής λατρείας χωρίς τον φόβο διώξεων». Στη συνέχεια ο Επιτετραµµένος της Πρεσβείας του Ισραήλ στην Ελλάδα Ντορόν Λέµποβιτς, επισήµανε ότι η ουσία της γιορτής ανανεώνει κάθε χρόνο την πίστη του εβραϊκού κόσµου και της ισραηλινής κοινωνίας στην Ελπίδα. Αναφέρθηκε επίσης στις προκλήσεις της ισραηλινής κοινωνίας και

05

στο κύµα αντισηµιτισµού ανά τον κόσµο. Ο κ. Λέµποβιτς έκανε ιδιαίτερη µνεία στο γεγονός ότι οι Ισραηλινοί µε αγωνία περιµένουν την επιστροφή των λειψάνων του τελευταίου οµήρου που κρατείται ακόµα στη Γάζα. Τα κεριά της Χανουκιγιά άναψαν οι: Υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη, η πρέσβης των ΗΠΑ Κίµπερλι Γκίλφοϊλ, ο DCM της Πρεσβείας του Ισραήλ Ντορόν Λέµποβιτς, η βουλευτής Ζωή Ράπτη, η Εϊνάτ Κατς σύζυγος του Ισραηλινού πρέσβη στην Ελλάδα, ο Πρόεδρος της Ι.Κ. Αθηνών Αλβέρτος Ταραµπουλούς, ο Γ.Γ. του ΚΙΣΕ Βίκτωρ Ελιέζερ και η Γ.Γ. της Ι.Κ. Αθηνών Ντέλια Αλχανάτη. Την εκδήλωση, την οποία παρουσίασε η Έστερ Πελοσώφ, πλαισίωσε µουσικά ο χαρισµατικός βιολιστής Ηλίας Ναχµίας. Ακολούθησε το άναµµα των κεριών της Χανουκιγιά στον εξωτερικό χώρο της Συναγωγής από τους: Βενιαµίν Αλµπάλα, επίτιµο Πρόεδρο της Ι.Κ. Αθηνών, Οβη Ναµία Πρόεδρο της Κοινοτικής Συνέλευσης, Μάνο Αλχανάτη Αντιπρόεδρο ΚΙΣΕ, ∆ανιήλ Μπεναρδούτ Γεν. Ταµία ΚΙΣΕ, Αννίτα Σούση Ταµία Ι.Κ. Αθηνών, Άννα Νεγρίν εκ µέρους της WIZO, Ιάκωβο Ατούν, διευθυντή Ι.Κ. Αθηνών, καθώς και από τον βιολιστή Ηλία Ναχµία και την τελετάρχη της εκδήλωσης Έστερ Πελοσώφ. Το Κοινοτικό Συµβούλιο της Ισραηλιτικής Κοινότητας Αθηνών

06 η υπουργός Παιδείας και Θρησκευµάτων

Ζαχαρακη στο συζητά µε τον Βίκτωρα Ελιέζερ

Λάρισα, Κυριακή 15 Ιουνίου 2025, την ώρα που µαίνεται ο πόλεµος Ιράν–Ισραήλ, ανοίγουν οι πύλες της ανακαινισµένης συναγωγής της Λάρισας. Το «µούδιασµα» από τις εικόνες των πόλεων του Ισραήλ που δέχονταν τα πυρά των ιρανικών πυραύλων, το διαδέχθηκε ένα χαµόγελο αισιοδοξίας. Οι προειδοποιήσεις ασφαλείας δεν απέτρεψαν τη διεξαγωγή των προγραµµατισµένων εκδηλώσεων. Το Σάββατο το βράδυ, δέχοµαι τηλεφώνηµα ότι την Κυριακή στις 12.00 η Υπουργός Παιδείας Σοφία Ζαχαράκη θα έρθει στη συναγωγή και θα µιλήσει από το ιερό βήµα. Και πράγµατι, ήρθε και έσπευσε να χαιρετήσει και να καθίσει –όχι µε τους επισήµους αλλά– δίπλα στη Νάκη Μπέγα, τη µοναδική εν ζωή Λαρισαία διασωθείσα από το Άουσβιτς–Μπίρκεναου. Και έµεινε εκεί µέχρι το τέλος της τελετής. Αυτή η εικόνα, µιας Ελληνίδας υπουργού να κάθεται σεµνά και χωρίς επικοινωνιακές σκοπιµότητες, έµεινε χαραγµένη στο νου µου. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα της συζήτησης που ακολουθεί. Αθήνα, Πέµπτη 18 ∆εκεµβρίου 2025, στο γραφείο της Σοφίας Ζαχαράκη, στο τρίτο όροφο του υπουργείου Παιδείας και Θρησκευµάτων, η συζήτηση ξεκινάει µε χαλαρούς ρυθµούς.

Για την Παιδεία Ερ. Κυρία υπουργέ, ξέρετε, σύµφωνα µε την εβραϊκή θρησκεία ο άντρας έχει την ευθύνη της προσευχής στον Θεό και η γυναίκα την ευθύνη της παιδείας των παιδιών. Από το 2008 είστε νοµίζω η τέταρτη γυναίκα υπουργός Παιδείας και Θρησκευµάτων. Τα καταφέρνουν πράγµατι καλύτερα οι γυναίκες στην Παιδεία; Απ. Αν και στην ελληνική γλώσσα, η παιδεία είναι γένους θηλυκού, δεν πιστεύω ότι η Παιδεία έχει φύλο. Είναι όµως ένας χώρος που απαιτεί συνέχεια, φροντίδα, επιστηµονική

επάρκεια και υπευθυνότητα –αξίες που δεν ανήκουν σε άνδρες ή γυναίκες, αλλά σε ανθρώπους που έχουν µάθει να υπηρετούν το δηµόσιο συµφέρον. Τα στοιχεία των Ηνωµένων Εθνών φανερώνουν ότι οι γυναίκες παγκοσµίως παραµένουν υποεκπροσωπηµένες: µόλις το 22,9% των υπουργών διεθνώς είναι γυναίκες και µόνο 32 χώρες έχουν γυναίκα αρχηγό κράτους ή κυβέρνησης. Αυτό σηµαίνει ότι δεν µπορούµε να µιλάµε για «γυναικεία υπεροχή», αλλά για την ανάγκη ισότιµης συµµετοχής. ∆ιεθνείς έρευνες δείχνουν ότι όταν οι γυναίκες αναλαµβάνουν κυβερνητικές θέσεις λειτουργούν παραγωγικά. Έχουν πραγµατική πολιτική και θεσµική επιρροή, ενισχύουν τη συµµετοχή των πολιτών και µετασχηµατίζουν θετικούς τοµείς πολιτικής, από την κοινωνική συνοχή µέχρι την εκπαίδευση. Αυτό είναι η λεγόµενη επίδραση του προτύπου. Όχι επειδή οι γυναίκες «είναι εκ φύσεως» καλύτερες σε αυτούς τους τοµείς, αλλά επειδή στη δηµόσια ζωή η ισορροπία των φύλων οδηγεί σε καλύτερες αποφάσεις. Γι’ αυτό, το ζήτηµα δεν είναι αν οι γυναίκες τα καταφέρνουν καλύτερα από τους άνδρες στην Παιδεία ή και στους άλλους τοµείς· το ζήτηµα είναι να δίνουµε σε όλους τις ίδιες ευκαιρίες να προσφέρουν. Αυτό που µετρά τελικά δεν είναι ποιος κυβερνά, αλλά πώς κυβερνά και µε ποιο αποτέλεσµα. Για τα Θρησκεύµατα Ερ. Και καλά µε την Παιδεία, το καταλαβαίνω… Προέρχεστε άλλωστε από τον χώρο της Παιδείας αφού είστε και εκπαιδευτικός. Με τα θρησκεύµατα όµως που ανδροκρατούνται; Χριστιανοί Ορθόδοξοι, Μουσουλµάνοι, Εβραίοι – πουθενά δεν υπάρχει γυναίκα θρησκευτική λειτουργός. Πως τους αντιµετωπίζετε; Απ. Είναι γεγονός ότι η σχέση θρησκεία ς και ισότητας

07 φύλων είναι σύνθετη. Οι θρησκείες έχουν διαµορφώσει επί αιώνες κοινωνικούς ρόλους µέσα από ερµηνείες που ασκήθηκαν, ιστορικά, κυρίως από άνδρες σε θέσεις θρησκευτικής εξουσίας. Την ίδια στιγµή, όµως, γνωρίζουµε πως οι γυναίκες, παρότι απουσιάζουν από τα ανώτατα επίπεδα θρησκευτικής ηγεσίας, παίζουν καθοριστικό ρόλο στη θρησκευτική ζωή: µέσα στην οικογένεια, στην κοινότητα, στη µετάδοση των αξιών και των παραδόσεων στις επόµενες γενιές. Όµως, για να αναφερθούµε στην ελληνική παράδοση, µην ξεχνάµε την µοναδική θέση της Παναγίας. ∆εν είναι τυχαίο ότι ο σηµαντικότερος και οµορφότερος ύµνος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας είναι ο Ακάθιστος Ύµνος ο οποίος είναι αφιερωµένος στην Παναγία. Ανατολική και ∆υτική Χριστιανοσύνη τιµούν την Αγία Ελένη ως ισαπόστολο. Σας θυµίζω ότι η Ορθοδοξία ανακήρυξε αγία την Αυτοκράτειρα Θεοδώρα η οποία αναστήλωσε οριστικά τις ιερές εικόνες. Ερ. Και ο ρόλος της Πολιτείας; Απ. Ο ρόλος της Πολιτείας δεν είναι να παρεµβαίνει στα δόγµατα ή στην εσωτερική οργάνωση της κάθε θρησκείας. Το Σύνταγµα κατοχυρώνει τη θρησκευτική ελευθερία υπό την προϋπόθεση του σεβασµού των νόµων. Αυτό είναι σαφές και αδιαπραγµάτευτο. Με αυτό το πλαίσιο συνεργάζοµαι θεσµικά µε όλους τους θρησκευτικούς φορείς: µε σεβασµό στη θρησκευτική ελευθερία και ταυτόχρονα µε σαφή προσήλωση στις αρχές της ισότητας και της δηµοκρατίας. Και αυτό που τελικά έχει σηµασία δεν είναι το φύλο όποιου κάθεται στο τραπέζι της συζήτησης, αλλά αν συνοµιλούµε µε όρους ευθύνης, ισοτιµίας και σεβασµού προς όλους τους πολίτες. Για τον αντισηµιτισµό Ερ. Σε πολλές χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχει ένας συντονισµός µεταξύ διαφόρων υπουργείων –Παιδείας, Προστασίας του Πολίτη, ∆ικαιοσύνης, Εσωτερικών, Πολιτισµού– για την καταπολέµηση του αντισηµιτισµού που τα τελευταία χρόνια σηµειώνει ραγδαία άνοδο. Στην Ελλάδα τι ακριβώς γίνεται για την αντιµετώπιση του φαινοµένου; Απ. Και στην Ελλάδα η αντιµετώπιση του αντισηµιτισµού και της ρητορικής µίσους δεν είναι υπόθεση ενός µόνο υπουργείου. Υπάρχει πλέον θεσµικός και διϋπουργικός συντονισµός. Κεντρικό ρόλο έχει το Εθνικό Συµβούλιο κατά του Ρατσισµού και της Μισαλλοδοξίας, που λειτουργεί υπό τη Γενική Γραµµατεία Ισότητας και Ανθρωπίνων ∆ικαιωµάτων. Στο Συµβούλιο συµµετέχουν υπουργεία, ανεξάρτητες αρχές, κοινωνικοί εταίροι και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών. Για το υπουργείο Παιδείας, Θρησκευµάτων και Αθλητισµού το πλέον σηµαντικό είναι η εκπόνηση του Εθνικού Σχεδίου ∆ράσης για την καταπολέµηση του Αντισηµιτισµού και την προάσπιση της µνήµης του Ολοκαυτώµα τος. Η Γενική Γραµµατεία Θρησκευµάτων εργάζεται εντατικά και µεθοδικά ώστε µέχρι τον Απρίλιο να το παρουσιάσουµε. Βε-

βαίως δεν περιµένουµε το Εθνικό Σχέδιο για να δράσουµε. Πράττουµε, συνεργαζόµαστε, αξιολογούµε και προσαρµοζόµαστε ώστε αυτή η πλούσια εµπειρία να αποτυπωθεί στο Εθνικό Σχέδιο. Στον ευαίσθητο και κρίσιµο χώρο της Παιδείας, η δική µας ευθύνη είνα ι κυρίως η πρόληψη. Την 27η Ια νουα ρίου, Ηµέρα Μνήµης του Ολοκαυτώµατος, διοργα νώνουµε εκπα ιδευτικές δράσεις σε όλα τα σχολεία , µε στόχο τη µνήµη, τη γνώση και την απόρριψη του αντισηµιτισµού και της µισαλλοδοξίας. Φέτος, για 12η χρονιά, υλοποιούµε τον µαθητικό διαγωνισµό δηµιουργίας ταινίας µικρού µήκους «Το Ολοκαύτωµα στη συλλογική µνήµη των Ελλήνων», σε συνεργασία µε τη Γενική Γραµµατεία Θρησκευµάτων και το Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος. Ο διαγωνισµός πραγµατοποιείται ταυτόχρονα και στην Κύπρο, βάσει του Μνηµονίου συνεργασίας του 2024 µε το Υπουργείο Παιδείας, Αθλητισµού και Νεολαίας της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας, του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συµβουλίου, του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος και µε τη συµµετοχή της Εκκλησίας της Ελλάδος και της Εκκλησίας της Κύπρου. Οι µαθητές που διακρίνονται συµµετέχουν σε ειδική επιµόρφωση και σε εκπαιδευτική επίσκεψη στο Άουσβιτς– Μπίρκεναου, ώστε η γνώση να γίνει βιωµατική εµπειρία και η µνήµη να συνδεθεί µε τη δηµοκρατία. Ο αντισηµιτισµός δεν αντιµετωπίζεται µόνο µε µέτρα καταστολής. Αντιµετωπίζεται µε θεσµικό συντονισµό, παιδεία και ιστορική γνώση ως αντίδοτα στη ρητορική µίσους. Και σε αυτούς τους άξονες κινείται σήµερα η ελληνική Πολιτεία. Ερ. Πάµε στα σχολεία κυρία υπουργέ. Τα δύο τελευταία χρόνια, µετά την 7η Οκτωβρίου του 2023, παρατηρείται µια έξαρση της εβραιοφοβίας στα σχολεία, τόσο µέσω µιας αντι-ισραηλινής ρητορικής που απαιτεί από τους Εβραίους µαθητές να πάρουν θέση όσο και µε την επιστροφή παλαιών στερεοτύπων. Πως αντιµετωπίζει το Υπουργείο Παιδείας αυτά τα φαινόµενα; Απ. Αυτό που περιγράφετε είναι µια πραγµατικότητα που µας απασχολεί σοβαρά. Και δεν αφορά µόνο τη χώρα µας. Γνωρίζουµε από την έκθεση του οργανισµού StopAntisemitism για το 2025 στις Ηνωµένες Πολιτείες, το 39% των Εβραίων φοιτητών έχει κρύψει την ταυτότητά του, το 62% έχει κατηγορηθεί άµεσα για τις ενέργειες του Ισραήλ και το 58% δηλώνει ότι έχει βιώσει προσωπικά αντισηµιτισµό, ενώ µόνο το 12% θεωρεί ότι τα περιστατικά αντιµετωπίστηκαν επαρκώς. Παράλληλα, πρόσφατη έκθεση στο Ηνωµένο Βασίλειο, κατέγραψε περιπτώσεις όπου ακόµη και δάσκαλοι σε δηµοτικά σχολεία χρησιµοποίησαν άθελά τους αντισηµιτικά στερεότυπα στο µάθηµα, γεγονός που οδήγησε στη δηµιουργία ειδικών προγραµµάτων επιµόρφωσης για την αποφυγή τέτοιων φαινοµένων. Αυ τά δείχν ου ν ότι ο αντι-

08 σηµιτισµός σήµερα δεν εµφανίζεται µόνο ως ανοιχτή βία, αλλά και µέσα από στερεότυπα, άγνοια και λάθος αναπαραστάσεις. Ερ. Στην πράξη όµως, κυρία υπουργέ, διαπιστώνουµε ότι η ρητορική µίσους µπορεί εύκολα να µετατραπεί σε άσκηση βίας. Η επίθεση εναντίον Εβραίων στο Σίδνεϋ… Απ. Έχετε δίκιο , η πρόσφατη φονική επίθεση στο Bondi Beach του Σίδνεϋ, στη γιορτή του Χανουκά, µας υπενθυµίζει το πού µπορεί να οδηγήσει ο φανατισµός και η µισαλλοδοξία. Η πρόληψη λοιπόν δεν είναι θεωρία – είναι ζήτηµα ασφάλειας και δηµοκρατίας. Όπως άλλωστε επισηµαίνεται και στο περιοδικό TIME, αυτό που συνέβη στην Αυστραλία δεν ήταν ένα µεµονωµένο ή τυχαίο γεγονός. Εκδηλώθηκε σε µια κοινωνία όπου τα τελευταία χρόνια έχει καταγραφεί αύξηση του αντισηµιτικού µίσους και της βίας, ενώ υπήρχαν σαφείς προειδοποιήσεις για την κλιµάκωση τέτοιων φαινοµένων. Αυτό δείχνει ότι πρόκειται για µια ευρύτερη κοινωνική τάση, η οποία δεν αντιµετωπίζεται αποσπασµατικά, αλλά απαιτεί συστηµατική εκπαίδευση, εγρήγορση και πρόληψη. Και γι’ αυτό, στο ελληνικό σχολείο η δική µας απάντηση δεν είναι αποσπασµατική ούτε περιορίζεται στη διαχείριση περιστατικών. Είναι µια συστηµατική παιδαγωγική και προληπτική στρατηγική, η οποία εφαρµόζεται στην τάξη και στη σχολική κοινότητα. Στο σχολείο δίνουµε πολύ µεγάλη έµφαση στη δηµοκρατική παιδεία, την ενσυναίσθηση και την ασφάλεια όλων των µαθητών. Και χρησιµοποιούµε συγκεκριµένα εργαλεία: τα Εργαστήρια ∆εξιοτήτων και τις δράσεις Ενεργού Πολίτη, µέσα από τα οποία οι µαθητές συζητούν, ενηµερώνονται, µαθαίνουν να αναγνωρίζουν τη ρητορική µίσους και να σέβονται τη διαφορετικότητα. Ερ. Αυτά αφορούν στα παιδιά, µε τους εκπαιδευτικούς όµως τι κάνετε; Απ. Ενισχύουµε τις επιµορφώσεις των εκπαιδευτικών, ώστε να έχουν τα κατάλληλα παιδαγωγικά εργαλεία για να διαχειρίζονται στην τάξη δύσκολες συζητήσεις που σχετίζονται µε τον πόλεµο, τις ταυτότητες, την παραπληροφόρηση ή τα στερεότυπα. Η στήριξη των εκπαιδευτικών σε αυτές τις συνθήκες είναι απολύτως κρίσιµη. Ο στόχος µας είναι ξεκάθαρος: κανένας µαθητής να µην νιώθει ότι απειλείται, κρίνεται ή στοχοποιείται για την εθνική ή θρησκευτική του ταυ τότητα. Το σχολείο είναι χώρος ασφάλειας, αξιοπρέπειας και σεβασµού, όχι χώρος µεταφοράς διεθνών εντάσεων. Ο αντισηµιτισµός και γενικότερα η µισαλλοδοξία δεν αντιµετωπίζονται µόνο µε οδηγίες, νόµους ή κανονισµούς. Αντιµετωπίζονται µε γνώση, ενσυναίσθηση και δηµοκρατική παιδεία µέσα στο σχολείο κάθε µέρα. Και σε αυτόν τον άξονα κινείται σήµερα η πολιτική µας. Όµως για να πω και ορισµένα παραδείγµατα. Καµία δράση

