LAAT ZE LOPEN

Tekst: Jaap Backx

Savanneolifanten moeten bewegen om te overleven. Al eeuwenlang volgen ze de routes van hun voorouders, maar in zuidelijk Afrika botst hun oerinstinct op wegen, dorpen en hekken. Hoe kunnen we olifanten laten lopen zonder dat ze bewoonde gebieden vernielen? Een verhaal over confrontaties, slimme oplossingen en de weg naar vrijheid.

In het noordelijke puntje van Botswana stroomt de Okavango-rivier het land binnen. Het is de levensader van de grootste inlandse delta ter wereld. Deze honderd kilometer lange, smalle strook is een wirwar van moerassen, kronkelige kanaaltjes, rietvelden en papyrusbossen. In de Okavango Delta leven nijlpaarden en krokodillen en meer dan 350 vogelsoorten. Langs de oevers en op de grasvlaktes lopen grote kuddes savanneolifanten. In dit kleine gebied leven ongeveer 20.000 van de grootste landdieren op aarde. Ze kunnen er niet weg, maar daarover later meer.

Geboren reizigers

Afrikaanse savanneolifanten zijn reizigers. Ze lopen in kuddes langs vaste routes, feilloos het geheugen van hun voorouders volgend. Ze weten precies waar eten en water te vinden is en door rond te trekken komen ze in contact met andere kuddes. De eeuwenoude migratienetwerken zijn cruciaal voor olifanten. Zonder deze verbindingen is het lastig om genoeg voedsel te vinden en raken populaties geïsoleerd, waardoor de genetische diversiteit afneemt. Dat maakt de dieren kwetsbaar. Om te overleven, moeten savanneolifanten dus bewegen. Maar de tijd dat ze vrij door Afrika trokken, is voorbij. Wegen, steden, landbouw, mijnbouw en hekken hebben routes afgesneden, waardoor migreren vaak onmogelijk is.

Achter hekken

Als je puur naar aantallen kijkt, gaat het best goed met olifanten in zuidelijk Afrika. Vooral in de Kavango-Zambezi Transfrontier Conservation Area (KaZa), het grootste grensoverschrijdende natuurgebied ter wereld. In dit mozaïek van rivieren, nationale parken, landbouwgrond en dorpen leven 225.000 savanneolifanten. De helft van de populatie verblijft in Botswana. Door succesvolle natuurbescherming en langdurige vrede zijn daar de aantallen de afgelopen decennia sterk gestegen. Maar er is nog een reden voor de grote populatie in Botswana. Sinds een grote mond-en-klauwzeeruitbraak staan langs de grens naar andere KaZa-landen veterinaire hekken om ziekteoverdracht tussen wild en vee te voorkomen. ‘Daardoor zijn de olifanten opgesloten en kunnen ze niet naar gebieden met meer ruimte’, zegt Gordon Homer, WWF wildlife program director voor KaZa’. ‘In sommige delen van KaZa zijn er nauwelijks olifanten, terwijl er wel geschikt leefgebied is.’

Olifantenbus

Dat de dieren Botswana niet uit kunnen, zorgt voor problemen. Olifanten vinden steeds vaker dorpen en akkers op hun looproutes. Naast schade aan gebouwen en landbouw vielen tussen 2009 en 2019 tientallen doden na confrontaties tussen mens en olifant. Botswana besloot daarop in 2019 om gecontroleerde jacht toe te staan. Dat leidde tot kritiek uit het westen, maar Botswana kaatst de bal terug. ‘Wij betalen de prijs voor het behoud van deze dieren voor de wereld’, aldus voormalig president Mokgweetsi Masisi.

Gelukkig worden in gebieden waar mensen en olifanten dicht op elkaar leven ook positieve oplossingen bedacht. Zoals de Elephant Express: een bus die kinderen veilig naar school brengt in de Okavango Delta. ‘In deze regio zijn veel ongelukken gebeurd met olifanten’, vertelt projectleider Kebonye Botshelo. ‘Omdat ze bang waren om naar school te lopen, kwamen kinderen vaak niet of te laat op school. Nu ze veilig met de bus kunnen, komen ze op tijd en gaan hun schoolresultaten vooruit.’ Ook krijgen kinderen bij bushaltes voorlichting over veilig leven met olifanten. Veldcoördinator Ohitiseng Mosupi: ‘We leren ze hoe te reageren als ze een olifant tegenkomen, welke kleding ze moeten vermijden in de bush en op welke tijden het relatief veilig is om te reizen. Die kennis redt levens.’

Grote doorbraak

Een ander hoopgevend initiatief is Herding for Health, waarin natuurorganisaties samenwerken met boeren in afgelegen streken van KaZa. Door mens en natuur niet tegenover elkaar te zetten, ontstaan oplossingen die beide ten goede komen. ‘We leren boeren hoe ze overbegrazing kunnen voorkomen, leggen omheiningen aan die leeuwen, luipaarden en hyena’s buitenhouden en zetten vaccinatieprogramma’s op om vee te beschermen tegen ziektes’, legt Gordon Homer uit. Die programma’s zijn gunstig voor de olifantenmigratie. ‘Door die vaccinaties aan te bieden, verlagen we de ziektedruk en zijn overheden bereid om hekken te verwijderen. Dit gebeurt al in Bwabwata National Park in Namibië, waar een hek van 150 kilometer gaat verdwijnen. Dat is een doorbraak, want hierdoor kunnen olifanten van Botswana via Namibië diep Angola in trekken.’

Olifantencorridors

Het verwijderen van hekken toont de structurele oplossing voor de problemen in KaZa: meer bewegingsvrijheid voor olifanten. Met steun van partners als de Postcode Loterij, lokale gemeenschappen en internationale fondsen realiseerde WWF de afgelopen jaren meer dan twintig corridors. Dat zijn stroken land waar olifanten veilig van het ene naar het andere leefgebied kunnen trekken, vaak dwars door bewoond gebied en landbouwzones. Op en rond deze corridors mag niet gebouwd of verbouwd worden.

Een groot WWF-onderzoek met gezenderde olifanten leverde inzicht op in hoe olifanten het landschap gebruiken. Dat bleek niet alleen via routes in nationale parken, maar juist ook via smalle doorgangen en onverwachte wegen tussen landbouwgebieden, rivieren en dorpen. Mede op basis van die gegevens worden op een effectieve manier migratieroutes hersteld die door hekken, landbouw en bebouwing waren geblokkeerd. ‘Zo geven we de natuur de ruimte terug en beperken we de overlast voor mensen’, vertelt Gordon Homer. ‘De corridors worden gemarkeerd, gemonitord en begeleid door rangers. Dat is een enorme puzzel: we moeten samenwerken met gemeenschappen en overheden – vaak in meerdere landen tegelijk. Maar het werkt. Olifanten vinden de doorgangen instinctief en pakken hun reizende leven in Afrika weer op.’