Art muzikor 7

Dr. Majlinda Hala

Violeta Shamku

ART MUZIKOR 7 Për klasën e 7-të të arsimit 9-vjeçar

Prishtinë, 2018

Drejtoi botimin: Valmira MUSHI Recensentë të MASHT-së: Prof. asoc. Merita JUNIKU, Genita HOXHA, Shaip GUGJULI Redaktore letrare: Eni MYRTOLLARI ȱ ę DZȱ £ ȱMYTEBERI Kopertina: Enkeleda REXHA Shtypi: Shtypshkronja Pegi, Lundër, Tiranë ISBN: 978-9951-786-00-3

© Botime Pegi sh.p.k, dega në Kosovë, korrik 2019 ºȱ ȱ ºȱ ȱ º ȱ º ºȱ ȱ ºȱ º ȱ ȱ ºȱ º º ȱ ºȱ£ º ȱ nga Botime Pegi sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, ¢ º£ ȱ ȱ³ ȱ ºȱ º ȱ ȱ ǰȱ º ȱ ȱ º º ǰȱ pa miratimin paraprak nga botuesi.

Botime Pegi: tel: +355/ 042 468 833; cel: +355/ 069 40 075 02; e-mail: botimepegi@botimepegi.al; web: www.botimepegi.al Sektori i shpërndarjes: cel: +355/ 069 20 267 73; 069 60 778 14; e-mail: marketing@botimepegi.al Shtypshkronja Pegi: cel: +355/ 069 40 075 01; e-mail: shtypshkronjapegi@yahoo.com

<LJ ƚĞŬƐƚ ŵģƐŝŵŽƌ ģƐŚƚģ ŽƌŐĂŶŝnjƵĂƌ Ŷģ ŬĂƚģƌ ƚģƌģƐŝ ƚĞŵĂƟŬĞ͗ KRIJIMTARIA DHE PERFORMANCA ARTISTIKE • Këngë • ůůŽŬŇĂƵƚ • Krijim muzikor • Krijim nëpërmjet ritmeve të mësuara GJUHA DHE KOMUNIKIMI ARTISTIK • Elementet muzikore • Shkrimi dhe leximi muzikor • Shkallët muzikore MUZIKA DHE SHOQËRIA • Zhanret muzikore • Gjinitë muzikore • Instrumentet dhe formacionet muzikore • Krijues dhe interpretues ÇMUARJA DHE VLERËSIMI ESTETIKO-ARTISTIK • Ngjarje muzikore • Vepra muzikore WģƌǀŽũĂ ƉĞƌƐŽŶĂůĞ ĚŚĞ ŶũŽŚƵƌŝƚģ Ğ ŵĂƌƌĂ ŶĚŝŚŵŽũŶģ Ŷģ njŚǀŝůůŝŵŝŶ Ğ ĂŌģƐŝǀĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŶģƉģƌŵũĞƚ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝǀĞ ƚģ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͗

ŶĚģƌƟŵ ĚŚĞ ŬģŶĚŝŵ i shkallëve muzikore (maxhore dhe minore) me shenjat diezis # dhe bemol në armaturë; krijim i ushtrimeve ritmike dhe melodike në ritmet e mësuara; krijim i melodive të shkurtra (12-16 masa muzikore) në ritmet e mësuara; shprehje e emocioneve rreth formave të ndryshme muzikore vokale, instrumentale ĚŚĞ ƐŬĞŶŝŬĞ͗ ŬģŶŐģ͕ ŬĂŶƚĂƚģ͕ ŽƌĂƚŽƌŝŽ͕ ŽƉĞƌĂ͕ ŽƉĞƌĞƚģ͕ ŽƉĞƌĂ͕ ďĂůĞƚ͕ ŵũƵnjŝŬģůů͕ simfoni, etj.; ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵ ŝ ŬģŶŐģǀĞ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ Ɛģ ůĞŚƚģ͕ ƉŽƉƵůůŽƌĞ Ğ ŵŽĚĞƌŶĞ (shqiptare dhe të huaj); vlerësim i muzikës botërore, i përfaqësuesve dhe veprave të tyre, duke argumentuar qëndrimin personal dhe duke respektuar mendimin e të tjerëve.

3

Dëgjime

PËRMBAJTJE Mësimi 1: Rikujtojmë njohuritë nga klasa e gjashtë

8

Mësimi 2: Kënga himn

10

Mësimi 3: Kënga: “Oda e gëzimit”

12

Mësimi 4: Intervalet muzikore

14

Mësimi 5: Ƥ ´

18

Mësimi 6: Kënga: “Delja rudë”

20

Mësimi 7: Termat dinamikë

22

Mësimi 8: Krijim me ritme të thjeshta

24

Mësimi 9: Nota dhe pushimi 1/8 me pikë vlere

26

Mësimi 10: Kënga: “Pëllumbi i bardhë”

28

Mësimi 11: Muzika popullore, polifonike dhe homofonike

30

Ƥ ´

32

Mësimi 12: Shkalla D-Dur dhe H-Moll

36

Mësimi 13: Luajmë në instrument

40

Mësimi 14: Nota dhe pushimi 1/16

42

Mësimi 15: Format e thjeshta muzikore (fuga, sonata)

44

Mësimi 16: Krijojmë së bashku

46

Mësimi 17: Kënga: “Gjuha jonë, barot e trëndelinë”

48

Mësimi 18: Llojet e orkestrave

50

Mësimi 19: Shkalla H-Dur dhe G-Moll

52

Mësimi 20: Kënga: “Jam i lashtë se jam shqiptar ”

54

Mësimi 21: Krijues, interpretues, vepra

56

Ƥ ´

58

Projekti 1: Muzika jonë popullore

60

Dëgjime

Mësimi 22: Format muzikore: simfonia

62

Mësimi 23: Luajmë në instrument

64

Mësimi 24: Orkestrinat popullore

66

Mësimi 25: Format muzikore kantatë, oratorio

68

Mësimi 26: Kënga: “A vritet pafajësia”

70

Mësimi 27: Ushtrime me shkallët e mësuara

74

Mësimi 28: Kënga: “We Are The World”

76

Mësimi 29: Përfaqësues dhe vepra muzikore

78

Mësimi 30: Performues shqiptarë dhe kosovarë

80

Ƥ ´

82

Projekti 2: Muzika dhe fëmijët

83

Mësimi 31: Kënga: “Urim për mësuesen time”

86

Mësimi 32: Muzika skenike

88

Mësimi 33: Kënga: “Ti më dhe zërin e bilbilit”

90

Mësimi 34: Luajmë në instrument

92

Mësimi 35: Veprimtari muzikore

94

Mësimi 36: Kanon

96

Mësimi 37: Të njohim kompozitorët tanë

100

Projekti 3: Instrumentet muzikore dhe orkestrat

104

Skenë nga mjuzikëlli Magjistari i Ozit

Mësimi 1: Rikujtojmë njohuritë nga klasa e gjashtë Mësimi 2: Kënga himn Mësimi 3: Kënga: “Oda e gëzimit” Mësimi 4: Intervalet muzikore DģƐŝŵŝ ϱ͗ <ůĂƐŝĮŬŝŵŝ ŝ njģƌĂǀĞ Mësimi 6: Kënga: “Delja rudë” Mësimi 7: Termat dinamikë Mësimi 8: Krijim me ritme të thjeshta Mësimi 9: Nota dhe pushimi 1/8 me pikë vlere Mësimi 10: Kënga: “Pëllumbi i bardhë” Mësimi 11: Muzika popullore, polifonike dhe homofonike sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ

Aftësitë e nxënësit/es: këndon këngë në ritmet dhe tonalitetet e mësuara; krijon në ritmet e mësuara, duke përdorur simbolet muzikore përkatëse; plotëson më tej njohuritë muzikore lidhur me zhvillimin e muzikës popullore, përfaqësuesit e saj ĚŚĞ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵĞƚ Ğ ƚLJƌĞ ƉģƌŵĞƐ ŶŐũĂƌũĞǀĞ ŬƵůƚƵƌŽƌĞ͖ dëgjon muzikë dhe përjeton emocionet që ajo përcjell; zbulon ndjesitë që krijon muzika dhe i përshkruan ato; ƌĞŇĞŬƚŽŶ mbi muzikën që dëgjon, si pjesë e kohës në të cilën u krijua; përdor njohuritë për të krijuar ese, tema projektesh të ndryshme etj., individualisht ose në grup.

Mësimi 1

Rikujtojmë njohuritë nga klasa e gjashtë 1 Plotëso łĂůŝƚģ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͘ a

Masa muzikore formohet nga

të vendosura në pentagram.

DĂƐĂ Ğ ƉĂƉůŽƚģƐƵĂƌ ĨŽƌŵŽŚĞƚ ŬƵƌ Ŷũģ ƉũĞƐģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŶƵŬ ĮůůŽŶ ŵĞ ƚŚĞŬƐ Ajo plotësohet gjithmon me masën .

.

b

Ritmi 2/4 formohet nga . Theksi në lëvizjen e parë është më se theksi në lëvizjen e dytë. Pushimi 2/4 shkruhet të pentagramit.

c

Ritmi 3/4 formohet nga tri krahasuar me dy lëvizjet e tjera.

d

Ritmi 4/4 formohet nga . Theksi i fortë bie në lëvizjen dhe të . Pushimi 4/4 shkruhet të pentagramit.

e

Shenjat e përsëritjes janë

. Theksi në lëvizjen e parë është më

të vendosura

ose

f DŽƟǀŝ ģƐŚƚģ ƉũĞƐĂ ŵģ

e melodisë.

g Fraza formohet nga

.

h Dy fraza ose 4 masa formojnë

.

i Periudha muzikore formohet nga 2

ose

dy vijave pingule .

masa.

j ^ŝŶŬŽƉĂ ģƐŚƚģ Ŷũģ ĮŐƵƌĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ Ƌģ ŬƌŝũŽŚĞƚ ŶŐĂ njŚǀĞŶĚŽƐũĂ Ğ ƚŚĞŬƐŝƚ k dƌŝŽůĞƟ ĨŽƌŵŽŚĞƚ ŶŐĂ Ŷũģ ŐƌƵƉ ƉƌĞũ l Shkallë muzikore quajmë ndërmjet dy notave m Gjysmëton quajmë largësinë më n ƌƉĞnjŚ ƋƵĂũŵģ ƟŶŐģůůŝŵŝŶ Ğ

8

.

e cila këndohet në vend të , ndërsa ton quajmë largësinë më . ndërmjet dy notave të gradës

. .

SHKRIMI DHE LEXIMI MUZIKOR 2

Rendit tri ngjarje të rëndësishme muzikore që zhvillohen në trevat shqiptare.

3

Shpjego ƐŚŬƵƌƟŵŝƐŚƚ ůůŽũŝŶ Ğ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞǀĞ͘

a

kordofone -

b

aerofone -

c

membranofone -

d

idiofone -

4 Plotëso ƉģƌŬƵĮnjŝŵĞƚ͘ DŝŶƵĞƟ ģƐŚƚģ Ŷũģ ĨŽƌŵģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŵĞ ƐƚƌƵŬƚƵƌģ ƚģ ƚŚũĞƐŚƚģ

. .

Rondoja është formë muzikore me prejardhje nga

9

Mësimi 2

Kënga himn Dëgjo dhe diskuto Çfarë përjeton kur dëgjon himnin e vendit tënd?

Maestoso

Himni i Kosovës

Muzika: Mendi Mengjiqi

¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡

¡ ¡¡ ¡ ¡ Í © ¡ ¢ ¡ Í ¡ © ¡ © © ¢ ¡ ¢ ¡ ¢ ¡ Í ¡ Í Í ¡ ¡ ¢ ¡ Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ N N ¡Í¡ N N ¢¢ Í¡ ¢¢ N Í¡ ¢ ¢¢

¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¢© ©¢ ¡¡ ¡ ¡ ¡ Í ¡ © ¡ © ¡ Í ¡ ¢ ¢ ¡ ¡ Í¡ N Í¡ ¡Í¡ ¡Í¡ N Í¡ Í¡ ¡Í¡ Í¡ Í¡ N ¢¢ Í¡ ¢¢ Í¡ N Í¡ ¢¢ ¢¢ N Í¡ ¡L

¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ N Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ N ¡Í¡ Í¡¡ ¡Í¡ ¡¡Ñ¡ N Í¡ ¡L Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ N ¡Í¡ ¡¡Í¡ Í¡ Í¡

N ¡Ñ¡ ¡¡Í¡ N Í¡ ¡L Í¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¨ ¡ ¡ Í © ¡ ¢ ¡ ¡ © ¡ © © ¡ Í ¡ ¢ ¢ ¡ ¢ ¡ Í Í Í ¡ Í ¡ ¡ ¢ ¡ Í¡ Í¡ Í¡

­ N N ¢¢ Í¡ ¢¢ N Í¡ ¢ ¢¢ N Ñ¡

10

KËNGË Mëso ^ŝŵďŽůĞƚ ŬŽŵďģƚĂƌĞ ƚģ Ŷũģ ǀĞŶĚŝ ũĂŶģ͗ ,ŝŵŶŝ ŬŽŵďģƚĂƌ͕ ŇĂŵƵƌŝ ĚŚĞ ŐũƵŚĂ͘ ^ŝŵď ďŽůĞƚ ŬŽŵď Himni kombëtar: • këndohet dhe interpretohet në ceremoni zyrtare, solemne dhe në çdo takim ku përfaqësohet një vend; • ŬģŶĚŽŚĞƚ ŐũŝƚŚŵŽŶģ ĚƵŬĞ Ƶ ŶŐƌŝƚƵƌ ŵģ Ŭģŵďģ Ŷģ ƐŚĞŶũģ ƌĞƐƉĞŬƟ͕ ŵĞ ƚƌƵƉŝŶ ĚƌĞũƚ͘

A e dini se...

“Himni i Republikës së Kosovës” ,ŝŵŶŝ ŝ ZĞƉƵďůŝŬģƐ Ɛģ <ŽƐŽǀģƐ Ƶ ŬŽŵƉŽnjƵĂ ŶŐĂ ŵƵnjŝŬĂŶƟ kosovar Mendi Mengjiqi dhe u përzgjodh si simbol kombëtar më 11 qershor 2008. Himni luhet nga orkestra ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ Ğ WƌŝƐŚƟŶģƐ ǀĞƚģŵ Ɛŝ ŵĞůŽĚŝ͕ ŶƵŬ ŬĂ ƚĞŬƐƚ͘ Kompozitori Mendi Mengjiqi lindi më 1958 në Lupç të Epërm të Podujevës. sĞƉƌĂƚ Ğ Ɵũ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ůƵŚĞŶ Ŷģ ǀĞŶĚĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ ƚģ botës. Ai ka kompozuar për orkestër harqesh, orkestër simfonike, oratorinë “Homazh për Nënë Terezën”, këngë Ɖģƌ Ĩģŵŝũģ ĚŚĞ ƚģ ƌƌŝƚƵƌ͕ ŵƵnjŝŬģ ĮůŵĂƐŚ Ğƚũ͘ Flamuri i Republikës së Kosovës u ideua dhe u punua ŶŐĂ ƉŝŬƚŽƌŝ ŬŽƐŽǀĂƌ DƵŚĂŵĞƌ /ďƌĂŚŝŵŝ͘ EŐũLJƌĂ Ğ ŇĂŵƵƌŝƚ është e kaltër dhe nxjerr në pah gjashtë yjet e bardha, të cilat përfaqësojnë gjashtë komunitetet më të mëdha të Kosovës dhe hartën me ngjyrë të verdhë të vendit.

Flamuri u zgjodh si simbol i Republikës bashkë me Shpalljen e Pavarësisë, më 17 shkurt 2008 në Kuvendin e Kosovës.

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës Himni i Republikës së Kosovës është

Melodia e tij më pëlqen, sepse:

11

Mësimi 2

Kënga himn Dëgjo dhe diskuto A njeh himnin e ndonjë kombi tjetër?

-IZƌĞƚŚ ŇĂŵƵƌŝƚ ƚģ ƉģƌďĂƐŚŬƵĂƌ Me një dëshir’ me një qëllim, dģ ŐũŝƚŚ͛ ĂƟũ ĚƵŬ͛ ŝƵ ďĞƚƵĂƌ dģ ůŝĚŚŝŵ ďĞƐģŶ Ɖģƌ ƐŚƉģƟŵ͘ WƌĞũ ůƵŌĞ ǀĞĕ ĂLJ ůĂƌŐŽŚĞƚ Që është lindur tradhëtor, Kush është burrë nuk frikohet, Por vdes, por vdes si një dëshmor!

- II Në dorë armët do t’i mbajmë të mbrojmë atdhenë më çdo kënd, të drejtat tona ne s’i ndajmë.

Këtu armiqtë s’kanë vend, ƐĞ ŽƟ ǀĞƚ Ğ ƚŚĂ ŵĞ ŐŽũģ͕ që kombe shuhen përmbi dhe, po Shqipëria do të rrojë, Ɖģƌ ƚģ͕ Ɖģƌ ƚģ ůƵŌŽũŵģ ŶĞ͊

- III K ŇĂŵƵƌ͕ ŇĂŵƵƌ͕ ƐŚĞŶũ͛ Ğ ƐŚĞŶũƚģ͕ te ty betohemi këtu, për Shqipërin’ atdhen’ e shtrenjtë, për nder` edhe lavdimn` e tu.

Trim, burrë quhet dhe nderohet Atdheut kush iu bë theror, për jet’ ay do të kujtohet.

Mbi dhe, nën dhe si një shenjtor!

Mëso “Himni “H Himni kom kombëtar”: • këndohet dhe interpretohet në ceremoni zyrtare, në ceremoni solemne ose në takime, ku përfaqësohet një vend; • këndohet gjithmonë duke u ngritur në Ŭģŵďģ Ŷģ ƐŚĞŶũģ ƌĞƐƉĞŬƟ͕ ŵĞ ƚƌƵƉŝŶ drejt.

12

KËNGË Teksti: Asdreni Muzika: Ciprian Porumbesku

Maestoso

,

,

,

me

tij

duk’

iu

.

y

,

por

, por

,

A e di se...

“Himni kombëtar” i Shqipërisë Eģ ǀŝƟŶ ϭϵϬϳ͕ Ŷģ ƵŬƵƌĞƐŚƚ ƚģ ZƵŵĂŶŝƐģ͕ ƉŽĞƟ ůĞŬƐĂŶĚģƌ ^ƚĂǀƌĞ ƌĞŶŽǀĂ ; ƐĚƌĞŶŝͿ ƉģƌƐŚƚĂƟ łĂůģƚ Ğ ƉŽĞnjŝƐģ ͞ ĞƟŵŝ ŵďŝ ŇĂŵƵƌ͟ Ɖģƌ ŬģŶŐģŶ ͞ZƌĞƚŚ ŇĂŵƵƌŝƚ ƚģ ƉģƌďĂƐŚŬƵĂƌ͘͟ ũŽ Ƶ ďģ ŚŝŵŶŝ ŝ ^ŚŽƋģƌŝƐģ Ɛģ ƐŚƋŝƉƚĂƌģǀĞ ƚģ ƵŬƵƌĞƐŚƟƚ͘ ƚĚŚĞƚĂƌŝ ŝ ƐŚƋƵĂƌ ,ŝůģ DŽƐŝ ƵĚŚģƚŽŝ ŵģ ϭϵϬϵ ŶŐĂ ƵŬƵƌĞƐŚƟ Ŷģ Korçë, që t’ia sillte këngën bandës muzikore “Liria”. Më 28 nëntor 1912, grupi ŬŽƌĂů ŝ ƋLJƚĞƟƚ ƚģ <ŽƌĕģƐ Ğ ŬģŶĚŽŝ Ăƚģ Ŷģ sůŽƌģ͕ Ŷģ ĕĂƐƟŶ Ğ ŶŐƌŝƚũĞƐ Ɛģ ŇĂŵƵƌŝƚ͘ Që nga ajo ditë, kënga u bë simbol dhe u njoh zyrtarisht si “Himni kombëtar”.

