ROGER LIEBI
Bibel und Wissenschaft
Christliche Literatur-Verbreitung e. V. Postfach 11 01 35 · 33661 Bielefeld
Roger Liebi Bibel und Wissenschaft Die Forschung hat Verspätung
Ä TÇ@FDÄ {Ä
ÄAXÄ"+5ĆÄ"GQHRSKHBGDÄ+HSDQ@STQ 5DQAQDHSTMF
/NRSE@BGÄ
Ä Ä Ä†Ä
Ä!HDKDEDKC
(MSDQMDS ÄVVV BKU CD !HKCPTDKKDM Ä%NSNKH@Ä VDMMÄMHBGSÄ@MCDQRÄ@MFDFDADM Ä !HKCQDBGSD Ä'DHMQHBGÄ3G@MMDQ &Q@ÆJDM Ä1NK@MCÄ!NGMDQ ÄVVV ANGMDQ BNMBDOS CD Ä @BG 3HSDKAHKC Ä,@SSGH@RÄ!NGMDQ 2@SYÄTMCÄ4LRBGK@F Ä-HBNKDÄ2BG«QDQ Ä$KÆMFDM Ä2BGVDHY #QTBJÄTMCÄ!HMCTMF ÄVVV RBGQDBJG@RD CD !DRSDKK -Q Ä (2!-Ä
Inhaltsverzeichnis $HMKDHSTMFÄmÄBibel und WissenschaftÄ RSQNMNLHDÄ ÄmÄDie Sterne sind unzählbar …Ä RSQNMNLHDÄ ÄmÄDie Plejaden sind gebunden.Ä RSQNMNLHDÄ ÄmÄDer Gürtel des Orion löst sich.Ä /GXRHJÄ ÄmÄKernspaltung in der Bibel /GXRHJÄ ÄmÄKernfusion in der BibelÄ /GXRHJÄ ÄmÄLicht – Bewegung oder Zustand?Ä &DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄDie Erde über dem NichtsÄ
14
&DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄDie ErdkugelÄ &DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄDas Gewicht der LuftÄ &DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄDer WasserkreislaufÄ &DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄDer WindkreislaufÄ &DNVHRRDMRBG@ESDMÄ ÄmÄKreislauf der MeeresströmungenÄ !HNKNFHDÄ ÄmÄDer Hase käut doch wieder …Ä !HNKNFHDÄ ÄmÄDie Ameise legt doch Wintervorräte an …Ä !HNKNFHDÄ ÄmÄAm Anfang doch kein winziges Männlein …Ä !HNKNFHDÄ ÄmÄBeschneidung am 8. TagÄ JNKNFHDÄ ÄmÄ,GAFR EJCGAFXCGRGE TCPQAFGCBCLC .k?LXCLÄ JNKNFHDÄ ÄmÄ3 Jahre SchonzeitÄ 44 ÄmÄSabbatjahr ÄmÄWiederkäuende Paarhufer als NahrungÄ ÄmÄFische, aber keine Frösche …Ä ÄmÄGeschützte VögelÄ JNKNFHDÄ ÄmÄNachhaltigkeit und KriegÄ 'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄReinigung von Aasbakterien durch WaschenÄ JNKNFHDÄ JNKNFHDÄ JNKNFHDÄ JNKNFHDÄ
'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄÄReinigung von Aasbakterien durch Entsorgung und ZerstörungÄ 'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄBakterien und SaatgutÄ 'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄBakterien und FäkalienÄ 'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄBakterien und tote MenschenÄ 'XFHDMDÄTMCÄ,HJQNAHNKNFHDÄ ÄmÄBakterien und allgemeine HygieneÄ !HADKÄTMCÄ4LVDKSÄmÄMose und die Weisheit der ÄgypterÄ 2BGKTRRENKFDQTMFDMÄmÄDie Botschaft der BibelÄ !HAKHNFQ@ÆDÄ TRV@GK Ä 'HMVDHRÄYTÄCDMÄ!HADKYHS@SDMÄ #DQÄ TSNQÄ +HSDQ@STQKHRSDÄCDRÄ TSNQRÄ 6DARHSDÄ 5NQSQ«FDÄ 6@MCDQ@TRRSDKKTMFÄÄ