της Γενικής Γραµµατείας Θρησκευµάτων, στις οποίες συµπεριλαµβάνονταν και επισκέψεις µαθητών ισραηλινών σχολείων, δεν αναβλήθηκε επειδή κάποιοι αντέδρασαν όπως έχουν το δικαίωµα να κάνουν εν τός του πλαισίου του νόµου. Το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής έδρασε άµεσα όταν εντοπίστηκε κείµενο µε αντισηµιτικά χαρακτηριστικά στο βιβλίο νεοελληνικής γλώσσας της Γ’ Γυµνασίου. Βέβαια, το κείµενο αυτό υπήρχε από το 2002. Για το Ολοκαύτωµα Ερ. Λήθη και Μνήµη. Ξέρετε κυρία υπουργέ ότι οι περισσότεροι ζωντανοί µάρτυρες των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης έχουν φύγει από κοντά µας και οι λίγοι που έχουν µείνει δεν είναι πλέον σε θέση να διηγηθούν τα βιώµατά τους. Με ποιο τρόπο µεριµνά το υπουργείο ώστε οι επόµενες γενιές να µην οδηγηθούν στη λήθη η στην αλλοίωση της µνήµης του Ολοκαυτώµατος; Απ. Πράγµατι, βρισκόµαστε σε µια ιστορική στιγµή όπου η µνήµη κινδυνεύει όσο ποτέ. Οι άνθρωποι που επέζησαν από τα στρατόπεδα εξόντωσης φεύγουν σιγά-σιγά από κοντά µας και µαζί τους χάνεται κάτι ανεπανάληπτο: η ζωντανή φωνή της µαρτυρίας. Γι’ αυτό και η ευθύνη της Πολιτείας – και ιδίως της Παιδείας – γίνεται τώρα ακόµη πιο ουσιαστική. Η µετάδοση της µνήµης δεν µπορεί πια να βασίζεται µόνο στην προσωπική αφήγηση. Πρέπει να στηριχθεί στη συστηµατική ιστορική τεκµηρίωση, στην κριτική σκέψη και στη δυνατότητα των παιδιών να αναγνωρίζουν την αλήθεια µέσα σε έναν κόσµο όπου η παραπληροφόρηση και η παραποίηση της ιστορίας πολλαπλασιάζονται. Σήµερα, οι πρωτογενείς πηγές της µνήµης ζουν στα µουσεία και τα αρχεία – και περνούν πλέον και ψηφιακά στη σχολική τάξη. Μέσα από αυθεντικά ντοκουµέντα, µαρτυρίες, φωτογραφίες και προσωπικά αντικείµενα, οι µαθητές δεν µαθαίνουν απλώς τι συνέβη, αλλά καταλαβαίνουν πώς βίωσαν την Ιστορία πραγµατικοί άνθρωποι. Ο Βίκτορ Φράνκλ, επιζών των στρατοπέδων συγκέντρωσης, στο βιβλίο του «Το Νόηµα της Ζωής» έλεγε ότι «σε έναν άνθρωπο µπορεί να αφαιρέσεις τα πάντα, εκτός από ένα: την ελευθερία να επιλέξει τη στάση του απέναντι σε ό,τι του συµβαίνει». Αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό µάθηµα του Ολοκαυτώµατος για τις νέες γενιές. Ότι ακόµη και µέσα στο απόλυτο σκοτάδι, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν καταλύεται. Η µνήµη του Ολοκαυτώµατος δεν είναι µόνο υπόθεση γνώσεων. Είναι υπόθεση ηθικής ευθύνης. Είναι η υπενθύµιση του που µπορεί να οδηγήσει ο ρατσισµός, η σκληρότητα και η αδιαφορία. Οι αυτόπτες µάρτυρες µπορεί να λιγοστεύουν, όµως η ευθύνη µας µεγαλώνει. Γιατί η µνήµη δεν διατηρείται από µόνη της. Τη διατηρούν οι άνθρωποι, τα σχολεία, οι εκπαιδευτικοί και η κοινωνία. Και αυτό είναι το χρέος που αναλαµβάνουµε: να µη συνηθίσουµε ποτέ στη λήθη και να µη διαπραγµατευτούµε ποτέ την αλήθεια.

09

Για την Ιερουσαλήµ Ερ. Βρεθήκατε στην Ιερουσαλήµ, επισκεφθήκατε τους Αγίους Τόπους της Χριστιανοσύνης, υποθέτω ότι επισκεφθήκατε και το Τείχος των ∆ακρύων και είδατε και τα Τεµένη. Τι σας έµεινε από την πόλη αυτή; Απ. Θα σας πω καταρχήν ότι για την Ελλάδα έχει ταυτοτική σηµασία η διαφύλαξη του προσκυνηµατικού καθεστώτος των Αγίων Τόπων, η προστασία της µειονότητας των Ορθοδόξων Χριστιανών και η διαφύλαξη της θέσης του Πατριαρχείου Ιεροσολύµων που περιλαµβάνει φυσικά και την ιδιοκτησία του. Το Ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο Ιεροσολύµων, η Σιωνίτιδα Εκκλησία, είναι ο φύλακας των ιερότερων τόπων της Χριστιανοσύνης. Η Ιερουσαλήµ είναι µία πόλη όπου το φως και το σκοτά δι συν υπάρχουν. Πολλές φορές η ιστορία δεν µένει ιστορία· µετατρέπετα ι σε θεολογία και η θεολογία σε πολιτική. Και τότε η σύγκρουση παύει να είναι µόνο για τα εδάφη· αποκτά έναν ιερό, απόλυτο χα ρακτήρα. Μπορείς, λοιπόν , να περά σεις µέσα σε λίγα µέτρα α πό την α πόλυ τη κα τάνυξη στην απόλυτη αγωνία. Ένιωσα βαθιά συγκίνηση, αλλά και βαριά ευθύνη. Η ειρήνη στην Ιερουσαλήµ δεν µπορεί να στηριχθεί µόνο σε στρατιωτικές ισορροπίες ή πολιτικές συµφωνίες. Προϋποθέτει ασφάλεια, αξ ιοπρέπεια , κοινωνική συ νοχή και ου σιαστικό δια θρησκειακό διάλογο. ∆ηλαδή τη συνύπαρξη των ανθρώπων πριν από τη συνύπαρξη των συµβόλων.

Η συζήτησή µας τελείωσε µε αµοιβαίες ευχές για το Χανουκά και για τα Χριστούγεννα! *Τρεις µέρες µετά, στις 21/12/ 2025, η Σοφία Ζ αχαράκη ήταν η πρώτη Ελληνίδα υπουργός Παιδείας που άναψε κερί της Χανουκιγιά στη συναγωγή Μπετ Σαλώµ, προσκεκληµένη της Ισραηλιτικής Κοινότητας της Αθήνας.

το Πανεπιστηµιο της Ιερουσαληµ µεταξυ των κορυφαιων πανεπιστηµιων

Ο

∆είκτης Κατάταξης Ακαδηµαϊκών Αντικειµένων της Σαγκάης για το 2025, που δηµοσιεύθηκε σήµερα, κατατάσσει το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο της Ιερουσαλήµ στην 15η θέση παγκοσµίως στα Μαθηµατικά, στην 16η στην Επικοινωνία, στην 23η στη ∆ηµόσια ∆ιοίκηση και στην 34η στη Νοµική. Ο δείκτης κατατάσσει τα πανεπιστήµια παγκοσµίως µε βάση την ποιότητα της έρευνάς τους. Στη συνολική κατάταξη που δηµοσιεύθηκε νωρίτερα φέτος, το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο της Ιερουσαλήµ κατατάχθηκε στην 88η θέση παγκοσµίως. Η φετινή κατάταξη τοποθετεί το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο πάνω από µερικά από τα κορυφαία ιδρύµατα παγκοσµίως σε αυτούς τους τοµείς. Στη ∆ηµόσια Πολιτική και Επικοινωνία, το πανεπιστήµιο ξεπέρασε το Χάρβαρντ, στα Μαθηµατικά κατατάχθηκε πάνω από το Μπέρκλεϊ, το Κολούµπια και το Ντιουκ και στη Νοµική, κατατάχθηκε πάνω από το Πανεπιστήµιο της Οξφόρδης. Για έναν αιώνα, το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο της Ιερουσαλήµ αποτελεί φάρο για οραµατιστές που αµφισβητούν τις συµβατικότητες και διαµορφώνουν το µέλλον. Ιδρύθηκε από διασηµότητες όπως ο Άλµπερτ Αϊνστάιν, ο οποίος εµπιστεύτηκε την πνευµατική του κληρονοµιά στο Πανεπιστήµιο και είναι αφιερωµένο στην προώθηση της γνώσης, στην καλλιέργεια ηγεσίας και στην προώθηση της ποικιλοµορφίας. Η πρωτοποριακή συµβολή του Εβραϊκού Πανεπιστηµίου έχει αναγνωριστεί µε σηµαντικά διεθνή βραβεία, όπως δέκα βραβεία Νόµπελ, δύο βραβεία Turing και ένα µετάλλιο Fields. Κατατασσόµενο στην 88η θέση παγκοσµίως από τον ∆είκτη της Σαγκάης (2025), το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο της Ιερουσαλήµ σηµατοδοτεί έναν αιώνα αριστείας στην έρευνα, στην εκπαίδευση και στην καινοτοµία.

10

του ΑΓΓΕΛΟΥ ΡΑΦΑΗΛ*

ο γυρισµος των

4 Ιουλίου 1976 προς το µεσηµέρι, σχεδόν ένα χρόνο από την τελική εγκατάστασή µου στο Ισραήλ. Στην ασπρόµαυρη τηλεόραση στην βιτρίνα ενός καταστήµατος ηλεκτρικών συσκευών σε µια γειτονιά της Ιερουσαλήµ, έβλεπα νυσταγµένος (µετά από νυχτερινή βάρδια σε ξενοδοχείο) τις εικόνες της επιστροφής των επιβατών του αεροπλάνου της Air France που οδηγήθηκε από αεροπειρατές στο αεροδρόµιο του Entebbe στην Ουγκάντα, αποτέλεσµα της επιχείρησης επίλεκτης µονάδας του Ισραήλ, που έµεινε γνωστή ως Operation Thunderbolt. Η συγκίνησή µου όπως και των υπολοίπων θεατών της µετάδοσης ήταν µεγάλη, ο ενθουσιασµός µας πληµµύριζε, αλλά αν θέλετε το πέρασµα 49 ετών και κάτι και η σχετική αµβλύτητα που φέρνουν οι εµπειρίες της ζωής, µετέτρεψαν όλα αυτά σε µια ευχάριστη ανάµνηση. Σήµερα το πρωί η προσδοκία της επιστροφής των απαχθέντων µε πέταξε από το κρεβάτι πολύ νωρίτερα από ότι συνήθως, και όταν είδα τα ελικόπτερα να περιµένουν αυτούς που επέστρεφαν, η ανάµνηση του Ιούλη 1976 ζωντάνεψε για λίγο στα µάτια µου. Η συνέχεια ήταν ένα κράµα ευφορίας για αυτούς που γύρισαν µε ένα αχνό χαµόγελο ανακούφισης στα χείλη αλλά και περισυλλογής και βουβού πόνου για αυτούς και αυτές που αν γυρίσουν θα είναι σε πρωτόλεια φέρετρα και θα περιµένουν την επιστήµη να αποδείξει ότι είναι αυτοί που ισχυρίζονται οι δολοφόνοι τους για να αποδοθούν στις οικογένειες τους για να ταφούν. Τυχαίο, συµπτωµατικό, «οργανωµένο», αλλά επέστρεψαν δύο ακριβώς χρόνια, µείον µερικές ώρες, από την εβραϊκή ηµεροµηνία που ξέσπασε το µεγαλύτερο και πλέον απάνθρωπο πογκρόµ που γνώρισε το εβραϊκό έθνος µετά το Ολοκαύτωµα. Οι εικόνες της επανένωσής τους µε τους οικείους τους έχουν θαµπώσει τα µάτια όλων µας και οι περισσότεροι από εµάς συµµεριζόµαστε τη χαρά και την ανακούφιση. ∆υ-

στυχώς κάποια πολιτικοποιηµένα κτήνη (δεν βρίσκω πιο δόκιµη λέξη) πιστά στην θεωρία «ό,τι δεν συµφωνεί µαζί µας είναι εναντίον του ηγέτη µας», βρίσκουν ακόµα και σήµερα τρόπους να επιτεθούν (ελπίζω µόνο) λεκτικά σε µέλη οικογενειών απαχθέντων που πολέµησαν σαν πληγωµένες λέαινες όλη αυτή την περίοδο, µανάδες και σύντροφοι που δεν πτοήθηκαν από πολιτικάντηδες (γιατί τέτοιοι είναι οι περισσότεροι από αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία), από τις εκδηλώσεις απέχθειας των οπαδών των παραπάνω για να µπορέσουν να ξαναγεννήσουν και να ξαναγνωρίσουν τους «ανέγνωρους» δικούς τους ανθρώπους. Αλλά τα ΜΜΕ έφερναν και εικόνες από την απέναντι όχθη. Τα ερείπια και οι πληγέντες (και υπάρχουν ουκ ολίγα και πολλοί) και οι λιµοκτονούντες ως εκ θαύµατος έδωσαν τη θέση σε νέα αστραφτερά αυτοκίνητα, κτίρια που στέκονται περήφανα και ανθρώπους που τρέφονταν χωρίς σταµατηµό (από ότι φάνηκε) µε άφθονη και θρεπτική τροφή… ∆εν αµφισβητώ το γεγονός ότι έχουν µεγάλες απώλειες, αλλά το θέµα είναι κατά πόσο οι καλοζωισµένοι ηγέτες της Χαµάς εσωτερικού και περισσότερο της Χαµάς εξωτερικού κατανοούν ότι οι συνέπειες των ενεργειών τους, που από ότι αποκαλύπτεται, ήταν αποκλειστικά για φονικούς σκοπούς, προκάλεσαν στον λαό τους, που τον εξουσιάζουν µε τον πλέον ολοκληρωτικό και αντιδηµοκρατικό τρόπο (υπόψη της Γκρέτας, του ΚΚΕ, της Νέας Αριστεράς, των παραφυάδων της και των Γαζοναυτών) τόσα δεινά. Μακάρι η πρόθεση του πλανητάρχη µε την πορτοκαλί χαίτη να πείσει τους ηγέτες του κόσµου να βάλουν και αυτοί το χεράκι τους για ένα καλύτερο µέλλον στην περιοχή να γίνει πραγµατικότητα. Ας ελπίσουµε ότι οι ελπίδες δεν θα αποβούν φρούδες και θα ξηµερώσουν καλύτερες µέρες για όλους µας. Αυτές είναι κατά την γνώµη µου οι βασικές προϋποθέσεις για την επιτυχία αυτού του πονήµατος: αποµάκρυνση του ιερατείου από την σκηνή, άνοδος ηγετών µε πολιτική ωριµότητα και ανιδιοτελή τρόπο λειτουργίας και αλλαγή του τρόπου εκπαίδευσης και παιδείας των νέων. ΣΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΠΛΕΥΡΕΣ!!! Κλείνω υποκλινόµενος στην µνήµη των θυµάτων ένθεν και ένθεν και την ελπίδα ότι για το υπόλοιπο της ζωής µου θα αναρτώ µόνο ευχάριστες αναρτήσεις. Το ξέρω, είναι ουτοπία, αλλά η ελπίδα πεθαίνει τελευταία.

Cohen.gr 15.10.2025 *Ο Άγγελος Ραφαήλ Ελληνο-Ισραηλινός µεταφραστής και ξεναγός και ζει

στο Ισραήλ.