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës Përshkruaj Ŷģ ŇĞƚŽƌĞ ĞŵŽĐŝŽŶĞƚ Ƌģ ƉģƌũĞƚŽŶ͕ ŬƵƌ ĚģŐũŽŶ ͞,ŝŵŶŝŶ ŬŽŵďģƚĂƌ͘͟

13

Mësimi 3

Oda e gëzimit Dëgjo dhe diskuto Përshkruaj emocionet që të përjeton, kur dëgjon “Himnin e Evropës”.

-I'͛njŝŵ Ɵ ũĞ ŝ ŵƌĞŬƵůůƵĞƐŚģŵ͕ jetën ton’ çdo dit’ stolis.

N’pragun tënd o të magjishëm buron kënga, udhën nis.

- Refreni Se atë që mbyt mërzia, Ɵ ƐģƌŝƐŚ Ğ ŐũĂůůģƌŽŶ͘ Vllazërohet njerëzia, ŇĂƚƌĂ ũŽƚĞ ŬƵ ƉƵƐŚŽŶ͘

A e dini se... ͞^ŝŵĨŽŶŝĂ /y͟ Ƶ ŬŽŵƉŽnjƵĂ ŶŐĂ >ƵĚǀŝŐ ǀĂŶ ĞƚŚŽǀĞŶ͕ Ŷģ ǀŝƟŶ ϭϴϮϰ͘ <ŽŚĂ /s Ğ ƐŝŵĨŽŶŝƐģ͕ Ğ ŵďģƐŚƚĞƚƵƌ Ŷģ vargjet e poezisë së Fridrih Shilerit, dhe e quajtur “Ode gëzimi”, është njohur nga Këshilli i Evropës dhe nga BE si Himni i Evropës më 1972. Në këtë këngë himnizohet gëzimi, harmonia që sjell ai në jetën e çdo njeriu.

14

KËNGË Moderato

Muzika: Ludvig Van Bethoven

D ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ©¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡LÍ¡ ¡¡Ñ¡ N N ¢ N N N ¢

G'zim ti je i llu- shëm N je - tën ton' çdo N dit' sto - lis. lis N N mre - ku - llue-shëm, N N¡ N ÁN ¡¡ ¡¡ ¡¡Í ¡¡Í¡ N ¡¡Í¡ ¡¡Í ¡¡ ¡ N ¡ D N Í¡ Í¡ ¡ N ¡ Í¡ A¡¡Í N A¡¡¡ A¡¡¡ A¡¡¡Í ¡Í¡ N ¡Í¡ A¡¡L¡Í AÑ¡¡¡ N

A¡Í A¡Í ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ©¢ ©¢ © ¢ © D ¢ Í Í ¢ ¢ ¡ ¡ ¢¢ ¢ N ¢ ¢¢ Í¡ ¡Í¡ N ¡Í¡ ¡Í¡ ¡Í¡ Í¡ N ¡Í¡ ¡LÍ¡ ¡Ñ¡ N N

N'pra n'pra - gun tënd o ga N u - dhën nis.

N N të ma - gji - shëm N bu - ron kën - ga, N ÁN ¡¡ ¡¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ N ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡ N ¡ ¡ ¡ ¡¡ N ¡ ¡ ¡ N D N Í¡ Í¡ N Í¡ A¡¡Í N A¡¡ A¡¡ A¡¡Í Í¡ N A¡¡Í A¡¡L A¡¡ N

A¡Í A¡Í A¡Í A¡Ñ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í D Í¡ N Í¡ Í¡ ¡¡ ¡ N Í¡ N Í¡ Í¡ N Í¡

N ¬ ] Í¡ Í¡ A¡Í Se a të që mbyt mër zi a ti së rish e gja llë ron Vlla N a, ron.

N N N N ÁN D ¡¡ N ¡¡ ¡ N ¡¡ ¡¡ ¡¡¡Í ¡¡ ¡ N ¡¡ ¡¡ ¡¡¡Í ¡¡ ¡¡ N ¡ ¡ ¡ ¡

N ¬ ] A¡¡Í A¡¡Í ¡Í A¡¡Í N Í¡ ¡Í Í¡ A¡¡Í N Í¡ ¡Í Í¡ Í¡ N ¡Í¡ PA¡¡¡Í A¡¡Í Í¡ N ¡¡ ¡¡ ©¢ ©¢ ©¢ ©¢ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ D N Í¡ Í¡ ¢¢ ¢¢ N ¢¢ ¢¢ Í¡ Í¡ N ¡Í¡ ¡Í¡ Í¡ Í¡ N Í¡ ¡LÍ¡ ¡Ñ¡ ]­

zë - ro - het N nje - rë - zi - aa, N fla - tra jo - te N N ku pu - shon. ­ N¡ ¡ ¡ N N ­ ÁN ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ NN D ¡Í¡ ¡Í¡ ¡¡Í ¡Í¡ NN ¡Í¡ ¡Í¡ ¡Í¡ A¡¡¡Í NN A¡¡¡ A¡¡¡ A¡¡¡Í ¡Í¡ NN A¡¡¡Í A¡¡¡ A¡¡¡ ­]­

A¡Í A¡Í AL¡Í A¡Ñ

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës Gjej informacione në libra, në enciklopedi ose në internet për “Himnin e Evropës”.

15

Mësimi 4

Intervalet muzikore Dëgjo dhe diskuto Zbulo ƉģŵĞƐ ĚģŐũŝŵŝƚ ůĂƌŐģƐŝŶģ Ğ ƟŶŐƵũǀĞ Ŷģ ŵĞůŽĚŝŶģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͘ Mëso Interrval muzikor Interval muziko quhet largësia ndërmjet dy notave të ndryshme. Tetë ŝŶƚĞƌǀĂůĞƚ ĞŵģƌƚŽŚĞŶ͗ ƉƌŝŵĂ͕ ƐĞŬŽŶĚĂ͕ ƚĞƌĐĂ͕ ŬƵĂƌƚĂ͕ ŬƵŝŶƚĂ͕ ƐĞŬƐƚĂ͕ ƐĞƉƟŵĂ͕ ŽŬƚĂǀĂ. ŝ Ŭ Ě Ato formohen nga të gjitha ŶŽƚĂƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͘ /ŶƚĞƌǀĂůĞƚ ũĂŶģ ĚLJůůŽũģƐŚĞ͗ ŵĞůŽĚŝŬĞ dhe ŚĂƌŵŽŶŝŬĞ.

Melodike Harmonike Melodike: ƟŶŐƵũƚ ǀĞŶĚŽƐĞŶ Ŷũģƌŝ ƉĂƐ ƚũĞƚƌŝƚ Ŷģ ŶŐũŝƚũĞ ĚŚĞ Ŷģ njďƌŝƚũĞ͘ Harmonike: ƟŶŐƵũƚ ǀĞŶĚŽƐĞŶ Ŷũģƌŝ ŵďŝ ƚũĞƚƌŝŶ͘

INTERVALET Emërtimi

Paraqitja e notave në ngjitje dhe në zbritje

Prima (unison)

Largësia ndërmjet dy notave me të njëjtin emër dhe lartësi.

ŽͲ Žപപ(1) Sekonda

Largësia ndërmjet dy notave.

ŽͲZĞപപ (2) Terca

Largësia ndërmjet tri notave.

( )

( )

ŽͲDŝപപ(3) Kuarta (

ŽͲ&Ăപപ (4)

)

)

Largësia ndërmjet katër notave.

(

Kuinta (

ŽͲ^Žůപപ(5)

)

)

Largësia ndërmjet pesë notave.

(

Seksta (

ŽͲ>Ăപപ (6)

)

)

Largësia ndërmjet gjashtë notave.

(

Septima )

Largësia ndërmjet shtatë notave.

)

(

ŽͲ^ŝപപ (7)

(

Oktava Do-Do2പപ (8) 16

Shtrirja

) (

Largësia ndërmjet tetë notave.

) (

ELEMENTET BAZË MUZIKORE Provo aftësitë muzikore 1 Emërto me fjalë intervalet muzikore në ushtrimin e mëposhtëm.

Sekondë

Tercë

2 Plotëso me notën e duhur intervalin e dhënë.

3 Lexo, këndo dhe luaj Ŷģ ĨLJĞůů ŽƐĞ Ŷģ ƚĂƐƟĞƌģ ƵƐŚƚƌŝŵŝŶ Ğ ŵģƉŽƐŚƚģŵ͘ Moderato Do

Re

Mi

Fa

Sol

La

Çmo njohuritë muzikore Ndërto Ŷģ ŇĞƚŽƌĞ ƚĞƚģ ŝŶƚĞƌǀĂůĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƚģ ŵģƐƵĂƌĂ͘

17

Si

Do

Mësimi 5

<ůĂƐŝĮŬŝŵŝ ŝ njģƌĂǀĞ Zbulo përmes dëgjimit ngjyrimin e zërave vokalë Mëso Zëri i njeriut ŵƵŶĚ ƚģ ƋƵŚĞƚ ͞ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟ ŝ ƉĂƌģ ŵƵnjŝŬŽƌ͘͟ <LJ ƟŶŐƵůů ƉƌŽĚŚŽŚĞƚ ŶŐĂ ĂƉĂƌĂƟ ŝ ƚģ ĨŽůƵƌŝƚ͘ ƐŚƚƵ ƐŝŬƵƌƐĞ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ ĞĚŚĞ njģƌŝ ŝ ŶũĞƌŝƵƚ ŬůĂƐŝĮŬŽŚĞƚ Ŷģ ďĂnjģ ƚģ ĐŝůģƐŝƐģ ĚŚĞ ƚģ ƐŚƚƌŝƌũĞƐ Ɛģ ƟŶŐƵũǀĞ Ƌģ ƉƌŽĚŚŽŶ͘ Wģƌ Ŭģƚģ ĂƌƐLJĞ ĨŽƌŵŽŚĞŶ ƚƌŝ ŐƌƵƉĞ͗ njģƌĂƚ ĨĞŵģƌŽƌģ͕ zërat mashkullorë dhe zërat e bardhë.

Zërat femërorë nga zëri më i lartë deri te më i ulëti.

Soprano

më i larti nga të gjithë zërat

Mexosoprano

më i ulët se zëri i sopranos

Kontralto

më i ulëti nga zërat femërorë

soprano mexosoprano kontralto

Zërat femërorë

Zërat mashkullorë nga zëri më i lartë deri te më i ulëti.

Tenor

më i larti nga zërat mashkullorë

Bariton

më i ulët se zëri i tenorit

Bas

më i ulëti nga të gjithë zërat

tenor bariton bas

Zërat mashkullorë

Zërat e fëmijëve (zërat e bardhë)

Zërat e fëmijëve (zëra të bardhë)

Kordat vokale të fëmijëve janë të ndryshme, por kur ata ŬģŶĚŽũŶģ͕ ŬŽƌĚĂƚ Ğ ŚŽůůĂ ĚŚĞ ĞůĂƐƟŬĞ ďģũŶģ Ƌģ njģƌŝ ƚģ ĚĂůģ ŝ ůĂƌƚģ ĚŚĞ ŝ ƉĂƐƚģƌ͘ Wģƌ Ŭģƚģ ĂƌƐLJĞ ģƐŚƚģ Ğ ǀģƐŚƟƌģ ƚģ ĚĂůůŽŚĞƚ zëri i djemve nga ai i vajzave. Pas moshës 14-15-vjeçare, zëri i djemve bëhet më i trashë, sepse kordat vokale e ŚƵŵďĂƐŝŶ ĞůĂƐƟĐŝƚĞƟŶ͘ ģƌŝ ŝ ǀĂũnjĂǀĞ ŶƵŬ ŶĚƌLJƐŚŽŶ ƐŚƵŵģ͕ ƉĂƐŝ ŬŽƌĚĂƚ ǀŽŬĂůĞ Ğ ƌƵĂũŶģ ĞůĂƐƟĐŝƚĞƟŶ͘

Zërat e fëmijëve quhen zëra të bardhë ƉƌĞũ Ɵŵďƌŝƚ ƚģ ůĂƌƚģ Ğ ƚģ ƋĂƌƚģ͘

18

KRIJUES DHE INTERPRETUES Dëgjo këngën “Barinjtë e Korabit”, kënduar nga Bashkim Paçuku D

Bashkim Paçuku lindi në Dibrën e Maqedonisë së Veriut. Ai është diplomuar Ŷģ &ĂŬƵůƚĞƟŶ Ğ ƌƟƚ DƵnjŝŬŽƌ Ŷģ hŶŝǀĞƌƐŝƚĞƟŶ Ğ ^ŚŬƵƉŝƚ͘ WƵŶģŶ Ğ Ɵũ Ğ ǀĂnjŚĚŽŝ Ŷģ ƚĞĂƚƌŝŶ >Ă ^ĐĂůĂ ƚģ DŝůĂŶŽƐ ĚŚĞ Ŷģ dĞĂƚƌŝŶ Ğ KƉĞƌģƐ Ğ ƚģ ĂůĞƟƚ Ŷģ dŝƌĂŶģ͘ ŝ ƵĚŚģŚŽƋŝ <ŽƌŝŶ WƌŽĨĞƐŝŽŶĂů ƚģ ZĂĚŝŽƚĞůĞǀŝnjŝŽŶŝƚ ƚģ WƌŝƐŚƟŶģƐ Ŷģ <ŽƐŽǀģ Ɛŝ ndihmësdirigjent, mësues i teknikës vokale dhe solist.

Eģ ǀĞƉƌģŶ Ğ ƉĂƌģ ŬŽƐŽǀĂƌĞ͕ ͞'ŽĐĂ Ğ <ĂĕĂŶŝŬƵƚ͕͟ ƉĂƟ ƌŽůŝŶ Ğ ƉĂƌģ Ɛŝ ƚĞŶŽƌ͘ WĂĕƵŬƵ ŬĂ ďĂƐŚŬģƉƵŶƵĂƌ ŵĞ ĂƌƟƐƚģ͕ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƐƚģ ĚŚĞ ŽƌŬĞƐƚƌĂ ƚģ ŵŝƌģŶũŽŚƵƌĂ͕ Ɛŝ͗ &ŝůĂƌŵŽŶŝĂ Ğ ĂŐƌĞďŝƚ͕ KƌŬĞƐƚƌĂƚ ^ŝŵĨŽŶŝŬĞ ƚģ ZĂĚŝŽƚĞůĞǀŝnjŝŽŶŝƚ ƚģ WƌŝƐŚƟŶģƐ (sot Filarmonia e Kosovës) dhe Orkestra Simfonike e Tiranës.

Dëgjo arien e Violetës nga opera “Traviata”, kënduar nga Inva Mula D

Inva Mula lindi në Tiranë në vitin 1963, në një familje artistësh. Pas studimeve në Institutin e Lartë të Arteve, ajo spikati menjëherë në skenën ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ ĚŚĞ ďŽƚģƌŽƌĞ͕ ŬƵ ŬģŶĚŽŝ Ŷģ ŵũĂĨƚ ƌŽůĞ Ŷģ ŽƉĞƌĂƚ͗ ͞ ĞƌďĞƌŝ ŝ ^ĞǀŝůũĞƐ͟ të Rosinit, “Traviata” të Verdit e “Bohema” të Puçinit. Ajo ka fituar çmimin “Butterfly” në Japoni. Inva Mula vazhdon të këndojë me sukses në skenat e mëdha ndërkombëtare.

Dëgjo arien e Alfredit nga opera “Traviata”, kënduar nga Ramë Lahaj D

Ramë Lahaj ůŝŶĚŝ Ŷģ ǀŝƟŶ ϭϵϴϯ Ŷģ /ƐƚŽŐ ƚģ <ŽƐŽǀģƐ͕ Ŷģ Ŷũģ ĨĂŵŝůũĞ muzikantësh. Në moshën 21-vjeçare nisi të merrej me muzikë. Një vit ŵģ ǀŽŶģ ĮůůŽŝ ƐƚƵĚŝŵĞƚ Ŷģ ŬĂĚĞŵŝŶģ Ğ ƌƚĞǀĞ ƚģ ƵŬƵƌĂ Ŷģ dŝƌĂŶģ͕ ŬƵ Ƶ ĚŝƉůŽŵƵĂ Ɛŝ ŶdžģŶģƐŝ ŵģ ŝ ƐŚƋƵĂƌ Ŷģ ǀŝƟŶ ϮϬϬϴ͘ ŝ ŬĂ ŵũĂŌ ĚĞďƵƟŵĞ Ɛŝ ƐŽůŝƐƚ në operën “Luçia e Lamermurit”, në Operën Kombëtare të Parisit, në rolin e Alfredos në operën Travita, si dhe me të madhin Plaçido Domingo e me Marina Rebekën në operën “Elisir d’amor”.

Çmo njohuritë muzikore Krijo në portofolin tënd skeda me repertorin e 5 sopranove dhe tenorëve të njohur.

19

Mësimi 6

“Delja rudë” Dëgjo dhe diskuto Diskuto rreth këngës popullore dhe vlerave të saj.

-ITi moj dele, delja rudë, Ti moj dele, delja rudë, A s’ma fal’ një qingj të butë, Ver’ o ver’ aman.

A s’ma fal’ një qingj të butë, Ver’ o ver’ aman.

20

- II Qingj të butë lara, lara, Qingj të butë lara, lara, Sa t’i dal bacës përpara, Ver’ o ver’ aman.

Sa t’i dal bacës përpara, Ver’ o ver’ aman.

- III Ta kullos rrugë më rrugë, Ta kullos rrugë më rrugë, Rrug’ më rrug’ e ferr’ më ferrë, Ver’ o ver’ aman.

Rrug’ më rrug’ e ferr’ më ferrë, Ver’ o ver’ aman.

KËNGË Moderato

Popullore - Kosovë

1

2

A e dini se...

Nexhmije Pagarusha lindi në vitin 1933 në Pagarushë dhe është një ndër këngëtaret më të njohura dhe të dashura të muzikës popullore. Një artiste në muzikën e lehtë, operistike dhe popullore, ajo është cilësuar nga kritika si Bilbili i Kosovës, Mbretëresha e këngës shqipe, Fyti i kristaltë etj. Shpeshherë ajo është quajtur “legjenda e gjallë e këngës shqiptare”. Me këngën “Baresha” ajo arriti majat e këngës popullore. Ndër këngët e saj më të njohura ũĂŶģ͗ ͞<Ƶƌ ŵģ ĚĞů Ŷģ ĚĞƌģ͕͟ ͞ ͛Ƶ ŶŐƌŝƚ ůƵůũĂ Ŷģ ŵģŶŐũĞƐ͕͟ ͞^ŝ ĚƵŬĂƚ i vogël je”, “Zambaku i Prizrenit” etj. Më 2012, në Shqipëri iu dha titulli “Nder i Kombit”.

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗ DĞůŽĚŝĂ Ğ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗

21

Mësimi 7

Termat dinamikë Dëgjo dhe diskuto Dëgjo fragmentet muzikore dhe përcakto shpejtësinë me të ĐŝůģŶ ůƵŚĞŶ͗ ngadalë, mesatare, shpejt.

Fragmenti 1

Fragmenti 3

Fragmenti 2

Mëso Term muzikorë adaxhio - andante - moderato - alegro ndihmojnë t’i këndoni këngët saktë Termat ĚŚĞ Ŷģ ƐŚƉĞũƚģƐŝƚģ Ğ ĚƵŚƵƌ͗ ngadalë - mesatare - shpejt.