EINLEITUNG
Bibel und Wissenschaft
»Alle Schrift ist von Gott eingegeben …« 2. Timotheus 3,16
»Das Gesetz des HERRN ist vollkommen, erquickend die Seele; das Zeugnis des HERRN ist zuverlässig, macht weise den Einfältigen. Die Vorschriften des HERRN sind richtig, erfreuend das Herz; …« Psalm 19,8 –9
In diesem Buch geht es um einen Vergleich zwischen Bibel und Wissenschaft. Zahlreiche Entdeckungen in der modernen Forschung waren gar nicht wirklich neu. Man konnte sie vor Jahrtausenden bereits in der Bibel nachlesen. Ausgewählte Beispiele sollen dies auf den folgenden Seiten illustrieren. 5NQÄDHMDLÄ5DQFKDHBGÄRNKKSDÄL@MÄRHBGÄYTDQRSÄEQ@FDM Ä 6@RÄHRSÄ6HRRDMRBG@ES ÄTMCÄV@RÄHRSÄCHDÄ!HADK Was ist Wissenschaft? 6HRRDMRBG@ESÄHRSÄCHDÄLDMRBGKHBGDÄ !DLÂGTMF ÄCHDÄ-@STQÄRXRSDL@SHRBGÄ YTÄADNA@BGSDM ÄYTÄDQENQRBGDMÄTMCÄ YTÄADRBGQDHADM Ä(GQDÄ$QFDAMHRRDÄRHMCÄ RSDSRÄUNQK«TÆÄFÄTMCÄADFQDMYS ĉ(QQDMÄ HRSÄLDMRBGKHBG} ÄC@RÄFHKSÄ@TBGÄGHDQ Ä(MÄ CDQÄ6HRRDMRBG@ESÄL@BGSÄL@MÄIDCNBGÄ HLÄ KKFDLDHMDMÄJNMSHMTHDQKHBGDÄ%NQS RBGQHSSDÄHMÄCDQÄ$QJDMMSMHR Was ist die Bibel? &DL«¦ÄHGQDQÄDHFDMDMÄ TRÄR@FDÄHRSÄCHDÄ 'DHKHFDÄ2BGQHESÄ&NSSDRÄ6NQS Ä2HDÄHRSÄ UNMÄ&NSSÄHMROHQHDQS ÄUNMÄ&NSSÄDHMFD FDADM Ä#HDÄ!HADKÄHRSÄ&NSSDRÄCHQDJSDÄ 1DCDÄHMÄRBGQHESKHBGÄÆÄWHDQSDQÄ%NQL Ä2HDÄ HRSÄUNKKJNLLDMÄTMCÄHQQSTLREQDH ÄMHBGSÄ MTQ ÄVDMMÄRHDÄÂADQÄ&NSSÄTMCÄRDHMDÄ &M@CD ÄRNMCDQMÄ@TBG ÄVDMMÄRHDÄÂADQÄ CHDÄ-@STQÄTMCÄCHDÄ&DRBGHBGSDÄROQHBGS
Die Bibel HRSÄDHMDÄ2@LLKTMFÄUNMÄ Ä!ÂBGDQM Ä$SV@Ä ÄUDQRBGHDCDMDÄ 2BGQDHADQÄV@QDMÄ@MÄCDQÄ AE@RRTMFÄ ADSDHKHFS Ä2HDÄUDQVDMCDSDMÄCHDÄCQDHÄ 2OQ@BGDMÄ'DAQ«HRBG Ä Q@L«HRBGÄTMCÄ Griechisch. #HDÄ!HADKÄVTQCDÄHMÄDHMDLÄ9DHSQ@TLÄ UNMÄHMRFDR@LSÄQTMCÄ Ä)@GQDMÄ FDRBGQHDADM ÄC@RÄ KSDÄ3DRS@LDMSÄHMÄ CDQÄ9DHSÄUNMÄ ÄAHRÄ ÄU Ä"GQ Ä UNMÄ Ä,NRDÄAHRÄ,@KD@BGH ÄC@RÄ-DTDÄ 3DRS@LDMSÄHMÄCDMÄ)@GQDMÄYVHRBGDMÄ ÄTMCÄ ÄM Ä"GQ #HDÄ/Q«YHRHNMÄCDQÄ¥ADQKHDEDQTMFÄCDRÄ !HADKSDWSDRÄCTQBGÄCHDÄ)@GQS@TRDMCDÄ GHMCTQBGÄHRSÄDHML@KHF Ä#HDÄVHRRDM RBG@ESKHBGDÄ!DRS«SHFTMFÄCDQÄ!HADKÄ@KRÄ GHRSNQHRBGDRÄ#NJTLDMSÄHRSÄNGMDÄ/@Q@K KDKDÄHMÄCDQÄFDR@LSDMÄ6DKSKHSDQ@STQ #HDRDRÄ!TBGÄRNKKÄG@MCEDRSDÄ QFT LDMSDÄEÂQÄCDMÄF¼SSKHBGDMÄ4QROQTMFÄ CDQÄ!HADKÄKHDEDQM
ASTRONOMIE 1
Die Sterne sind unzählbar!
