Azərbaycan Demokratik Respublikasının 99-cu il dönümünə

ADR-in 99 illiyi

Azərbaycan Demokratik Respublikası (1918-2017)

Gündəlik

 Bir

az tarix  ADR-nın İstiqlal Bəyannaməsi  ADR-də dövlət hakimiyyəti Milli Şura Parlament Hökümət  ADR-in qurucuları

Bir az tarix 

1917-ci il fevral inqilabından sonra Zaqafqaziyanı idarə etmək üçün mart ayının 9-da V.A.Xarlamovun (kadet) sədrliyi altında xüsusi komitə yaradılır



1917-ci ilin noyabrın 18 –də 11 nəfərdən ibarət Zaqafqaziya komissarlığı (Zaqafkom) adı altında müvəqqəti hökumət yaradılır.



1918-ci ilin fevralın 10-da Zaqafqaziya seymi yaradıldı və bu seym 1918-ci il aprelin 22 –də müstəqil, demokratik, federativ respublikanın yaradılmasını elan edir



Mayın 26-da Zaqafqaziya seyminin sonuncu iclası zamanı menşevik Sereteli seymin buraxıldığını bildirir



Mayın 26-da Gürcüstan, mayın 28-də Azərbaycan və Ermənistan öz müstəqilliyinin elan etdi.



Bir gün əvvəl isə keçmiş seymin müsəlman fraksiyasının iclası tərkibində Məmməd Əmin Rəsulzadə və Fətəli xan Xoyski olmaqla Milli Şuranın Rəyasət heyətini seçdi. Milli şura Azərbaycanın müstəqil dövlət elan olunması haqqında qərar qəbul etdi. (qərarın lehinə 24 nəfər səs verdi, 2 nəfər bitərəf qaldı).

ADR-nın İstiqlal Bəyannaməsi (giriş hissə) 

Böyük Rusiya inqilabının gedişində Rusiyada rus qoşunlarının Zaqafqaziyanı tərk etməsinə gətirib çıxaran və dövlət orqanizminin ayrı-ayrı hissələrini dağıdan siyasi quruluş meydana gəldi. Öz gücləri hesabına Zaqafqaziya xalqları Zaqafqaziya demokratik respublikasını yaratdılar. Fəqət, siyasi hadisələrin sonrakı gedişatında gürcü xalqı Zaqafqaziya Federasiyasının tərkibindən çıxıb müstəqil Gürcüstan Demokratik Respublikası yaratmaq qərarına gəldi.



Rusiya və Osmanlı imperiyası arasında yaranan müharibənin dayandırılması ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanın indiki siyasi vəziyyəti, həmçinin ölkədə yaranmış hədsiz anarxiya Zaqafqaziyanın cənub və şərq qismini təşkil edən Azərbaycanı və Azərbaycan xalqlarını düşdükləri daxili və xarici vəziyyətdən çıxarmaq naminə öz dövlətini yaratmağı hökm edir. Yuxarıda sadalananların əsasında xalq səsverməsi yolu ilə seçilən Azərbaycan Müsəlman Milli Şurası bu gündən bütün xalqa bəyan edir:

ADR-nın İstiqlal Bəyannaməsi (əsas müddəaları) 1. Azərbaycan tam hüquqlu və müstəqil dövlətdir. O, Zaqafqaziyanın cənub və şərq hissələrindən ibarətdir. Ali hakimiyyət Azərbaycan xalqına məxsusdur.  2. Müstəqil Azərbaycanın siyasi quruluş forması demokratik cümhuriyyətdir.  3. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti beynəlxalq birliyin bütün üzvlərilə, xüsusən həmsərhəd xalqlar və dövlətlərlə dostluq əlaqələri yaradacaq.  4. ADC öz sərhədləri daxilində millətindən, dinindən, ictimai vəziyyəti və cinsindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlarına tam vətəndaşlıq və siyasi hüquqlar verir.  5. ADC onun ərazisində yaşayan bütün xalqların sərbəst inkişafına şərait yaradacaq.  6. Məclisi – müəssisanın çağırılmasına qədər Azərbaycanda ali hakimiyyət xalqın səsvermə yolu ilə seçdiyi Milli Şura və Milli Şuranın qarşısında cavabdeh olan Müvəqqəti hökümət sayılır. 

ADR-də dövlət hakimiyyəti (Milli Şura) 

1918-ci il mayın 26-da Zaqafqaziya seymi fraksiyaların daxili çəkişmələri nəticəsində ləğv olundu. Ertəsi gün seymin müsəlman fraksiyasına daxil olan partiyaların üzvlərindən ibarət Azərbaycan Milli Şurası yarandı



Səs çoxluğu ilə M.Ə.Rəsulzadə milli şuranın sədri seçildi.

1918-ci il mayın 28-də bütün ölkələrin radiostansiyaları və qəzetləri Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunması haqqında Azərbaycan Milli Şurasının müraciətinin bəşəriyyətə xəbər verdilər



İstiqlal Bəyannaməsinin Azərbaycanın Milli Şurasında qəbulu zamanı, ən çox üzvlü Müsavat Partiyası və ona daxil olmuş bitərəflər idi (30 nəfər); müsəlman sosialistlər bloku (7 nəfər), İttihad Partiyası (3 nəfər), Hümmət sosialdemokrat partiyası (4 nəfər) – cəmi 44 nəfər

ADR-də dövlət hakimiyyəti (Milli Şura)

ADR-də dövlət hakimiyyəti (parlament) 

Təsis iclası 1918-ci il dekabr ayının 7-də Bakıda Tağıyev qız məktəbində baş tutub (Əlimərdan bəy Topçubaşov)



Parlamentdə on bir fraksiya var idi (Musavat və bitərəflər, İttihad, Əhrar, Sosialistlər, Bitərəflər, Müstəqillər, Sol müstəqil, Slavyanlar, Milli azlıqlar, Erməni, Daşnaksütyün)



Parlamentin 17 aylıq fəaliyyəti dövründə 145 iclası təyin edilib



Fəaliyyəti dövründə müzakirəyə 270-dən çox qanun layihəsi çıxarılmış, onlardan təxminən 230-u qəbul edilmişdir.



Funksiyaları:  mərkəzi  onların  ali

dövlət orqanlarını formalaşdırmaq;

hesabatını dinləyib, müvafiq qərar qəbul etmək;

dövlət nəzarətini həyata keçirmək

ADR-də dövlət hakimiyyəti (hökümət) 



Fətəli xan Xoyski - Nazirlər Şurasının sədri – 3 kabinet təşkil edilib:  1918-ci

il 28 may – Tibilisidə

 1918-ci

il 17 iyun – Gəncə; 6 oktyabr – Bakı

 1918-ci

il 26 dekabr

Nəsib bəy Yusifbəyli – Nazirlər Şurasının Sədri – 2 kabinet təşkil edib:  1919-cu

il 14 aprel

 1919-cu

il 22 dekabrı

ADR-in qurucuları 

Məhəmməd Əmin Rəsulzadə



Fətəli Xan Xoyski



Əlimərdan bəy Topçubaşov



Nəsib bəy Yusifbəyli



Məmməd Yusif Cəfərov



Əliağa Şıxlınski