DĞŐũŝƚŚĂƚģ͕ ŬĂ ĞĚŚĞ ŵũĂŌ ƚĞƌŵĂ ƚģ ƚũĞƌģ ŵƵnjŝŬŽƌģ͕ Ƌģ ƚƌĞŐŽũŶģ ƐŚŬĂůůģŶ Ğ ƌƌŝƚũĞƐ ŽƐĞ ƚģ ƵůũĞƐ Ɛģ ƐŚƉĞũƚģƐŝƐģ Ŷģ ŵƵnjŝŬģ͘ dĞƌŵĂ ƚģ Ɵůůģ ƋƵŚĞŶ dinamikë. Zakonisht ata shkruhen në krye të ƉĂƌƟƚƵƌģƐ Ɛģ ƉũĞƐģƐ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͘ Në tabelën e mëposhtme paraqiten termat dinamikë bashkë me shkallëzimin e shpejtësisë nga ƐŚƵŵģ ŶŐĂĚĂůģ Ŷģ ƐŚƵŵģ ƐŚƉĞũƚ͗

Grupimi

Shkruhet

Lexohet

Kuptohet

Ngadalë

• • • • • •

grave largo larghetto lento adagio andante

• • • • • •

grave largo largeto lento adaxhio andante

• • • • • •

shumë-shumë ngadalë shumë ngadalë më shpejt se largo e ngadalshme ngadalë më shpejt se adaxhio

Mesatare

• • • •

andantino moderato sostenuto allegretto

• • • •

andantino moderato sostenuto alegreto

• • • •

më shpejt se andante mesatare pak më shpejt se moderato më shpejt se sostenuto

Shpejt

• • • • •

allegro vivace vivo presto prestissimo

• • • • •

alegro vivaçe vivo presto prestisimo

• • • • •

më shpejt se alegreto mjaft shpejt më shpejt se vivaçe shpejt shumë shpejt

Karakteri ŝ Ŷũģ ƉũĞƐĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŶĚƌLJƐŚŽŶ Ŷģ ǀĂƌģƐŝ ƚģ ŵģŶLJƌģƐ ĚŚĞ ƚģ ƐŚƉĞũƚģƐŝƐģ Ɛģ ĞŬnjĞŬƵƟŵŝƚ ƚģ ƟŶŐƵũǀĞ͘ <ģƐŚƚƵ͕ ĞŬnjĞŬƵƟŵŝ ŝ ŶŽƚĂǀĞ Ŷģ ŵģŶLJƌģ ƚģ ŶŐĂĚĂůƚģ ĚŚĞ ƚģ ďƵƚģ ŶĂ ũĞƉ ŶĚũĞƐŝ qetësuese e gjendje melankolie. Muzika e ekzekutuar shpejt dhe me nota të forta shkakton ndjesi gëzimi, feste dhe gjallërie.

22

SHKRIMI DHE LEXIMI MUZIKOR Wģƌ ƚģ ŶĚƌLJƐŚƵĂƌ ƐŚƉĞũƚģƐŝŶģ ĨŝůůĞƐƚĂƌĞ ƚģ Ŷũģ ƉũĞƐĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƉģƌĚŽƌĞŶ ƚĞƌŵĂƚ͗ ^ŚŬƌƵŚĞƚ ;Ŷģ ƉĂƌƚŝƚƵƌģͿ rrall. accel. a tempo

>ĞdžŽŚĞƚ ralentando açelerando a tempo

<ƵƉƚŽŚĞƚ duke ngadalësuar shpejtësinë duke shtuar shpejtësinë kthim në shpejtësinë fillestare

Provo aftësitë muzikore 1

Rretho përgjigjen e saktë. dĞƌŵĂƚ ĚŝŶĂŵŝŬģ ƚƌĞŐŽũŶģ ƐŚŬĂůůģŶ Ğ ŶĚƌLJƐŚŝŵŝƚ ƚģ͗ a tonalitetit; b timbrit; c shpejtësisë.

2

Lexo, këndo dhe luaj në fyell ose në tastierë ushtrimin e mëposhtëm.

Allegreto

Do

Re

Mi

Fa

Sol

Çmo njohuritë muzikore Dëgjo tri pjesë muzikore të luajtura në shpejtësi të ndryshme.

Diskutoji me shokun/shoqen.

23

Mësimi 8

Krijim me ritme të thjeshta Zhvillo krijimin tënd muzikor

1 Plotëso masat muzikore sipas dëshirës dhe këndoji ato.

2 4

2 Plotëso masat muzikore në ritmin 2/4 dhe 3/4, me vlera të ndryshme notash dhe pushimesh.

2 4

3 4

24

KRIJIM MUZIKOR 3 Krijo sipas ritmit të dhënë një melodi të thjeshtë me notat e mësuara.

4 Krijo një melodi me lartësi notash Do-Mi-Sol, sipas modelit të dhënë.

25

Mësimi 9

Nota dhe pushimi 1/8 me pikë vlere Provo dhe zbulo Dallo vlerat e thyesave ritmike dhe shëno ŶŽƚģŶ ƉģƌŬĂƚģƐĞ Ŷģ ŬƵƟƚģ ďŽƐŚ͘

1/4 + 1/4 =

1/16 + 1/16 =

2/4 + 2/4 =

1/16 + 1/16 + 1/16 + 1/16 =

1/8 + 1/8 = Mëso Nota tetëshe me pikë vlere ģƐŚƚģ Ŷũģ ĮŐƵƌģ ƌŝƚŵŝŬĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͘ ũŽ ģƐŚƚģ Ğ ďĂƌĂďĂƌƚģ ŵĞ tri ŶŽƚĂ ŐũĂƐŚƚģŵďģĚŚũĞƚģƐŚĞ ose ŶŽƚĂ ŐũĂƐŚƚģŵ me Ŷũģ ŶŽƚģ ƚĞƚģƐŚĞ ĚŚĞ Ŷũģ ŶŽƚģ ŐũĂƐŚƚģŵďģĚŚũĞƚģƐŚĞ͘ <ũŽ ĮŐƵƌģ ƌŝƚŵŝŬĞ ģƐŚƚģ ŵũĂŌ Ğ ƉģƌĚŽƌƵƌ Ŷģ ŵƵnjŝŬģ͘

= + Kur duam të përdorim notën tetëshe me pikë vlere në një masë muzikore, ajo mund të formohet nga nota tetëshe me pikën e vlerës , duke e plotësuar atë edhe me një notë 1/16 . dģ ƟůůĂ ĮŐƵƌĂ ƌŝƚŵŝŬĞ ŵƵŶĚ ƚ͛ŝ ůĞdžŽũŵģ ŽƐĞ ƚ͛ŝ ŐũĞũŵģ ƚģ ƐŚŬƌƵĂƌĂ Ŷģ ĨŽƌŵģŶ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͗ =

• Lexojmë notën tetëshe me pikë vlere.

2 4 ta - a ta

26

ta

ta

ta ta - a ta

ta - a ta ta - a ta ta - a ta ta

ta

ta

SHKRIMI DHE LEXIMI MUZIKOR Provo aftësitë muzikore 1

Rretho përgjigjen e saktë.

Eũģ ŶŽƚģ ϭͬϴ ŵĞ ƉŝŬģ ǀůĞƌĞ ģƐŚƚģ Ğ ďĂƌĂďĂƌƚģ ŵĞ͗ a ϯ ŶŽƚĂ ϭͬϭϲ͖പപപപപ b Ϯ ŶŽƚĂ ϭͬϴ͖പപപപപ c 4 nota 1/16.

2

Gjej notën tetëshe me pikë vlere në ushtrimin e mëposhtëm dhe rrethoje.

3 Vendos vijën e masës muzikore aty ku duhet. Nga ndarja duhet të krijohen 16 masa muzikore.

Ushtrimi është në ritmin 2/4.

¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡

¡ Í ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í Í Í¡ ¡ ¡

¡ ¡

¡ ¡ ¡

N Í¡ Í¡ AÍ¡¡ Í¡ Í¡ Ñ¡ Í¡ Í¡ A¡¡Í Í¡ Í¡ Marciale

Feim Ibrahimi

¡ ¡ ¡ Ñ © ¢© ¢ ©¢¢ © ¢¢ ©¢ ¡¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¢¢¢ ¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ ¢ ¢ ¢¢ Í ÍÍ ¡¡ Í¡ N ¡Í¡ ¡¡Í ¡Í¡ ¢¢¢

Ñ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡Í Í¡ Í¡ ¡Í¡ Í¡¡ Í¡ Í¡ ¡Í¡ Í ¡¡ Í¡ Í ¡ ¡Í¡ ¡¡Ñ ­

N ¢¢¢ ¡

Çmo njohuritë muzikore Krijo Ŷģ ŇĞƚŽƌĞ Ŷũģ ƵƐŚƚƌŝŵ ŵƵnjŝŬŽƌ Ŷģ ƌŝƚŵŝŶ ϰͬϰ ƉƌĞũ ϴ ŵĂƐĂƐŚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ ĚƵŬĞ ƉģƌĚŽƌƵƌ notën 1/8 me pikë vlere.

27

Mësimi 10

“Pëllumbi i bardhë” Dëgjo këngën dhe diskuto A mund të renditësh disa prej të drejtave të fëmijëve?

-INjë dit’ në dor’ un’ mora ƉģůůƵŵďŝŶ Ğ ďĂƌĚŚ͛ Ƌģ ůĂƌƚ ŇƵƚƵƌŽŶ Ğ Ěŝ ƐĂ łĂů͛ ŝ ĨŽůĂ që vetëm ai i dëgjon.

- II Dhe kur bërtet stuhia edhe kur era s’pushon jo nuk ka frik’ pëllumbi i paqes ŇƵƚƵƌŽŶ͘

Dhe pastaj hapa duart Ŷģ ƋŝĞůů Ɵ ůĂƌƚ ŇƵƚƵƌŽŶ ŇƵƚƵƌŽŶ Ŷģ ŚĂƉƐŝƌ͛ ŵĞƌƌ Ɵ ůĂƌƚ njĞŵƌģŶ ĚŚĞ ŬģŶŐģŶ ƟŵĞ͘

Një dit’ në dor’ un’ mora pëllumbin e bardh’ Ƌģ ůĂƌƚ ŇƵƚƵƌŽŶ Ğ ĚŝƐĂ łĂů͛ ŝ ĨŽůĂ͕ ŇƵƚƵƌŽ͘

- Refreni Sa shumë gëzohen fëmij’t mij’t kur shkojn’ nëpër bot’’ nëpër bot’, paqen përshëndesin.

Mbi krahë ëndrra plott drit’ kaq shumë dashuri të përcjellin.

Moderato

Muzika: Ina Osmanlli

¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡ Í¡¡¡ ¡¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡ ¡

¡ ¡ Í Í Í Í Í¡ N ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ Í¡

N N N Í¡ ¡L Í¡ N ¡Í¡ A¡L A¡¡L ¡Í N ¡Í N A¡¡Í Një dit' në

dor'__

un'

mo

-

ra__

pë - llum - bin e

bardh'___

që

¡¡¡ Í¡¡¡ ¡¡Ñ¡ ¡¡¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ N A¡Í¡ A¡¡Í Í¡ N N A¡Í¡ N

¡Í N A¡L ¡Í N Í¡ Í¡ Í¡ ¡Í N Í¡ A¡¡Í N A¡¡Í A¡L lart flu - tu -

ron__

e

di - sa

fjal'__

i

fo -

la______

që

ve - tëm a - i__

¡¡Ñ¡ ¡¡¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ ¡ ¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ N Í¡ ¡Í AÍ¡¡ N A¡Ñ¡ N A¡Ñ¡ N Í¡ N N

N A¡L Í¡ N A¡¡Í i

28

dë -

gjon_______

Dhe pas - taj

ha____

-

pa

du - art____

KËNGË

¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡Í¡ ¡¡L ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡

¡ © ¡ Í ¡ ¡ ¢ ¡ Í Í ¡ ¡ ¡ Í Í Ñ ¡ ¡ ¡ ¢ Ñ¡

N N N ¢ N N N Í¡ ¡Í Í¡ ¡¡Í N ¡Ñ¡ N në

qiell

ti

lart

flu

-

tu - ro______________

flu - tu

- ro________

¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í ¡ Í¡ N Í¡ L Í¡ N Í¡ Í¡ N ¡ ¡

N Í¡ ¡¡Í Í¡ N Ñ¡ N L Í¡ Í¡ L N Í¡ ¡Í Í¡ ¡Í N L në hap - sir'_____________

merr

ti

lart

zem

-

rën

dhe kën - gën ti____ -

me

» ,© ©¢ ©¢ ©¢ ©¢ ¡¡ ¡¡ ¡ © ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ N ¬ ] ¢¢¢ ¢¢ ¢¢ N ¢¢ ¢¢ Í¡ Í¡ N ¡Í¡ ,¢¢¢ N Í¡ Í¡ ¡Í¡ Í¡¡ N ¡Í¡ ¡Í¡ Í¡ N Í¡ ,©¢¢¢ N

Sa shum' gë - zo - hen hem fë -

mijt'__

kur

shkon në - për shkojn’

bor'__

Në - për

bot'

pa -

© ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ,©¢ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¢ © » ¢ © ¢ ¢ © ¢ © © ¢ © ¢ © © © ¢ , ¢ ¢

¢ Í ¢ ¡ Í ¡ Í¡ N Í¡ ¢¢ N ¡Í Í¡ ¡Í¡ ¡¡Í N

N ¢¢ ¢¢ ¢¢ ¢ N ¢¢ N ¢¢ ¢¢ ¢¢ N ¢ ¢¢ qe për - shën qen

de -

sin

Mbi kra - hë

ën - drra plot' drit'__

kaq

shum' da - shu - ri

D.C. al Coda ¡ ¡¡ ¡¡¡Í ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡¡Í Í¡¡¡ ©¢ ¡¡ ¡¡ » Ñ ¡ Í¡ Í¡ Í¡ N Í¡ N ¡Í¡ ¡Í¡ N N Ñ¡ ­]¬ ] L N ¢¢ Í¡ N

të për -

cje

-

llin.

Dhe

kur

bër -

tet__

stu - hi

-

a

¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ » ,©¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ » ¡¡L Ñ

Í ¡ ¢ ¢ N

N N N N ¢¢¢ N N e - dhe

kur

e - ra

s'pu - shon__

Jo

nuk ka

¡¡ ¡¡L ¡¡Ñ¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ©¢¢ ©¢¢ ¡¡Í¡

Í Í

¡ ¡ ¡ Í ¡ Í ¡ N N ¢ N N Í¡ ¢ N N Ñ¡ N

­] frik frik’

pë -

llum - bi

pa - qes

flu - tu

-

ron_________

¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡ ¡ ¡

¡ ¡ Í Í Í ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í¡ ¡¡Í ¡L

N N N A¡¡Í N N Í¡ N Í¡ A¡¡L A¡L ¡Í N Í ¡ Një dit' në dor'__ un' mo - ra______ Pë - llum - bin e bardh'__ që

¡¡¡ ¡¡¡Í ¡¡Ñ¡ ¡¡¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡¡Í¡ ¡¡ N ¡¡ ¡ N A¡Í¡ AÍ¡¡ Í¡ N N A¡¡Í N N

N A¡Í A¡Ñ A¡¡L ¡Í lart flu - tu - ron___

E

di - sa

fjal'__

i

fo

-

la______

¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ » ¨ ¡ ¡ ¡Ñ¡ N N ¡Ñ¡ N ¡Ñ¡ N ¡Ñ¡ N ¡Ñ¡ N ¡Ñ¡ N ¡L

­ Flu

-

-

tu

-

-

ro_________________

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës Kërko informacione për pëllumbin si simbol të paqes. A njeh simbole të tjera?

Diskuto me shokët/shoqet.

29

Mësimi 11

Muzika popullore, polifonike dhe homofonike Dëgjo dhe diskuto Dëgjo një fragment nga kënga “Janinës ç’i panë sytë”.

Edžŝƌƌ Ŷģ ƉĂŚ ĚŝƐĂ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂ ƚģ ƐĂũ͘ Mëso Muzika popullore popullo shqiptare është pjesë e trashëgimisë kulturore e shpirtërore të popullit tonë. Kënga po tonë popullore këndohet me një, dy, tri apo katër zëra, që mund të jenë burra, gra ose grupe të përziera.

Për nga mënyra e të kënduarit, ajo ndahet në këngë homofonike dhe polifonike.

Kënga homofonike këndohet me një zë, kryesisht në zonën veriore, ndërsa kënga polifonike këndohet me shumë zëra, kryesisht në zonën jugore të vendit. Kënga homofonike këndohet ŵĞ ƐŚŽƋģƌŝŵ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂů ŵĞ ĕŝŌĞůŝ͕ ƐŚĂƌŬŝ͕ ůĂŚƵƚģ͕ ŵĂŶĚŽůŝŶģ Ğƚũ͘ Iso-polifonia shqiptare u përfshi në listën e trashëgimisë kulturore nga UNESCO më 25 nëntor 2005.

Eģ ŬģŶĚŝŵŝŶ Ğ ƉŽůŝĨŽŶŝŬ njģƌĂƚ ŶĚĂŚĞŶ Ŷģ͗ • zë i parë – marrësi i isos • zë i dytë – kthyesi i isos • zë i tretë – hedhësi i isos • zë i katërt – mbajtësi i isos ^ŚģŶŝŵ͗ <ģŶŐĂ ͞:ĂŶŝŶģƐ ĕ͛ŝ ƉĂŶģ ƐLJƚģ͟ Ğ ŬģŶĚƵĂƌ ŶŐĂ ŐƌƵƉŝ ƉŽůŝĨŽŶŝŬ ŝ >ĂƉĂƌĚŚĂƐģ ;sůŽƌģͿ͕ ŬģŶĚŽŚĞƚ ŵĞ ŬĂƚģƌ njģƌĂ͘ Moderato

Grupi polifonik i Lapardhasë

Kënga polifonike e Kurveleshit “tregon” aspekte të ndryshme të jetës e veçori të karakterit Ğ ƚģ ďŽƚģŬƵƉƟŵŝƚ ƚģ ŵĂůģƐŽƌŝƚ ũƵŐŽƌ͘ dĞŬƐƚĞƚ Ğ ŬģŶŐģǀĞ ƉĂƐƋLJƌŽũŶģ ďƵŬƵƌŝŶģ Ğ ŶĂƚLJƌģƐ Ɛģ >ĂďģƌŝƐģ͕ ŵũĞĚŝƐĞ ďůĞŐƚŽƌĂůĞ ƟƉŝŬĞ͕ ŐģnjŝŵŝŶ Ğ ũĞƚģƐ͕ ďŽƚģŶ ƐŚƉŝƌƚģƌŽƌĞ ƚģ ŵĂůģƐŽƌŝƚ Ğƚũ͘ <ģŶŐģƚ ŵģ ƚģ ŶũŽŚƵƌĂ ƚģ ŬģƐĂũ ŬƌĂŚŝŶĞ ũĂŶģ͗ ͞>ƵůĞ ĚũĞŵƚģ Ğ ŶģŶĂǀĞ͕͟ ͞<ƵƌǀĞůĞƐŚ njĞŵģƌĂ ŝŵĞ͕͟ ͞ ͛Ƶ ŐƌŝƐŝ ĚLJĨĞŬƵ ŬƌĂŶģ͕͟ ͞ ŝůďŝůĞŶũƚģ ƚƌĞŵďģĚŚũĞƚģ͟ Ğƚũ͘ ƚŽ ŬģŶĚŽŚĞŶ Ŷģ ƐƟůŝŶ ƚƌĂĚŝĐŝŽŶĂů ƚģ njŽŶģƐ Ŷģ festa e gëzime familjare e kombëtare.

30

ZHANRET MUZIKORE Kënga polifonike e Gjirokastrës dallon për një mënyrë të veçantë të të kënduarit. Përveç marrësit ĚŚĞ ŬƚŚLJĞƐŝƚ͕ ĂũŽ ŬĂ ĚŚĞ ŚĞĚŚģƐŝŶ ŽƐĞ ŵďƵƐŚģƐŝŶ͕ ƉƌĂ ƐŽůŝƐƟŶ Ğ ƚƌĞƚģ ƚģ ƐĂũ͘ Kënga polifonike e Himarës ĚĂůůŽŶ ƉƌĞũ ĚLJ ĞůĞŵĞŶƚĞƐŚ ŬƌLJĞƐŽƌĞ͗ - isoja, ku marrësi i këngës këndon gjysmë vargu, por humbet rolin parësor, sepse e merr isoja; - hedhësi (zëri i tretë), i cili e veçon atë.