»Wie das Sternenheer nicht gezählt werden kann …« Jeremia 33,22 (600 v. Chr.)
»Blicke doch zum Himmel und zähle die Sterne, wenn du sie zählen kannst!« 1. Mose 15,5b (21. Jahrhundert v. Chr.)
Von bloßem Auge kann man von der nördlichen Erdhalbkugel aus etwa 3000 Sterne sehen. Dasselbe gilt auch für die südliche Hemisphäre. So kann man insgesamt von der Erde aus ohne Hilfsmittel etwa 6000 Sterne als einzelne Lichtpunkte am Firmament erblicken. #HDÄ!HADKÄR@FSÄIDCNBGÄ@TRCQÂBJKHBG ÄC@RRÄDRÄEÂQÄTMRÄ,DMRBGDMÄ @ARNKTSÄ TML¼FKHBGÄ RDH Ä CHDÄ 9@GKÄ CDQÄ 2SDQMDÄ YTÄ DQLHSSDKM Ä 2NÄ RS@MCDMÄ EQÂGDQÄ CHDRDÄ AHAKHRBGDMÄ TRR@FDMÄ HLÄ 6HCDQROQTBGÄ zur Wissenschaft. Ä QHBGSDSDÄ &@KHKDNÄ &@KHKDHÄ @KRÄ DQRSDQÄ ,DMRBGÄ DHMÄ %DQM QNGQÄ YTLÄ 'HLLDK Ä $QÄ J@LÄ YTLÄ 2BGKTRR Ä C@RRÄ DRÄ DSV@Ä Ä Ä2SDQMDÄFDADMÄLÂRRD Ä#HDÄ3DKDRJNODÄVTQCDMÄHLÄ+@TEDÄ CDQÄ 9DHSÄ HLLDQÄ ADRRDQ Ä 'DTSDÄ VHQCÄ CHDÄ 9@GKÄ CDQÄ 2SDQMDÄ HLÄ ÄFDRBG«SYSÄ ÄDHMDÄ AHRGDQÄDQENQRBGSDMÄ6DKSQ@TLÄ@TEÄDSV@Ä Ä FDENKFSÄ UNMÄ Ä -TKKDM Ä 9«GKDMÄ J@MMÄ L@MÄ RHDÄ MHBGS Ä -TQÄ ADRBGDHCDMDÄ2BG«SYTMFDMÄRHMCÄCDMJA@Q
ASTRONOMIE 2
Die Plejaden sind gebunden.
»Kannst du knüpfen das Gebinde der Plejaden, oder lösen den Gürtel des Orion?« Hiob 38,31 (3. Jahrtausend v. Chr.)