της SHULAMIT SPERBER*

11

οι οµηροι που επεστρεψαν απο την Κολαση αλλαζουν την ισραηλινη Γ

ια πολλά χρόνια, έχουµε συνηθίσει στην εικόνα του άθραυστου πολεµιστή, που κρατάει τα µυστικά του στο στοµάχι του. Οι επιζώντες του πολέµου του Γιόµ Κιπούρ σιώπησαν από ντροπή, αλλά ο Ροµ, ο Κιθ και ο Γκάι επέλεξαν το αντίθετο. Όταν µιλούν στην prime time για τη σεξουαλική βία που υπέστησαν, όχι µόνο αποκαθιστούν τους εαυτούς τους –αλλά απελευθερώνουν γενιές ανδρών από τη σιωπή τους. Αυτές τις µέρες γινόµαστε µάρτυρες µιας επανάστασης ιστορικής κλίµακας. Είναι µια επανάσταση που λαµβάνει χώρα στις οθόνες µας, σε prime time, µε ανυπολόγιστο πόνο. Τις τελευταίες εβδοµάδες, µε καθαρά πρόσωπα και ένα θάρρος που είναι δύσκολο να κατανοηθεί, άνδρες επιζώντες της οµηρίας µίλησαν ανοιχτά για τη σεξουαλική βία που υπέστησαν στις σήραγγες της Χαµάς. Αυτή δεν είναι απλώς µια ακόµη µαρτυρία, αυτή είναι µια σεισµική ρήξη στο ισραηλινό µοντέλο αρρενωπότητας όπως το γνωρίζουµε. Η σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια του πολέµου είναι µια αρχαία πρακτική. Έχει σχεδιαστεί για να ελέγχει, να ταπεινώνει και να συντρίβει το πνεύµα του εχθρού. Ως κάποια που έχει φροντίσει επιζώντες αιχµαλωσίας από την Αίγυπτο και τη Συρία, γνωρίζω καλά: και εκεί, σε προηγούµενους πολέµους, οι κρατούµενοι υποβλήθηκαν σε σοβαρή σεξουαλική κα-

12 κοποίηση. Αλλά ποτέ δεν µιλούσαν γι’ αυτό. Η ντροπή και η ενοχή που ένιωθαν οι επιζώντες µετέτρεψαν το τραύµα σε ένα σκοτεινό και σιωπηλό µυστικό, µια µαύρη τρύπα στην ψυχή. Για να κατανοήσει κανείς το µέγεθος του γεγονότος, πρέπει να επιστρέψει στο ηγεµονικό ισραηλινό µοντέλο αρρενωπότητας. Ο «Τσάµπαρ», ο ηρωικός πολεµιστής, είναι δυνατός και ατρόµητος. Αυτός που φυλάει τα µυστικά του κράτους, αυτός που δεν λυγίζει κατά τη διάρκεια των ανακρίσεων, αυτός που «ανδρώνεται». Η πρακτική της σεξουαλικής βίας κατά των ανδρών κατά τη διάρκεια του πολέµου στοχεύει ακριβώς σε αυτό: στην κατάρρευση αυτών των δοµών. Χρησιµεύει στην εδραίωση της κυριαρχίας του αιχµαλώτου και, όταν η αρρενωπότητα ταυτίζεται µε την κυριαρχία, η βίαιη σεξουαλική πράξη επιχειρεί να «θηλυκοποιήσει» τον αιχµάλωτο (µε την έννοια της γυναίκας), να τον µετατρέψει σε εργαλείο και να υπονοµεύσει το φύλο και την προσωπική του ταυτότητα. Στον δηµόσιο διάλογο στο Ισραήλ γύρω από τους οµήρους, ο φόβος της σεξουαλικής βίας επικεντρώθηκε, και δικαίως, στις γυναίκες. Μιλήσαµε για την επείγουσα ανάγκη επιστροφής των γυναικών οµήρων λόγω του φόβου του βιασµού, και για την ανάγκη προστασίας των παιδιών και των ηλικιωµένων ως ευάλωτων πληθυσµών. Οι άνδρες; Θεωρούνταν στη συλλογική συνείδηση ως ανθεκτικοί, ως εκείνοι που µπορούσαν να το «χειριστούν». Αν και γινόταν λόγος για σωµατικά βασανιστήρια, η σεξουαλική βία κατά των ανδρών ήταν µια σιωπηλή ζώνη λυκόφωτος, σαν να ήταν άτρωτοι σε αυτά. Η τάση για αυτοενοχοποίηση Γνωρίζουµε ότι ένας από τους αµυντικούς µηχανισµούς στο τραύµα είναι η τάση για αυτοενοχοποίηση. Ακούγεται παράλογο, αλλά ένα αίσθηµα απόλυτης αδυναµίας είναι πολύ πιο τροµακτικό από την ενοχή. Η συνειδητοποίηση ότι δεν µπορούσα να κάνω τίποτα, ότι δεν είχα τρόπο να προστατεύσω τον εαυτό µου, είναι µια φρίκη που είναι δύσκολο να αντέξει κανείς. Εποµένως, το θύµα αναλαµβάνει την ευθύνη για να διατηρήσει την ψευδαίσθηση του ελέγχου. Αυτός ο µηχανισµός, σε συνδυασµό µε τις κοινωνικές προσδοκίες ενός «Ισραηλινού άνδρα», είναι αυτό που εµ-

πόδισε τους επιζώντες του παρελθόντος να αποκαλύψουν τις φρικαλεότητες. Εδώ, η ιστορία γράφεται µπροστά στα µάτια µας. Ξεκίνησε µε τον Ροµ Μπρεσλάβσκι, ο οποίος µίλησε για τη συνεχιζόµενη σεξουαλική κακοποίηση. Συνέχισε µε τον Κιθ Σίγκελ, ο οποίος περιέγραψε τη σεξουαλική ταπείνωση και τα µοχθηρά γέλια των απαγωγέων του. Και τώρα ο Γκάι Γκιλµπόα-Νταλάλ, ο οποίος σηκώνεται και µιλάει για τις επιθέσεις που υπέστη. Αυτοί οι άνδρες κάνουν µια εµπνευσµένη πράξη που είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί µε λόγια. Ο Γκάι λέει ότι ο απαγωγέας του τον απείλησε να µην αποκαλύψει την κακοποίηση. Και τι κάνει ο Γκάι; Ανακτά την Πράξη του. Στέκεται όρθιος µπροστά σε ένα ολόκληρο έθνος και τον κόσµο και σπάει τον δεσµό της σιωπής. Με τις πράξεις τους, µεταφέρουν την ντροπή στη θέση που της αξίζει: στους σαδιστές απαγωγείς τους. ∆ηµιουργούν, σε πραγµατικό χρόνο, ένα νέο µοντέλο αρρενωπότητας. Όχι τον καταπιεσµένο και σιωπηλό άντρα, αλλά έναν άντρα που στέκεται όρθιος και καταλαβαίνει ότι η ντροπή δεν είναι δική του, αλλά του εχθρού που χρησιµοποίησε τις πιο φρικτές πρακτικές για να τον συντρίψει ψυχικά. «Μαρτυρία» Η Τζούντιθ Λιούις Χέρµαν, η ιέρεια της έρευνας για το τραύµα, µιλάει για το πώς ένα κρίσιµο συστατικό της ανάρρωσης είναι η «µαρτυρία». Η ικανότητα να µιλάς για όσα έχεις περάσει µπροστά σε ανθρώπους που σε πιστεύουν, που σε συναισθάνονται µε ενσυναίσθηση και συµπόνια. Εξηγεί ότι το τραύµα ενισχύεται από τη µοναξιά. Αυτοί οι γενναίοι άνδρες µας κάνουν όλους, την ισραηλινή κοινωνία και ολόκληρο τον κόσµο, «µάρτυρες». Όλοι µαζί βιώνουµε τον πόνο τους. ∆εν είναι µόνοι, είµαστε µαζί τους. Η υπηρεσία που προσφέρουν σε κάθε άνδρα που κάποτε είχε υποστεί σεξουαλική επίθεση, είναι τεράστια. ∆είχνουν ότι είναι δυνατόν να είσαι ένας δυνατός, δυναµικός και ανθεκτικός άνδρας, που έχει επιβιώσει από την κόλαση, και να µιλάει ακόµα ανοιχτά για τη σεξουαλική επίθεση. Μας διδάσκουν ότι δεν υπάρχει ντροπή στο να πληγώνεσαι, η ντροπή είναι µόνο εκείνων που πληγώνουν. Τους οφείλουµε ένα βαθύ χρέος ευγνωµοσύνης για αυτήν την επανάσταση. Ελπίζω ειλικρινά ότι οι µαρτυρίες τους θα ενθαρρύνουν περισσότερους άνδρες να µοιραστούν, ότι το ισραηλινό µοντέλο αρρενωπότητας θα αλλάξει και ότι αυτοί οι γενναίοι άνδρες θα αποτελέσουν παράδειγµα και πρότυπο για τις µελλοντικές γενιές: ένα παράδειγµα θάρρους, επιβίωσης και της θεραπευτικής δύναµης της αλήθειας. Μετάφραση: Βίκτωρ Ελιέζερ Πηγή: https://www.ynet.co.il/news/article/hyrkr2wbwg *Η Shulamit Sperber είναι ερευνήτρια σεξουαλικότητας και τραύµατος στο Εργαστήριο Έρευνας Σεξουαλικότητας στο Πανεπιστήµιο της Χάιφα.

13

για αλλη χωρα δεν εχουν τοσα πολλα ψεµατα οσο για το Ισραηλ Alexandre Devecchio Ο Βρετανός συντηρητικός δοκιµιογράφος Douglas Murray πέρασε αρκετούς µήνες στο Ισραήλ µετά την 7η Οκτωβρίου. Στο νέο του βιβλίο, αφηγείται όσα είδε και άκουσε επί τόπου και αποδοµεί τo αφήγηµα που διακινoύν η Αριστερά και οι διεθνείς θεσµοί.

Le Figaro: Γιατί ενδιαφερθήκατε για την ισραηλινοπαλαιστινιακή σύγκρουση, ενώ δεν είστε ούτε Εβραίος ούτε Μουσουλµάνος; Γιατί αυτή η σύγκρουση ανησυχεί ιδιαίτερα τους ∆υτικούς; Υποθέτω ότι υπάρχουν δύο λόγοι για αυτό. Ο πρώτος είναι λογικός. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια περίπου που γράφω βιβλία και άρθρα, προσπαθώ να υπερασπιστώ τα θεµέλια του δυτικού πολιτισµού. Πάντα παρατηρούσα ότι οι άνθρωποι που µισούν τη Γαλλία, τις Ηνωµένες Πολιτείες, τη Μεγάλη Βρετανία και την υπόλοιπη ∆ύση µισούν επίσης το Ισραήλ. Στην πραγµατικότητα, το µισούν ακόµη περισσότερο. Και τα εγκλήµατα για τα οποία κατηγορούν τη ∆ύση, τα αποδίδουν και στο Ισραήλ. Κατά κάποιο τρόπο, πιστεύω ότι οι τζιχαντιστές, οι αριστεροί εξτρεµιστές αλλά και δεξιοί εξτρεµιστές έχουν επιλέξει σωστά τον στόχο τους. Βλέπουν πόσο κεντρική είναι η Ιερουσαλήµ για την ∆ύση. Νοµίζουν ότι το Ισραήλ είναι πιο εύκολο να καταστραφεί από τη Γαλλία ή τις Ηνωµένες Πολιτείες, και έτσι προσπαθούν να το πλήξουν πρώτο. Θα πρόσθετα ότι στα είκοσι περίπου χρόνια που έχω περάσει χρόνο στο Ισραήλ και στην υπόλοιπη Μέση Ανατολή, δεν έχω ξαναδεί χώρα να αποτελεί αντικείµενο τόσων πολλών ψεµάτων. Ούτε καν η πατρίδα µου, η Μεγάλη Βρετανία, ούτε η θετή µου χώρα, οι Ηνωµένες Πολιτείες. Υπάρχει όµως και το θέµα της καρδιάς. Νιώθω µια βαθιά σύνδεση µε τον ισραηλινό λαό. Με εντυπωσιάζει η θέλησή τους να επιβιώσουν και η βαθιά

τους κατανόηση της ανάγκης, για να ζήσουν πλήρως, να είναι έτοιµοι να πολεµήσουν.

Le Figaro: ∆εν είναι λάθος και από τις δύο πλευρές να εισάγουµε αυτή τη σύγκρουση; Οι Ισραηλινοί συχνά ισχυρίζονται ότι αγωνίζονται και για την Ευρώπη, ή ακόµα και για όλες τις δυτικές χώρες. Συµµερίζεστε αυτή την άποψη; Συγγνώµη, αλλά εµείς στη ∆ύση είµαστε που εισαγάγαµε κυριολεκτικά αυτή την σύγκρουση. Αν η Ευρώπη και η Μεγάλη Βρετανία δεν είχαν εισάγει εκατοµµύρια ανθρώπους από τον µουσουλµανικό κόσµο που δεν έχουν αντιµετωπίσει ποτέ τον δικό τους αντισηµιτισµό –και που, στην πραγµατικότητα, τον απολαµβάνουν– δεν θα είχαµε τους πολέµους στη Μέση Ανατολή να µαίνονται στους δρόµους µας. Είναι οι Μουσουλµάνοι στις χώρες µας που µιλάνε συνεχώς για την «Παλαιστίνη». Είναι αυτοί που πιστεύουν ότι τα κτίρια στο Μιλάνο πρέπει να κατεδαφιστούν αν η ιταλική κυβέρνηση δεν αναγνωρίσει την Παλαιστίνη, αυτή την ανύπαρκτη χώρα. Αν κάποιοι από εµάς θέλουµε να αντιταχθούµε σε αυτό, δεν είναι δικό µας λάθος –ακόµα κι αν είναι δικαίωµά µας. Είµαι εξοργισµένος που οι κοινωνίες µας ήταν τόσο ανόητες στις µεταναστευτικές τους πολιτικές, τόσο απερίσκεπτες ώστε να εισάγουν στην Ευρώπη µια νέα γενιά αντισηµιτών, ανθρώπους που νιώθουν µίσος ή περιφρόνηση για τις δικές µας κοινωνίες. Αν είχαµε καλωσορίσει µόνο προοδευτικούς και αφοµοιωµένους Μουσουλµάνους, θα ήταν µια διαφορετική ιστορία. Αλλά δεν ισχύει αυτό. Αυτό είναι ένα γενεαλογικό πρόβληµα, και ίσως ακόµη και υπαρξιακό για εµάς στην Ευρώπη. Αλλά το εξήγησα στο βιβλίο µου, «Η παράξενη αυτοκτονία της Ευρώπης».

Le Figa ro: Εξηγείτε ότι η υποστήριξη για το Ισραήλ εξανεµίστηκε το βράδυ της 7ης Οκτωβρίου. Στο Λονδίνο, ένα τεράστιο πλήθος πραγµατοποίησε ακόµη και µια βίαιη διαδήλωση µπροστά από την ισραηλινή πρεσβεία. Πώς συνέχεια στη σελίδα 22

14

του ΜΩΥΣΗ ΤΑΡΑΜΠΟΥΛΟΥΣ*

Αντισηµιτισµος: να διδασκετε, για να µην Ο

αντισηµιτισµός δεν εισέρχεται στο σχολείο ως κεφάλαιο ύλης. Εισέρχεται ως υπόνοια, ως στερεότυπο, ως στάση και φράση που ειπώθηκε αλλά δεν διορθώθηκε. Μαθαίνεται πριν διδαχθεί και γι’ αυτό, όταν η εκπαίδευση µένει σιωπηλή ή αποσπασµατική, η µισαλλοδοξία βρίσκει χώρο να ριζώσει. Το κρίσιµο ερώτηµα, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχει χώρος στο πρόγραµµα σπουδών, αλλά πώς θα πρέπει να τον διδάσκετε; Συχνά, η εκπαίδευση περιορίζει τον αντισηµιτισµό στο ιστορικό του αποτύπωµα. Το Ολοκαύτωµα παρουσιάζεται – ορθά– ως κορύφωση της βίας, όµως συχνά αποσυνδέεται από τη ζωή που προηγήθηκε και από τις κοινωνίες που το κατέστησαν δυνατό. Έτσι, η µνήµη κινδυνεύει να µετατραπεί σε τελετουργία. Ο µαθητής µαθαίνει τι συνέβη, αλλά όχι πώς µια κοινωνία µαθαίνει να αποκλείει πριν µάθει να εξοντώνει. Εδώ, η Ιστορία στην τάξη αποκτά κρίσιµο ρόλο. ∆εν αρκεί η παράθεση γεγονότων χρειάζεται πλαίσιο. Η µελέτη των εβραϊκών κοινοτήτων πριν τον διωγµό, η κατανόηση των κοινωνικών µηχανισµών που κανονικοποίησαν το µίσος, βοηθούν τους µαθητές να αντιληφθούν ότι ο αντισηµιτισµός δεν είναι ιστορικό ατύχηµα, αλλά αποτέλεσµα επιλογών, φόβων και σιωπών. Η Γεωγραφία συµπληρώνει αυτή τη γνώση δείχνοντας τον χώρο της συνύπαρξης. Χάρτες, πόλεις και µετακινήσεις αποκαλύπτουν ότι οι Εβραίοι της ∆ιασποράς δεν υπήρξαν κλειστές κοινότητες. Πόλεις όπως η Θεσσαλονίκη ή η Αλεξάνδρεια λειτουργούν ως παραδείγµατα κοινωνιών όπου διαφορετικές ταυτότητες µοιράζονταν τον ίδιο αστικό χώρο, την εργασία, το εµπόριο, τον πολιτισµό. Παράλληλα, η γεωγραφική προσέγγιση επιτρέπει τη διάκριση ανάµεσα στην εµπειρία των Εβραίων της ∆ιασποράς και στη θρησκευτική ταυτότητα των Εβραίων στο Ισραήλ, δείχνοντας πώς ο χώρος και το πολιτικό πλαίσιο διαµορφώνουν διαφορετικές ταυτότητες. Αυτή η γνώση έχει βαθύ παιδαγωγικό νόηµα, γιατί αποδοµεί τον µύθο της αποµόνωσης. Οι Εβραίοι δεν παρουσιάζονται ως «άλλοι», αλλά ως συµµέτοχοι στη συλλογική ιστορία. Έτσι, ο µαθητής µπορεί να αναγνωρίσει αναλογίες

και µε άλλες µειονοτικές εµπειρίες και να κατανοήσει ότι η µειονότητα δεν είναι εξαίρεση, αλλά µέρος της κοινωνικής πραγµατικότητας. Στη σύγχρονη τάξη, όµως, η πρόκληση δεν είναι µόνο ιστορική και γεωγραφική. Είναι και ψηφιακή. Οι µαθητές εκτίθενται καθηµερινά σε περιεχόµενο που αναπαράγει στερεότυπα, συνωµοσιολογικές αφηγήσεις και λόγο µίσους. Η Τεχνολογία στην εκπαίδευση µπορεί να λειτουργήσει είτε ως άτυπος δάσκαλος προκατάληψης είτε ως εργαλείο κριτικής σκέψης. Ψηφιακά µουσεία, αρχεία µαρτυριών, διαδραστικοί χάρτες της ∆ιασποράς δίνουν πρόσβαση στη γνώση, ενώ η ψηφιακή παιδεία µαθαίνει στους µαθητές να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση και τη χειραγώγηση. Όταν ιστορία, γεωγραφία και τεχνολογία συναντώνται µέσα στην τάξη, η µάθηση παύει να είναι αποσπασµατική. Ο µαθητής δεν αποµνηµονεύει συνδέει. Κατανοεί ότι οι ταυτότητες δεν είναι µονολιθικές και ότι ο φόβος του «άλλου» είναι κοινωνικά κατασκευασµένος. Συχνά ακούγεται ότι αυτή η εκπαίδευση αφορά µόνο τους Εβραίους µαθητές. Είναι µια βαθιά λανθασµένη αντίληψη. Αφορά όλους. Γιατί η φιλοσοφία που προστατεύει µια µειονοτική ταυτότητα είναι η ίδια που προστατεύει τη δηµοκρατία. Το σχολείο δεν υπάρχει για να παράγει οµοιοµορφία, αλλά για να καλλιεργεί τη συνύπαρξη και την κριτική σκέψη. Να διδάσκετε, λοιπόν, αγαπητοί εκπαιδευτικοί. Να το απαιτείτε αγαπητοί γονείς και µαθητές. Γιατί µόνο έτσι ο αντισηµιτισµός θα σταµατήσει να διδάσκεται άτυπα και σιωπηλά. Και µόνο µια εκπαίδευση που αξιοποιεί συνειδητά την ιστορία, τη γεωγραφία και την τεχνολογία µπορεί να τον αποδοµήσει πριν γίνει κανονικότητα. Εκεί αρχίζει η ευθύνη του σχολείου –και η δύναµή του ωστε να µην διαιωνίζει, αλλά να µεταβολίζει, να µην αναπαράγει αλλά να αλλάζει και εποµένως να εκπαιδεύει τους ανθρώπους του σήµερα και του αύριο.