Kënga polifonike e Pilurit interpretohet si nga gratë, ashtu edhe nga burrat (si dhe nga grupe të përziera). Melodinë e parë zakonisht e këndon një grua, melodinë e dytë një burrë, ndërsa melodinë e tretë ŵƵŶĚ ƚĂ ŬģŶĚŽũģ Ŷũģ ŐƌƵĂ ŽƐĞ Ŷũģ ďƵƌƌģ͕ ƐŝƉĂƐ ƌĂƐƟƚ͘ <LJ ůůŽũ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝ ďģŶ Ƌģ ƐƟůŝ ŵƵnjŝŬŽƌ ƉŝůƵƌŝŽƚ ƚģ ĚĂůůŽũģ ŶŐĂ ŬƌĂŚŝŶĂƚ Ğ ƚũĞƌĂ ũƵŐŽƌĞ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ŬģŶŐģƚ Ŷģ Ŭģƚģ ƐƟů ũĂŶģ͗ ͞dƵŶĚƵ͕ ďĞũŬ͛ Ğ ďĂƌĚŚģ͕ ƚƵŶĚƵ͕͟ ͞^ŚƋŝƉģƌŝ ŇĂŬģ ĚLJĨĞŬƵ͕͟ ͞ Zoga kaçake në mal”.

Kënga polifonike e Bënçës interpretohet në grupe të ƉģƌnjŝĞƌĂ͕ ŐƌĂ Ğ ďƵƌƌĂ Ɛģ ďĂƐŚŬƵ͘ Eģ ĚĂůůŝŵ ŶŐĂ ƐƟůĞƚ Ğ Grupi polifonik i të rinjve tjera polifonike të të kënduarit, melodinë e parë të saj e këndojnë dy veta, një grua dhe një burrë, të cilët i gërshetojnë mes tyre frazat muzikore. Melodia e dytë dhe e tretë këndohet nga një njeri i vetëm, zakonisht burrë. ŝƐĂ ŶŐĂ ŬģŶŐģƚ ƚģ ŬģŶĚƵĂƌĂ Ŷģ Ŭģƚģ ƐƟů ũĂŶģ͗ ͞ ŝũ ĕŽďĂŶģƐŚ ŶĞǀĞ ũĞŵŝ͕͟ ͞,ĞƌŽŝƚ ƚģ ƉŽƉƵůůŝƚ ďĂnj Shehu”, “Brez pas brezi trimërinë” etj.

Provo aftësitë muzikore 1

Rretho përgjigjen e saktë. <ģŶŐĂ ƉŽůŝĨŽŶŝŬĞ ŬģŶĚŽŚĞƚ ŵĞ͗

<ģŶŐĂ ƉŽůŝĨŽŶŝŬĞ ŬģŶĚŽŚĞƚ Ŷģ͗

a një zë; b dy zëra;

a Shqipërinë e Veriut; b Shqipërinë e Mesme;

c shumë zëra;

c Shqipërinë e Jugut;

Çmo njohuritë muzikore EũŽŚƵƌŝƚģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ Ƌģ ŵģƐŽǀĂ ƐŽƚ͕ ŵģ ƐŚģƌďĞũŶģ Ɖģƌ͗ 1.

2.

31

sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ 1 Dëgjo Ŷģ ,ŝŵŶŝŶ ŬŽŵďģƚĂƌ ĚŚĞ ƉģƌĐĂŬƚŽ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝŶ ŵƵnjŝŬŽƌ ƚģ Ɵũ͘ a) madhështor;

b) ĨĞƐƟǀ;

c) i qetë;

2

ç) i gëzueshëm.

3 Lidh ŵĞ ƐŚŝŐũĞƚģ ŶŽƚĂƚ ŵĞ ĞŵģƌƟŵĞƚ e intervaleve. do – la

oktava

do – sol

prima

do – re

terca

do – si

seksta

do – do²

septima

do – fa

kuarta

do – mi

sekonda

do – do

kuinta

Lidh me shigjetë grupet me termat përkatëse (shigjetat duhet të kenë ngjyrën e grupeve). ůĞŶƚŽ ĂŶĚĂŶƚŝŶŽ ǀŝǀĂĕĞ ĂŶĚĂŶƚĞ ŐƌĂǀĞ ƉƌĞƐƚŽ ĂůĞŐƌĞƚŽ Lento ĂĚĂdžŚŝŽ Moderato ůĂƌŐŽ Veloçe ƉƌĞƐƚŝƐŝŵŽ

4 Rretho përgjigjen e saktë..

• Eũģ ŶŽƚģ ϭͬϴ ŵĞ ƉŝŬģ ǀůĞƌĞ ģƐŚƚģ Ğ ďĂƌĂďĂƌƚģ ŵĞ͗ a. tri nota 1/16; •

b.tri nota 1/8;

c. 4 nota 1/16.

<ģŶŐĂ ƉŽůŝĨŽŶŝŬĞ ŬģŶĚŽŚĞƚ ŵĞ͗

a. një zë; b. dy zëra; c. shumë zëra.

5 Plotëso łĂůŝƚģ͘ Iso polifonia është pjesë e çmuar e trashëgimisë Kënga polifonike e Himarës ka

32

të një kombi. .

6

Plotëso kutitë bosh me fjalët e sakta.

)

7

6

.

5 0

1. Zëra të bardhë quhen zërat e...

2. Zëri më i lartë te meshkujt quhet...

3. Zëri më i lartë te femrat quhet...

4. Kur këndojnë të gjithë së bashku, formohet një...

5. Emri i tij është… Lahaj.

6. Inva, mbiemri i saj është…

7 Plotëso vendet bosh.

•

Zëra femërorë, nga zëri më i lartë deri te më i ulëti. ŵģ ŝ ůĂƌƚŝ ŶŐĂ ƚģ ŐũŝƚŚģ njģƌĂƚ͘ ŵģ ŝ Ƶůģƚ ƐĞ njģƌŝ ŝ ƐŽƉƌĂŶŽƐ͘ ŵģ ŝ Ƶůģƚŝ ŶŐĂ njģƌĂƚ ĨĞŵģƌŽƌģ͘

Zërat femërorë

•

Zëra mashkullorë, nga zëri më i lartë deri te më i ulëti. ŵģ ŝ ůĂƌƚŝ ŶŐĂ njģƌĂƚ ŵĂƐŚŬƵůůŽƌģ͘ ģ͘ ŵģ ŝ Ƶůģƚ ƐĞ njģƌŝ ŝ ƚĞŶŽƌŝƚ͘

ŵģ ŝ Ƶůģƚŝ ŶŐĂ ƚģ ŐũŝƚŚģ njģƌĂƚ͘ Zërat mashkullorë kullorë rrë ë

•

Zërat e fëmijëve janë zëra

Zërat e fëmijëve

33

34

Mësimi 12: Shkalla D-Dur dhe H-Moll Mësimi 13: Luajmë në instrument Mësimi 14: Nota dhe pushimi 1/16 Mësimi 15: Format e thjeshta muzikore (fuga, sonata) Mësimi 16: Krijojmë së bashku Mësimi 17: Kënga: “Gjuha jonë, barot e trëndelinë” Mësimi 18: Llojet e orkestrave Mësimi 19: Shkalla H-Dur dhe G-Moll Mësimi 20: Kënga: “Jam i lashtë se jam shqiptar ” Mësimi 21: Krijues, interpretues, vepra sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ WƌŽũĞŬƟ ϭ͗ DƵnjŝŬĂ ũŽŶģ ƉŽƉƵůůŽƌĞ

Aftësitë e nxënësit/es: këndon këngë të ndryshme në ritmet dhe tonalitetet e mësuara; krijon në ritmet e mësuara, duke përdorur simbolet muzikore përkatëse; plotëson më tej njohuritë muzikore lidhur me shkallët muzikore, format muzikore (ƐŽŶĂƚĂ͕ ĨƵŐĂ), orkestrat simfonike etj.; dëgjon muzikë dhe përjeton emocionet që ajo përcjell; zbulon ndjesitë që krijon muzika dhe i përshkruan ato; ƌĞŇĞŬƚŽŶ mbi muzikën që dëgjon, dhe veprat muzikore si pjesë e kohës në të cilën u krijua; përdor njohuritë për të hartuar ese dhe projekte, etj., individualisht ose në grup.

35

Mësimi 12

Shkalla D-Dur dhe H-Moll Zbulo shkallën muzikore Këndo shkallën muzikore G-Dur dhe ĚĂůůŽ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂƚ Ğ ƐĂũ͘ Mëso

Shkalla Re Maxhore Shkalla M me dy shenja ƐŚĂƌƟŵŝ (diezis) gjendet duke u ngjitur 5 nota ose du duke ke zbritur 4 nota nga grada e parë e shkallës Sol Maxhore me një diezis (Sol – La – Si – Do – Re). Shkalla Re Maxhore ka dy diezis, në notat Fa# dhe Do#.

Fa

Do

Gjysmëtoni midis notave Fa dhe Sol Fa Sol

Gjysmëtoni midis notave Do dhe Re

Do Re

Shkallët maxhore i kanë gjysmëtonet në gradët 3-4 dhe 7-8.

Shkalla Re Maxhore ka dy gjysmëtone, në notat Fa – Sol dhe Do – Re. Shkalla Re Maxhore ose D-Dur

I

II

ton

III

ton

IV

1/2 ton

V

VI

ton

ton

VII

ton

VIII

1/2 ton

D

E

F

G

A

H

C

D

Re

Mi

Fa

Sol

La

Si

Do2

Re2

I II III IV V VI VII VIII Re Mi Fa Sol La Si Do Re

Arpezhi

Akordi 8 5 3 1

I

36

III

V

VIII

V

III

I

SHKALLËT MUZIKORE Shkalla Si minore ģƐŚƚģ ƌĞůĂƟǀũĂ Ğ ƐŚŬĂůůģƐ Re Maxhore dhe gjendet duke zbritur tri nota nga nota e parë e shkallës Re Maxhore (Re – Do – Si). Kjo shkallë ka dy shenja ƐŚĂƌƟŵŝ ; ), në notat Do dhe Fa .

Shkalla Re Maxhore I Re

II Mi

III Fa

D

E

F

3

2

1 VIII Re

IV Sol

V La

VI Si

VII Do

G

A

H

C

Shkalla Si Minore

1 1/2 ton ton

gradët

D

1 1 ton ton

1/2 ton

1 1 ton ton

I

II - III

IV

V - VI

VII VIII

H

C

D

E

F

G

A

H

Si

Do Re

Mi

Fa

Sol

La

Si

Akordi dhe arpezhi i shkallës Si Minore ndërtohen mbi gradët 1-3-5-8.

Arpezhi

Akordi 8 5 3 1

I

III

V

VIII

V

III

I

Provo aftësitë muzikore 1

Lexo dhe këndo ushtrimin e mëposhtëm.

Allegretto ¡¡ ¡¡ Í¡¡¡ Í¡¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡ Í¡ N Í¡ ¡Í ¡Í¡ N Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ N N Í¡ ¡Í¡ N

¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í ¡ ¡ ¡ Í ¡ Í ¡ ¡ Í ¡ ¡ Í ¡

N N Í¡ Í¡ N AÍ¡¡ Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ N ¡Í¡ ¡Í¡ ­ Í¡ Í¡ Çmo njohuritë muzikore Ndërto shkallët e mësuara në ngjitje dhe në zbritje.

37

Mësimi 13

Luajmë në instrument Luajmë në grupe >ƵĂũ ǀĞƚģŵ ĚŚĞ Ŷģ ŐƌƵƉ ƵƐŚƚƌŝŵĞƚ Ŷģ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚ ŵĞ Ŷũģ ĚŚĞ ĚLJ ďůůŽŬŇĂƵƚ

Re

Do

Sol

1

La

Si

Do2

Ushtrime SsU G\ EOORNÀDXW

Moderato Moderato ďůůŽŬŇĂƵƚ

II

ďůůŽŬŇĂƵƚ

IIII

38

Fa

Mi

Bethoven Bethoven

BLLOKFLAUT Fa

Sol

Do2

La

Re2

Sib

Mi2

Fa2

2

I II I II I II

I II 39

Mësimi 14

Nota dhe pushimi 1/16 Dëgjo dhe diskuto Vëzhgo vlerat e notave muzikore dhe përcakto gjatësinë e tyre.

Mëso Nota 1/8 është e barabartë me dy nota 1/16͗ = + Nota 1/16 ka dy kërraba, ndryshe nga nota tetëshe që ka një kërrabë. Vlera e notës 1/16 është më e shkurtër se nota 1/8. Pushimi i notës 1/16 ka formën e numrit shtatë me një vizë në mes ( ). Ai ka të njëjtën vlerë kohe si nota 1/16.

Notat

Pushimet

Paraqitja grafike

Vlerat

Ğ ƉůŽƚģ

Ğ ƉůŽƚģ 4/4

ŐũLJƐŵģ

ŐũLJƐŵģ 2/4

ĕĞƌĞŬģƐŚĞ

ĕĞƌĞŬģƐŚĞ 1/4

ƚĞƚģƐŚĞ

ƚĞƚģƐŚĞ 1/8 ഩപ

ϭϲͲƐŚĞ

Masa ritmike me përdorimin e notës 1/16.

Ta Ta Ta - ta

ϭϲͲƐŚĞ 1/16

Ta

- ta

2

TA-A

etj.

2

Ta ta ta ta

40

Ta ta ta ta

Ta ta ta ta

Ta ta ta ta

Ta ta ta ta Ta ta ta ta

SHKRIMI DHE LEXIMI MUZIKOR Provo aftësitë muzikore 1

Shkruaj simbolin e notës dhe të pushimit 1/16.

2

Rretho përgjigjen e saktë.

EŽƚĂ ϭͬϭϲ ŬĂ͗ a një kërrabë;

b dy kërraba;

c shumë kërraba.

EŽƚĂ ϭͬϭϲ ģƐŚƚģ Ğ ďĂƌĂďĂƌƚģ ŵĞ Ŷũģ ŶŐĂ͗ a 16 pjesët e notës së plotë; 3

c 12 pjesë të notës katërshe.

Shkruaj notën ose pushimin 1/16 në vend të pikëpyetjeve.

2 4 4

b 16 pjesë të gjysmënotës;

? ?

? ?

? ?

? ?

??

Lexo, këndo dhe luaj në fyell ose në tastierë ushtrimin e mëposhtëm.

Do

Re

Mi

Çmo njohuritë muzikore Krijo një ushtrim në ritmin 2/4, duke përdorur vlera të ndryshme notash dhe pushimesh (përqendrohu te vlera 1/16).

41

Fa

Sol

Mësimi 15

Format e thjeshta muzikore (fuga, sonata) Kujto dhe diskuto Çfarë të kujtojnë skemat e tri formave muzikore më poshtë? Plotësoji ato.

A

FORMA .........................

A B

FORMA .........................

A B A

FORMA .........................

Mëso Format e tjera që do të na ndihmojnë të kuptojmë vepra me përmasa më të mëdha të ŵƵnjŝŬģƐ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂůĞ ũĂŶģ͗ fuga, rondoja, tema me variacion, sonata.

Fuga është formë muzikore polifonike, e interpretuar nga dy ose më shumë zëra. Kjo formë, Ğ ďĂnjƵĂƌ Ŷģ ŝŵŝƟŵ͕ ŬƌŝũŽŶ ŝĚĞŶģ Ğ ƐŚƵŵģ ŵĞůŽĚŝǀĞ͘ ůĞŵĞŶƚĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ Ƌģ ƉģƌďģũŶģ ĨƵŐģŶ ũĂŶģ͗ Tema kryesore: ģƐŚƚģ ďĂnjģ Ɖģƌ ƚģ ŐũŝƚŚģ ŶĚģƌƟŵŝŶ Ğ ǀĞƉƌģƐ͕ Ğ ĐŝůĂ ƉƌĞnjĂŶƚŽŚĞƚ ŶŐĂ njģƌŝ ŝ parë.

Kontratema: një temë e re, e cila ndryshon nga tema kryesore si në vijën melodike, ashtu edhe në ritëm. Ajo ndjek menjëherë temën kryesore, të ekzekutuar nga zëri i dytë, ose siç quhet ndryshe “zëri i kundërt”.

Përgjigjja: ģƐŚƚģ ŝŵŝƟŵŝ ŝ ƚĞŵģƐ Ɛģ ƉĂƌģ ŶŐĂ Ŷũģ njģ ŝ ĚLJƚģ͕ Ŷģ Ŷũģ ƚŽŶĂůŝƚĞƚ ƚũĞƚģƌ͘ Episodet: bazohen mbi fragmente të temës së parë dhe të kontratemës dhe zhvillohen lirisht, sipas idesë së kompozitorit. <ŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝ Ƌģ njďƵůŽŝ ĚŚĞ Ğ njŚǀŝůůŽŝ ĨƵŐģŶ ŝƐŚƚĞ :ŽŚĂŶ ^ĞďĂƐƟĂŶ ĂŚ͘ ŝ ŬĂ ŬŽŵƉŽnjƵĂƌ ŵũĂŌ ĨƵŐĂ Ɖģƌ ŽƌŐĂŶŽ ĚŚĞ ŬůĂǀŝĕĞŵďĂů͘

tr

tr

tr

:͘^͘ ĂĐŚ

etj.

Sonata është një nga format më të përdorura muzikore, e cila përbën bazën e zhvillimit të veprave koncertore dhe simfonike. Ajo bazohet në dy tema kryesore, të cilat ndryshojnë ŶŐĂ ŶũģƌĂͲƚũĞƚƌĂ͘ ^ŽŶĂƚĂ ƉģƌĚŽƌĞƚ͗ - për t’i dhënë emrin një pjese muzikore që përbëhet nga tri ose katër kohë; - për të treguar formën e një pjese (kohe) të veprës muzikore, zakonisht kohës së parë ose kohës së fundit.

Sonata luhet edhe si vepër më vete.

42

FORMAT MUZIKORE Koha I ALLEGRO FORMA E SONATËS A ekspozicioni

B zhvillimi

A repriza

Koha II

Koha III

ANDANTE ose

MINUET ose

ALLEGRO

ADAXHIO

SKERCO

PRESTO

Koha IV ose

Koha e parë ndahet në tri pjesë (ABA) dhe mbështetet mbi dy tema me karakter të kundërt.

Koha e parë: Allegro A - ekspozicioni ose paraqitja e temës së parë, ŬƵ ƉģƌĐĂŬƚŽŚĞŶ ƚĞŵĂ ĚŚĞ ƚŽŶĂůŝƚĞƟ ŝ ǀĞƉƌģƐ͘ ũŽ ŶĚŝƋĞƚ ŶŐĂ ƚĞŵĂ Ğ ĚLJƚģ͕ Ğ ĐŝůĂ njŚǀŝůůŽŚĞƚ Ŷģ ƚŽŶĂůŝƚĞƟŶ ƚũĞƚģƌ͖ B - zhvillimi ;ƉģƌƉƵŶŝŵŝ ŝ ŵģƚĞũƐŚģŵ ŝ ĚLJ ƚĞŵĂǀĞ͕ ƚģ ĐŝůĂƚ ũĂŶģ Ŷģ ƚŽŶĂůŝƚĞƟŶ ŬƌLJĞƐŽƌͿ͖ A - rikthimi ose përsëritja e dy temave, ƚģ ĚLJũĂ Ŷģ ƚŽŶĂůŝƚĞƟŶ ŬƌLJĞƐŽƌ͘ Koha e dytë: ekzekutohet në ĂŶĚĂŶƚĞ ose ĂĚĂdžŚŝŽ ĚŚĞ ģƐŚƚģ ĨŽƌŵģ ƚƌĞƉũĞƐģƐŚĞ͘ Wģƌ ƐŚĞŵďƵůů͗ ƚĞŵģ ŵĞ ǀĂƌŝĂĐŝŽŶ͘ Eģ ƉģƌŐũŝƚŚģƐŝ͕ ŬũŽ ŬŽŚģ ŬĂ ŬĂƌĂŬƚĞƌ ŝŶƟŵ ĚŚĞ ƚģ ŬģŶĚƐŚģŵ͖ Koha e tretë: ŵƵŶĚ ƚģ ũĞƚģ Ŷģ ĨŽƌŵģŶ Ğ ŵŝŶƵĞƟƚ͖ Koha e katërt: ĂůĞŐƌŽ ose ƉƌĞƐƚŽ͕ ŵĞ ŬĂƌĂŬƚĞƌ ƚģ ŐģnjƵĂƌ ĨĞƐƟǀ͕ ŵƵŶĚ ƚģ ũĞƚģ Ŷģ ĨŽƌŵģŶ Ğ rondosë.