Das Buch Hiob erzählt eine Lebensgeschichte aus dem 3. Jahrtausend v. Chr. Gott stellte Hiob die Frage, ob er den Sternenhaufen der Plejaden zusammenbinden könne. Bei den Plejaden handelt es sich um ein Sternbild, bei dem mit unseren Augen 6 bis 9 Sterne gesehen werden können. Mit dem Fernrohr kann man mindestens 1200 Sterne erblicken. Alle diese Sterne bilden einen durch die Schwerkraft zusammengebundenen Haufen, der eine gemeinsame Flugrichtung im All aufweist. #HDÄLDHRSDMÄCDQÄ Ä2SDQMAHKCDQ ÄCHDÄHMÄCDQÄLNCDQMDMÄ RSQN MNLHDÄ UNMDHM@MCDQÄ TMSDQRBGHDCDMÄ VDQCDM Ä RHMCÄ &DAHKCD Ä CDQDMÄ DHMYDKMDÄ 2SDQMDÄ DHFDMSKHBGÄ MHBGSRÄ LHSDHM@MCDQÄ YTÄ STMÄ G@ADM Ä5NMÄCDQÄ$QCDÄ@TRÄFDRDGDMÄRBGDHMDMÄRHDÄYTR@LLDMYT FDG¼QDM Ä#NBGÄHLÄ6DKS@KKÄRHMCÄCHDRDÄ2SDQMDÄHMÄ6HQJKHBGJDHSÄHLÄ 1@TLÄU¼KKHFÄUDQRDSYS Ä #HDÄ /KDI@CDMÄ FDG¼QDMÄ YTÄ CDMÄ VDMHFDMÄ TRM@GLDM Ä #HDRDÄ 2SDQMDÄ RHMCÄ CTQBGÄ CHDÄ 2BGVDQJQ@ESÄ CHQDJSÄ ‰YTR@LLDM FDATMCDM} Ä !DHÄ CDMÄ LDHRSDMÄ 2SDQMÄAHKCDQMÄ V«QDÄ CHDÄ %Q@FDÄ ‰*@MMRSÄCTÄJMÂOEDMÄa }ÄTM@MFDAQ@BGS Ä#NBGÄCHDÄ%Q@FDÄ@MÄ 'HNAÄSQHEESÄFDM@TÄCHDÄGDTSDÄVHRRDMRBG@ESKHBGÄM@BGUNKKYNFDMDÄ 1D@KHS«SÄHLÄ%@KKÄCDQÄ/KDI@CDM
© Fatso
© N ASA
Plejaden im Sternbild Stier. #DQÄQNSDÄ*QDHRÄJDMMYDHBGMDSÄ CHDÄ/NRHSHNM
11
ASTRONOMIE 3
Der Gürtel des Orion löst sich.
»Kannst du knüpfen das Gebinde der Plejaden, oder lösen den Gürtel des Orion?« Hiob 38,31 (3. Jahrtausend v. Chr.)
Das Sternbild Orion, ganz in der Nähe der Plejaden, besteht zur Hauptsache aus 4 markanten Trapezsternen im äußeren Bereich und 3 eng beieinanderliegenden Sternen im Zentrum, die wie ein Gürtel aussehen.
©Stephan Brunker GNU 1.2 or later
© N ASA
#@RÄ LDMRBGKHBGDÄ TFDÄ UDQL@FÄ TML¼FKHBGÄ V@GQYTMDGLDM Ä V@RÄ LHSÄ LNCDQMDMÄ VHRRDMRBG@ESKHBGDMÄ ,DRRFDQ«SDMÄ EDRS FDRSDKKSÄ VDQCDMÄ JNMMSD Ä #HDRDÄ CQDHÄ YDMSQ@KDMÄ 2SDQMDÄ ÇÄHDFDMÄ S@SR«BGKHBGÄHMÄUDQRBGHDCDMDÄ1HBGSTMFDM Ä2HDÄDMSEDQMDMÄRHBGÄHLÄ 6DKSQ@TLÄUNMDHM@MCDQ ÄF@MYÄHLÄ&DFDMR@SYÄYTÄCDMÄ2SDQMDMÄ CDQÄÄ/KDI@CDM Ä&NSSDRÄ%Q@FDÄ@MÄ'HNAÄSQHEESÄCHDÄ@RSQNÄMNLHRBGDÄ 3@SR@BGDÄ FDM@T Ä #DQÄ 2BG¼OEDQÄ ENQCDQSDÄ 'HNAÄ LHSÄ CDQÄ %Q@FDÄ GDQ@TR ÄNAÄDQÄCHDÄCQDHÄ&ÂQSDKRSDQMDÄCDRÄ.QHNMÄK¼RDMÄJ¼MMD ÄRNÄ VHDÄ&NSSÄCHDRÄDADMÄJ@MM
PHYSIK 1
Kernspaltung in der Bibel
»Es wird aber der Tag des Herrn kommen wie ein Dieb, an welchem die Himmel vergehen werden mit gewaltigem Krachen, die Elemente aber werden im Brand aufgelöst und die Erde und die Werke auf ihr verbrannt werden. … indem ihr erwartet und sorgfältig vorbereitet die Ankunft des Tages Gottes, dessentwegen die Himmel im Feuer brennend aufgelöst und die Elemente im Brand zerschmelzen werden.« 2. Petrus 3,10 –12 (67 n. Chr.)