*Ο Μωυσής Ταραµπουλούς είναι µεταπτυχιακός φοιτητής εκπαιδευτικής ψυχολογίας.

της ΡΟΖΑΣ ΡΟΥΣΣΟΥ

15

οταν οι χορηγοι την Ιστορια ε αφορµή την διάλεξη-συζήτηση του ιστορικού Mark Mazower στο Ίδρυµα Θεοχαράκη µε τον Στέλιο Βασιλάκη, Γενικό ∆ιευθυντή του Ιδρύµατος Θεοχαράκη, µε θέµα τον τρόπο που διαµορφώνει η αφήγηση ένα ιστορικό γεγονός, καταθέτω κάποιες σκέψεις που γεννήθηκαν µετά από αυτή τη σχεδόν απογοητευτική εµπειρία. Ο Mazower είναι ένας εξαιρετικός Βρετανός ιστορικός και καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήµιο Columbia. Μετά την σφαγή του µαύρου Οκτώβρη στο Ισραήλ, έχει επικεντρωθεί στην υποστήριξη πως η κριτική στο κράτος του Ισραήλ δεν είναι αντισηµιτισµός. Το τελευταίο του βιβλίο «Περί αντισηµιτισµού» είναι το αποτέλεσµα αυτής της επιλογής του. Στις ενδιαφέρουσες ερωτήσεις που έγιναν, άρχισαν να ξεδιπλώνονται πτυχές που µε οδήγησαν στο να µην κάνω καµία ερώτηση. ∆εν υπήρχε κανένας λόγος. Αφού ανέλυσε τη θεωρία του για τον ρόλο της αφήγησης στην Ιστορία, µας εξήγησε µε σαφήνεια τις ενστάσεις του για την εβραϊκή οργάνωση ADL η οποία από τον Τραµπ κατηγορήθηκε πως πολεµά τον συντηρητικό χώρο, ενώ όταν έγινε αναφορά στην 7.10.2023 µίλησε για events, δηλαδή για γεγονότα αποφεύγοντας τις λέξεις εισβολή ή σφαγή. Σαν να µιλάς για το Άουσβιτς και να αναφέρεσαι στους πόσους βαθµούς λειτουργούσαν οι φούρνοι και πώς τους καθάριζαν µετά την χρήση. Όχι για το τι γινόταν εκεί µέσα. Η γλωσσική αυτή εξοµάλυνση που επιλέγουν πολλοί Mazower, δεν λειτουργεί απλώς περιγραφικά, αλλά απονευρώνει τη βαρύτητα του εγκλήµατος, µετατρέποντας µια µαζική σφαγή αµάχων σε ένα αφηρηµένο επεισόδιο µέσα στη ροή της Ιστορίας. Όταν η ωµή βία αποσυνδέεται από το ηθικό της περιεχόµενο, η µνήµη αρχίζει να θολώνει και η ευθύνη να διαχέεται. Η χαρά του ήταν µεγάλη όταν κάποιος από το κοινό τού δήλωσε, χωρίς κανένας να τον ρωτήσει, πως υποστηρίζει τον αγώνα των παλαιστινίων. Του έδωσε το άλλοθι που χρειαζόταν ή ακόµα καλύτερα περίµενε, για να γίνει η αναφορά στον «αγώνα» και στην «σωστή πλευρά της Ιστορίας». Κι εκεί γεννιούνται πολλά ερωτηµατικά. Ο Μαζάουερ είναι καθηγητής στο πανεπιστήµιο Columbia, εκεί που ξεκίνησε

ένα αληθινό κυνηγητό εβραίων φοιτητών. Έξω από το Columbia κυκλοφορούσαν λίγο µετά την σφαγή στις 7.10 φορτηγά µε το σύνθηµα «οι Ισραηλινοί κλέβουν τα όργανα των Παλαιστινίων». Οι Mazower δεν αντέδρασαν ποτέ. Η ουδετερότητα και ο φόβος να µην χαρακτηριστεί η όποια κριτική αντισηµιτισµός ήταν η αιτία ή µήπως αιτία είναι ένα άλλο µεγάλο κεφάλαιο που αποκάλυψε ο µαύρος Οκτώβρης; Τον ρόλο του χρήµατος, τον ρόλο των χορηγών. Στη σύγχρονη παγκόσµια πραγµατικότητα, η «χορηγία» της Ιστορίας δεν περιορίζεται πλέον στην πολιτιστική ή φιλανθρωπική σφαίρα, αλλά εξελίσσεται σε έναν µηχανισµό άσκησης ισχύος. Κράτη µε τεράστια οικονοµική επιφάνεια επενδύουν στρατηγικά σε πανεπιστήµια, ερευνητικά ιδρύµατα και δεξαµενές σκέψης, διαµορφώνοντας το πλαίσιο µέσα στο οποίο παράγεται η γνώση και ερµηνεύεται το παρελθόν και το παρόν. Μέσα από χρηµατοδοτήσεις, έδρες, υποτροφίες και «συνεργασίες», η ακαδηµαϊκή ανεξαρτησία συχνά υπονοµεύεται σιωπηλά, ενώ αφηγήσεις που ενοχλούν τους χορηγούς περιθωριοποιούνται ή αποσιωπώνται. Παράλληλα, η εξαγορά ή η έµµεση επιρροή στα µέσα ενηµέρωσης λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής αυτής της δύναµης. Μέσω ιδιοκτησιακών σχηµάτων, διαφηµιστικών κονδυλίων και πολιτιστικής «διπλωµατίας», διαµορφώνεται µια επιλεκτική µνήµη: ορισµένα γεγονότα φωτίζονται υπέρµετρα, ενώ άλλα εξαφανίζονται από τον δηµόσιο λόγο. Έτσι, οι οικονοµικά ισχυρές χώρες δεν περιορίζονται στο να γράφουν την Ιστορία, αλλά χρηµατοδοτούν την ίδια την αφήγηση, καθορίζοντας ποια αλήθεια είναι αποδεκτή, ποια αµφισβητήσιµη και ποια µη συµφέρουσα. Η στάση αυτή δεν µπορεί να ιδωθεί αποκοµµένα από το ευρύτερο πλαίσιο µέσα στο οποίο παράγεται και κυκλοφορεί η ιστορική αφήγηση σήµερα. Οι ιστορικοί, όπως και τα πανεπιστήµια και τα µέσα που τους φιλοξενούν, λειτουργούν µέσα σε ένα πεδίο ισχυρών οικονοµικών και γεωπολιτικών πιέσεων. Έτσι, η ιστορία δεν παραχαράσσεται πάντα µε ωµά ψεύδη, αλλά συχνότερα µε λέξεις «ασφαλείς», όρους αποστειρωµένους, που δεν προσβάλλουν τους χορηγούς, τους χρηµατοδότες ή τα κυρίαρχα αφηγήµατα. Με αυτόν τον τρόπο, συνέχεια στη σελίδα 25

16 ΕΒΡΑΙΟΙ & ΙΟΥ∆ΑΪΣΜΟΣ Υπήρχε πάντοτε ένα πεδίο έντασης µεταξύ του συλλογικού ονόµατος Ισραήλ και του πληθυντικού τύπου Εβραίοι. Η πρώτη αρχαία διαµάχη πάνω στο συγκεκριµένο ζήτηµα ξέσπασε κατά τη διάρκεια της πρώτης Επιστροφής στη Σιών, όταν οι Εβραίοι επέστρεψαν από τη Βαβυλώνα υπό την καθοδήγηση του Νεεµία, αφήνοντας πίσω µια σηµαντική κοινότητα της εξορίας. Μια παρόµοια ένταση, η οποία αφορούσε λίγο πολύ τους ίδιους όρους, διατρέχει τη δεύτερη Επιστροφή της Σιών και την ανάδυση του σύγχρονου Ισραήλ. Αν ψάξετε το λήµµα «Εβραίος» ή «Εβραίοι» (γιεουντί, γιεουντίµ) στην Εβραϊκή Εγκυκλοπαίδεια δεν πρόκειται να το βρείτε. Είναι εκπληκτικό ότι αυτό το σπουδαίο σύγχρονο βιβλίο αναφοράς, που εκδόθηκε στην Ιερουσαλήµ στα µέσα του εικοστού αιώνα από δυο ορθόδοξους Εβραίους λόγιους, δεν θεωρεί τον όρο άξιο καταχώρησης: «Εβραίοι – βλέπε Ο λαός του Ισραήλ», µας πληροφορεί σχεδόν θυµωµένα. Αυτή είναι µια από τις πιο σηµαντικές θρησκευτικές αποφάσεις που πάρθηκαν από τους εκδότες, συµπεριλαµβανοµένου και του µάλλον ανορθόδοξου ορθόδοξου φιλοσόφου Γεσαγιάου Λέιµποβιτς (εκδότης της Encyclopaedia Hebraica). Είναι επίσης κατανοητή και από λεξικολογικής πλευράς. Ο όρος λαός του Ισραήλ περιβάλλει και εµπεριέχει τους όρους Εβραίος και ιουδαϊσµός και όχι το αντίθετο. Στην περιορισµένης έκτασης καταχώρηση για τον όρο γιααντούτ (ιουδαϊσµός), ο Λέιµποβιτς γράφει ότι η λέξη αυτή εµφανίζεται ελάχιστα στη Μισνά και στο Ταλµούδ και καθόλου πριν από τα κείµενα αυτά. Κάνει µεν κάποιες σποραδικές εµφανίσεις σε ελληνιστικές πηγές, ωστόσο είναι εξαιρετικά σπάνια στην εβραϊκή γραµµατεία, ακόµα και στα ραβινικά κείµενα πριν από τους νεωτερικούς χρόνους. […] Αν λέγατε στον προφήτη Αµώς ότι είναι γιεουντί, δηλαδή Εβραίος, θα συµφωνούσε ότι κατάγεται από τη φυλή του Ιούδα και την πόλη Τεκοά. Όµως, δεν ήταν µέλος ενός «εβραϊκού» λαού. Ο συγκεκριµένος όρος θα ήταν για τον προφήτη εξίσου ακατάληπτος όσο και για τον βασιλιά ∆αβίδ. Ο λαός του Ισραήλ, σε όλες του τις γενιές πριν τον δέκατο ένατο αιώνα, αυτοαποκαλούταν ακριβώς έτσι, «λαός του Ισραήλ», δηλαδή µπνέι ισραέλ ή αµ ισραέλ. Οι ηθικές υποχρεώσεις τους αποκαλούνταν τορά και µιτσβότ (εντολές), όχι γιααντούτ. Ωστόσο, στο σύγχρονο Ισραήλ ο νεότευκτος όρος γιααντούτ χρησιµοποιείται από τους ορθόδοξους και τους υπερορθόδοξους ως µοµφή για τους κοσµικούς, οι οποίοι δεν ανέρχονται στα ορθόδοξα πρότυπα ευσέβειας και υπακοής. Σήµερα, µεταξύ των ορθοδόξων, τόσο στο Ισραήλ όσο και αλλού ο ιουδαϊσµός θεωρείται συχνά ως απόδοση του γίντισκαϊτ (ο ανατολικοευρωπαϊκός όρος για την «εβραϊκότητα»), υπονοώντας ότι είναι αδύνατο να διαχωρίσει κανείς τη θρησκεία από την εθνικότητα, ή και τις δυο από τις παραδόσεις και τα ήθη, ή όλα τα παραπάνω από την ενδυµασία, ή την ενδυµασία από τα έθιµα, ή τα έθιµα από την υπακοή στη βούληση των ραβίνων. […] Ο Μπερντιζέφσκι (άσωτος γιος ενός ραβίνου), µας λέει ότι οι Εβραίοι προηγούνταν του ιουδαϊσµού και πράγµατι η θέση του αυτή επιβεβαιώνεται στη βασική γλωσσολογική και ιστορική της διάσταση. Αν εξετάσουµε την ορολογία µας σοβαρά, θα παρατηρήσουµε ότι οι Εβραίοι, ή γιεουντίµ, υπήρχαν τουλάχιστον δυο χιλιάδες χρόνια νωρίτερα πριν τον ιουδαϊσµό, ή γιααντούτ. Όµως ακόµα και οι γιεουντίµ είναι µεταγενέστερη εξέλιξη. Στους βιβλικούς χρόνους, οι λαοί και η πίστη τους συνήθως ονοµατίζονταν από έναν άνδρα, στην περίπτωσή µας τον Ισραήλ. Θα θυµάστε ότι αυτό είναι το όνοµα που δίνει ο Θεός στον Ιακώβ µετά την ολονύχτια µάχη του µε έναν µυστηριώδη άνδρα στο πορθµείο του ποταµού Ιαβόκ. Όπως προκύπτει από τη διήγηση, ο άνδρας είναι στην πραγµατικότητα άγγελος Κυρίου και ο Θεός µετονοµάζει τον Ιακώβ σε Ισραήλ, δηλαδή Πολεµιστή του Θεού. «Επειδή αγωνίστηκες µε τον Θεό και τους ανθρώπους και ενίκησες». Είναι εκπληκτικό, παρότι σε καµία περίπτωση µοναδικό, το γεγονός ότι το συλλογικό όνοµα «Ισραήλ» προσυνέχεια στη σελίδα 31

Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο επειδή του αρέσουν οι ιστορίες (εβραϊκή παροιµία)

18

οι 100 Εβραιοι που επηρεασαν τον κοσµο

Μπερναρντ Μπερενσον

91 (1865-1959 )

19

Ί

σως ο µεγαλύτερος κριτικός τέχνης στην ιστορία, σίγουρα ο πιο σηµαντικός στη ενηµέρωση του κοινού για την τέχνη κατά την περίοδο της Ιταλικής Αναγέννησης. Ο Μπέρενσον, ξεκίνησε τη ζωή του ως φτωχό παιδί στην Ανατολική Ευρώπη και τελείωσε στα µεγάλα του χρόνια σε ένα παλάτσο κοντά στη Φλωρεντία της Ιταλίας, ως ο πιο φηµισµένος γνώστης και εµπειρογνώµων τέχνης στον κόσµο. Στα κείµενά του, «Οι Βενετοί Ζωγράφοι της Αναγέννησης», «Αισθητική και Ιστορία», «Σχέδια των Φλωρεντινών Ζωγράφων» και το magnum opus «Οι Ιταλοί Ζωγράφοι της Αναγέννησης», όχι µόνο αναγνώρισε και ταυτοποίησε τα αριστουργήµατα των µεγαλύτερων δασκάλων αλλά και το στυλ σύνθεσης και το ιστορικό πλαίσιο που περιβάλλει το έργο τους. Πληρωνόταν αδρά από Αµερικανούς και Άγγλους συλλέκτες προκειµένου να εντοπίσει και να ελέγξει την αυθεντικότητα σηµαντικών έργων τέχνης. Με τον συνέταιρο του, τον Τζόζεφ Ντουβίν, Βρετανό έµπορο έργων τέχνης ο Μπέρενσον κέρδισε τεράστια ποσά πιστοποιώντας την εγκυρότητα των έργων τέχνης σε ενδιαφερόµενους αλλά αδαείς αγοραστές. Ο Μπέρενσον γεννήθηκε σε µια µικρή πόλη έξω από τη Βίλνα της Λιθουανίας. Το Μπουτριµόνις ήταν ένα στετλ της Ανατολικής Ευρώπης. Τα νεαρά αγόρια παρακολουθούσαν µαθήµατα εβραϊκών, µελετώντας το Ταλµούδ και αγνοώντας τον έξω κόσµο. Το 1875, η οικογένειά του µετανάστευσε στη Βοστώνη. Από ένα ταπεινό υπόβαθρο ανέβηκε σε λίγα χρόνια χάρη στην επιµονή του, αυτοδίδακτος σε µεγάλο βαθµό , µε πολλές ώρες µελέτης στη δηµόσια Βιβλιοθήκη, στη Λατινική Σχολή της Βοστώνης, στο Πανεπιστήµιο της Βοστώνης, και στο Χάρβαρντ. Οι Βοστωνέζοι γοητεύτηκαν από την πνευµατικότητα και το χάρισµά του. Η Ιζαµπέλα Στιούαρτ χρηµατοδότησε ένα ταξίδι στην Ευρώπη όπου ο Μπέρενσον επισκέφτηκε κάθε εκκλησία και µουσείο στην Ιταλία, σηµειώνοντας τα έργα των µεγάλων και µικρότερων µαέστρων. Επηρεάστηκε από τον Τζιοβάνι Μορέλι, έναν Φλωρεντινό, που ανέπτυξε έναν νέο κανόνα κριτικής της Τέχνης βασισµένο σε επιστηµονικές µεθόδους. Σύντροφος του έγινε η Μαίρη Κοστέλο που άφησε τον σύζυγο της, δικηγόρο και πατέρα των παιδιών της, συγ-

κλονισµένη από το πνεύµα και την ευφυΐα του Μπέρενσον. Ο Μπέρενσον την εκπαίδευσε στην τέχνη και µαζί έγιναν οι πιο περιζήτητοι από τους ειδικούς τέχνης. Ο ευεργέτης του Γκάρντνερ, ζήτησε τις υπηρεσίες τους για να δηµιουργήσει µια θαυµάσια ιδιωτική συλλογή από πίνακες της Αναγέννησης. Ακολούθησαν και άλλοι ιδιώτες που επιθυµούσαν να αποκτήσουν έργα τέχνης και είχαν εξαπατηθεί κατά το παρελθόν από εµπόρους τέχνης. Με τον συνεταίρο του Ντουβίν, βοήθησαν να δηµιουργηθούν αξιόλογες ιδιωτικές συλλογές που αργότερα βρήκαν τον δρόµο τους σε µεγάλα αµερικανικά µουσεία. Με τον αποκτηθέντα πλούτο τους, οι Μπέρενσον αγόρασαν µια βίλα έξω από τη Φλωρεντία µε το όνοµα «I Tatti». Η κατοικία αυτή έγινε το κέντρο του διεθνούς εµπορίου τέχνης. Ο Μπέρενσον υπήρξε ένας φανατικός συλλέκτης βιβλίων, αφιέρωσε µεγάλη ενέργεια στη συγκέντρωση µια βιβλιοθήκης δεκάδων χιλιάδων τόµων. Η βιβλιοθήκη του κληροδοτήθηκε στο Χάρβαρντ και έγινε ο ακρογωνιαίος λίθος του Ινστιτούτου «I Ταtti», γνωστού και ως Κέντρο Σπουδών Ιταλικής Αναγέννησης. Το µεγαλοπρεπές του σπίτι έγινε κέντρο του ευρωπαϊκού πολιτισµού, προσελκύοντας µαθητές (όπως τους µελλοντικούς µεγάλους ιστορικούς τέχνης Kenneth Clark και Meyer Shapiro), σπουδαίους της λογοτεχνίας (όπως Somerset Maugham, John Steinbeck, Mary McCarthy) και δηµόσιες προσωπικότητες (όπως Harry Truman Walter Lippmann κ.α.). Την περίοδο της φασιστικής Ιταλίας και στη συνέχεια µε τις ναζιστικές θανατηφόρες διώξεις, παρέµεινε στην Ιταλία, όλη τη διάρκεια του πολέµου, επιβιώνοντας µε κάποιον τρόπο από το Ολοκαύτωµα. Ο Μπέρενσον έζησε ακόµα δεκατέσσερα χρόνια µετά τον πόλεµο, ένας πραγµατικός εστέτ, µε τις ακαδηµαϊκές του µεθόδους να αποτελούν το κύριο πρότυπο για γενιές ιστορικών τέχνης.