Nga skema kuptohet që vetëm koha e parë përcakton formën e sonatës. Forma e sonatës përdoret shumë në muzikën instrumentale, nga formacione të vogla ose të mëdha. <ŽŵƉŽnjŝƚŽƌģ ƚģ ŚƵĂũ Ƌģ ŬĂŶģ ƐŚŬƌƵĂƌ ƐŽŶĂƚĂ ũĂŶģ͗ ,ĂũĚĞŶŝ͕ ^ŬĂƌůĂƟ͕ ĞƚŚŽǀĞŶŝ͕ DŽdžĂƌƟ͕ Brahmsi etj.

EĚģƌ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌģƚ ƐŚƋŝƉƚĂƌģ ƉģƌŵĞŶĚĞŶ͗ >͘ ŝnjĚĂƌŝ͕ d͘ ,ĂƌĂƉŝ͕ ͘ ĂĚĞũĂ͕ E͘ ŽƌĂƋŝ͘ A e di se... >ĞĐ <ƵƌƟ (1884-1948) mund të cilësohet si kompozitor i madh klasikoƌŽŵĂŶƟŬ͘ !ƐŚƚģ ƋƵĂũƚƵƌ ŬůĂƐŝŬ ƉƌĞũ ĨŽƌŵģƐ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ ŶĚģƌƐĂ ĚŝƐŝ ƌŽŵĂŶƟŬ për shkak të gjuhës harmonike të përdorur dhe shmangies nga rregullsia e ƉĂƌŝŵĞǀĞ ĨŽƌŵĂůĞ ŬůĂƐŝŬĞ͘ EŐĂ ƉĂƌƟƚƵƌĂƚ Ğ ǀŝƟƚ ϭϵϭϱ ǀũĞŶ Ɖģƌ ŚĞƌģ ƚģ ƉĂƌģ Ŷģ ŬƌŝũŝŵƚĂƌŝŶģ Ğ Ɵũ ĨŽƌŵĂ Ğ ƐŽŶĂƚģƐ ;͞^ŽŶĂƚĂ Ɖģƌ ƉŝĂŶŽ Ŷģ ŽͲ͟Ϳ͕ ŬƵ ĚƵŬĞƚ ndikimi i Bethovenit. >ĞĐ <ƵƌƟ ŬĂ ŬŽŵƉŽnjƵĂƌ ǀĞƉƌĂ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƚģ ůůŽũĞǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ͕ Ɛŝ͗ ͞^ĐŚĞƌnjŽ͟ në Mi Maxhor dhe “Scherzo” në La Minor, “Preludi” në La Minor, vepra për kanto etj.

Çmo njohuritë muzikore Dëgjo dy vepra muzikore të formës së sonatës nga dy kompozitorë shqiptarë ose botërorë. ĂůůŽ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂƚ Ğ ŬģƟũ njŚĂŶƌŝ͘

43

Mësimi 16

Krijojmë së bashku Mëso A Artet na ndi ndihmojnë të shprehim ndjenjat dhe emocionet. Në pikturë kjo realizohet me anë të ngjyrave, në skulpturë duke skalitur materialin dhe në letërsi e në muzikë duke i dhënë ďƵŬƵƌƟŶŐģůůŝŵ Ğ ŵƵnjŝŬĂůŝƚĞƚ łĂůģƐ͘ 1 Krijo ƉģƌŵĞƐ ĂƌƟƚ ĮŐƵƌĂƟǀ͘ EŐũLJƌĂƚ Ğ ŶŐƌŽŚƚĂ (Ğ ŬƵƋĞ͕ ďůƵ͕ Ğ ǀĞƌĚŚģͿ shprehin gëzim, gjallëri dhe harmoni.

Pasi të dëgjosh këngën “:Ƶ ĨĂů ŬģŶŐģŶ ƟŵĞ͟ krijo një punim, ku të përdorësh ngjyrat e ngrohta. dĞŵƉŝ ŝ ŬģŶŐģƐ͗ ůůĞŐƌŽ <ĂƌĂŬƚĞƌŝ ŝ ŬģŶŐģƐ͗ ŝ ŐģnjƵĞƐŚģŵ͕ ŝ ŐũĂůůģ dŝƉĂƚ Ğ ŶŐũLJƌĂǀĞ͗ ƚģ ŶŐƌŽŚƚĂ

EŐũLJƌĂƚ Ğ ŌŽŚƚĂ ;ũĞƐŚŝůĞ͕ ǀũŽůůĐģ͕ ƉŽƌƚŽŬĂůůŝͿ shprehin melankoli apo qetësi.

WĂƐŝ ƚģ ĚģŐũŽƐŚ ŵŝŶƵĞƟŶ Ğ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝƚ :͘ ^͘ ĂŚ ŬƌŝũŽ Ŷũģ ƉƵŶŝŵ͕ ŬƵ ƚģ ƉģƌĚŽƌģƐŚ ŶŐũLJƌĂƚ Ğ ŌŽŚƚĂ͘ dĞŵƉŝ ŝ ŵŝŶƵĞƟƚ͗ ŶĚĂŶƚĞ <ĂƌĂŬƚĞƌŝ ŝ ŵŝŶƵĞƟƚ͗ ŝ ƋĞƚģ dŝƉĂƚ Ğ ŶŐũLJƌĂǀĞ͗ ƚģ ŌŽŚƚĂ

Ngjyrat e plotësuese ;Ğ ƉƵƌƉƵƌƚ͕ ƉŽƌƚŽŬĂůůŝͿ kanë tone të përziera.

Pasi të dëgjosh sonatën “Për Elizën” të kompozitorit L. Van Bethoven krijo një punim, ku të përdorësh ngjyrat plotësuese. dĞŵƉŝ ŝ ƐŽŶĂƚģƐ͗ ůůĞŐƌĞƩŽ <ĂƌĂŬƚĞƌŝ ŝ ƐŽŶĂƚģƐ͗ ŝ ŶĚƌLJƐŚƵĞƐŚģŵ dŝƉĂƚ Ğ ŶŐũLJƌĂǀĞ͗ ƚģ njďĞŚƚĂ͕ ƚģ ƐŚƵĂƌĂ

44

KRIJIM MUZIKOR 2

Krijo një melodi të thjeshtë në një nga ritmet muzikore që njeh.

Çmo njohuritë muzikore Vlerëso ŬƌŝũŝŵŝŶ ƚģŶĚ ĚŚĞ ƚģ ƐŚŽŬƵƚ ĂƉŽ ƚģ ƐŚŽƋĞƐ͕ ĚƵŬĞ ƉģƌĚŽƌƵƌ łĂůŽƌŝŶ Ğ ĚƵŚƵƌ ŵƵnjŝŬŽƌ͘

45

Mësimi 17

“Gjuha jonë, barot e trëndelinë” Dëgjo dhe diskuto WģƌƐŚŬƌƵĂũ ĞŵŽĐŝŽŶĞƚ Ƌģ ƚģ ƉģƌĐũĞůů ŬģŶŐĂ͘ Edžŝƌƌ ŶŐĂ ƚĞŬƐƟ łĂůģ Ƌģ tregojnë vlerën ose bukurinë e gjuhës shqipe dhe diskuto rreth tyre.

-IGjuha jonë sa e mir’, sa e ëmbël, sa e dlir’, mbetën thell’ o tek ajo një bilbil dhe një shqiponj’.

Zëri ëmbël dhe i fort’ si kushtrim, o nëpër bot’.

- Refreni Tha një popull historinë dhe gjuhës i këndoi, gjuh’ e arbrit, gjuha jonë barot e trëndelin’.

Ti mban sot o në çdo shkronjë dëshirën për liri, gjuh’ e arbrit, gjuha jonë barot e trëndelin’.

- II -

Gjuha jonë sa e mir’, sa e ëmbël, sa e dlir’, thell’ në zemër të çdo trimi mbeti gjuha si kushtrim.

Brez pas brezi ti kalon, si lirinë ty të mbrojm’.

A e dini se...

Limoz Dizdari lindi në Delvinë, në 7 shkurt 1942.

Që i vogël ishte i dhënë pas muzikës polifonike dhe interpretuesve të mrekullueshëm të kësaj ŬƌĂŚŝŶĞ͘ /ŶƐƚƌƵŵĞŶƟ ŝ Ɵũ ŝ ƉĂƌģ ŝƐŚƚĞ ĮnjĂƌŵŽŶŝŬĂ͘ Mësimet e para i mori në Gjirokastër për ƉŝĂŶŽ ĚŚĞ ŝ ǀĂnjŚĚŽŝ ŵģ ƉĂƐ Ŷģ >ŝĐĞƵŶ ƌƟƐƟŬ ĚŚĞ /ŶƐƟƚƵƟŶ Ğ >Ăƌƚģ ƚģ ƌƚĞǀĞ͘ ŝ ģƐŚƚģ Ŷũģ kompozitor me karakter të theksuar lirik dhe ŬĂ ƐŚŬƌƵĂƌ ŵũĂŌ ǀĞƉƌĂ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ Ɛŝ͗ ͞<ŽŶĐĞƌƚ për piano dhe orkestër”, “Sonatë për piano”, romanca, sonata të frymëzuara nga poetë të ŶũŽŚƵƌ͕ Ɛŝ ĚŚĞ ŵƵnjŝŬģ ĮůŵĂƐŚ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ǀĞƉƌĂƚ Ğ Ɵũ ũĂŶģ ůƵĂũƚƵƌ Ŷģ ǀĞŶĚĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ ƚģ ďŽƚģƐ͘

46

KËNGË Moderato

Teksti: Betim Muço Muzika: Limoz Dizdari

,

,

,

tën

,

Tha sot

, ,

dë

gju - hës i kën - doi, - shi - rën për li - ri,

, ,

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗

DĞůŽĚŝĂ Ğ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗

47

Mësimi 18

Llojet e orkestrave Përcakto ůůŽũŝŶ Ğ ĨŽƌŵĂĐŝŽŶŝƚ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂů Ŷģ ĨƌĂŐŵĞŶƟŶ muzikor që dëgjove, me ndihmën e mësuesit/es. a kuartet; b kompleks harqesh; c bandë simfonike; d orkestër simfonike.

Mëso Instrumentet muzikore shërbejnë për të luajtur vepra të ndryshme muzikore, solo dhe Ŷģ Ŷģ ŐƌƵƉ͘ ŐƌƵƉ ŬnjĞŬƵƟŵŝ ŬnjĞ Ŷģ ŐƌƵƉ ŵĞ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ ƚģ ŶũģũƚĂ ŽƐĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ ƋƵŚĞƚ formacion instrumental muzikor. Formacioni instrumental i përbërë nga të gjitha instrumentet quhet orkestër muzikore.

Orkestra e parë u formua rreth viteve 1600, kur muzikantët dhe kompozitorët krijonin muzikë kryesisht për instrumentet e harqeve në oborret mbretërore. Më pas, për shkak të zhvillimit të veprave muzikore, u pa e nevojshme krijimi i instrumenteve të reja muzikore, si ato me goditje, frymore dhe ato të perkusionit, të cilat pasuruan këto formacione orkestrale, duke krijuar orkestrën simfonike bashkëkohore. trombonat

tuba

ƟŵƉ

ĂŶĞ ƚ

bat trom

pja tat ŬŽŶƚƌĂĨĂŐŽƟ etat klarin

i on raf vib

fagotë t

ta m bu re t

korn ot

ë et rin kla bas

ha rp at

otavino

t oboe

vio e d linat yta

kor ang no lez e

violat

t asë trab kon

pia no

ŇĂ

asa nk

gra

Ğƚ Ƶƚ

violina t e para

elat onç viol

Orkestra simfonike bashkëkohore përbëhet nga të gjitha instrumentet muzikore, ku numrin më të madh e zë familja e harqeve (rreth 60 instrumente, 32 prej të cilave janë violina). Violinat e para (16) janë në vijën e parë të orkestrës, majtas, të ndjekura më pas 48

INSTRUMENTET DHE FORMACIONET MUZIKORE nga 16 violina të dyta; në qendër janë violat dhe djathtas violonçelat. Kontrabasët, ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ Ğ ĨƌLJŵģƐ ŶĚŽĚŚĞŶ Ŷģ ŚĂƌŬƵŶ ƋĞŶĚƌŽƌ͕ Ŷũģ ƌƌĞƐŚƚ ŵģ ůĂƌƚ ƐĞ ŚĂƌƋĞƚ͘ Eģ ƌƌĞƐŚƟŶ e fundit të orkestrës qëndrojnë instrumentet e perkusionit. Këto instrumente, për shkak të ŵĂĚŚģƐŝƐģ͕ ŬģƌŬŽũŶģ ŚĂƉģƐŝƌģ ƚģ ůŝƌģ ŐũĂƚģ ůƵĂũƚũĞƐ Ŷģ ƐŬĞŶģ͘ ƚŽ ũĂŶģ͗ ƟŵƉĂŶŝ͕ ŐƌĂŶŬĂƐĂ͕ ksilofoni, këmborët me tuba etj.

Orkestra simfonike bashkëkohore përbëhet nga 90 deri në 100 instrumente. E gjithë orkestra udhëhiqet nga një drejtues, i cili quhet ĚŝƌŝŐũĞŶƚ͘ >ŝďƌŝ Ƌģ ŵďĂŶ ƉģƌƉĂƌĂ ĚŝƌŝŐũĞŶƟ ƋƵŚĞƚ ƉĂƌƟƚƵƌģ.

Orkestra Filarmonike e Kosovës Orkestra Filarmonike e Kosovës (Filarmonia e Kosovës) Ƶ ŬƌŝũƵĂ Ŷģ ǀŝƟŶ ϮϬϬϬ͕ Ŷģ WƌŝƐŚƟŶģ ŬƵ ǀĂnjŚĚŽŶ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝŶģ Ğ ƐĂũ ĂƌƟƐƟŬĞ ĞĚŚĞ ƐŽƚ͘ <ŽŶĐĞƌƟ ŝ ƉĂƌģ ŝ KƌŬĞƐƚƌģƐ Ɛģ ĚŚŽŵģƐ ƚģ &ŝůĂƌŵŽŶŝƐģ Ɛģ <ŽƐŽǀģƐ Ƶ ĚŚĂ Ŷģ ǀŝƟŶ ϮϬϬϬ͕ ŵĞ ĚŝƌŝŐũŝŵŝŶ Ğ ĂŚƌŝ ĞůģƐ͘ Eģ <ŽƐŽǀģ͕ ŵƵnjŝŬĂ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ ĮůůŽŶ ƌƌĞƚŚ ǀŝƚĞǀĞ ͛ϱϬ ƚģ ƐŚĞŬƵůůŝƚ yy͕ ƉģƌŵĞƐ ĂŬƟǀŝƚĞƟƚ ƚģ ĚŝƐĂ ŽƌŬĞƐƚƌĂǀĞ ƚģ ǀŽŐůĂ ĚŚĞ ĂŶƐĂŵďůĞǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ Ŷģ WƌŝƐŚƟŶģ͕ DŝƚƌŽǀŝĐģ Ğƚũ͘ Orkestra Filarmonike e Kosovës (&ŝůĂƌŵŽŶŝĂ Ğ <ŽƐŽǀģƐ) Ƶ ŬƌŝũƵĂ Ŷģ ǀŝƟŶ ϮϬϬϬ͕ Ŷģ WƌŝƐŚƟŶģ͕ ŬƵ ǀĂnjŚĚŽŶ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝŶģ Ğ ƐĂũ ĂƌƟƐƟŬĞ ĞĚŚĞ ƐŽƚ͘ <ŽŶĐĞƌƟ ŝ ƉĂƌģ ŝ KƌŬĞƐƚƌģƐ Ɛģ ĚŚŽŵģƐ ƚģ &ŝůĂƌŵŽŶŝƐģ Ɛģ <ŽƐŽǀģƐ Ƶ ĚŚĂ Ŷģ ǀŝƟŶ ϮϬϬϬ͕ ŵĞ ĚŝƌŝŐũŝŵŝŶ Ğ ĂŚƌŝ ĞůģƐ͘ Eģ ^ŚƋŝƉģƌŝ͕ ŽƌŬĞƐƚƌĂ Ğ ƉĂƌģ ƉƌŽĨĞƐŝŽŶŝƐƚĞ ŵĞ ĨŽƌŵĂĐŝŽŶ ƐŝŵĨŽŶŝŬ Ƶ ŬƌŝũƵĂ Ŷģ ǀŝƟŶ ϭϵϱϮ͘ Dģ 1962 u formua Orkestra Simfonike e Radio-Televizionit Shqiptar.

Çmo njohuritë Gjej informacion për historikun e krijimit të orkestrës së parë në Kosovë.

Diskuto në klasë me shokun/shoqet.

49

Mësimi 19

Shkalla H-Dur dhe G-Moll Njih shkallën muzikore Këndo shkallën muzikore D-Dur dhe ĚĂůůŽ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂƚ ŐũĂƚģ ŬģŶĚŝŵŝƚ͘ Mëso

Shkalla Sh hkalla Si Maxhore M me dy shenja ƐŚĂƌƟŵŝ (bemol) gjendet duke u ngjitur 4 nota nga ŐƌĂĚĂ Ğ ƉĂƌģ Ğ ƐŚŬĂůůģƐ &Ă DĂdžŚŽƌĞ͗ &Ă ʹ ^Žů ʹ >Ă ʹ ^ŝ Ě ģ . Kjo shkallë ka dy bemole në notat Si dhe Mi .

Shkallët Maxhore i kanë gjysmëtonet në gradët 3-4 dhe 7-8. Përkatësisht shkalla Si Maxhore ka dy gjysmëtone, në notat Re – Mi dhe La – Si .

Si

Mi

b

b

Gjysmëtoni midis notave Re – Mi

Re Mi

Gjysmëtoni midis notave La – Si

La Si

Shkalla Si Maxhore

I

II

ton

III

ton

IV

V

1/2 ton

ton

VI

ton

VII

ton

VIII

1/2 ton

H

C

D

E

F

G

A

H2

Si

Do

Re

Mi

Fa

Sol

La

Si2

Si

Mi

I II III IV V VI VII VIII Si Do Re Mi Fa Sol La Si

Akordi dhe arpezhi i shkallës Si Maxhore ndërtohet në gradët 1-3-5-8.

Akordi

Arpezhi 8 5 3 1

I

50

III

V

VIII

V

III

I

SHKALLËT MUZIKORE ZĞůĂƟǀũĂ Ğ ƐŚŬĂůůģƐ Si Maxhore ndërtohet duke zbritur një ton e gjysmë ose tri nota nga nota e parë (tonika) e shkallës Si Maxhore (Si – La – Sol) dhe gjejmë shkallën Sol Minore (G-Moll) Shkallët minore i kanë gjysmëtonet në gradët 2-3 dhe 5-6. Përkatësisht shkalla Sol minore ka dy gjysmëtone, në notat La – Si dhe Re – Mi .

Shkalla Si Maxhore

3 I Si

II Do

III Re

IV Mi

V Fa

2 VII La

VI Sol 1 1/2 ton ton

Shkalla Sol minore

JUDGsW I

II - III

G

A

H

1 VIII Si 1 1 ton ton

1/2 ton

1 1 ton ton

IV

V - VI

VII

C

Sol La Si Do

D

E

Re Mi

F

VIII

G2

Fa Sol

Akordi dhe arpezhi i shkallës Sol minore ndërtohen mbi gradët 1-3-5-8.