14
Im Jahr 67 n. Chr. beschrieb der Apostel Petrus den Weltuntergang am Ende der Geschichte des Universums. Er sagte, dass dann die Elemente (= die grundlegenden chemischen Teilchen der Materie, die Atome) im ganzen Weltall aufgelöst werden. Dabei soll enorme Energie in Verbindung mit Feuer und unvorstellbarem Krachen entfesselt werden. (MÄCDQÄ6HRRDMRBG@ESÄV@QÄL@MÄ@KKDQCHMFRÄRDHSÄCDQÄ9DHSÄCDQÄ@KSDMÄ &QHDBGDMÄAHRÄYTLÄ!DFHMMÄCDRÄ Ä)@GQÄGTMCDQSRÄCDQÄ,DHMTMF Ä C@RRÄCHDÄ SNLDÄ UNMÄFQHDBGHRBGÄ 2 " ĨSNLNR ĉC@RÄ4MSDHK A@QD} Ä TMSDHKA@QÄ RDHDMÄ TMCÄ CDRG@KAÄ MHBGSÄ @TEFDK¼RSÄ VDQCDMÄ J¼MMSDM Ä (LÄ)@GQÄ ÄFDK@MFÄIDCNBGÄ.SSNÄ'@GMÄTMCÄ%QHSYÄ2SQ@¦L@MMÄ HMÄ!DQKHMÄCHDÄVHRRDMRBG@ESKHBGDÄ$MSÄCDBJTMFÄCDQÄ*DQMRO@KSTMFÄ CDRÄ4Q@MR Ä$QRSÄRDHSGDQÄJ@MMÄL@MÄCHDÄAHAKHRBGDÄ TRR@FDÄUNMÄ /DSQTRÄ@TBGÄVHRRDMÄRBG@ESKHBGÄM@BGUNKKYHDGDM
PHYSIK 2
Kernfusion in der Bibel
»Es wird aber der Tag des Herrn kommen wie ein Dieb, an welchem die Himmel vergehen werden mit gewaltigem Krachen, die Elemente aber werden im Brand aufgelöst und die Erde und die Werke auf ihr verbrannt werden. … indem ihr erwartet und sorgfältig vorbereitet die Ankunft des Tages Gottes, dessentwegen die Himmel im Feuer brennend aufgelöst und die Elemente im Brand zerschmelzen werden.« 2. Petrus 3,10 –12 (67 n. Chr.)
,C@CL BCP 1N?JRSLE @XU SkËQSLE BCP Atomkerne gibt es noch eine weitere Möglichkeit, wie aus der Materie Energie gewonnen werden kann: durch Verschmelzung (Fusion) der Atomkerne. (LÄ Ä /DSQTRAQHDEÄ VHQCÄ MHBGSÄ MTQÄ ÂADQÄ CHDÄ TÇļRTMFÄ CDQÄ Ä$KDLDMSD ÄRNMCDQMÄ@TBGÄÂADQÄCDQDMÄ5DQRBGLDKYTMFÄFDROQN BGDM Ä#@ADHÄVHQCÄDADME@KKRÄDMNQLDÄ$MDQFHDÄEQDHFDRDSYS Ä #HDÄ *DQMETRHNMÄ VTQCDÄ DQRSÄ HLÄ Ä)@GQGTMCDQSÄ DMSÄCDBJS Ä @KKDQCHMFRÄ ADQDHSRÄ UNQÄ CDQÄ *DQMRO@KSTMF Ä $QMDRSÄ Ä1TSGDQENQCÄ ÄADNA@BGSDSDÄ @KRÄ $QRSDQÄ C@RÄ /G«MNLDMÄ CDQÄ *DQMUDQ RBGLDKYTMF Ä@KRÄDQÄ ÄLHSÄ KOG@SDHKBGDMÄDWODQHLDMSHDQSD Ä Ä«T¦DQSDÄ QSGTQÄ$CCHMFSNMÄCHDÄ5DQLTSTMF ÄC@RRÄ2SDQMDÄ 2NMMDM Ä HGQDÄ $MDQFHDÄ CTQBGÄ *DQMETRHNMÄ FDVHMMDM Ä -@BGÄ CDLÄ 9VDHSDMÄ 6DKSJQHDFÄ DMSVHBJDKSDMÄ CDQÄ /GXRHJDQÄ $CV@QCÄ 3DKKDQÄ TMCÄ CDQÄ ,@SGDL@SHJDQÄ 2S@MHRK@VÄ 4K@LÄ HMÄ CDMÄ 42 Ä DHMDÄ*DQMETRHNMR 6@RRDQRSNEEANLAD Ä LÄ Ä-NUDLADQÄ Ä VTQCDÄCHDÄDQRSDÄ*DQMETRHNMRANLADÄÂADQÄCDLÄ/@YHÆÄJÄFDYÂM CDS Ä #@LHSÄ JNMMSDÄ CDQÄ JNMJQDSDÄ !DVDHRÄ DQAQ@BGSÄ VDQCDM Ä C@RRÄ @TBGÄ CTQBGÄ *DQMETRHNMÄ DMNQLDÄ $MDQFHDÄ EQDHFDRDSYSÄ VDQCDMÄJ@MM
PHYSIK 3
Licht – Bewegung oder Zustand?
