De Stelling: ‘Dierentuinen zijn niet meer van deze tijd’

Tekst: Paul Q de Vries

Zijn het plekken van verwondering en natuureducatie? Of attracties waar dieren worden gebruikt voor ons vermaak? Vier visies op het bestaansrecht van dierentuinen.

Erwin de Zwart Communicatie & Woordvoering Diergaarde Blijdorp in Rotterdam

‘Dierentuinen zijn relevanter dan ooit. Mensen hebben er een puinhoop van gemaakt in de natuur en voor veel soorten zijn dierentuinen de laatste reddingsboei. Blijdorp is stamboekhouder voor de Aziatische leeuw: daarvan zijn er nog ongeveer 650 in het wild en 137 in dierentuinen. Er hoeft maar iets te gebeuren en die wilde populatie is weg, dus een fokprogramma is essentieel. Daarnaast we hebben een zenderhalsband helpen ontwikkelen met de rode panda’s in de dierentuin. Die wordt in het wild gebruikt in Nepal voor onderzoek om beschermingsmaatregelen te nemen. We hebben zelf in Nepal ook dertig hectare land aangekocht voor herbebossing.'

Voor veel soorten zijn dierentuinen de laatste reddingsboei

'Naast soortbehoud en onderzoek blijft dierenwelzijn een permanent aandachtspunt. Recent hebben we vloerverkoeling aangelegd voor de ijsberen. Dierentuinen ontwikkelen zich steeds meer tot natuurherstelorganisaties. Dat betekent dat je goed moet nadenken over welke dieren je wel en niet wil houden. In een rijk land als de VS kunnen ze Noord-Amerikaanse dieren als bizons prima zelf houden, dus dat hoeven wij niet te doen. Voor het dwergnijlpaard uit West-Afrika ligt dat anders. Blijdorp heeft een aantal impactsoorten benoemd. De Aziatische olifant krijgt meer ruimte en daarvoor nemen we afscheid van de gorilla’s. En als je een tijger hebt die in een andere dierentuin een rol kan spelen in een fokprogramma, dan laat je die gaan. Het idee van een postzegelverzameling met zoveel mogelijk soorten is allang verlaten.’

Dirk-Jan Verdonk Directeur World Animal Protection (organisatie die opkomt voor dieren in nood, voorlichting geeft en lobbyt voor betere wetgeving)

‘Dierentuinen zijn inderdaad niet meer van deze tijd. Dieren worden gehouden in omstandigheden waarvoor ze niet geëvolueerd zijn. Maar ook in breder ethisch opzicht: hoe willen we met dieren omgaan? Dierentuinen zijn met name in de 19e eeuw ontstaan om spectaculaire dieren aan de massa te tonen. Die essentie van vermaak is altijd gebleven, ondanks de tegenargumenten van dierentuinen. Fokprogramma’s? Er worden zelden gefokte dieren teruggezet in het wild. Educatie? Een dier dat voor ons entertainment wordt opgesloten, geeft juist een verkeerd signaal af. Bovendien werken documentaires en boeken veel beter. Dierentuinen versterken vooral het narratief dat in de natuur en natuurbescherming alles draait om iconische soorten als ijsberen, olifanten en tijgers.

Ze moeten zich richten op de opvang van wilde dieren in nood

Toch hebben dierentuinen nog wel bestaansrecht: als ze zich richten op het redden, opvangen en waar mogelijk rehabiliteren van wilde dieren in nood. Als je zulke dieren toont aan het publiek, en mensen leert hoe ze in die situatie gekomen zijn, heb je een heel andere educatieve context. Dan kun je als bezoeker zo’n dier anders onder ogen komen, omdat mensen bij dit dier in ieder geval hun verantwoordelijkheid hebben genomen voor wat het is aangedaan. Nu is het altijd heel dubbel om naar een dier in een kooi te kijken.’

Caroline Verweij Hoofd Educatie, Kunst en Erfgoed bij ARTIS in Amsterdam

‘Dierentuinen worden vaak gezien als entertainment en musea als educatief, maar dat is een verouderde voorstelling. Bij Artis willen we verwondering oproepen en kennis over de natuur overbrengen. We denken goed na welke dieren we willen houden en hoe. Uiteindelijk gaat het om natuur in bredere zin. We hebben zo’n twintig educatieve activiteiten per dag: bijvoorbeeld een biodiversiteitspad met interactieve spelletjes, een workshop “Hoe is het om een dier te zijn” en een insectenhotel maken met leem, hout en stenen. En in het ARTIS-Groote Museum spiegel je jezelf aan het leven op aarde.'

Dierentuinen kunnen verwondering oproepen

'Verwondering ontstaat niet alleen als je een gorilla ziet, het kan ook als je samen leert wat een boom doet of wat er in de bodem gebeurt. Ik zie ARTIS als een leslokaal in de openlucht. Sommige mensen zeggen dat educatie ook kan met AI, VR of andere digitale middelen. Dat is zo, maar die kunnen niet vervangen wat er gebeurt als je dicht bij een echt dier komt en al je zintuigen worden aangesproken. Door dichtbij dieren te komen gaan we anders kijken en anders handelen ten opzichte van natuur. Dierentuinen moeten hun rol spelen in de discussie, actief en transparant naar buiten treden met wat ze beogen. Vroeger werden er in sommige dierentuinen theekransjes met aangeklede chimpansees gehouden. Dat is nu natuurlijk ondenkbaar. Maar die historie kunnen we wel laten zien, om duidelijk te maken hoe onze omgang met dieren verandert.’

Maarten Reesink Onderzoeker en docent mens-dier studies aan de Universiteit van Amsterdam

‘Hoe dierentuinen functioneren in de samenleving reflecteert hoe we over dieren denken. Tegenwoordig vragen we onszelf terecht af met welk recht we dieren opsluiten om ze te kunnen bekijken. Dierentuinen zijn er nu vooral in het belang van de mens. Dat moeten we omdraaien: zijn er situaties denkbaar waarin het in het belang van het dier is om in een dierentuin te worden gehouden? Dat is bijvoorbeeld bij de opvang van dieren uit de illegale handel of gewonde dieren. Dat gebeurt al, denk aan Het Berenbos en Stichting Leeuw. Dat betekent wel een radicale transformatie van het concept dierentuin. Ook de educatie moet dan anders. Leren over soorten en ecosystemen, dat kan veel beter via een mooie film.'

Er is een radicale transformatie nodig

'Je kunt zulke informatie op bordjes in de dierentuin zetten, maar die worden nauwelijks gelezen. Meer dan over de soort olifant willen mensen iets te weten komen over het individuele dier dat ze voor zich zien: wie is dit, waar komt zij vandaan. Via zogenaamde affectieve educatie kun je veel bredere verhalen vertellen die mensen echt raken. In combinatie met het in de ogen kijken van het dier, creëert dat een connectie die het bestaansrecht van zulke dierentuinen nieuwe stijl kan rechtvaardigen. Mensen leren om anders en met meer compassie naar wilde dieren te kijken. Als levende wezens die meer zijn dan biologie, maar individuen met een leven en een biografie.’

Geef ook je mening op wwf.nl/stelling