Arpezhi

Akordi 8 5 3 1

I

III

V

VIII

V

III

I

Provo aftësitë muzikore 1 Lexo, këndo dhe luaj ´ ƪ ´ ´ Ǥ

¡ ¡ ¡¡ DD Moderato ¡ ¡ ¡ Ñ ¡ ¢ ¡ Ñ ¡

N Ñ¡ N N ¢¢ N Ñ¡ N Í¡ ¡Í¡ N D ©¢ ¡¡Í ¡¡ Ñ¢ ¡¡Í¡ ©¢ D ¡ Ñ ¢ ¡ ¢ ¢¢ N Ñ¢¢¢

N N N ¢ N N ¢ ¡ ¡¡ D ¡¡ ¡¡Ñ ¡ ¡ D © © © ¢ ¡ ¢ ¢ Í Í ¡ ¡ Ñ Í ¡ ¢ ¡ ¢ ¢ N N N ¡ ­

¢ N ¢ N ¢

Si

Do

Re

Mi

Fa

Sol La

Si

Çmo njohuritë muzikore Ndërto dhe këndo më pas shkallën H-Dur dhe G-Moll në ngjitje dhe në zbritje.

51

Mësimi 20

“Jam i lashtë se jam shqiptar ” Dëgjo dhe diskuto Lexo ƚĞŬƐƟŶ Ğ ŬģŶŐģƐ ĚŚĞ ĚŝƐŬƵƚŽ ŵĞ ƐŚŽŬģƚͬƐŚŽƋĞƚ rreth historisë e kulturës së lashtë të atdheut.

-IÇdo fëmij’në k’të bot’ ŬĂ Ŷũģ ĮƐ͕ ŵŝƋ Ğ ƐŚŽŬ͕͛ ka një vend ku ka ler’, ka një nën’ e një atdhe.

- II Çdo fëmij’ mbi k’të tok’ ka një gjuh’, ka një fe, ka një vend ku ka ler’, ka një nën’ e një atdhe.

- Refreni Ndaj buron nga zemra dhe me qiellin kënga, jam i par’ ndaj jam krenar se un’ jam shqiptar.

Ndaj buron nga zemra dhe me qiellin kënga, jam i lasht’ ndaj jam krenar se un’ jam shqiptar.

Un’ jam krenar se jam shqiptar, ndaj jam krenar se jam shqiptar.

“Isa Boletini me trima”, Zef Shoshi

A e di se...

Xhavit Ujkani ;ϭϵϰϵͲϮϬϭϳͿ Ƶ ůŝŶĚ Ŷģ ^ŚŬŽĚģƌ͕ ŬƵ ŵďĂƌŽŝ ůŝĐĞƵŶ ĂƌƟƐƟŬ ͞WƌĞŶŬ :ĂŬŽǀĂ͘͟ Dģ ƚĞũ ƐƚƵĚŝŽŝ Ɖģƌ ŬŽŵƉŽnjŝĐŝŽŶ Ŷģ /ŶƐƟƚƵƟŶ Ğ >Ăƌƚģ ƚģ ƌƚĞǀĞ͘ <ƌŝũŝŵĞƚ Ğ Ɵũ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƉģƌĨƐŚŝũŶģ͗ ǀĂƌŝĂĐŝŽŶĞ Ɖģƌ ƉŝĂŶŽ͕ ƐƵŝƚĂ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ͕ ŽƉĞƌĞƚĂ Ğ ŬģŶŐģ Ɖģƌ Ĩģŵŝũģ͘ ŝ ŬĂ ƋĞŶģ ƉũĞƐģŵĂƌƌģƐ Ŷģ ϰϬ ĨĞƐƟǀĂůĞ ŬŽŵďģƚĂƌĞ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ŬƌŝũŝŵĞƚ Ğ Ɵũ ũĂŶģ͗ ͞ ĞŶŝ͕ DŝƌĂ ĚŚĞ ƌĞĕĞůŝ͕͟ ͞EĞ ũĞŵŝ ůƵůĞďŽƌģ͕͟ ͞ZŝƚŵĞƚ e prindërve tanë” etj.

52

KËNGË Muzika: Xhavit Ujkani Teksti: Jorgo Papingji

Maestoso

ndaj

ndaj

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ

.

Melodia e këngës më pëlqen, sepse

.

53

Mësimi 21

Krijues, interpretues, vepra Dëgjo një fragment nga vepra muzikore suita për orkestër simfonike “Dy lule mbi varr të Skënderbeut” D

Martin Gjoka u lind më 20 prill 1890 në Tivar. Në vitin 1905 u zhvendos nga Mali i Zi në Shkodër për të vazhduar shkollën e mesme në Kolegjin françeskan. Atje mësoi instrumentin e pianos, luajti në violinë e flaut.

Ka dhënë një ndihmesë të vlefshme në fushën e muzikës vokale dhe instrumentale. Këtu përfshihen një numër këngësh, pjesë korale (edhe pjesë me subjekt fetar, këngë për fëmijë, balada, romanca etj.). U bënë të njohura melodramat e tij “Juda Makabe”, Rapsodia shqiptare për orkestër frymore”, pjesët instrumentale “Tek Ura e Shalës” për flaut dhe piano, “Një vjollcë Shkodre” për ansambël orkestral, suita për orkestër simfonike “Dy lule mbi varr të Skënderbeut” etj. Ngriti dhe drejtoi orkestrën frymore “Illyricum”.

Dëgjo një fragment nga opera “Agimi” D

Kristo Kono Ƶ ůŝŶĚ ŵģ ϭϳ ŬŽƌƌŝŬ ϭϵϬϳ Ŷģ ƋLJƚĞƟŶ Ğ <ŽƌĕģƐ͘ Eģ moshën 13-vjeçare studioi për klarinetë dhe mori pjesë në bandën Ğ ƋLJƚĞƟƚ͕ ŬƵƌƐĞ Ŷģ ŵŽƐŚģŶ ϭϲͲǀũĞĕĂƌĞ Ƶ ƉģƌĨƐŚŝ Ŷģ ďĂŶĚģŶ ͞sĂƚƌĂ͘͟ Më 1927 u vendos në Itali, ku kreu studimet për klarinetë në konservatorin “Xhuzepe Verdi” të Milanos. Pas kthimit në atdhe ŵŽƌŝ ƉũĞƐģ Ɛŝ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌ Ŷģ ŬŽŶĐĞƌƟŶ Ğ ŵďĂũƚƵƌ ŶŐĂ ƐŚŽƋģƌŝĂ kulturore “Skënderbeu”. Kompozoi këngë korale, romanca e këngë Ɖģƌ ƐŚĨĂƋũĞƚ Ğ ƐŚŽƋģƌŝǀĞ ĂƌƟƐƟŬĞ ƉģƌƉĂƌŝŵƚĂƌĞ͘ Dģ ϭϵϱϰ͕ <ƌŝƐƚŽ Kono kompozoi operetën “Agimi” me libret të Kolë Jakovës, vepra e parë muzikore skenike shqiptare, që i hapi rrugën zhvillimit të operës shqiptare.

54

KRIJUES DHE INTERPRETUES

Dëgjo një fragment nga “Simfonia e parë e Kosovës” të Rexho Mulliqit.

D

Rexho Mulliqi u lind më 1923 në Guci. Ai e kreu shkollën fillore në vendlindje, vazhdoi arsimimin në Medresenë e Shkupit dhe mbaroi studimet e larta në Akademinë e Muzikës në Beograd (1946). Në vitin 1953 u kthye në Kosovë, ku dha mësim (harmoninë dhe kontrapunktin) në Shkollën e Mesme të Muzikës në Prizren dhe më pas drejtoi veprimtarinë muzikore në Radio Prishtina. Ai është ndër krijuesit e traditës muzikore profesioniste në Kosovë, krijues i këngës korale dhe autor i simfonisë së parë shqiptare në Kosovë.

Dëgjo një fragment nga “Sonata për violinë dhe piano” D

Vinçenc Gjini Ƶ ůŝŶĚ ŵģ ϮϮ ũĂŶĂƌ ƚģ ǀŝƟƚ ϭϵϯϱ Ŷģ &ĞƌŝnjĂũ͘ h diplomua për Teori dhe pedagogji muzikore në Akademinë e Muzikës në Beograd. Në Shkup studioi dhe u diplomua për kompozim. Punoi kryesisht si pedagog i muzikës dhe në ŬĂĚĞŵŝŶģ Ğ ƌƚĞǀĞ͘ WĂǀĂƌģƐŝƐŚƚ ŶŐĂ ĮůůŝŵĞƚ ĚŝƐŝ ƚģ ǀŽŶĂ krijuese, ai krijoi një numër të madh veprash të formave të ŶĚƌLJƐŚŵĞ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ ƐĞƌŝŽnjĞ͕ ŵŝĚŝƐ ƚģ ĐŝůĂǀĞ ďģũŶģ ƉũĞƐģ͗ ƚƌŝ simfonitë, simfonieta, 10 kantatat (jo të mëdha), sonata për violinë e piano, variacionet për klarinetë e piano, cikli i vogël i këngëve solo etj.

Çmo njohuritë Bëj një krijim të shkurtër për jetën dhe krijimtarinë e një kompozitori të dalluar kosovar.

55

sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ 1 Plotëso łĂůŝƚģ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͘ a) Shkallën muzikore me dy diezis ( ) e gjejmë duke u ngjitur zbritur nga nota e parë e shkallës.

ose duke

b) ^ŚŬĂůůģŶ ƌĞůĂƟǀĞ ƚģ ƐŚŬĂůůģƐ ZĞ DĂdžŚŽƌĞ Ğ ŐũĞũŵģ ĚƵŬĞ nga nota e parë e kësaj shkalle. c) Shkallën muzikore me dy bemola, e gjejmë duke zbritur nga shkalla

ose ngjitemi .

d) Për të gjetur shkallën Minore të shkallës Si Maxhore zbresim e parë e shkallës .

2 Ndërto shkallën Re Maxhore, Si Minore dhe Si Maxhore, Sol Minore.

3 Rretho ƉģƌŐũŝŐũĞŶ Ğ ƐĂŬƚģ͗ I. EŽƚĂ ϭϲͬƐŚĞ ģƐŚƚģ ƐĂ ϭͬϭϲͲĂ Ğ͗ a. notës së plotë; b. gjysmënotës; C. notës katëeshe.

II. &ŽƌŵĂĐŝŽŶŝ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂů ŝ Ɖģƌďģƌģ ŶŐĂ ƚģ ŐũŝƚŚĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ ƋƵŚĞƚ͗ a. orkestër muzikore; b. operë; c. ¿ODUPRQL

56

nga grada

4 Plotëso ǀĞŶĚĞƚ ďŽƐŚ Ŷģ ĨũĂůŝƚģ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͗ a) Fuga është formë muzikore e interpretuar me b) Sonata është formë muzikore që ekzekutohet me

. .

5 Shkruaj poshtë secilës figurë emrin e formacionit orkestral.

6 Gjej në internet informacione për Filarmoninë e Vjenës.

Diskutoni në klasë historikun, rëndësinë e traditën rreth 200-vjeçare të këtij formacioni.

57

PROJEKTI 2 MUZIKA JONË POPULLORE

1

1. Kërkon në internet muzikë popullore nga treva të ndryshme.

2. Zgjedh pjesët muzikore.

3. Krijon një CD dhe një DVD.

3

2

Grupi i TIK-ut

Ne dhe muzika

Grupi i letrarëve

1. Gjen tekstet e këngëve.

2. Bën komente letrare për tekstet e këngëve.

3. Bën ese për vallet dhe kostumet popullore.

58

Grupi i muzikantëve

1. Diskuton për këngët, vallet dhe kostumet popullore.

2. Diskuton karakteristikat e këngëve, të valleve dhe të kostumeve popullore.

4

Grupi i interpretuesve

1. Përzgjedh këngët dhe vallet.

2. I interpreton ato në klasë, në shkollë ose në komunitet.

Rezultatet e arritura nga grupet 1 Rezultati i arritur nga grupi i parë: CD-ja dhe DVD-ja, që përmbajnë këngë dhe valle popullore.

2 Rezultati i arritur nga grupi i dytë: prezantimi i karakteristikave të këngëve, valleve dhe kostumeve popullore.

3 Rezultati i arritur nga grupi i tretë: prezantimi i vlerave letrare të teksteve dhe lexim i eseve për këngët dhe vallet popullore.

4 Rezultati i arritur nga grupi i katërt: interpretimi me ndjenjë dhe emocion i katër këngëve dhe tri valleve nga krahina të ndryshme.

59

60

Mësimi 22: Format muzikore: simfonia Mësimi 23: Luajmë në instrument Mësimi 24: Orkestrinat popullore Mësimi 25: Format muzikore kantatë, oratorio Mësimi 26: Kënga: “A vritet pafajësia” Mësimi 27: Ushtrime me shkallët e mësuara Mësimi 28: Kënga: “We Are The World” Mësimi 29: Përfaqësues dhe vepra muzikore Mësimi 30: Performues shqiptarë dhe kosovarë sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ WƌŽũĞŬƟ Ϯ͗ DƵnjŝŬĂ ĚŚĞ Ĩģŵŝũģƚ

Aftësitë e nxënësit/es: këndon NsQJs Ws QGU\VKPH Qs ULWPHW GKH WRQDOLWHWHW H PsVXDUD krijon Qs ULWPHW H PsVXDUD GXNH SsUGRUXU VLPEROHW PX]LNRUH SsUNDWsVH plotëson Ps WHM QMRKXULWs PX]LNRUH OLGKXU PH IRUPDW PX]LNRUH VLPIRQL NDQWDWs RUDWRULR RUNHVWULQDW SRSXOORUH dëgjon PX]LNs GKH SsUMHWRQ HPRFLRQHW Ts DMR SsUFMHOO zbulon QGMHVLWs Ts NULMRQ PX]LND GKH L SsUVKNUXDQ DWR ƌĞŇĞŬƚŽŶ PEL PX]LNsQ Ts GsJMRQ GKH Y HSUDW PX]LNRUH VL SMHVs H NRKsV Qs Ws FLOsQ MDQs NULMXDU përdor QMRKXULWs SsU Ws NULMXDU HVH WHPD SURMHNWHVK Ws QGU\VKPH HWM LQGLYLGXDOLVKW RVH Qs JUXS

Fjalë kyçe: formë muzikore instrumentale; simfoni; formë muzikore vokale; kantatë; oratorio; orkestër popullore

61

Mësimi 22

Format muzikore: simfonia Dëgjo dhe diskuto Dëgjo një fragment muzikor nga “Simfonia Nr. 2 kosovare”

Mëso Muzika profesioniste ŝ ƉĂƟ ĮůůĞƐĂƚ ŵĞ ŬƌŝũŝŵĞƚ Ğ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝƚ DĂƌƟŶ 'ũŽŬĂ͘ WģƌǀĞĕ ŵƵnjŝŬģƐ Muz fetare, ai kompozoi disa vepra vokale dhe instrumentale, midis të cilave një simfoni, pjesë ŬŽƌĂůĞ͕ ƉũĞƐģ Ɖģƌ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ Ğƚũ͘ DĂƌƟŶ 'ũŽŬĂ ĨŽƌŵŽŝ ĚŚĞ ĚƌĞũƚŽŝ ĨŽƌŵĂĐŝŽŶĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂůĞ Ğ ǀŽŬĂůĞ͘ Eģ ŐũLJƐŵģŶ Ğ ĚLJƚģ ƚģ ƐŚĞŬƵůůŝƚ yy ĮůůƵĂŶ ƚģ ŬƌŝũŽŚĞƐŚŝŶ ǀĞƉƌĂƚ Ğ ƉĂƌĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂůĞ ƌĂƉƐŽĚŝ͕ ĨĂŶƚĂnjŝ͕ ǀĂůůĞ ŽƌŬĞƐƚƌĂůĞ Ğƚũ͕͘ ŵďģƐŚƚĞƚƵƌ Ŷģ ŵŽƟǀĞƚ popullore shqiptare.

Orkestra Filarmonike e Kosovës

Muzika simfonike ƉģƌĨƐŚŝŶ ĚŝƐĂ ŶŐĂ ůůŽũĞƚ ŵģ ƚģ ƌģŶĚģƐŝƐŚŵĞ ƚģ ĂƌƟƚ ŵƵnjŝŬŽƌ͕ ũŽ ǀĞƚģŵ ƐĞƉƐĞ luhet me një numër të madh veglash (orkestër e plotë), por edhe sepse trajton tema shoqërore, mbështetur në ngjarje të njohura, fakte historike, romane, drama, vepra letrare etj. Ky lloj zhanri u zhvillua gjatë viteve ’50. Një nga veprat më të rëndësishme ishte poema simfonike ͞sĞŶĚŝ ŝŵ͟ Ğ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝƚ <ŽƐƚĂŶĚŝŶ dƌĂŬŽ͕ ŵĞ ƚĞŵģ ĂƚĚŚĞƚĂƌĞ͘ <ŽŵƉŽnjŝƚŽƌģƚ ƐŚƋŝƉƚĂƌģ ĮůůƵĂŶ ta lëvronin më tej muzikën simfonike, duke e përmirësuar e futur në to frymën kombëtare, si ĚŚĞ ŵŽƟǀĞǀĞ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ ƉŽƉƵůůŽƌĞ͘ 'ũŝƚŚĂƐŚƚƵ ĂƚĂ Ğ ƉģƌƐŽƐģŶ ŵƵnjŝŬģŶ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ ŵĞ Ŷũģ ŐũƵŚģ harmonike e orkestrale.

Veprat simfonike të Ç. Zadesë, R. Mulliqit, L. Antonit, N. Zoraqit, K. Larës, F. Ibrahimit, L. Dizdarit, K. Laros, Th. Gaqit, etj. karakterizohen nga format e qarta e mbështetja në muzikën popullore e në traditën e re të kohës.

62

ZHANRET MUZIKORE Simfonia e parë shqiptare është kompozuar nga Çesk Zadeja dhe është vepra e parë me rëndësi në repertorin Ğ Ɵũ͕ ƉŽƌ ĞĚŚĞ Ŷģ ĨŽŶĚŝŶ Ğ ŵĂĚŚ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ͘ Kjo vepër ka peshë historike në zhvillimet e muzikës shqiptare, pasi është pikënisja e një faze të re krijuese, që kapërceu amatorizmin e fazës paraardhëse. Veprat ǀŽŬĂůĞ ĚŚĞ ĂƚŽ ŽƌŬĞƐƚƌĂůĞ ƚģ Ɵũ ŵďģƐŚƚĞƚĞƐŚŝŶ ŶĚũĞƐŚģŵ në folklorin muzikor të Shqipërisë së Veriut. Në këtë ŬƵƉƟŵ͕ ĞƐŬ ĂĚĞũĂ ŝƐŚƚĞ ŬƌŝũƵĞƐŝ ŵģ ŝ ƐƉŝŬĂƚƵƌ͘ Çesk Zadeja Simfonia I Çesk Zadeja

Simfonia I dhe II kosovare është kompozuar nga kompozitori kosovar Rexho Mulliqi. Simfonia II veçohet si një ndër veprat më të spikatura të ŬƌŝũŝŵƚĂƌŝƐģ Ɛģ Ɵũ͘ Eģ ƚģ͕ Ăŝ ŬĂ ƉģƌĚŽƌƵƌ ŵŽƟǀĞ ƚģ njŐũĞĚŚƵƌĂ͕ Ƌģ ŬĂŶģ ƐŚģƌďLJĞƌ Ŷģ ŶĚģƌƟŵŝŶ Ğ ƐŝŵĨŽŶŝƐģ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ŵŽƟǀĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƚģ ĨŽůŬůŽƌŝƚ popullor, ku Mulliqi është mbështetur, përmendim “Kenka mbush bjeshka me bor” dhe “Kanga e Rexhës”.