Από το οµότιτλο βιβλίο του MICHAEL SAPIRO µετάφραση-επιµέλεια Αλίκη Αρούχ-Μορδεχάι

20

Ραµπιν τριάντα χρόνια από τη δολοφονία του

Σ

την 30ή επέτειο της δολοφονίας, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν σε µια τελετή που πραγµατοποιήθηκε στο µνηµείο του εκλιπόντος πρωθυπουργού στο Τελ Αβίβ. Ο αρχηγός της αξιωµατικής αντιπολίτευσης Γιαΐρ Λαπίντ στην οµιλία του µε τίτλο «Ποιος είναι Εβραίος;» είπε: «Ο ρατσισµός του Ben Gvir δεν είναι Ιουδαϊσµός, η µάχη για τους οµήρους είναι εβραϊκή». […] ∆εκάδες χιλιάδες άνθρωποι συµµετείχαν τη συγκέντρωση που ξεκίνησε µε «Το Τραγούδι του Κακού» και ολοκληρώθηκε µε ενός λεπτού σιγή τη στιγµή της δολοφονίας στις 9:45 µ.µ. και το «Ένα Τραγούδι για την Ειρήνη» της Μίρι Αλόνι, η οποία το τραγούδησε και στη συγκέντρωση το 1999. (Στις φωτογραφίες διακρίνεται η Μίρι Αλόνι το 1995 ανάµεσα στον Ράµπιν και τον Πέρεζ και στη χθεσινή συγκέντρωση να τραγουδά τα ίδια τραγούδια από το αναπηρικό καρότσι) «Οι τρεις σφαίρες που ρίχτηκαν εδώ στην πλατεία είχαν σκοπό να δολοφονήσουν όχι µόνο έναν ηγέτη, αλλά και µια ιδέα», είπε ο Γιαΐρ Λαπίντ. «Αυτή είναι η έννοια της πολιτικής δολοφονίας. Να δολοφονήσεις έναν άνθρωπο και µια ιδέα. Ο άνθρωπος δολοφονήθηκε. Η δουλειά µας είναι να διασφαλίσουµε ότι η ιδέα θα συνεχίσει να ζει. Ο Yigal Amir (ο δολοφόνος του Ράµπιν) δεν προσπάθησε απλώς να δολοφονήσει τη διαδικασία του Όσλο. Προσπάθησε να δολοφονήσει µια πολύ µεγαλύτερη ιδέα. Προσπάθησε να δολοφονήσει την ιδέα ότι ένα κράτος µπορεί να είναι ταυτόχρονα ισχυρό και ειρηνικό, τόσο εθνικό όσο και φιλελεύθερο, και το πιο σηµαντικό –τόσο εβραϊκό όσο και δηµοκρατικό». «Οι τρεις σφαίρες είπαν εδώ στην πλατεία: Αν υπάρχει αντίφαση µεταξύ εβραϊσµού και δηµοκρατίας, ο εβραϊσµός έρχεται πρώτος. Αν δεν δεχτείτε ότι ο εβραϊσµός προηγείται –θα σας πυροβολήσουµε πισώπλατα. Απέναντι σε αυτό

πρέπει να πούµε εδώ στην πλατεία –αυτός δεν είναι εβραϊσµός. Αυτός δεν είναι ο εβραϊσµός της απόλυτης πλειοψηφίας των πολιτών του Ισραήλ. Οι εξτρεµιστές δεν τον εκπροσωπούν, δεν µιλούν στο όνοµά του. Εδώ στην πλατεία, ο εβραϊσµός δεν πυροβόλησε, ο εβραϊσµός ήταν αυτός που πυροβολήθηκε. Ο εβραϊσµός δεν δολοφόνησε, ο εβραϊσµός ήταν αυτός που δολοφονήθηκε», τόνισε ο Γιαΐρ Λαπίντ. «Μετά τη δολοφονία του Ράµπιν, θρησκευόµενοι Εβραίοι σε όλο το Κράτος του Ισραήλ, αξιοπρεπείς και καλοί θρησκευόµενοι Εβραίοι, έλεγαν ξανά και ξανά: “Αυτό δεν είναι εβραϊσµός. Αν ξέραµε πού θα πήγαινε αυτό, θα είχαµε µιλήσει εδώ και πολύ καιρό”. Τους λέω το εξής: Κοιτάξτε γύρω σας τώρα. Το «πολύ καιρό πριν» συµβαίνει ξανά τώρα. Για άλλη µια φορά η ίδια η εβραϊκή ιδέα διαστρεβλώνεται. Για άλλη µια φορά ο εβραϊσµός µετατρέπεται σε βία, δολοφονία, αδελφικό µίσος, κάτι που µας χωρίζει. Ο Γιγκάλ Αµίρ δεν είναι εβραϊσµός. Ο βίαιος ρατσισµός του Ιταµάρ Μπεν-Γκβιρ δεν είναι εβραϊσµός. Όποιος προτείνει να πέσουν ατοµικές βόµβες στη Γάζα δεν αντιπροσωπεύει τον εβραϊσµό. Η βία των εποίκων δεν είναι εβραϊσµός.» […] Μιλώντας για συγχώρεση και χάρη –η ουσία της εβραϊκής ύπαρξης Ο Λαπίντ επεσήµανε στην οµιλία του: «Το να βγεις στις 8 Οκτωβρίου για να βοηθήσεις τον λαό σου, όπως έκαναν οι «Αδελφοί εν Όπλω», είναι εβραϊκή πράξη. Το να προστατεύσεις τα πολιτικά δικαιώµατα του «ξένου που ζει εντός των πυλών σου», του 20% των πολιτών του Κράτους του Ισραήλ που δεν είναι Εβραίοι, είναι µια εβραϊκή εντολή να «κάνεις» και ένα εβραϊκό καθήκον. Το να πολεµάς για τους οµήρους είναι εβραϊκό. Το να βγεις όπως ο Gadi Mozes από την οµηρία της Χαµάς και να πεις: «Θα ξαναχτίσω το Νιρ Οζ», είναι εβραϊσµός. Το να στέκεσαι πάνω από τον τάφο

21 του γιου σου, όπως ο Ραβίνος Ντόρον Πέρετζ, ο πατέρας του Ντάνιελ, και να µιλάς για συγχώρεση, χάρη και αγάπη, και να λες: «Μπορεί να είµαστε το µικρότερο έθνος στον κόσµο, αλλά είµαστε η µεγαλύτερη οικογένεια στον κόσµο». Αυτή είναι η ουσία της εβραϊκής ύπαρξης». Στο τέλος της οµιλίας του, ο Λαπίντ είπε: «…Αυτήν την ηµέρα, σε αυτό το µέρος, οι δύο µεγάλες στιγµές ρήξης του Κράτους του Ισραήλ συναντώνται: η δολοφονία του Ράµπιν και η 7η Οκτωβρίου. Αυτήν την ηµέρα, σε αυτό το µέρος, δεν ερχόµαστε µόνο για να επαινέσουµε τον Ράµπιν, αλλά και για να αντλήσουµε δύναµη από αυτόν. Μας δίδαξε: “Όταν βλέπετε κάτι επικίνδυνο, αντισταθείτε του. Όταν βλέπετε κάτι σπασµένο, διορθώστε το. Αν χάσετε τον δρόµο σας, επιστρέψτε στην αρχή και ξεκινήστε ένα νέο µονοπάτι”. Πάνω απ’ όλα, µας δίδαξε: Η απελπισία είναι το µεγαλύτερο δώρο που µπορούµε να δώσουµε στους εχθρούς µας, η ελπίδα και η πίστη θα φέρουν τη νίκη στον αγώνα για τον χαρακτήρα του κράτους µας». […] Ο τελευταίος οµιλητής ήταν ο επιζών όµηρος Γκάντι Μόζες από το Κιµπούτς Νιρ Οζ. Ανέφερε τον πόλεµο στη Γάζα και άλλους πολέµους στην ιστορία του Ισραήλ και συνέχισε τις παρατηρήσεις του λέγοντας: «Αν δεν υπάρχει επιλογή, αν ένα κοφτερό σπαθί τοποθετηθεί στον λαιµό µας, αν δεν υπάρχει µέτρο του κινδύνου για την ύπαρξή µας όπως ήταν στις 7 Οκτωβρίου, αν όλα διακυβεύονται –δεν υπάρχει επιλογή, πηγαίνουµε στη µάχη, πηγαίνουµε στην απώλεια ζωής. Αλλά λέω “είναι καλό να ζούµε για τη χώρα µας”. Ο θάνατος και το πένθος δεν είναι απόφαση της µοίρας και ούτε απόφαση εξ ουρανού. Υπάρχει ένας άλλος τρόπος. Μπορούµε τουλάχιστον να προσπαθήσουµε να καταλήξουµε σε συµφωνία µε τους Παλαιστίνιους, µε τη Συρία και µε τον Λίβανο. Είναι καλό να ζούµε για τη χώρα µας και δεν πρέπει να σταµατήσουµε να προσπαθούµε ώστε τα παιδιά και τα εγγόνια µας να µην γνωρίσουν τον πόλεµο. Αν χρειαστεί και είναι υποχρεωτικό –θα πολεµήσουµε. Αλλά όλοι, και όχι µόνο τα κορόιδα. «Αν ο πόλεµος µπορεί να αποφευχθεί, θα αγωνιστούµε για την ειρήνη». Στην οµιλία του, ο Γκάντι Μόζες αναφέρθηκε στις 482 ηµέρες που πέρασε στη Γάζα. «Αν µπορώ να σταθώ εδώ και να πω αυτά τα πράγµατα δυνατά, τότε όλοι µπορούµε. Πρέπει να µεταδώσω αυτή την ελπίδα και αυτή την πίστη. Πρέπει να πείσουµε τον λαό ότι η επιλογή της ειρήνης είναι η επιλογή για το µέλλον των παιδιών µας και για την ανάταση του

λαού. Ο Γιτζάκ Ράµπιν, ο οποίος ήταν στρατιώτης και ηγέτης για πολύ καιρό πριν γίνει πρωθυπουργός, πίστευε επίσης σε αυτά τα πράγµατα και το πλήρωσε µε τη ζωή του. Ήξερε πώς να αναλαµβάνει την ευθύνη - όχι µόνο για τις επιτυχίες». Σηµείωσε περαιτέρω: «Ο Γιτζάκ Ράµπιν, ο οποίος αµέσως µετά την αποτυχηµένη προσπάθεια διάσωσης του Ναχσόν Βάξµαν από τα χέρια των τροµοκρατών της Χαµάς, στάθηκε µπροστά στις κάµερες και είπε: “Εγώ, ως πρωθυπουργός και υπουργός Άµυνας, φέρω την ευθύνη για την απόφαση για την επιχείρηση”, ήταν ένας έντιµος άνθρωπος και ένας θαρραλέος ηγέτης και ξέρω ότι αν ο Γιτζάκ Ράµπιν ήταν πρωθυπουργός σήµερα, κανείς δεν θα έµενε πίσω. «∆εν θα µας εγκατέλειπε, τους οµήρους, για δύο χρόνια, και δεν θα έκλεινε τα µάτια του µέχρι να επιστρέψουν όλοι στα σπίτια τους, ακόµα και οι πεσόντες». Η εκδήλωση περιελάµβανε την τελευταία οµιλία του Ράµπιν που προβλήθηκε σε γιγαντοοθόνες στην λεωφόρο Ιµπν Γκβιρόλ και στα νότια τµήµατα της πλατείας. Η συγκέντρωση πραγµατοποιήθηκε τρεις ηµέρες πριν από την επίσηµη ηµεροµηνία της δολοφονίας, 4 Νοεµβρίου. Σε µια δήλωση που εξέδωσαν οι διοργανωτές της συγκέντρωσης ανέφεραν: «Πριν από 30 χρόνια, στην τροµακτική κορύφωση µιας εκστρατείας απεριόριστης υποκίνησης µίσους, ο Γιτζάκ Ράµπιν κατέβηκε τις σκάλες, καθώς ένας ειδεχθής δολοφόνος πυροβόλησε τρεις σφαίρες για να σκοτώσει τον Πρωθυπουργό και να καταστρέψει την ειρηνευτική διαδικασία». Σύµφωνα µε τους διοργανωτές της οµάδας «Επιστροφή στην Πλατεία», «Σήµερα, 30 χρόνια αργότερα, και δύο χρόνια µετά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου 2023, η υποκίνηση σε µίσος και η διχόνοια σηκώνουν για άλλη µια φορά το κεφάλι τους. Η διχόνοια µάς µετατρέπει σε ξένους ο ένας για τον άλλον, και το µίσος έχει γίνει για άλλη µια φορά όπλο στα χέρια ενός πολιτικού που δεν γνωρίζει όρια. Η ισραηλινή κοινωνία βρίσκεται σε οριακό σηµείο και είναι δική µας ευθύνη να σταµατήσουµε την επιδείνωση. Αυτή είναι µια δοκιµασία για την ισραηλινή κοινωνία –ας µην ξεχνάµε τι µας ενώνει, την ανθεκτικότητα και τη δύναµή µας. Το Ισραήλ πρέπει να επιστρέψει στην πλατεία και να δεσµευτεί: Ακόµα κι αν διαφωνούµε στις απόψεις µας, θα σταθούµε ενωµένοι σε ένα µήνυµα ελπίδας και εσωτερικής συµφιλίωσης, για όλους µας».

Ynet 2.11.2025

22 συνέχεια από τη σελίδα 13

εξηγείτε µια τέτοια ανατροπή; Όπως είπα σε µια οµιλία που έδωσα στο Παρίσι πέρυσι, πρέπει πραγµατικά να καταλάβουµε το εξής: µετά την 7η Οκτωβρίου, δεν έχει υπάρξει ούτε µία µεγάλη συγκέντρωση στη ∆ύση κατά της Χαµάς, της Ισλαµικής Τζιχάντ, της Χεζµπολάχ ή της Ιρανικής Ισλαµικής Επαναστατικής Κυβέρνησης, η οποία βρίσκεται πίσω από όλα αυτά. Ούτε µία. Αντίθετα, εβδοµάδα µε την εβδοµάδα, πραγµατοποιούνται διαδηλώσεις κατά του Ισραήλ επειδή αµύνεται ενάντια σε αυτούς τους ισλαµιστές φανατικούς, τους λάτρεις του θανάτου. Οι άνθρωποι φωνάζουν «γενοκτονία», «εθνοκάθαρση», «αποικιοκράτες» και ούτω καθεξής, από την ηµέρα που ξεκίνησε η σφαγή, ακόµη και πριν. Όπως είπα, αυτό εξηγείται από τους ανθρώπους που έχουµε φέρει. Αλλά δεν πρέπει να αγνοήσουµε την τάση ορισµένων ∆υτικών να συµµετέχουν σε αυτό το πλέγµα ψεµάτων. Άλλωστε, είναι πολύ βολικό για ορισµένους Ευρωπαίους να µπορούν να κατηγορούν το εβραϊκό κράτος για εγκλήµατα που οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι διέπραξαν τον 20ό αιώνα. Ο Πασκάλ Μπρούκνερ, µεταξύ άλλων, έχει ασχοληθεί µε αυτό το ζήτηµα. Αυτή είναι µια βαθιά ψυχολογική επιθυµία σε ορισµένα µέρη της Ευρώπης ειδικότερα, και τώρα και µεταξύ µιας νέας γενιάς στις Ηνωµένες Πολιτείες στην οποία έχει ειπωθεί ότι οι ίδιοι οι Αµερικανοί είναι ένοχοι (κληρονοµικά) για γενοκτονία, εθνοκάθαρση, λευκή υπεροχή, αποικιοκρατία κ.λπ.

Le Figaro: Στο συλλαλητήριο της 21ης Οκτωβρίου 2023, ένας από τους οµιλητές στο Λονδίνο φώναξε: «Ποια είναι η λύση για την απελευθέρωση του λαού από το στρατόπεδο συγκέντρωσης που ονοµάζεται Παλαιστίνη;» Σε απάντηση, το πλήθος φώναξε: «Τζιχάντ, τζιχάντ, τζιχάντ!». Το πρόβληµα του ισλαµιστικού αυτονοµισµού επηρεάζει πολλές χώρες στην Ευρώπη, συµπεριλαµβανοµένης της Γαλλίας. Αλλά είναι επίσης διαδεδοµένο στην Αγγλία; Συνδέεται µε τη βρετανική πολυπολιτισµικότητα; Αυτό το φαινόµενο είναι τουλάχιστον τόσο συνηθισµένο στη Μεγάλη Βρετανία όσο και στη Γαλλία. Η γαλλική κυβέρνηση, ωστόσο, είναι καλύτερα εξοπλισµένη για να θέσει τέλος σε αυτό το είδος διαδηλώσεων. Και λόγω των πολυάριθµων σοβαρών ισλαµιστικών τροµοκρατικών επιθέσεων που έχουν πλήξει τη Γαλλία την τελευταία δεκαετία, έχω την εντύπωση ότι η ανοχή απέναντι στους υποστηρικτές της «ιντιφάντα» είναι χαµηλότερη εκεί από ό,τι στη χώρα µας, όπου παραµένουµε σε άρνηση όσον αφορά τόσο τους ντόπιους όσο και τους εισαγόµενους ριζοσπάστες. Η Μεγάλη Βρετανία συνεχίζει να προσποιείται ότι το πρόβληµα δεν υπάρχει. Έτσι, παρόλο που η Γαλλία αντιµετωπίζει περισσότερο τα ίδια αυτά ερωτήµατα, έχει επίσης προχωρήσει πολύ στον αγώνα της εναντίον τους.