»Welches ist der Weg, auf dem das Licht sich verteilt, …?« Hiob 38,24 (3. Jahrtausend v. Chr.)
Bis ins 17. Jahrhundert glaubte man in der Wissenschaft, dass Licht ein Zustand sei, so ähnlich wie die Finsternis. Beobachtet man das Licht in der Alltagserfahrung, so gelangt man nicht zur Überzeugung, dass das Licht sich bewegen würde. Zündet man in einem dunklen Raum eine Fackel oder eine Lampe an, so ist das Licht unmittelbar im gesamten Raum – scheinbar absolut gleichzeitig – zu sehen. Eine Bewegung des Lichts ist durch solche Ereignisse nicht wahrnehmbar. 2HQÄ(R@@BÄ-DVSNMÄ Äm ÄDHMDLÄCDQÄFQ¼¦SDMÄ/GXRHJDQÄ CDQÄ&DRBGHBGSD ÄFDK@MFÄDR ÄCHDÄ!DVDFTMFÄCDRÄ+HBGSRÄM@BGYT VDHRDM Ä,HSÄRDHMDQÄ3DHKBGDMSGDNQHDÄADRBGQHDAÄCHDRDQÄ&DKDGQSDÄ CHDÄ!DVDFTMFÄCDRÄ+HBGSRÄHLÄ1@TLÄ@KRÄTMUNQRSDKKA@QÄRBGMDKKDÄ AENKFDÄUNMÄ+HBGSSDHKBGDM "GQHRSH@@MÄ 'TXFDMRÄ Äm Ä DMSVHBJDKSDÄ CHDÄ 6DKKDM SGDNQHD Ä 4LÄ DHMDMÄ @MCDQDMÄ RODJSÄ CDQÄ -@STQÄ CDRÄ +HBGSRÄ C@QYTRSDKKDM ÄADRBGQHDAÄDQÄCHDÄ!DVDFTMFÄCDRÄ+HBGSRÄ@KRÄDHMDÄ 6DKKD ÄCHDÄRHBGÄHLÄ1@TLÄ@TRAQDHSDS 'DTSDÄ VHRRDMÄ VHQ Ä C@RRÄ C@RÄ +HBGSÄ RHBGÄ LHSÄ CDQÄ TME@RRA@QDMÄ &DRBGVHMCHFJDHSÄ UNMÄ TMFDE«GQÄ Ä Ä JLÄ OQNÄ 2DJTMCDÄ fortbewegt. (LÄ !TBGÄ 'HNA Ä HMÄ CDLÄ DHMDÄ +DADMRFDRBGHBGSDÄ @TRÄ CDLÄ Ä)@GQS@TRDMCÄ U Ä"GQ Ä ADQHBGSDSÄ VHQC Ä V@QÄ CHDÄ 3@SR@BGDÄ CDQÄ +HBGSADVDFTMFÄRBGNMÄK«MFRSÄADJ@MMS ÄHMCDLÄCNQSÄÂADQĉCDMÄ 6DFÄCDRÄ+HBGSR}ÄFDROQNBGDMÄVHQC
GEOWISSENSCHAFTEN 1
Die Erde über dem Nichts
»Er (Gott)… hängte die Erde auf über dem Nichts.« Hiob 26,7 b (3. Jahrtausend v. Chr.)