Rexho Mulliqi Simfonia II kosovare (koha I)

¡¡ ¡¡ ,© ,©¢ ¡¡ ,© ,©¢ ©¢¢ ©,¢ ,©¢ Ñ¢¢ Ñ¢¢ ¡¡L ¢ ¢ L Í ¢ ¢ ¢ Í¡ L Í Í¡ ¢¢¢ ¢¢ N ¡ ¡ ¢ ¢ ¢¢ ¢ N ¢ ¢ N

N N N L Ken -ka mbu- shun bjesh - ka me

bor'_______

ken - ka mbu - shun

etj. ¡ ¡ ¡ ©¢¢¢ ©¢¢, ,©¢ ©¢¢¢ ©¢¢, ,©¢ ¡ P© , ¢ ¡ Ñ

© , ¡ ¢ ¢ Í¡ N ©¢¢¢ Í¡ Í¡ N ¢¢ ¢ ¢¢ N ¢ ¢¢ N ¢¢ ¢¢ ,©¢¢¢ L

N NN

shpa - ja - ti

plo - jot o

plot o me mal - sor

Çmo njohuritë muzikore Dëgjo ĚLJ ǀĞƉƌĂƚ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ ƚģ ƐŝƉģƌƉģƌŵĞŶĚƵƌĂ ĚŚĞ ƉģƌƐŚŬƌƵĂũ ĚLJ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂ Ɖģƌ ƐĞĐŝůģŶ prej tyre.

63

Mësimi 23

Luajmë në instrument >ƵĂũ ŵĞ ďůůŽŬŇĂƵƚ

Do

1

64

Allegro

Re

Mi

Fa

Sol

Igor Stravinskij

BLLOKFLAUT Re

Do

Sol

2

Si

La

Allegro

1

Fa

Mi

Tiritomba

Do2

Popullore - Itali

2

1

2

Çmo interpretimin 1. /ŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝ ŵģ ŝ ƐĂŬƚģ ŝƐŚƚĞ Ăŝ ŝ 2. /ŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝ ŵģ ŵĞ ŶĚũĞŶũģ ŝƐŚƚĞ Ăŝ ŝ 3. &ƌLJŵĂ Ğ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ Ŷģ ŐƌƵƉ Ƶ ĚƵŬ ŐũĂƚģ ƉũĞƐģƐ 4. 'ũĂƚģ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ͕ ƵŶģ

. . . .

65

Mësimi 24

Orkestrinat popullore Dëgjo dhe diskuto Dëgjo një fragment të luajtur nga orkesrina me çifteli e Ndue Shytit.

Diskuto rreth interpretimit.

Mëso Instrumentet muzikore popullore janë të krijuara dhe të trashëguara brez pas brezi si pjesë e trashëgimisë sonë materiale e kulturore. Kohë më parë, interpretuesit i prodhonin vetë instrumentet me të cilat luanin. Ata e siguronin vetë lëndën e parë që u duhej (lëkurë e regjur, tel, dru).

Orkestër homotimbrike

Instrumentet popullore ;ƚģ ŬĂƚĞŐŽƌŝnjƵĂƌĂ Ŷģ͗ ŝĚŝŽĨŽŶĞ, ŬŽƌĚŽĨŽŶĞ, ŵĞŵďƌĂŶŽĨŽŶĞ͕ ĂĞƌŽĨŽŶĞ) ŶĚĂŚĞŶ Ŷģ͗ grupime me instrumente të njëjta, të quajtura ndryshe ŚŽŵŽƚŝŵďƌŝŬĞ͖ grupime me instrumente të ndryshme, të quajtura ndryshe ŚĞƚĞƌŽƚŝŵďƌŝŬĞ.

Kosovë, Malësi e Madhe - fyell, çifteli, dajre, lahutë; Tropojë, Lezhë, Shkodër, Kurbin - sharki, fyell, dajre, çifteli etj.

Në orkestrinat heterotimbrike bëjnë pjesë edhe orkestrinat e këngës popullore qytetare të njohura me emrin “aheng”. Ato i gjejmë në Shkodër, Lezhë, Krujë, Tiranë, Elbasan etj., dhe ƉģƌďģŚĞŶ ŶŐĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ Ɛŝ͗ Orkestër heterotimbrike violina, kavalli, dajrja ose luga.

Në krahinat e Shqipërisë së Jugut, ŽƌŬĞƐƚƌŝŶĂƚ ŚĞƚĞƌŽƚŝŵďƌŝŬĞ ƋƵŚĞŶ ͞ƐĂnjĞ͘͟ ƚŽ ƉģƌďģŚĞŶ ŶŐĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ͕ Ɛŝ͗ ŐģƌŶĞƚĂ (klarineta), violina, lahuta, gajdja, dajrja, fizarmonika, mandolina e kitara.

66

INSTRUMENTET DHE FORMACIONET MUZIKORE Provo aftësitë muzikore

Shkruaj grupin ku bëjnë pjesë instrumentet e mëposhtme.

67

Mësimi 25

Format muzikore kantatë, oratorio Dëgjo dhe diskuto Dëgjo Ŷũģ ĨƌĂŐŵĞŶƚ ŶŐĂ ŬĂŶƚĂƚĂ͗ ͞&ũĂůĂ Ğ ^ŬģŶĚĞƌďĞƵƚ͟ ĚŚĞ ͞<ĂŶƚĂƚĂ ŵďŝ ĨƐŚĂƚŝŶ͟ Mëso Kantata është formë muzikore vokalo-instrumentale, që interpretohet nga solistë, kore dhe orkestra. Kantata mund të jetë në disa kohë, të cilat përcaktohen nga përmbajtja dhe ideja muzikore që do të transmetohet. <ĂƌĂŬƚĞƌŝ i kantatës mund të jetë ůŝƌŝŬ͕ ĞƉŝŬ ose ĚƌĂŵĂƟŬ͘ Kantata është gjini më e madhe se kënga, e ndërtuar për ĚƵĞƚ͕ ƚƌŝŽ͕ ŬŽƌ͕ ĂŶƐĂŵďģů ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂů etj. Në këtë formë muzikore kanë krijuar shumë kompozitorë shqiptarë dhe kosovarë. Kantata “Atdheu im” nga Çesk Zadeja, “Malli për atdhe” nga Kristo Kono, “Fjala Ğ ^ŬģŶĚĞƌďĞƵƚ ͟ ƐĂƚ ZŝnjǀĂŶŽůůŝ Ğƚũ͘​͘ EĚģƌ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌģƚ ĚŚĞ ǀĞƉƌĂƚ Ğ ŚƵĂũĂ ƉģƌŵĞŶĚŝŵ͗ ͞<ĂŶƚĂƚĂ Ɖģƌ ĨƐŚĂƟŶ͟ :͘ ^͘ ĂŚ͕ ͞^ŬĞŶĂ ŵďŝ &ĂƵƐƟŶ͟ ,ĞŬƚŽƌ ĞƌůŝŽnj Ğƚũ͘ Kantata “Tanë Shqipnia asht betue” Allegro ¡¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ©¢ ©¢ ©¢¢ ,©¢¢ D©¢¢ ©¢¢

¡ ¡ ¡ ¡ D ¡ ¡ ¢¢ ¢¢ N ¢ ¢ ¢ ¢ ­

N ¡Í¡ ¡L Í¡ N P ¡Í¡ ¡L Í¡ Í¡ Í¡ N Í¡ DÍ¡¡ ¡L Feim Ibrahimi

Shum' as- qer' po

qet pam - po - ri tan' poi qet ma

zi

se kor - bi

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Ñ¡ © ¢ Ñ © D ¢ ¢ Ñ¡ Ñ¡ ¢¢ N N Ñ¡ N Ñ¡ N ¢¢ ¢¢ Ñ¡ ­

Të

shtat'

kraj - lat

ku - ven

-

doj

-

në

Oratorioja është formë muzikore vokalo-instrumentale ciklike, që interpretohet nga solistë, kore dhe orkestra. Në oratorio, vendin kryesor e zë ǀŽŬĂůŝ. Përmbajtja muzikore mund të ketë ŬĂƌĂŬƚĞƌ ŵŝƚŽůŽŐũŝŬ͕ ůĞŐũĞŶĚĂƌ͕ ŚŝƐƚŽƌŝŬ dhe ĨĞƚĂƌ.

Solistët, kori, recituesit dhe orkestra interpretojnë të ndarë ose së bashku. Kompozitorët Ƌģ ŬĂŶģ ƐŚŬƌƵĂƌ Ŷģ Ŭģƚģ ĨŽƌŵģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ũĂŶģ͗ <ƌŝƐƚŽ <ŽŶŽ ŽƌĂƚŽƌŝŽŶ ͞ ŽƌŽǀĂ͕͟ dĂƐŝŵ KƐŚĂĮ ͞WĂƌƟnjĂŶŝ͕͟ ĞƋƌŝũĂ ĂůůĂƚĂ ͞ ŝƌ ŝ ǀĞŶĚŝƚ ƚƌŝŵģƌŽƌ͟ Ğƚũ͘ KƌĂƚŽƌŝŽ ͞DĞƐŝĂ͟ ŶŐĂ ,ĞŶĚĞůŝ͕ ŽƌĂƚŽƌŝŽ ͞^ƟŶģƚ Ğ ǀŝƟƚ͟ ŶŐĂ ,ĂũĚĞŶ ƌĞŶĚŝƚĞŶ ŶĚģƌ ǀĞƉƌĂƚ ŵģ ƚģ ŶũŽŚƵƌĂ ƚģ ŬģƟũ njŚĂŶƌŝ͘ <ĂŶƚĂƚĂ ĚŚĞ ŽƌĂƚŽƌŝŽũĂ ǀģŶģ Ŷģ ƋĞŶĚģƌ ĮŐƵƌĂ ƚģ ŶũŽŚƵƌĂ ŚŝƐƚŽƌŝŬĞ ĚŚĞ ŶĚũĞŶũĂ ƉŽƉƵůůŽƌĞ͕ ŵĞ ŬĂƌĂŬƚĞƌ ĞƉŝŬ ĚŚĞ ůŝƌŝŬ͘ ^ŚƵŵģ ƉŽĞnjŝ ƚģ ƐŚŬƌŝŵƚĂƌģǀĞ ƚĂŶģ ƚģ ŶũŽŚƵƌ͕ Ɛŝ͗ ŶĚƌĞĂ sĂƌĮ͕ >ůĂnjĂƌ Siliqi, Fatos Arapi, Kadare, Agolli e Kolë Jakova u bënë burim frymëzimi për kompozitorët e parë.

68

ZHANRET MUZIKORE Zhorzh Frederik Hendel (George Frideric Handel) (1685-1759), ndër kompozitorët më të mëdhenj gjermanë, i cili e kaloi pjesën ŵģ ƚģ ŵĂĚŚĞ ƚģ ŬĂƌƌŝĞƌģƐ Ɛģ Ɵũ Ŷģ >ŽŶĚģƌ͘ ŝ ŶũŝŚĞƚ Ɛŝ Ŷũģƌŝ ƉƌĞũ ƉģƌĨĂƋģƐƵĞƐǀĞ ƚģ ƌģŶĚģƐŝƐŚģŵ ƚģ ĂƌƟƚ ďĂƌŽŬ͘ Wģƌ ƐŚƵŵģ ŶũŽŚģƐ të muzikës, ndikimi i barokut italian në veprën e Hendelit është krejt i dukshëm. <ƌŝũŝŵĞƚ Ğ Ɵũ ʹ ŽƌĂƚŽƌŝŽ͕ ŽƉĞƌĂ͕ ŚŝŵŶĞ͕ ŬŽŶĐĞƌƚĞ Ɖģƌ ŽƌŐĂŶŽ ʹ Ğ bënë të njohur në rrethet e muzikantëve.

Oratorioja “Mesia”, e kompozuar më 1741, shënoi një pikë kthese në historinë e muzikës, prej formës së veçantë e prej ŶĚŝŬŝŵŝƚ Ƌģ ƉĂƟ Ŷģ ƉƵďůŝŬ͘ Oratorio

S A

T B

¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡L ¡ ¡Í¡ Í

» Í¡-©¢ Í¡-©¢ M M ¡ ¡ ¡L Í¡,©¢ ¡L ©¢¢¢ Í¡,©¢¢ ¨ Í ©¢Í¡¢¢ Í¡,©¢¢ ¡L ,L ,Í¡©¢¢¢ L ¡ N ©¢¢¢ N

© , ¢ ¢ ¢¢ ¢¢ ¢ ¢¢ N ¢ ¢ N N N H A - li - llu - ja, a li - llu - ja, a - li N N ¡¡ N ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡

AA¡Í A¡M A¡L A¡L ¡Í A¡M ¡Í A¡L ¡Í,©¢ A¡L ¡Í ¡Í N ¡Í A¡L ¡Í,© A¡L ¡Í N AA¡Í N ¢ © © » © , -©¢¢¢ N , ¢ ¢ ¢ ¨ ¢ ¢ © © © © ,

,

¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢

N N ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ N! N ¢ N ¢ ¢ ¢

etj. ¡ ¡ ¡¡L ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡L ¡Í¡ ¡Í¡ ¡L ¡L Í¡,©¢¢ ¡L Í¡-©¢ Í¡,©¢¢ ¡L Í¡,©¢ Í¡,©¢ » ¡M Í¡-©¢ ¡M Í¡,©¢ » ¡L Í ¨ Í ¡ ¡

¢¢ N ©¢¢¢ ¢¢¢© ¢¢© ,©¢¢ ©¢¢¢ ¢¢ ¢¢ N ¢ ¢¢ NN ¢ ¢¢ ¢ ¢ N N NN llu - ja, a - li - llu - ja, a li llu - ja N N NN ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í AA¡L N N A¡L NN AAL AA¡¡ÍL AA¡L ¡¡ ¡Í ¡Í ¡M ¡M ¡Í ¡¡Í¡ ©¢ ¡¡L A Í A Í ¡ ¡ ¡ ©¢,¢ ,©¢ » Í¡,¢¡L ,©¢¢¢ ,©¢ » -©¢¢ ©¢-¢ ©¢ N ¢¢¢© ©¢¢ ¢¢¢ ©¢¡¢Í,¢ ©¢Í¡ N NN ¨ ¢ ¢¢ ¢ N ¢¢ ¢ ¢ ¢¢ ¢ ¢ ¢¢

NN N!

Çmo njohuritë muzikore Dëgjo një oratorio dhe një kantatë.

Dallo ŶŐĂ ĚLJ ŬĂƌĂƚĞƌŝƐƟŬĂ ƚģ ƐĞĐŝůŝƚ njŚĂŶģƌ͘

69

Mësimi 26

“A vritet pafajësia” Dëgjo dhe diskuto Dëgjo këngën “A vritet pafajësia”.

Diskuto me shokët dhe shoqet. Lidhet ajo me ndonjë çast të rëndësishëm historik për Kosovën?

-IA vritet pafajësia?! çfarë faji ka Drenica?!

Pse tremben nga fëmija, që thërret Azem Galica?

-II ŚĞ ůŽƟ ǀũĞŶ ƚĞ ŐũĂŬƵ ĚŚĞ ŐũĂŬƵ ǀũĞŶ ƚĞ ůŽƟ͘ Ja foshnjet po i vrasin Po kullat jo nuk lozin.

Drenica lind veç trima ũƵ ŝ ůŝŶŝ Ĩģŵŝũģƚ ũĞƟŵĂ͘ Është një komb që don liri, dhe Kosova është Shqipëri!

Drenica lind veç trima ũƵ ŝ ůŝŶŝ Ĩģŵŝũģƚ ũĞƟŵĂ͘ Është një komb që don liri, dhe Kosova është Shqipëri!

Refreni Qielli digjet, toka varet po ku je Adem Jashari?!

Na vranë babën,e na vran motrën Na përzunë,na dogjën votrën.

DŽƐ ŵĂ ƉƌĞŬ Ɵ ƐŚŬũĂ ƌĞŶŝĐģŶ Se kam gjallë Azem Galicën Mos ma prek trollin shqiptar Mijëra vetë,jam vetë e parë. ŚĞ ůŽƟ ǀũĞŶ ƚĞŬ ŐũĂŬƵ ŚĞ ŐũĂŬƵ ǀũĞŶ ƚĞŬ ůŽƟ Ja foshnjet po i vrasin Po kullat jo nuk lozin.

Drenica lind veç trima ũƵ ŝ ůŝŶŝ Ĩģŵŝũģƚ ũĞƟŵĂ͘ Është një komb që don liri, dhe Kosova është Shqipëri!

70

KËNGË DƵŬnjŝŬĂ͗ ĚŵŽŶĚ ŚƵůĂůŝ dĞŬƐƟ͗ Őŝŵ Žĕŝ

A

vri - tet pa - faj - si - a

tre-mben nga fë-mi-ja

ç’far’ fa - ji ka Dre - ni-ca

që th’rret A-zem Ga-li-ca

se

Dre -ni -ca lind veç tri-ma ju i

li - ni f’mijt je -ti -ma ësht’një komb që do li- rin’ dhe Ko-so-va ësht’ Shqip - ri.

Qie - lli

je

A -zem

di-gjet

Ja

na për -

Mos ma prek ti

to - ka

-sha -ri

zun e

do-gjën

va - rre

na

vo

vran

po

ku

bab’ e na vran mo - tra,

- tra.

shkja Dre - ni - cën,

se kam gjall’ A - zem Ga - li - cën, 1.

mos ma prek tro - llin shqip- tar,

mij’ra vjet jam vet’ e

par’

D.C. al Coda

2.

mij’ ra vjet jam vet’

e

par’

Coda

mos ma prek ti

shkja Dre - ni-

cën.

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ DĞůŽĚŝĂ Ğ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ

. .

71

Mësimi 27

Ushtrime me shkallët e mësuara 1

ůůĞŐƌĞƩŽ

DŽĚĞƌĂƚŽ

2

DŽĚĞƌĂƚŽ

3

72

SHKALLËT MUZIKORE ^ĞƌĞŶĂƚģ ŬŽƌĕĂƌĞ

4

1.

Dë Dhe

-

bo - ra fu - shat

zbar - dhi ma - le ta - të - pje -

-

Njer'

a

të

2.

të

në

5

dhe rru - ga

ësht'

-

zi

e

qe

-

-

më s'po da - li

-

të

DŽĚĞƌĂƚŽ

Çmo njohuritë muzikore ZĞŇĞŬƚŽ njohuritë e tua në ushtrimet që lexon ritmikisht dhe këndon melodikisht.

73

Mësimi 28

“We Are The World” Dëgjo dhe diskuto Dallo ĚLJ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝƐƟŬĂ ƚģ ŵĞůŽĚŝƐģ Ŷģ ŬģŶŐģŶ Ƌģ ĚģŐũŽǀĞ͘

-I-

- Refreni -

dŚĞƌĞ ĐŽŵĞƐ Ă ƟŵĞ When we heed a certain call When the world must come together as one There are people dying KŚ͕ ĂŶĚ ŝƚ͛Ɛ ƟŵĞ ƚŽ ůĞŶĚ Ă ŚĂŶĚ ƚŽ ůŝĨĞ dŚĞ ŐƌĞĂƚĞƐƚ ŐŝŌ ŽĨ Ăůů - II We can’t go on pretending day by day That someone, somewhere will soon make a change We all are a part of God’s great big family And the truth, you know, Love is all we need

We are the world We are the children We are the ones who make a brighter day, so let’s start giving There’s a choice we’re making We’re saving our own lives /ƚ͛Ɛ ƚƌƵĞ ǁĞ͛ůů ŵĂŬĞ Ă ďĞƩĞƌ ĚĂLJ͕ ũƵƐƚ LJŽƵ ĂŶĚ ŵĞ - III Send them your heart so they’ll know that someone cares And their lives will be stronger and free As God has shown us by turning stone to bread So we all must lend a helping hand

74

KËNGË Muzika: Michael Jackson dhe Lionel Richie Muzika: Michael Jackson

¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¨ » ¡ ¡ ¡¡ ¡¡¡ ¡¡Í ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡ » ¡¡ ¡ ¡¡Í N ¡Í¡ ¡¡Í N Í¡ ¡Í ¡ ¡Í ¡Í¡

N ¡Í¡ Í¡¡ Í¡¡ Í¡¡ ¡Í¡ Í¡ when we need a cer - tain call___ pre - tend - ing day__ by day___

There comes a time__ We can't go on__

when the that some -

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¨ » ¡¡ ¡¡ ¡ » ¡ ¡ ¡ ¡ ¨ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ ¡Í N ¡Í Í¡¡ Í¡¡ ¡Í¡ ¡Í¡ Í¡ N

N A¡¡¡Í A¡¡L¡Í ¡Í ¡ AÍ¡¡¡ ¡Í¡ A¡¡¡Í ¡¡¡Í ¡¡Í N ¡Ñ¡ world one,

must come to - geth - er as one.____ ge-ther some - where will soon make a change.__

There are people dy - ing__ We are all a part of__

and it's God's

¡¡ Í¡¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ » ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ » ¡ ¨ ­] ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡LÍ¡ Í¡ Í¡¡ ¡Í Í¡ Í¡ N Ñ¡

N Í¡ Í¡ Í¡ ¡¡Í ¡Í¡ ¡LÍ¡ N A¡¡Í 1.

time to lend a hand___ great__ big fam - i - ly

so to and the

life, truth,

the great - est gift____ of you know, love is all___ we

all. need.