Le Figaro: Πώς εξηγείτε την εφησυχασµό της αριστεράς απέναντι στον ισλαµισµό και ακόµη και στη Χαµάς;

Στην πραγµατικότητα, η ριζοσπαστική αριστερά πιστεύει ότι οι υποστηρικτές της Χαµάς αποτελούν την πρωτοπορία του σχεδίου τους να ανατρέψουν το δυτικό καπιταλιστικό έθνος-κράτος. Οι ισλαµιστές θεωρούν την άκρα αριστερά πολύ χρήσιµους ηλίθιους που µπορούν να βοηθήσουν στην ενίσχυση των τάξεών τους. Το ερώτηµα δεν είναι πότε θα διαλυθεί αυτή η συµµαχία, αλλά µάλλον ποιος θα καταβροχθίσει πρώτος ποιον. Με βάση την ανάγνωση της ιστορίας µου, ιδιαίτερα εκείνης της Ισλαµικής Επανάστασης στο Ιράν το 1979, εάν η ισλαµο-αριστερή συµµαχία επικρατήσει, η αριστερά θα είναι η πρώτη που θα εξαλειφθεί, ή ίσως η δεύτερη. Είδαµε ένα τέλειο παράδειγµα αυτού πρόσφατα στην Αγγλία. Είχε ανακοινωθεί ότι θα πραγµατοποιηθεί συγκέντρωση κατά της µαζικής µετανάστευσης σε µια κυρίως µουσουλµανική περιοχή του Ανατολικού Λονδίνου. Αριστεροί ριζοσπάστες που υποστηρίζουν τα ανοιχτά σύνορα εµφανίστηκαν για να αντιµετωπίσουν εκείνους που χαρακτηρίζουν ακροδεξιούς. Αλλά ήταν πολύ λιγότεροι από µια οµάδα µασκοφόρων, µαυροντυµένων µουσουλµάνων κακοποιών. Ένας από αυτούς έσπρωξε έναν αδύνατο ακροαριστερό διαδηλωτή που του είπε: «Είµαστε στην ίδια πλευρά». «Όχι, δεν είµαστε», απάντησε ο µαυροντυµένος, καλυµµένος µε το πρόσωπο, κακοποιός. Ο κακοποιός είχε δίκιο. Το µόνο ερώτηµα είναι πόσο καιρό θα χρειαστεί για να το συνειδητοποιήσουν αυτό οι αριστεροί. Αλλά ίσως δεν θα το κάνουν ποτέ.

Le Figa ro: Το βιβλίο σας αφηγείται επίσης τι είδατε επί τόπου κατά τη διάρκεια του πρώτου έτους της σύγκρουσης. Τι σας εντυπωσίασε περισσότερο; Θεωρείτε αξιόπιστη την κατηγορία για γενοκτονία εναντίον του Ισραήλ; Η κατηγορία για «γενοκτονία» είναι µια σκόπιµη συκοφαντία και ένα ψέµα. Αν το Ισραήλ ήθελε να διαπράξει γενοκτονία στη Γάζα, θα µπορούσε να το κάνει, αλλά φυσικά, αυτό δεν ισχύει και δεν συνέβη ποτέ. Ο ισραηλινός στρατός διεξήγαγε µια από τις πιο περίπλοκες αστικές συγκρούσεις στη σύγχρονη ιστορία, ενώ προσπαθούσε να περιορίσει τα θύµατα µεταξύ των αµάχων. Αν κάποιοι αµφιβάλλουν γι’ αυτό, θα πρέπει να αναρωτηθούν γιατί ακόµη και τα υψηλότερα στοιχεία που παρουσιάζει το Υπουργείο Υγείας της Χαµάς δεν είναι δέκα φορές υψηλότερα ή και περισσότερο. Επιπλέον, όσοι ήθελαν να κατηγορήσουν το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα τα πήγαιναν ήδη τόσο καλά πριν από την έναρξη αυτού του πολέµου και συνεχίζουν να το κάνουν από τις 8 Οκτωβρίου 2023. Είναι τραγικό το γεγονός ότι τόσοι πολλοί άνθρωποι πιστεύουν αυτή τη συκοφαντία.

Le Figaro Παρασκευή 7.11.2025 https://cohen.gr/new/articles/middle-east/5963-gia-kamia-allechora-den-echoun-eipothei-tosa-polla-psemata-oso-gia-to-israel

23 οµιλια Μακη εκδηλωση µνηµης (Αθηνα 19.10.2025) Κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ από καρδιάς για την τιµή να σταθώ Ε∆Ω ενώπιόν σας σήµερα. Εδώ στην επιµνηµόσυνη δέηση στη µν ήµη των Ι σραηλινών πολιτών και στρατιωτών που έπεσα ν θύ µατα της τροµοκρατικής επίθεσης της Χαµάς, την 7η Οκτωβρίου 2023. ∆εν χρειάζεται να περιµένουµε τον ιστορικό του µέλλοντος για να καταγράψει ότι : Εδώ και δύο χρόνια ζούµε σηµαντικά κεφάλαια της παγκόσµιας Ιστορίας σε ενεστώτα χρόνο. Η ιστορικότητα του πολέµου που δίνει το Ισραήλ –είναι ήδη δεδοµένη: Θα µπει δίπλα στις καθοριστικές αναµετρήσεις της ∆ύσης µε τον ολοκληρωτισµό, την τροµοκρατία, τον µηδενισµό. Γιατί εδώ συγκρούονται δύο πολιτισµικά παραδείγµατα. Το ένα βασισµένο στον σεβασµό του ανθρώπου, της δηµιουργίας, της προόδου. Το άλλο, βασισµένο στον θάνατο, στον φόβο, στην καταστροφή. Την 7η Οκτωβρίου του 2023: Οι τροµοκράτες της Χαµάς έκαναν συνειδητά επίθεση στον ίδιο τον πυρήνα της δηµοκρατίας, στον πυρήνα των αξιών της ∆ύσης. Και φυσικά το έκαναν µε όλη την έµφαση για να καταδείξουν που στόχευαν… ∆εν χρειάζεται να περιµένουµε τον ιστορικό του µέλλοντος για να πούµε ότι η 7η Οκτωβρίου 2023 είναι ένα παγκόσµιο turning point – σηµείο καµπής. Και αυτό γιατί η απάνθρωπη τροµοκρατική επίθεση που σκόρπισε τρόµο, θάνατο και πόνο, έγινε το Πέρλ Χάρµπορ του 21ου αιώνα. Τότε, η επίθεση και οι 2.400 νεκροί στρατιώτες και πολίτες άλλαξαν τον

ρου του Β΄ Παγκοσµίου Πολέµου. Τώρα, η σφαγή των 1.200… παιδιών, ηλικιωµένων πολλοί από τους οποίους ήταν επιζώντες του Ολοκαυτώµατος. γονιών µπροστά στα παιδιά τους και παιδιών µπροστά στους γονείς τους, και οι 251 όµηροι, έφεραν ολόκληρη τη σύγχρονη ∆ύση µπροστά σε αυτό το οποίο εν πολλοίς επί δεκαετίες εθελοτυφλούσε ΟΤΙ Το Ισραήλ είναι το τελευταίο, το ακρότατο προπύργιο της ∆ύσης. Να µου επιτρέψετε να σας πω σύντοµα την δική µου εµπειρία… Στις 17 ∆εκεµβρίου 2023, πήγα ως δηµοσιογράφος. Μεταξύ άλλων συνάντησα τον John και την Rachel γονείς του Hersh Goldberg Polin. Η τελευταία εικόνα που είχαν από το παιδί τους ήταν από τα βίντεο που ανέβαζαν οι τροµοκράτες την 7η Οκτωβρίου, όπου φαινόταν να του έχουν κόψει το ένα χέρι. Η ΑΠΟΛΥΤΗ ΑΠΟΓΝΩΣΗ. Κάποια στιγµή µήνες αργότερα τον είδαν ζωντανό σε άλλο βίντεο της Χαµάς, από εκείνα τα χυδαία εκβιαστικά που έβγαζαν. ΑΝΑΘΑΡΡΗΣΑΝ, αλλά δυστυχώς ο Hersh τελικά δολοφονήθηκε από την Χαµάς στη Γάζα. Στις 12 Ιανουαρίου 2025 βρέθηκα στο Τελ Αβίβ, στο κτίριο «Hostages and Missing Families Forum headquarters». Ήταν για την εκποµπή που κάνω στην ΕΡΤ. Εκεί συνάντησα τον Ilan Dalal, πατέρα του Guy Gilboa Dalal (όµηρος από το φεστιβάλ Nova)… δεν άντεξε να έρθει η µητέρα. Ευτυχώς ο Guy ήταν µέσα στους 20 τελευταίους ζωντανούς οµήρους που απελευθέρωσαν οι τροµοκράτες µε την πρόσφατη συµφωνία. Στην ίδια συνέντευξη ήταν και ο Luis Har ο οποίος ήταν όµηρος για 129

ηµέρες, και τον απελευθέρωσε ο ισραηλινός στρατός. Είδα όλη την αξεπέραστη θλίψη στα µάτια του… Στο τέλος της εκποµπής µετά από την ερώτηση που έκανα στον Luis Har αν είχε τη δυνατότητα να πει κάτι στους τροµοκράτες απαγωγείς του, δεν µου απάντησε, έβαλε τα κλάµατα, πέφτοντας στον ώµο του Ilan, ο οποίος άρχισε να τον παρηγορεί ξέροντας ότι εκείνη την ώρα ο γιος του ήταν όµηρος. Κλείνω αυτή την παρένθεση µε την προσωπική εµπειρία. Οι πολίτες της ∆ύσης αµέριµνοι, ούτε που φανταζόµαστε από τι µας διαφυλάσσει το Ισραήλ µε το να βρίσκεται εκεί που βρίσκεται γεωγραφικά. Το Ισραήλ κάνει την πολύ δύσκολη δουλειά για όλους εµάς. Το Ισραήλ, ως πολιτισµικό, ιδεολογικό και γεωστρατηγικό προπύργιο της ∆ύσης δεν πολεµά µόνο για την δική του ασφάλειά. Πολεµά για την ασφάλεια του δυτικού κόσµου. Πολεµά για την επικράτηση του δυτικού ορθολογισµού, των δυτικών αξιών έναντι του θεοκρατικού µισανθρωπισµού. Ας φανταστούµε τους τροµοκράτες της Χαµάς, του ISIS, και όλων αυτών, να έχουν µόνιµα θαλάσσια σύνορα στην Μεσόγειο. Στην MARE NOSTRUM. Στην Θάλασσα στην οποία µεγαλούργησαν οι περισσότεροι από τους πιο σηµαντικούς και ιστορικούς πολιτισµούς της Ανθρωπότητας. Μεταξύ των οποίων ο ελληνικός πολιτισµός ο οποίος µε τη φιλοσοφία, την τέχνη και τη δηµοκρατία, καθόρισε το δυτικό πνεύµα. Και οι Εβραίοι, οι οποίοι µε τον πολιτισµό και την µονοθεϊστική θρησκεία τους, άσκησαν τεράστια επίδραση στην παγκόσµια ιστορία. Εδώ να πω για την µεγάλη συζήτηση

24 που γίνεται για τη δηµιουργία Παλαιστινιακού Κράτους. Ξέρω ότι στο Εβραϊκό Πανεπιστήµιο της Ιερουσαλήµ διδάσκεται ένα ξεχωριστό µάθηµα για τη σωφροσύνη του νικητή. Πιστεύω ότι πρέπει να δηµιουργηθεί ένα Παλαιστινιακό Κράτος, όµως αυτό πρέπει να είναι δίπλα στο Ισραήλ και όχι απέναντι στο Ισραήλ ή αντί του Ισραήλ, όπως στην ουσία σηµαίνει το σύνθηµα “from the river to the sea”. Αυτό σίγουρα θα πάρει πάρα πολύ χρόνο και αφού ξεπεραστεί το µίσος που έχει ενσταλάξει η Χαµάς στον παλαιστινιακό πληθυσµό εναντίον της ύπαρξης του Ισραήλ, και ΦΥΣΙΚΑ ΚΥΡΙΩΣ αφού υπάρξουν πραγµατικές εγγυήσεις για την ασφάλεια του Ισραήλ… διότι η Χαµάς δεν είχε σκοπό να χτίσει τη Γάζα, αλλά να γκρεµίσει το Ισραήλ. Όταν σήµερα υπερασπιζόµαστε το Ισραήλ, δεν υπερασπιζόµαστε απλά ένα κράτος και έναν λαό –υπερασπιζόµαστε µια γραµµή συνέχειας µε αυτούς τους διανοητές, µε αυτή τη ρίζα που έθρεψε τον σύγχρονο κόσµο. Το Ισραήλ δεν είναι απλώς ένα κράτος της Μέσης Ανατολής. Είναι ένα βασικό θεµέλιο της δυτικής ταυτότητας. Αν συνεχίσουµε να εθελοτυφλούµε και να µην το αντιλαµβανόµαστε αυτό τότε φοβάµαι ότι δεν θα αργήσουµε να βρεθούµε µπροστά σε τεράστια προβλήµατα . ∆ΙΟΤΙ εδώ ερχόµαστε σε ένα κρίσιµο ερώτηµα: Cui bono? Ποιος ωφελείται; Ποιος ωφελείται από την αποδόµηση της λογικής και της αλήθειας; Ποιος ωφελείται όταν η ιστορία παραποιείται – διαστρεβλώνεται; Ποιος ωφελείται από την επιλεκτική ευαισθησία της διεθνούς κοινότητας; Ποιος ωφελείται από τη σχετικοποίηση της τροµοκρατίας και την ηθική ισοπέδωση θυτών και θυµάτων; ΠΡΟΦΑΝΩΣ Ωφελείται το χάος. Ωφελείται η ακύρωση της χαώδους διαφοράς µεταξύ πολιτισµού και βαρβαρότητας. Ωφελούνται όσοι επιθυµούν έναν µη-

δενισµό, χωρίς Ιστορία, χωρίς Αλήθεια. Στα ελληνικά υπάρχει η λέξη Αλήθεια δηλαδή η µη λήθη. Η άρνηση της λήθης. Η Αλήθεια είναι θεµέλιο του πολιτισµού. Τώρα όµως πλέον ζούµε στον «πολιτισµό» των fake news. Οπότε σε αυτή την περίοδο η υπεράσπιση της αλήθειας γίνεται πράξη πολιτική και ηθική ταυτόχρονα. Η αλήθεια δεν είναι ένα ακαδηµαϊκό κατασκεύασµα. Είναι η ηθική πυξίδα που χωρίζει τον άνθρωπο από τον κυνισµό, τον πολιτισµό από τη βαρβαρότητα. Η αλήθεια υπάρχει, κι αυτό που µας καλεί η εποχή µας είναι να τη διακηρύξουµε, όχι να τη διαπραγµατευτούµε. Ο αντισηµιτισµός είναι ίσως η αρχαιότερη και πιο επίµονη µορφή µίσους στην ανθρώπινη ιστορία. Και εµφανίστηκε µε διαφορετικές µορφές σε κάθε εποχή. Η κορύφωσή του ήταν το Ολοκαύτωµα, το απόλυτο έγκληµα του 20ού αιώνα: η εξόντωση έξι εκατοµµυρίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς. Μετά τον πόλεµο, φαινοµενικά, η ανθρωπότητα συµφώνησε ότι κάτι τέτοιο δεν πρέπει ποτέ να ξανασυµβεί. Όµως ο αντισηµιτισµός δεν εξαφανίστηκε – απλώς άλλαξε µορφή. ΓΙΑΤΙ πλέον αντισηµίτες είναι φοιτητές σε µεγάλα πανεπιστήµια της ∆ύσης… έχει έτσι και την επίφαση µιας υποτιθέµενης διανόησης. Μιας διανόησης που λειτουργεί ανεπίγνωστα χειραγωγούµενη και χωρίς στοιχειώδη γνώση Ιστορίας και Γεωγραφίας όταν λέει «from the river to the sea». Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων, ο αντισηµιτισµός διαδίδεται µε νέα ταχύτητα. Η αντιµετώπισή του δεν είναι µόνο ζήτηµα των Εβραίων. Είναι ζήτηµα δηµοκρατίας. Κάθε φορά που επιτρέπεται να διακινούνται αντισηµιτικά στερεότυπα, ανοίγει ο δρόµος για να στοχοποιηθεί ο ∆ηµοκρατία. ∆υστυχώς ο αντισηµιτισµός είναι και καθρέφτης του παρόντος µας. Ταυτόχρονα, ο αντισηµιτισµός έχει ως

κεντρικό του στόχο τον Σιωνισµό. Συχνά µάλιστα κρύβεται πίσω από τη λεγόµενη «αντισιωνιστική ρητορική», η οποία µετατρέπεται σε µίσος όχι απέναντι σε µια πολιτική, αλλά απέναντι σε έναν λαό. Όµως τι είναι ο σιωνισµός; ∆εν είναι ιδεολογία µίσους, όπως συχνά επιχειρούν να τον παρουσιάσουν. Είναι το εθνικό κίνηµα ενός λαού που, ύστερα από αιώνες διωγµών, αναζήτησε το αυτονόητο: την επιστροφή στη γη των προγόνων του και την ασφάλεια µέσα σε ένα δικό του κράτος. Είναι η αξίωση ενός λαού να υπάρχει, να ζει µε ασφάλεια, να έχει πατρίδα και µέλλον. Ένα κίνηµα εθνικής αξιοπρέπειας, όχι επιβολής. ΑΣ ΕΙΜΑΣΤΕ ΕΙΛΙΚΡΙΝΕΙΣ : Όλοι για τις πατρίδες µας δεν είµαστε Σιωνιστές; «Ο Σιωνισµός συκοφαντείται για την επιτυχία του να µετατρέψει τα διαχρονικά θύµατα σε έναν από τους πιο σοβαρούς και επιτυχηµένους λαούς του κόσµου». Κυρίες και Κύριοι… Ο φθόνος είναι συ ντριµµένος θα υµασµός. Φθονούν το Ισραήλ, ΓΙΑΤΙ δεν µπορούν να παραδεχτούν πως το θαυµάζουν. ∆εν µπορούν να σβήσουν την προσφορά –και αυτή η προσφορά είναι αληθινά κοσµοϊστορική. Αυτός ο ΑΓΩΝΑΣ του Ισραήλ δεν πρόκειται να καταγραφεί στα µελλοντικά βιβλία Ιστορίας ως «µια ακόµη αντιπαράθεση της Μέσης Ανατολής». Θα καταγραφεί ως µια καθοριστική µάχη εναντίον του απάνθρωπου, εναντίον της προσπάθειας συντριβής των ανθρώπινων αξιών και την υπονόµευση του ανθρώπινου προσώπου. Το 1957 ο Αλµπέρ Καµύ, πήρε το Νόµπελ Λογοτεχνίας, στον λόγο που εκφώνησε µετά την απονοµή είπε: «όλες οι γενιές θα θέλουν πάντοτε να κάνουν τον κόσµο καλύτερο. Στη δική µας γενιά πέφτει ένα ακόµα µεγαλύτερο βάρος και ευθύνη: να µην επιτρέψουµε ο κόσµος µας να καταστραφεί». Νοµίζω ότι το ίδιο βάρος πέφτει και

25 στους δικούς µας ώµους σήµερα. Προφανώς ο Καµύ δεν ενν οούσε τον κόσµο µας ως γεωγραφία. Τον εννοούσε ως αξίες και ως ιδέες… Και σήµερα λοιπόν…. Να µην επιτρέψουµε να καταστραφεί ο κόσµος των αξιών της ∆ύσης που τοποθετούν στο κέντρο τους τον άνθρωπο. Της ∆ηµοκρατίας, της ελευθερίας της σκέψης και της έκφρασης, της δικα ιοσύνης, του σεβασµού στην δια φορετικότητα. Ό κόσµος µας που πιστεύει στην πρόοδο, όχι ως τεχνική υπόσχεση, αλλά ως ηθικό καθήκον. Στην υπεράσπιση αυτού του κόσµου ούτε µια στιγµή δεν έχουµε το δικαίωµα να κάνουµε πίσω. Ο αγώνας του Ισραήλ δεν είναι περιφερειακός. Είναι παγκόσµιος, γιατί είναι ηθικός.