Die alten Babylonier dachten sich die Erde als schwimmendes Boot inmitten des Ozeans. Die Hindus betrachteten sie von alters her als eine Scheibe, getragen von Elefanten, die auf einer Schildkröte stehen. Ä KDFSDÄ *NODQMHJTRÄ CDMÄ !DVDHRÄ UNQ Ä C@RRÄ CHDÄ $QCDÄ RHBGÄ @KRÄ*TFDKÄEQDHÄHLÄ KKÄADVDFS Ä2HQÄ(R@@BÄ-DVSNMÄ Äm Ä DMSCDBJSDÄC@RÄ&Q@UHS@SHNMRFDRDSYÄ ,@RRDÄYHDGSÄ,@RRDÄ@M Ä2NÄ JNMMSDÄ DQÄ DQJK«QDM Ä V@QTLÄ CHDÄ $QCDÄ @TEÄ DHMDQÄ ADRSHLLSDMÄ !@GMÄQTMCÄTLÄCHDÄ2NMMDÄCTQBGÄCHDÄ2BGVDQJQ@ESÄHLÄ4MHUDQ RTLĉ@TEFDG«MFS}ÄHRS Ä #@RÄ !TBGÄ 'HNAÄ FDG¼QSÄ YTÄ CDMÄ «KSDRSDMÄ !ÂBGDQMÄ CDQÄ !HADK Ä #NQSÄ VHQCÄ ADYDTFS Ä C@RRÄ &NSSÄ CHDÄ $QCDÄ ÂADQÄ CDLÄ -HBGSRÄ @TEFDG«MFSÄ G@AD Ä 'DTSDÄ VHRRDMÄ VHQÄ YTCDL Ä C@RRÄ CDQÄ HMSDQ RSDKK@QDÄ1@TL ÄHMÄCDLÄCHDÄ$QCDĉG«MFS} ÄDHMÄ5@JTTLÄHRS Ä#@RÄ DMSROQHBGSÄFDM@TÄCDQÄAHAKHRBGDMÄ TRR@FDÄUNMÄCDLĉ-HBGSR}
4MRDQÄ2NMMDMRXRSDL
GEOWISSENSCHAFTEN 2
Die Erdkugel
»Er [Gott] ist es, der da thront über der Kugel der Erde, …« Jesaja 40,22 (700 v. Chr.)
Die Chinesen dachten sich die Erde quadratisch. Die Ägypter sprachen von der Erde als einem Rechteck. Die Babylonier stellten sie sich als schwimmendes Boot vor. Die alten Hindus beschrieben sie als eine von Elefanten getragene Scheibe. "GQHRSNOGÄ *NKTLATRÄ VNKKSDÄ Ä HMÄ DHMDQÄ 6DKSTLRDFDKTMFÄ CHDÄ*TFDKFDRS@KSÄCDQÄ$QCDÄADVDHRDM Ä#DQÄ$QRSD ÄCDQÄDRÄIDCNBGÄ VHQJKHBGÄRBG@EESD ÄCHDÄ6DKSÄ@TEÄCDLÄ2BGHEEÄYTÄTLE@GQDM ÄV@QÄ %DQM@MCNÄ,@FDKK@MÄ Äm Ä#@LHSÄV@QÄCDQÄJK@QDÄTMCÄ CHQDJSDÄ VHRRDMRBG@ESKHBGDÄ !DVDHRÄ CDQÄ *TFDKFDRS@KSÄ TMRDQDRÄ /K@MDSDMÄFDKHDEDQS Ä$RÄF@AÄ@KKDQCHMFRÄRBGNMÄHMÄEQÂGDQDMÄ9DHSDM Ä AHRÄYTQÂBJÄYTÄCDMÄ&QHDBGDMÄCDQÄ MSHJD ÄCHDÄ TEE@RRTMF ÄC@RRÄ CHDÄ$QCDÄDHMDÄ*TFDKÄRDH (MÄCDQÄ!HADKÄVTQCDÄCHDÄ*TFDKFDRS@KSÄ@ADQÄMNBGÄUNQÄCDMÄ@KSDMÄ &QHDBGDMÄADYDTFS Ä2NÄROQ@BGÄCDQÄ/QNOGDSÄ)DR@I@ÄADQDHSRÄTLÄ ÄU Ä"GQ ÄUNMÄCDQÄ$QCDÄ@KRÄDHMDLÄ&KNATRÄ )DR@I@Ä #@RÄ @KSGDAQ«HRBGDÄ 6NQSÄ ‰BGTF} Ä C@RÄ )DR@I@Ä UDQVDMCDSD Ä ADYDHBGMDSÄ HMÄ CDQÄ !HADKÄ DHMDMÄ CQDHCHLDMRHNM@KDMÄ *QDHR Ä (MÄ 'HNAÄ Ä VHQCÄ DRÄ @KRÄ !DYDHBGMTMFÄ EÂQÄ C@RÄ ‰'HLLDKRFD V¼KAD}ÄUDQVDMCDS (MÄ CDLÄ 6¼QSDQATBGÄ UNMÄ !DMI@LHMÄ #@UHCRNM Ä Ä M@KXSHB@KÄ 'DAQDVÄ @MCÄ "G@KCDDÄ +DWHBNM Ä 2 Ä Ä VHQCÄ ‰BGTF}Ä LHSÄ ‰ROGDQD}Ä Ä*TFDK ÄÂADQRDSYS Ä5DQRBGHDCDMDÄRO@MHRBGDÄ!HADK ÂADQRDSYTMFDMÄ Y Ä! Ä FDADMÄ ‰BGTFÄ G@i@QDSY}Ä HMÄ )DR@I@Ä Ä SQDEEDMCÄLHSĉDKÄFKNANÄCDÄK@ÄSHDQQ@}ÄVHDCDQ
#HDÄ2DDQNTSDMÄUNMÄ*NKTLATR Ä5@RBNÄC@Ä&@L@ÄTMCÄ,@FDKK@M %DQM@MCNÄ,@FDKK@M
GEOWISSENSCHAFTEN 3
Das Gewicht der Luft
»Als er [Gott] dem Wind ein Gewicht bestimmte, …« Hiob 28,25 (3. Jahrtausend v. Chr.)
Bis ins 17. Jahrhundert meinten die Wissenschaftler, Luft sei gegenstandslos. »Luft« war gewissermaßen das Synonym für »Nichts«. $U@MFDKHRS@Ä 3NQQHBDKKHÄ Äm Ä DHMÄ HS@KHDMHRBGDQÄ ,@SGD L@SHJDQÄ TMCÄ /GXRHJDQ Ä DMSVHBJDKSDÄ Ä C@RÄ !@QNLDSDQ Ä #@LHSÄ FDK@MFÄ HGLÄ CDQÄ !DVDHR Ä C@RRÄ CHDÄ +TESÄ S@SR«BGKHBGÄ DHMÄ &DVHBGSÄ G@S Ä $QÄ ADRS«SHFSDÄ C@CTQBGÄ T Ä@ Ä CHDÄ 5NQ@QADHSÄ UNMÄ &@KHKDNÄ &@KHKDH Ä 6HQÄ RSDGDMÄ CTQBGÄ CHDRDRÄ &DVHBGSÄ CDQÄ +TES Ä CDQÄ SLNROG«QD Ä TMSDQÄ DHMDLÄ DMNQLDMÄ #QTBJ Ä ADQÄ CHDRDQÄ #QTBJÄHRSÄEÂQÄTMRÄ,DMRBGDMÄFDM@TÄCDQÄQHBGSHFD Ä.GMDÄ+TES CQTBJÄVÂQCDMÄVHQÄYDQOK@SYDM Ä #@MJÄCDQÄ!HADKÄJNMMSDÄL@MÄRBGNMÄUNQÄ)@GQS@TRDMCDMÄVHRRDM Ä C@RRÄCHDÄ+TESÄDHMÄ&DVHBGSÄG@S Ä'HNAÄROQ@BGÄYTÄRDHMDMÄ%QDTM CDMÄC@UNM ÄC@RRÄ&NSSÄ@MK«RRKHBGÄCDQÄ2BG¼OETMFÄCDQÄ+TESÄAYV Ä CDLÄ6HMCÄHMÄRDHMDQÄ6DHRGDHSÄDHMÄF@MYÄADRSHLLSDRÄ&DVHBGSÄ YTFDLDRRDMÄG@SSD
GEOWISSENSCHAFTEN 4
Der Wasserkreislauf
»Alle Flüsse gehen in das Meer, und das Meer wird nicht voll; an den Ort, wohin die Flüsse gehen, dorthin gehen sie immer wieder.« Prediger 1,7 (Salomo; 10. Jahrhundert v. Chr.)
»… [Gott], der Dünste aufsteigen lässt …« Psalm 135,7 (wohl 11. Jahrhundert v. Chr.)
»Denn er zieht Wassertropfen herauf; von dem Dunst, den er bildet, träufeln sie als Regen, den die Wolken rieseln und tropfen lassen auf viele Menschen.« Hiob 36,27 (3. Jahrtausend v. Chr.)