συνέχεια από τη σελίδα 15

η οικονοµική ισχύς δεν αγοράζει απλώς θεσµούς, αλλά επανακαθορίζει τα όρια του λεγόµενου και του επιτρεπτού. Η εποχή µας αποδεικνύει πως αυτό που θα πρέπει να µας απασχολεί δεν είναι πώς ερευνά ή ερµηνεύει ένας ιστορικός τα γεγονότα, αλλά κυρίως γιατί. Με ποιον σκοπό. Τι τον επηρεάζει. Στόχος είναι η καταγραφή και η ερµηνεία αλλά για ποιόν. Με λίγα λόγια ποιο είναι το µέγεθος χρηµατοδότησης της Ιστορίας. Η Ιστορία εξαρτάται από τον ποιος την γράφει. Στον 21ο αιώνα της απίστευτης ανάπτυξης της τεχνολογίας, η γνώση και η Ιστορία εξαρτώνται κυρίως από το ποιος χρηµατοδοτεί. Φωτογραφία από: https://www.mercazusa.org/2024/02/focushatredagainstjewsflows020624/

MITSVA DAY ηµέρα εθελοντικής προσφοράς

Την Κυριακή 23 Νοεµβρίου ήταν η MITSVA DAY – ΗΜΕΡΑ ΕΘΕΛΟΝΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ και για τη σηµασία αυτής της στάσης ζωής µίλησε η Ευτυχία Ρούσσου, µια εµβληµατική µορφή της Ισραηλιτικής Κοινότητας της Αθήνας στο χώρο της κοινωνικής αλληλεγγύης, που διανύει την ένατη δεκαετία της ζωής της: «Αγαπητές φίλες και αγαπητοί φίλοι, Ονοµάζοµαι Ευτυχία Ρούσσου και τα τελευταία σαράντα χρόνια προσφέρω εθελοντικά τη βοήθεια µου σε όποιον άνθρωπο τη χρειάζεται. Είναι µεγάλη µου χαρά που βρίσκοµαι σήµερα εδώ σε µια εκδήλωση που τιµούµε τους ευεργέτες της Κοινότητάς µας. Τους περισσότερους είχα την τύχη να τους γνωρίζω προσωπικά και είχα την τιµή να έχω µια ιδιαίτερη συνεργασία µε τον αείµνηστο Αλαζράκη. ∆εν θα ήµουν εδώ αν κάποιοι άνθρωποι πριν από πολλές δεκαετίες δεν µας πρόσφεραν βοήθεια για να κρυφτούµε όταν οι Γερµανοί έψαχναν τους Εβραίους στην Πάτρα για να µας στείλουν στα κρεµατόρια. Από τα πρώτα χρόνια της ζωής µου, σαν κρυµµένο παιδί, ένιωσα πως το να προσφέρεις είναι Μιτσβά. Ο εθελοντισµός δεν είναι απλώς µια πράξη. Είναι µια στάση ζωής. Είναι η στιγµή που λες «είµαι εδώ» για κάποιον που το χρειάζεται, χωρίς να περιµένεις ανταλλάγµατα, χωρίς να υπολογίζεις κόπο ή χρόνο. Και µέσα από αυτή τη διαδροµή έµαθα ότι ο εθελοντής δεν αλλάζει µόνο τον κόσµο γύρω του, αλλάζει και ο ίδιος. Γίνεται πιο δυνατός, πιο ευαίσθητος, πιο καλός άνθρωπος. Κοίταξε δίπλα σου, στη γειτονιά σου, στην ίδια σου την οικογένεια, κάποιος σε χρειάζεται. Καµία προσφορά δεν πάει χαµένη. Επισκέφτηκα ανθρώπους ανήµπορους και όταν πια και εγώ µεγάλωσα και δεν είναι εύκολη η µετακίνησή µου, η τηλεφωνική επικοινωνία είναι το µέσο για να πεις µια καλή κουβέντα σε έναν άνθρωπο. Σήµερα θέλω να πω ένα µεγάλο «ευχαριστώ» σε όλους όσους προσφέρουν, σε όσους επιµένουν, σε όσους πιστεύουν ότι η αλλαγή ξεκινά από τον καθένα µας. Και εύχοµαι αυτή η φλόγα της προσφοράς να συνεχίσει να ανάβει στις καρδιές µας, σε καλές και δύσκολες στιγµές. Γιατί, στο τέλος, ο εθελοντισµός είναι η απόδειξη ότι η καλοσύνη µπορεί να γίνει πράξη και ότι όλοι µαζί ακολουθώντας τον ίδιο δρόµο µπορούµε να προσφέρουµε πολύ περισσότερα».

26

της ΑΝΝΙΤΑΣ ΤΣΟΠΑΝΕΛΛΗ*

εθνικη βιβλιοθηκη του

Σ

ε µια χώρα, στην οποία η εκπαίδευση παίζει πρωτεύοντα ρόλο, δεν θα µπορούσε να µην έχει δοθεί ιδιαίτερη σηµασία στη στέγη της γνώσης. Το νέο κτήριο της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Ισραήλ χωροθετήθηκε σε µια “γειτονιά” της Ιερουσαλήµ που συγκεν-

τρώνει κάποια από τα σηµαντικότερα κτήρια της χώρας: το κτήριο της Κνέσετ, το Ανώτατο ∆ικαστήριο του Ισραήλ, το Μουσείο του Ισραήλ, το Μουσείο των Επιστηµών και το Εβραϊκό Πανεπιστήµιο. Η πρώτη δωρεάν δηµόσια Βιβλιοθήκη στο Ισραήλ ιδρύθηκε

27 το 1892 από την Μπ‘νέι Μπ‘ρίθ. Μετά από αλλαγές κτηρίων αλλά και λαθραίο διασκορπισµό για προστασία της συλλογής της κατά τον Πόλεµο της Ανεξαρτησίας του Ισραήλ (1947-1948) µεταστεγάστηκε το 2023 στο σηµερινό νέο κτήριο, ένα ζωτικό κέντρο εθνικής µνήµης για τον εβραϊκό λαό παγκοσµίως και τους Ισραηλινούς όλων των τάξεων και όλων των θρησκειών, ένας δυναµικός οργανισµός για την ακαδηµαϊκή έρευνα, τη δηµιουργικότητα και τον εκδηµοκρατισµό της γνώσης, ένα αρχιτεκτονικό σύµβολο και ένα ζωντανό, παλλόµενο κέντρο πολιτισµού. Η µετάβαση από την έντυπη στην ψηφιακή µορφή απαίτησε επανεξέταση της Βιβλιοθήκης ως θεσµού και ως τυπολογίας, ώστε να παρέχει τη λειτουργία ενός παραδοσιακού κτηρίου βιβλιοθήκης, δηµιουργώντας παράλληλα εναλλακτικούς χώρους και χρήσεις για την προσέλκυση νέου κοινού. Η επιλογή της αρχιτεκτονικής λύσης δεν υπήρξε αποτέλεσµα διαγωνισµού µε υποβολή προτάσεων αλλά διαδικασίας συνέντευξης έξι διεθνών αρχιτεκτονικών γραφείων. Μετά από απόρριψη του αρχικού νικητή, λόγω παραβίασης πνευµατικών δικαιωµάτων, και µετά από νοµική προσφυγή του απορριφθέντος και εν τέλει παραίτησής του από κάθε διεκδίκηση, η επιτροπή επιλογής ανέθεσε τον σχεδιασµό της νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης του Ισραήλ στους παγκοσµίου φήµης Ελβετούς αρχιτέκτονες Χέρτζογκ και Ντε Μερόν. Το κτήριο, συνολικής έκτασης 34.000 τετραγωνικών µέτρων, αποτελείται από έξι υπέργειους ορόφους και τέσσερεις υπόγειους (µεταξύ των τελευταίων και χώροι στάθµευσης). Η νέα Βιβλιοθήκη συνδυάζει λειτουργίες έρευνας και µελέτης µε δραστηριότητες πολιτιστικές και εκπαιδευτικές. Είναι χώρος µάθησης και ανταλλαγής, που φέρνει τους ανθρώπους κοντά. Είναι ανοικτή σε όλες τις εθνικότητες και τις θρησκευτικές πεποιθήσεις, όλες τις ηλικίες και τα επίπεδα εκπαίδευσης, όλα τα επίπεδα εισοδήµατος και όλους τους πολιτισµούς. Επίστεψη του κτηρίου αποτελεί ένας γλυπτός καµπύλος όγκος τεσσάρων ορόφων, επενδεδυµένος µε πέτρα της Ιερουσαλήµ, η οποία έχει λειανθεί για να δηµιουργήσει µια οµοιόµορφη επιφάνεια. Η επένδυση αφήνει µικρά κενά, απ’ όπου περνούν δέσµες φωτός στο εσωτερικό. Ο όγκος της επίστεψης εξέχει ως πρόβολος υπεράνω των δύο ορόφων της βάσης του κτηρίου, εξασφαλίζοντας σκιά. Αυτοί οι δύο όροφοι ορίζονται περιµετρικά από βιτρίνες, που αποτελούν το άνοιγµα του κτηρίου προς τα έξω, προβάλλοντας το περιεχόµενο και τις δραστηριότητες της Βιβλιοθήκης στον περαστικό. Σε αυτούς τους ορόφους χρησιµοποιείται ξύλο (σε αντιπαράθεση µε την πέτρινη λαξευτή επίστεψη) φέρνοντας µια ανθρώπινη κλίµακα και συνδέοντας το κτήριο µε την παράδοση της χρήσης του υλικού αυτού από την αρχαιότητα, σύµφωνα µε τους αρχιτέκτονες. Στο εσωτερικό δεσπόζει ένα κατακόρυφο κενό από µετα-

τοπισµένους κύκλους, που καταλήγει σε έναν µεγάλο κυκλικό φεγγίτη. Ένα “πηγάδι βιβλίων” που διέρχεται από κάθε επίπεδο και συνδέει την αίθουσα ανάγνωσης, τους δηµόσιους χώρους και τους χώρους διοίκησης µε τη συλλογή βιβλίων στους υπόγειους ορόφους, όπου φυλάσσονται πάνω από 4.500.000 βιβλία σε πλήρως αυτοµατοποιηµένη διαχείριση µε χρήση ροµπότ. Σύµφωνα µε νόµο του κράτους κάθε βιβλίο που τυπώνεται στο Ισραήλ σε περισσότερα από 50 αντίτυπα πρέπει να στείλει δύο αντίτυπα στη Βιβλιοθήκη. Ιστορικά, λοιπόν, τα βιβλία - ορατά από παντού - παραµένουν στο κέντρο, στηρίζουν το κτήριο στο έδαφος, αποτελούν τις ρίζες του. Σύµφωνα µε τους αρχιτέκτονες: “Τα βιβλία αποτελούν το θεµέλιο και µια απαραίτητη ισορροπία ενάντια στις συνεχείς τεχνολογικές αλλαγές”. Το κτήριο φιλοξενεί και µια Συναγωγή γεµάτη χρώµατα, που αντιπροσωπεύουν την ποικιλοµορφία του Εβραϊκού λαού. Και επειδή ένα κτήριο, και σαν αισθητική και σαν µήνυµα, δεν είναι αποκοµµένο από το περιβάλλον του, για τον περίβολο της Βιβλιοθήκης ο καλλιτέχνης Μίχα Ούλµαν δηµιούργησε το γλυπτό “Γράµµατα Φωτός”, δεκαοκτώ τεµάχια φυσικού βράχου από τον κρατήρα Ραµόν µε τη µορφή εβραϊκών, αραβικών και λατινικών γραµµάτων, τοποθετηµένα σε κύκλο. Στο κέντρο του κύκλου βρίσκεται ένας υπόγειος χώρος – αναπαράσταση ανθρώπινου λαιµού– που φωτίζεται από την οροφή µε τρεις φεγγίτες σχήµατος εβραϊκού Άλεφ, αραβικού Αλίφ και λατινικού Α, που σχηµατίζουν, µε την κίνηση του φωτός, τα γράµµατα αυτά σε διάφορες θέσεις στις επιφάνειες του χώρου. Πιστή στον ρόλο της, ως οργανισµού που φέρνει κοντά τους ανθρώπους, µετά την 7/10/2023 η Βιβλιοθήκη θέλησε να δείξει ότι οι όµηροι της Χαµάς δεν είναι απλώς ονόµατα και αριθµοί, αλλά άνθρωποι µε αγάπη, ενδιαφέροντα, ζωή. Έστησε, λοιπόν, την έκθεση “Κάθε όµηρος Έχει τη ∆ική του Ιστορία” όπου, σε µαύρες καρέκλες αλλά και παιδικές καθώς και σε ένα βρεφικό καρεκλάκι στην αίθουσα ανάγνωσης, τοποθετήθηκαν µία φωτογραφία του κάθε οµήρου µαζί µε ένα βιβλίο που περίµενε την επιστροφή του. Τα βιβλία επιλέχτηκαν µετά από συζήτηση µε τους συγγενείς των οµήρων ώστε να ταιριάζουν µε την προσωπικότητά τους. Για κάθε όµηρο που επέστρεφε έφευγε και µια καρέκλα...

Πηγές φωτογραφιών: https://arquitecturaviva.com, https://www.herzogdemeuron.com, www.nli.org.il/, https://magazine.esra.org.il/ *Η Αννίτα Τσοπανέλλη είναι αρχιτέκτων

28

του ΑΡΗ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ

γλωσσαρι εβραϊκων ορων Μεγκιλά (ειλητάριο, κύλινδρος, πληθ. µεγκιλότ): 1) Όπου γίνεται λόγος για µεγκιλά χωρίς να συνοδεύεται από όνοµα, τότε πρόκειται για τη Μεγκιλάτ Εστέρ (Το ειλητάριο της Εσθήρ). ∆ιαβάζεται στη συναγωγή κατά την εορτή του Πουρίµ και υπήρξε εξαιρετικά δηµοφιλές και παραµυθητικό για τους Εβραίους κατά τους µακρούς αιώνες της εξορίας τους. 2) Σ’ αυτή την ιστορία αναφέρεται και η πραγµατεία Μεγκιλά του Ταλµούντ. 3) Στο λαϊκό ιδίωµα των γίντις, η λέξη µεγκιλά σηµαίνει κάτι εκτενές, τραβηγµένο και υπερβολικά λεπτοµερειακό. ∆ηλαδή, «Μη µου διηγηθείς όλη τη Μεγκιλά» σηµαίνει: «Απάλλαξέ µε από τις λεπτοµέρειες, µίλα επί της ουσίας». Μεγκιλότ ή Χαµές Μεγκιλότ (=πέντε κύλινδροι): Υπάρχουν πέντε ειλητάρια στη Βίβλο ―όλα τα υπόλοιπα ονοµάζονται βιβλία― και είναι: Εσθήρ, Άσµα Ασµάτων, Ρουθ, Ιερεµίας και Εκκλησιαστής. Καθένα απ’ αυτά διαβάζεται σε συγκεκριµένη γιορτή. Η Εσθήρ το Πουρίµ, το Άσµα Ασµάτων το Πέσαχ, η Ρουθ το Σαβουότ, ο Ιερεµίας το Τισά µπε Αβ και ο Εκκλησιαστής το Σουκότ. Μεζουζά (=παραστάτης θύρας, πληθ. µεζουζότ): Θήκη από ασήµι, ορείχαλκο ή ξύλο µε όµορφες διακοσµήσεις, που έχει τον ρόλο φυλαχτού και τοποθετείται στον δεξιό παραστάτη της θύρας εισόδου των εβραϊκών σπιτιών (οι θρήσκοι την τοποθετούν σε κάθε δωµάτιο του σπιτιού). Μέσα στη θήκη ―που τοποθετείται υπό γωνία περίπου σαράντα πέντε µοιρών― υπάρχει µικρός παπυρικός κύλινδρος µε είκοσι δυο γραµµές, που περιέχουν βιβλικούς στίχους γραµµένους µε το χέρι (∆ευτερονόµιο 6,4-9 & 11,13-21). Πρόκειται για τις δυο πρώτες παραγράφους της προσευχής Σεµά Ισραέλ που ξεκινάει ως εξής: «Άκουσε, ώ Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός µας, ο Κύριος είναι Ένας». Στο πίσω µέρος του πάπυρου είναι γραµµένη η λέξη Σαντάι (Παντοδύναµος). Η µεζουζά αποτελεί σύµβολο της θεϊκής προστασίας και ιερότητας του σπιτιού και θυµίζει σ’ αυτούς που µπαίνουν ή βγαίνουν την παρουσία του Θεού. Σύµφωνα µε το έθιµο, όταν κάποιος περνάει µια πόρτα µε µεζουζά την ακουµπάει και στη συνέχεια φιλάει τα δάκτυλα που την άγγιξαν. Η τοποθέτηση της µεζουζά είναι µιτσβά.

«οι ουλες της

πολης» του ∆ηµήτρη Γουλή*

Η πόλη ξυπνά, φορτωµένη πέτρα. Κάτω απ’ τα βήµατα ονόµατα (ξεχασµένα…) Σοκάκια, που κάποτε, ήξεραν να προσεύχονται. Σώπασαν. Στοιχειώνουν. (στη λήθη) Η θάλασσα κρατά ό,τι δεν γύρισε. (ακόµη εδώ) Στις αποβάθρες, το αλάτι.

Σκαλιά σµιλεµένα απ’ την απουσία. (εδώ) Η πόλη άλλαξε δέρµα. Οι ραφές, ορατές. Ουλές. Ρίζες, πιο παλιές κι απ’ την Ιστορία. (παρουσία) Οι αριθµοί πέρασαν. Ο λόγος µένει. (σε παρακαλώ, µη µε ξεχάσεις) Μια φλόγα για να βλέπουµε. (είµαστε ακόµη εδώ, kedamos)

(memoria)

Γιατί κάθε πόλη που σβήνει τους νεκρούς της

Μια προσευχή ραγισµένη.

χάνει, αργά,

Σπίτια κλειστά.

και τους ζωντανούς της.

*Επίκουρος Καθηγητής, Παιδαγωγικό Τµήµα ∆ηµοτικής Εκπαίδευσης Α.Π.Θ.

τεχνης σχολια-βιβλια

ΠΕΡΙ ΑΝΤΙΣΗΜΙΤΙΣΜΟΥ ΜΙΑ ΛΕΞΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Mark Mazower Εκδ. Αλεξάνδρεια Στο µεγαλύτερο µέρος της νεότερης ιστορίας, ο αντισηµιτισµός έγινε αντιληπτός ως µια απειλή προερχόµενη από την ευρωπαϊκή δεξιά, φυτώριο εθνο-αυτοχθονικών κινηµάτων τύπου «αίµα και γη», που στηρίχτηκαν στην µακραίωνη καχυποψία του χριστιανισµού για τους Εβραίους και την τροφοδότησαν µε ισχυρές δόσεις ρατσιστικής ψευδοεπιστήµης. Τέτοια φαινόµενα κορυφώθηκαν στον εφιάλτη της ναζιστικής Γερµανίας και του Ολοκαυτώµατος. Το τοπίο είναι πολύ διαφορετικό σήµερα. Πάνω από τα 4/5 των Εβραίων του κόσµου ζουν πλέον στο Ισραήλ και τις Ηνωµένες Πολιτείες, µε τις τελευταίες να εγγυώνται τη στρατιωτική κυριαρχία του πρώτου στην περιοχή. Οι δε πιο ηχηρές φωνές καταγγελίας του αντισηµιτισµού τον θέλουν να προέρχεται από την αριστερά, όχι από τη δεξιά. Ο Μαρκ Μαζάουερ µάς δείχνει πώς φτάσαµε ως εδώ, επιδιώκοντας να φωτίσει αντί απλώς να αποδώσει το φταίξιµο. Πολύ λίγες λέξεις έχουν την ένταση του «αντισηµιτισµού» κι ωστόσο καµία δεν υπόκειται σε περισσότερες παρεξηγήσεις, µε τρόπους που επηρεάζουν τόσο την ελευθερία του λόγου όσο και την εξωτερική πολιτική. Το Περί αντισηµιτισµού ανατέµνει τις αντικρουόµενες πηγές και ερµηνείες και τραβάει την απαραίτητη διαχωριστική γραµµή. «Η Ιστορία, ασφαλώς, δεν εξαντλείται στις λέξεις, ωστόσο, κάποιες φορές, οι λέξεις έχουν βαρύνουσα σηµασία και µπορούν εύκολα να µας παρασύρουν, ιδίως όταν σχετίζονται µε φορτισµένα ή αµφιλεγόµενα ζητήµατα. Αυτό που µε παρακίνησε να γράψω αυτό το βιβλίο ήταν όσα έβλεπα να εκτυλίσσονται γύρω µου στο πανεπιστήµιο όπου διδάσκω. ∆εν ήταν µόνο ότι είδα πολλούς φοιτητές να επικρίνονται και να κατηγορούνται άδικα επειδή πήραν θέση σε ένα µείζον ζήτηµα παγκόσµιας σηµασίας. Ήταν επίσης όσα συνέβαιναν µε τις ίδιες τις λέξεις. Τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα µετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, οι λέξεις φορτίστηκαν µε ιδιαίτερο βάρος. Πολλοί υπαγόρευαν ποιες λέξεις ακριβώς έπρεπε να χρησιµοποιεί κάποιος και,

29

αντιστρόφως, ποιες απαγορευόταν ακόµη και να προφέρει. Μία από αυτές ήταν ο “αντισηµιτισµός”. Υπήρχε, και εξακολουθεί προφανώς να υπάρχει, τεράστια σύγχυση γύρω από το τι ακριβώς σηµαίνει. Είναι ο αντισηµιτισµός εθνοτική προκατάληψη; Αποτελεί µορφή κριτικής προς το Ισραήλ; Είναι όλα αυτά µαζί; Μπορεί κάποιος να τα διαχωρίσει;… Αυτές οι ασάφειες έχουν απτές συνέπειες. Αφενός, ο αντισηµιτισµός είναι µια πραγµατικότητα, συνεπώς η κατάχρηση και η λανθασµένη χρήση της λέξης υπονοµεύουν τον αγώνα εναντίον του. Αφετέρου, όταν µια νόµιµη διαµαρτυρία χαρακτηρίζεται αντισηµιτική, αυτό καταλήγει να λειτουργεί ως µέσο φίµωσης της ανησυχίας για τους Παλαιστινίους …» ΜΑΡΚ ΜΑΖΑΟΥΕΡ, από συνέντευξη στον Ηλία Μαγκλίνη, Η Καθηµερινή, 12.10.2025

«Ένα βιβλίο ικανό να συµβάλει σε ειλικρινείς συζητήσεις, τόσο απελπιστικά αναγκαίες σε µια νέα εποχή ρατσισµού, πολέµου και γενοκτονίας.» Dr Brian Hanley, Irish Times «Μία από τις πολλές αρετές αυτού του εξαίρετου και επίκαιρου βιβλίου είναι η προσπάθειά του να αποκαταστήσει τα ιστορικά συµφραζόµενα µιας λέξης που έχει µετατραπεί σε γενικό όρο καταδίκης.» The New Yorker «Σε µια πρόζα γεµάτη σαφήνεια και χάρη, εντυπωσιακά απαλλαγµένη από πολεµικούς και κυνικούς τόνους, ο Μαζάουερ περιγράφει πώς και γιατί η πολιτική του αντισηµιτισµού έχει προβεί σε διαδοχικές µεταστάσεις µε τόσο εξωφρενικούς τρόπους.» Daniel May, Harper‘s Magazine «Μια τεράστια συνεισφορά … Ανιχνεύοντας το µεταβαλλόµενο νόηµα του αντισηµιτισµού, δείχνει πειστικά πώς µπορούµε από όπλο να τον ξανακάνουµε λέξη.»

Lily Meyer, The New Republic «Μια άψογα επιχειρηµατολογηµένη ιστορία του νεότερου αντισηµιτισµού από έναν από τους κορυφαίους ιστορικούς της εξουσίας και της ταυτότητας στην Αµερική.» —Kirkus

30

τεχνης σχολια-βιβλια

H ΑΡΑΒΟΙΣΡΑΗΛΙΝΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ

ΜΕΣH ΑΝΑΤΟΛΗ

Ιστορία, διπλωµατία και πολιτική. Η εποχή των πολέµων 1917-1973

Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων

Ανδρέας Μπουρούτης

1945-2025

Κώστας Υφαντής, Κωνσταντίνος Φίλης, Αλέξανδρος ∆ιακόπουλος Εκδ. Πατάκη

Εκδ. Αλεξάνδρεια Η αραβοϊσραηλινή διένεξη αποτελεί µία από τις πλέον µακρές συγκρούσεις στον σύγχρονο κόσµο, οι συνέπειες της οποίας ξεπερνούν τα γεωγραφικά όρια των εµπλεκόµενων πλευρών. Το ιστορικό της βάθος έχει θέσει ανυπέρβλητα εµπόδια στην προσέγγιση των κρατών της Μέσης Ανατολής και αποτελεί µια σταθερή συνθήκη κρίσης στην περιοχή. Για να µπορέσει να αντιληφθεί κανείς την αντιπαράθεση του Ισραήλ µε τις αραβικές χώρες, θα πρέπει να εξετάσει από την αρχή της και σε διάφορα επίπεδα αυτή την ιδιαίτερα σύνθετη σχέση. Το βιβλίο παρουσιάζει το πρώτο χρονικά µέρος αυτής της διένεξης, από την οργανωµένη εβραϊκή εγκατάσταση και την αραβική αντίδραση µέχρι την εποχή των συνεχών πολεµικών αναµετρήσεων (1948, 1956, 1967, 1973). Με τη συνοδεία πλήθους χαρτών και φωτογραφιών, επιχειρείται µια ολοκληρωµένη ερµηνεία των ιστορικών γεγονότων στη Μέση Ανατολή, εξετάζονται οι διπλωµατικές κινήσεις στην πολύχρονη διαµάχη και ελέγχεται η εµπλοκή του διεθνούς παράγοντα (υπερδυνάµεις, διεθνείς οργανισµοί: Κοινωνία των Εθνών, Οργανισµός Ηνωµένων Εθνών) στη µακρά διάρκεια. Ως αποτέλεσµα το βιβλίο προσφέρει µια πλούσια αφήγηση µε ένα συνεκτικό ερµηνευτικό σχήµα για τα τεκταινόµενα στη Μέση Ανατολή. Επιπλέον, καλεί τον αναγνώστη να καταλήξει στα δικά του συµπεράσµατα έχοντας πλήρη γνώση του περιεχοµένου της πρώτης φάσης της αιώνιας σύγκρουσης

Είναι δίκαιο να θεωρούµε τη Μέση Ανατολή ως κάτι ενιαίο; Μπορούν Άραβες και Εβραίοι να συνυπάρξουν; Και τι συµβαίνει όταν πολεµάς όχι για την επίτευξη πολιτικών στόχων, αλλά για την ολοκληρωτική καταστροφή του αντιπάλου; ∆υο καθηγητές ∆ιεθνών Σχέσεων, ένας αντιναύαρχος ε.α. και ένας δηµοσιογράφος ιχνηλατούν, ζωντανά και διαδραστικά, βίαιες µυθολογίες και πυκνές, καταιγιστικές εξελίξεις, από το 1945 µέχρι τις µέρες µας, σε µια εύφλεκτη περιοχή που επηρεάζει το σύνολο του κόσµου. «Τίποτα δεν είναι δεδοµένο. Τις εξελίξεις που βλέπουµε σήµερα, στο παρελθόν δεν θα µπορούσαµε καν να τις φανταστούµε. Μια νέα γενιά Αµερικανών διαµορφώνει τη στάση της απέναντι στο Ισραήλ όχι από την παραδοσιακή ενηµέρωση, αλλά µέσα από τις εικόνες που βλέπει στα µέσα µαζικής δικτύωσης». Α.∆. «∆εν ξέρω πώς θα είναι η επόµενη µέρα, αλλά έχει αρχίσει να διαµορφώνεται µια εικόνα. Ο Νετανιάχου δεν ήταν υπερβολικός όταν έλεγε ότι το Ισραήλ αλλάζει τον χάρτη της Μέσης Ανατολής. Αναδιαµορφώνει το τοπίο και δηµιουργεί ένα νέο σκηνικό αποτροπής, πολύ διαφορετικό από το προηγούµενο». Κ.Υ. «Το Ιράν υπέστη ταπείνωση σε πολλές φάσεις, ενώ παράλληλα έχανε και τους δορυφόρους του. Η Σαουδική Αραβία φαίνεται πως θα είναι από εδώ και πέρα πολύ σηµαντικός παίκτης στη Μέση Ανατολή. Όσο για το Ισραήλ, δεν ξέρω τι είδους συµβιβασµούς και παραχωρήσεις θα χρειαστεί να κάνει για να υπάρξει ουσιαστική σύµπραξη µε τη Σαουδική Αραβία. Αν τα βρουν, θα είναι η πλήρης δικαίωση της λογικής των Συµφωνιών του Αβραάµ». Κ.Φ.

τεχνης σχολια-βιβλια

Η ΜΑΚΡΑ ΝΥΧΤΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ Ανθρώπινες απώλειες και υλικές καταστροφές στην κατεχόµενη Ελλάδα (1941-1944)

Συλλογικό έργο –Επιµέλεια: Στράτος Ν. ∆ορδανάς, Μενέλαος Χαραλαµπίδης Εκδόσεις Αλεξάνδρεια Έχουν συµπληρωθεί ογδόντα χρόνια από τη λήξη του Β' Παγκόσµιου Πολέµου, στον οποίο εκατοµµύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, οι υλικές καταστροφές ήταν ανυπολόγιστες, και η βαρβαρότητα του γενοκτονικού Γ Ράιχ κορυφώθηκε µε τη συστηµατική εξόντωση του ευρωπαϊκού εβραϊσµού και άλλων πληθυσµιακών οµάδων όπως οι Ροµά και οι ανάπηροι. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που υπέστησαν δυσανάλογες απώλειες σε σχέση µε το µέγεθος και τον πληθυσµό τους. Αναµφίβολα, η τριπλή γερµανική, ιταλική και βουλγαρική κατοχή, που επέφερε τον διοικητικό διαµελισµό της χώρας, επισώρευσε πρόσθετα δεινά, ενώ ο εφιαλτικός λιµός στοιχειώνει ακόµα τη συλλογική µνήµη, δίνοντας στη λέξη «πείνα» µια ιδιαίτερη βαρύτητα στο ελληνικό λεξιλόγιο. Με τη σειρά τους οι συλλήψεις, τα µπλόκα, οι µαζικές εκτελέσεις αντιστασιακών και αµάχων, η καταστροφή των εβραϊκών κοινοτήτων, οι πυρπολήσεις κατοικηµένων περιοχών, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και η τακτική του πολιτικού χάους και της κοινωνικής διάσπασης συµβάδιζαν µε τον καθηµερινό αγώνα για την επιβίωση, καθιστώντας τον θάνατο πανταχού παρόντα στην κατεχόµενη Ελλάδα. Σήµερα, η δεκαετία του 1940 είναι η καλύτερα µελετηµένη περίοδος της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Παρ’ όλα αυτά, λείπει µια συνθετική µελέτη για τις ανθρώπινες απώλειες και τις υλικές καταστροφές που θα επικαιροποιεί παλαιότερα δεδοµένα για το σύνολο του ελλαδικού χώρου και ταυτόχρονα θα ανανεώνει το επιστηµονικό και επιστηµολογικό ενδιαφέρον για την πληρέστερη χαρτογράφηση της καταστροφής. Ο ανά χείρας συλλογικός τόµος φιλοδοξεί να αφαιρέσει την Ελλάδα από τον διόλου κολακευτικό κατάλογο των χωρών εκείνων που αγνοούν τα ποιοτικά και ποσοτικά χαρακτηριστικά του τιµήµατος το οποίο κλήθηκαν να καταβάλουν όταν αποφάσισαν να αντιταχθούν στον Άξονα. Κείµενα: Αλίκη Αρούχ, Βαγγέλης Τζούκας, Βάιος Καλογρηάς, Βασίλης Γ. Μανουσάκης, Βιολέττα Χιονίδου, Γιώργος Λιµαντζάκης, ∆ήµητρα Πατρωνίδου, ∆ηµήτρης Θρασυβούλου, ∆ηµήτρης Μάντζαρης, ∆ηµήτρης Σ. Κυπριώτης, ∆ήµος Μαυρίδης, Μενέλαος Χαραλαµπίδης, Παναγιώτα Γκάτσιου, Παντελής Μούτουλας, Στράτος ∆ορδανάς, Τάσος Χατζηαναστασίου, Τόνια Καραδήµα, Φίλιππος Κάραµποτ.

31

συνέχεια από τη σελίδα 16

έρχεται από το όνοµα ενός ατόµου. Ο Ιακώβ ήταν ο τρίτος πατριάρχης, πατέρας των φυλών, ένας άνθρωπος µε όρεξη, ταπεινότητα και επιθυµία, ένας πολεµιστής του Θεού, των ανδρών και των γυναικών. Ένας επιζών. Οι λέξεις είναι σηµαντικές, όπως επίσης και η απουσία τους. Η γλώσσα δεν ασχολείται µε τα περιττά. Στο αντίθετο άκρο αυτού του επιχειρήµατος, όταν µια ιδέα έχει ουσιαστικό νόηµα µπορεί να περιγράφεται από αρκετές διαφορετικές λέξεις µέσα σε ένα δεδοµένο πολιτισµικό λεξιλόγιο. Έτσι η Βίβλος στα εβραϊκά δεν έχει µια λέξη για τη «θρησκεία», όπως την αντιλαµβανόµαστε σήµερα. Από την άλλη πλευρά έχει αρκετούς όρους περιγραφικούς της θεµελιώδους έννοιας του «νόµου»: χοκ, µισπάτ, τορά, µιτσβά, µουσάρ, ντιν, ντατ. Η τελευταία εξ’ αυτών, αν και εµφανίζεται σπάνια εντός της Βίβλου, έφτασε να καταδεικνύει επίσης και τη «θρησκεία», κάτι που βέβαια συνέβη αργότερα κατά τους ταλµουδικούς καιρούς. Το βιβλικό λεξιλόγιο φανερώνει µε τρόπο ξεκάθαρο ότι οι αρχαίοι Ισραηλίτες κατανοούσαν τον Θεό τους πρωτίστως ως νοµοθέτη και τους εαυτούς τους ως µια κοινότητα υπό τον νόµο του. Ο Τζον Μπάνιαν (Άγγλος συγγραφέας και πουριτανός ιεροκήρυκας) διατύπωσε άρτια αυτό που συζητάµε, χαρακτηρίζοντας τον λαό του Ισραήλ ως «οι δώδεκα φυλές υπό τον νόµο». Η µη νοµικιστική αντίληψη της πίστης είναι κατοπινό φαινόµενο, όπως δείχνει και η αντίστοιχη φράση του Μπάνιαν, «τα τέκνα του Θεού υπό το Ευαγγέλιο». Βέβαια, η φράση αυτή ταιριάζει καλύτερα στον χριστιανισµό. Στην περίπτωση των Ισραηλιτών, ο θεός ήταν ο µεγάλος επουράνιος νοµοθέτης. Άµος Οζ & Φάνια Οζ- Ζάλτσµπεργκερ Οι Εβραίοι και οι λέξεις µετάφραση Νίκος Γεωργαντίδης, εκδ. Καστανιώτη (για την επιλογή: Άρης Εµµανουήλ)