-©¢¢ ©¢¢ ©¢¢ ¢ ¡¡¡ ¡¡ ¡¡ » -©¢¢ ©¢¢ ¢¢© ¢ ¡¡Ñ¡ » -©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ ©¢ ¡¡Ñ¡ » ¢ ¢¢ ¢¢ ¢¢© N ¡Í Í¡ Í¡ ¢ ¢¢ ¢¢ ¢¢© N ¢ ¢¢ ¢¢ N

N 2.

We are the world,___

we are

the chil

-

dren,__

we are the ones_

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ©¢ ©¢ ©¢ ©¢ ¢¢© ©¢¢ ©¢ ¡¡ ¡ ¨ ©¢¢ ¢¢¢© A©¢¢¢¢ ©¢¢ ¢¢© ©¢¢ ¢¢© ¨ » A,¢©¢¢ ¢ N ¢ ¢ ¢ ¢

N N ¡Í Í¡¡ ¡Í ¡¡Í ©¢¢¢ ¢¢¢ ¢¢ ¢¢ ¢¢ ¢ ¢¢ ¢¢ ¢¢¢© N LÍ¡ ¡Í¡ to make a bright- er day,__ so let's__ star giv -

ing.

Ther's a

choice we're mak - ing,

we're

¢¢¢© A©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ ©¢¢ ©¢ ©¢ ¢© ¢ ¢ ¢ ¢¢ ¢¢ ¢¢ ©¢¢¢ ¢¢© ¢¢¢© ¢¢© ©¢¢¢ ¢¢¢¢© ¢¢¢© ©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢¢ ©¢¢ ¢¢¢© Ñ¢¢¢ Å

­ N N¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ N sav - ing our__ own lives,______

it's true, we mak- e bet - ter days,__ just you__ and me.___

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ DĞůŽĚŝĂ Ğ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ

. .

75

Mësimi 29

Përfaqësues dhe vepra muzikore D Dëgjo Ŷũģ ĨƌĂŐŵĞŶƚ ŵƵnjŝŬŽƌ ŶŐĂ ͞^ĞƌĞŶĂƚĂ͟ Ğ &͘ ^ŚƵďĞƌƟƚ ĚŚĞ ƉģƌƐŚŬƌƵĂũ ŶĚũĞƐŝƚģ Ƌģ ƚģ ŬƌŝũŽŚĞŶ͘

Franc Shubert (Franz Schubert) (1797-1828) lindi në Vjenë, Austri.

Duke qenë pjesë e orkestrës së shkollës, ai u njoh që herët me ǀĞƉƌĂƚ Ğ DŽdžĂƌƟƚ͕ ƚģ ,ĂũĚĞŶŝƚ ĚŚĞ ƚģ ĞƚŚŽǀĞŶŝƚ͘ ^ŚƵďĞƌƟ ŬƌŝũŽŝ liedin (romancën vokale), që u shndërrua në gjininë muzikore më të dashur të kohës. Në moshën 17-vjeçare kompozoi simfoninë e Ɵũ ƚģ ƉĂƌģ ĚŚĞ ĚŝƐĂ ŬģŶŐģ͕ ŶĚģƌ ƚģ ĐŝůĂƚ ƐƉŝŬĂƚ ͞DĂƌŐĂƌŝƚĂ Ŷģ ĕŝŬƌŝŬ͟ ŶŐĂ ͞&ĂƵƐƟ͟ ŝ 'ģƚĞƐ͘ ͞^ŝŵĨŽŶŝĂ Ŷƌ͘ s///͟ ;Ğ ƉĂŵďĂƌƵĂƌͿ Ğ ďģƌŝ Ăƚģ ŬƌŝũƵĞƐŝŶ ŵģ ƚģ ƉģƌŵĞŶĚƵƌ ƚģ ŬģƟũ njŚĂŶƌŝ͘ sĞƉƌĂ ƚģ ƚũĞƌĂ ƚģ Ɵũ ũĂŶģ ciklet me këngë “Mullixhesha e bukur”, “Rrugë dimërore” etj. &ƌĂŶĐ ^ŚƵďĞƌƚ

Dëgjo një fragment muzikor nga opera komike “Nusja e shitur”.

D

Bedrih Smetana ; ĞĚƎŝĐŚ ^ŵĞƚĂŶĂͿ ;ϭϴϮϰͲϭϴϴϰͿ Ͳ ŝ ŶũŽŚƵƌ ĞĚŚĞ si “babai i muzikës çeke - ka kompozuar shumë vepra muzikore instrumentale. ŝ ŬƌŝũŽŝ͕ ĚƵŬĞ Ƶ ŵďģƐŚƚĞƚƵƌ Ŷģ ŵŽƟǀĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƚģ ǀĞŶĚŝƚ ƚģ Ɵũ͘ ŵƌŝŶ Ğ ĮƚŽŝ ŵĞ ŽƉĞƌģŶ ͞EƵƐũĂ Ğ ƐŚŝƚƵƌ͟ ĚŚĞ ƉŽĞŵģŶ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ ͞ ƚĚŚĞƵ ŝŵ͘͟

ĞĚƌŝŚ ^ŵĞƚĂŶĂ KƉĞƌĂ ͞EƵƐũĂ Ğ ƐŚŝƚƵƌ͟ ;<ŽƌĂůŝ ŝ ĨƐŚĂƚĂƌģǀĞͿ

ĞĚƌŝŚ ^ŵĞƚĂŶĂ

¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡

Í¡,©¢¢ N A¡Í¡ ¡¡Í ¡Í¡ ¡Í N A¡¡Í Í¡¡ AÍ¡¡ Í¡¡ N ¡Í¡©¢ Í¡©¢¢ N ¡ ¡©¢Í¡¢ ©¢Í¡¢ N Í¡©¢¢ L

N A ¢ A¢©¢ A¢©¢ A¢©¢¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ A¢©¢¢ ¢ ¢ ¢ Pse

të

mos

gë - zo

- he

-

mi

ne,

pse

të

¡¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡¡ etj. ¡¡Í¡ ¡¡ ¡ ¡ Í ¡ ¡ ¡ Í ¡ ¡ ¡ L L Í¡,©¢ Í¡,©¢ ¡ ©¢¢¢ Í¡©¢

¢¢ N N ¢¢ N Í¡©¢¢ ¡¢¢¢Í© ¡¡Í©¢¢¢ ¡¢¢Í© N ¡¡Í©¢¢¢ Í©¡¡¢¢ ¡¡Í©¢¢ Í©¡¢¢ N ©¢¢¢ N N ©¢¢¢ ¢¢ ¢ ¢ ¢ ¢ ¢ mos

76

gë -

zo - he -

mi

ne,

kur

je

-

mi

KRIJUES DHE INTERPRETUES

Dëgjo një fragment muzikor nga “Nokturn op. 9 nr. 2” të F. Shopenit. Përshkruaj ndjesitë që të krijohen.

D

Frederik Shopen (Frédéric Chopin) (1810-1849) u lind në Varshavë të WŽůŽŶŝƐģ͘ /Ƶ ƉģƌŬƵƐŚƚƵĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƚ ƚģ ƉŝĂŶŽƐ Ƌģ Ŷģ ŵŽƐŚģ ƚģ ǀŽŐģů͘ Studimet i ndoqi në Konservatorin e Varshavës, që sapo ishte themeluar ŶŐĂ ŵƵnjŝŬĂŶƟ ƉŽůĂŬ :ŽnjĞĨ ůƐŶĞƌ͕ ŝ Đŝůŝ ŝ ĚŚĂ ŵģƐŝŵĞƚ Ğ ƉĂƌĂ Ɖģƌ ŬŽŵƉŽnjŝĐŝŽŶ͘ ^ŚŽƉĞŶŝ Ğ njŚǀŝůůŽŝ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝŶģ Ğ Ɵũ Ŷģ WĂƌŝƐ͕ ƉŽƌ ŬƌŝũŝŵƚĂƌŝĂ Ğ Ɵũ ŝƐŚƚĞ Ğ ůŝĚŚƵƌ ŶŐƵƐŚƚģ ŵĞ WŽůŽŶŝŶģ͘ <ŽŵƉŽnjŝŵĞƚ Ğ Ɵũ ŝ ƉģƌŬĂƐŝŶ ŬƌLJĞƐŝƐŚƚ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƚ ƚģ ƉŝĂŶŽƐ Ŷģ Ŷũģ Ɛģƌģ ĨŽƌŵĂƐŚ Ğ ŐũŝŶŝƐŚ͗ ƉƌĞůƵĚĞ͕ ĞƚLJĚĞ͕ ǀĂůƐĞ͕ mazurka, nokturne, skerco, balada, poloneze etj. &ƌĞĚĞƌŝŬ ^ŚŽƉĞŶ

Dëgjo një fragment muzikor nga suita “Liqeni i mjellmave” të P. I. Çajkovskit .

D Përshkruaj ndjesitë që të krijohen. Është muzikë e thellë, e qetë apo e fuqishme?

Pjotr Iliç Çajkovski (Pyotr Ilyich Tchaikovsky) (1840-1893), kompozitor i ƌģŶĚģƐŝƐŚģŵ ƌƵƐ͕ ĚŝƌŝŐũĞŶƚ Ğ ƉĞĚĂŐŽŐ͘ DƵnjŝŬĂ Ğ Ɵũ ƐŚƋƵŚĞƚ Ɖģƌ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝŶ kombëtar, për harmoninë e pasur dhe meloditë energjike. Ai shkroi për të gjitha gjinitë e muzikës (koncerte për piano dhe orkestër, koncert për violinë dhe orkestër, simfoni, romanca vokale etj.), por u bë i njohur ƐŝĚŽŵŽƐ Ŷģ ŐũŝŶŝŶģ Ğ ďĂůĞƟƚ͕ ŵĞ ǀĞƉƌĂ͕ Ɛŝ͗ ͞ ƌƌģƚŚLJĞƐŝ͕͟ ͞ ƵŬƵƌŽƐŚũĂ Ğ łĞƚƵƌ͕͟ ͞>ŝƋĞŶŝ ŝ ŵũĞůůŵĂǀĞ͘͟

WũŽƚƌ /ůŝĕ ĂũŬŽǀƐŬŝ

sĂůůũĂ ŶŐĂ ĂŬƟ Ϯ

¡¡Ñ¡ ¡¡ ¡¡¡ ¡¡ ¡¡¡Í ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡Í¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡¡ ¡¡¡ ¡¡¡ D Í¡ L Í¡ N L ¡Í¡ Í¡ ¡Í N ¡L

N Í¡ ¡Í ¡¡Í A¡¡¡Í ¡Í N ¡Ñ¡ ¡¡Í Í Í¡ Í¡ N R ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¨ ­ D ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ N Í¡ ¡L ¡ ¡ Í ¡ ¡ Í ¡ N Ñ¡ ¡¡Í¡ Í¡¡¡ Í¡¡ Í¡¡ N Í¡ ¡Í¡L Í¡ L N

Í¡ ¡Í A¡¡Í Ñ¡

77

Mësimi 30

Performues shqiptarë dhe kosovarë Dëgjo dhe diskuto Dëgjo “Tri valle për violinë dhe orkestër” ekzekutuar nga Ibrahim Madhi.

Trego emocionet që përjeton.

Ibrahim Madhi ΈϭϵϰϱͳϮϬϭϰΉ u lind në Tiranë. Mund të quhet ŶĚģƌ ĮŐƵƌĂƚ ŵģ ƚģ ƌģŶĚģƐŝƐŚŵĞ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ ĚŚĞ ƚģ ĂƌƟƚ ƚģ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ ƐŚƋŝƉƚĂƌ͘ ŝ ŬĂ ĚŚģŶģ ŬŽŶƚƌŝďƵƚ ƚģ ǀLJĞƌ Ŷģ ĨŽƌŵŝŵŝŶ Ğ ƐŚŬŽůůģƐ ŬŽŵďģƚĂƌĞ ƚģ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ ŵƵnjŝŬŽƌ͘ /ďƌĂŚŝŵ DĂĚŚŝ ishte jo vetëm solist brilant, por edhe drejtues i shkëlqyer i grupeve të muzikës së dhomës dhe orkestrës së harqeve. Shkolla ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ Ğ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ ǀŝŽůŝŶŝƐƟŬ ŶƵŬ ŵƵŶĚ ƚģ ŬƵƉƚŽŚĞƚ ƉĂ ĞŵƌŝŶ Ğ Ɵũ͘ Eģ ũĞƚģƐŚŬƌŝŵŝŶ ƉƌŽĨĞƐŝŽŶĂů ƚģ DĂĚŚŝƚ ďģũŶģ ƉũĞƐģ dhjetëra koncerte të suksesshme, si solist në Orkestrën e RadiodŝƌĂŶģƐ͕ Ŷģ dĞĂƚƌŝŶ Ğ KƉĞƌģƐ ĚŚĞ ƚģ ĂůĞƟƚ ĚŚĞ Ŷģ ŶƐĂŵďůŝŶ Shtetëror të Këngëve dhe të Valleve Popullore.

Ibrahim Madhi ka dhënë ndihmesë të jashtëzakonshme në ĨƵƐŚģŶ Ğ ƉĞĚĂŐŽŐũŝƐģ͕ ŵĞ ĨŽƌŵŝŵŝŶ Ğ ĚŝƐĂ ďƌĞnjĂǀĞ ƚģ ĂƌƟƐƚģǀĞ Ŷģ ŬĂĚĞŵŝŶģ Ğ ƌƚĞǀĞ Ŷģ dŝƌĂŶģ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵĞƚ Ğ Ɵũ ŵģ ƚģ ƐŚƋƵĂƌĂ ũĂŶģ͗ ͞ϯ ǀĂůůĞƚ Ɖģƌ ǀŝŽůŝŶģ ĚŚĞ ŽƌŬĞƐƚģƌ͕͟ Ɛŝ ĚŚĞ ƉũĞƐģ ŶŐĂ sŝǀĂůĚŝ Ğ WĂŐĂŶŝŶŝ͘

Saimir Pirgu u lind më 23 shtator 1981 në Elbasan.

Studimet për muzikë i mbaroi me një diplomë në kanto në konservatorin “Claudio Monteverdi” të Bolzanos, nën ĚƌĞũƟŵŝŶ Ğ sŝƚŽ DĂƌŝĂ ƌƵŶĞƫͲƚ͘ ^Ăŝŵŝƌ WŝƌŐƵ͕ ĨĂůģ ƚĂůĞŶƟƚ ƚģ ƌƌĂůůģ͕ ĂƌƌŝƟ ƚģ ƉƌĞŬƚĞ ƐŬĞŶĂƚ ŵģ ƚģ ŵģĚŚĂ ŬŽŶĐĞƌƚŽƌĞ Ŷģ ďŽƚģ͘ <ƌŝƟŬĂ Ğ ƋƵĂŶ ͞ƚĞŶŽƌ ƚģ ƐŚƋƵĂƌ ƚģ ƉĞŝnjĂnjŚŝƚ ƚģ ůŝƌŝŬģƐ ŶĚģƌŬŽŵďģƚĂƌĞ͘͟ /ŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝ͕ ĂƵƚŽƌŝƚĞƟ ĚƌĂŵĂƟŬ ĚŚĞ njģƌŝ ŵĞ ŶƵĂŶĐĂ ƚģ ƌƌĂůůĂ ŬĂŶģ ďģƌģ Ƌģ ƉƌĞnjĂŶƟŵŝ ŝ Ɵũ Ŷģ ǀĞƉƌĂƚ͗ ͞dƌĂǀŝĂƚĂ͕͟ ͞ZŝŐŽůĞƚŽ͕͟ ͞ ŽŶ ŚƵĂŶŝ͟ Ğƚũ͘ ƚģ jetë i veçantë.

78

KRIJUES DHE INTERPRETUES Shkëlzen Doli lindi më 9 gusht 1971 në Elbasan dhe u rrit në Gjakovë. ´ ´ ´ ´ ´ Ƥ ´ ͙͘͡͠ǡ ´ ´ ´ ´ Ǥ Shkëlzen Doli studioi në Universitetin e Muzikës dhe në shkollën “Performing Arts” në Vjenë.

Pak kohë pas përfundimit të studimeve të larta, ai u bë pjesë e Orkestrës së Operës Shtetërore të Vjenës. Sot është anëtar i seksionit të dytë të violinës.

Venera Mehmetagaj-Kajtazi u lind në Kosovë më 1960. Njihet si një ndër ƪ ´ ´ ǡ ´ ´ në: Gjermani, Spanjë, Slloveni, Turqi, Maqedoni e Francë, vendin ku është specializuar. Venera Mehmetagaj-Kajtazi ka qenë soliste për shumë vite në Orkestrën Simfonike të RTP-së. Sot ajo është anëtare e Orkestrës Filarmonike të Kosovës dhe pedagoge në Universitetin e Prishtinës në Fakultetin e Arteve.

Dëgjo Ŷũģ ŶŐĂ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵĞƚ Ğ dĞŌĂ dĂƐŚŬŽ <ŽĕŽƐ ƚģ ŬģŶŐģƐ ͞<Ƶƌ ŵģ ǀũĞŶ ďƵƌƌŝ ŶŐĂ ƐƚĂŶŝ͘͟ D

dĞŌĂ dĂƐŚŬŽ <ŽĕŽ (1910-1947), këngëtare e ƐŚƋƵĂƌ ůŝƌŝŬĞ͕ Ƶ ůŝŶĚ Ŷģ &ƌĂƐŚģƌ ƚģ WģƌŵĞƟƚ͘ WĂƐ ǀĚĞŬũĞƐ Ɛģ ƚģ ĂƟƚ͕ dŚĂŶĂƐ dĂƐŚŬŽƐ͕ Ğ ŐũŝƚŚģ familja u vendos në Korçë dhe më pas në DŽŶƉĞůũĞ͕ ŬƵ dĞŌĂ ƐƚƵĚŝŽŝ Ɖģƌ ŬĂŶƚŽ͘ ^ŚŬŽůůŝŵŝŶ e vazhdoi në Paris, deri më 1935, kur u kthye Ŷģ ĂƚĚŚĞ ĚŚĞ ĚŚĂ ŬŽŶĐĞƌƟŶ Ğ ƐĂũ ƚģ ƉĂƌģ Ɛŝ këngëtare profesioniste.

Krahas arieve lirike të autorëve të shquar botërorë, Ɛŝ͗ WƵĕŝŶŝ͕ ZŽƐŝŶŝ͕ Ğƚũ͕͘ ĂũŽ ƐƉŝŬĂƟ ĞĚŚĞ Ɖģƌ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝŶ Ğ ƐŚŬģůƋLJĞƌ ƚģ këngëve popullore shqiptare, si pjesë integrale të kulturës muzikore.

Në repertorin e saj bënin pjesë rreth 90 këngë popullore të të gjithë qyteteve të Shqipërisë, 36 prej të cilave ajo i regjistroi në pllaka ŐƌĂŵĂĨŽŶŝ Ŷģ ǀŝƚĞƚ ϭϵϯϬ͕ ϭϵϯϳ ĚŚĞ ϭϵϰϮ͘ EĚģƌ ƚŽ ŵƵŶĚ ƚģ ƉģƌŵĞŶĚĞŶ͗ ͞ ĂƌĞ ƚƌģŶĚĂĮůĞ͕͟ ͞dģ ĚƵĂ͕ ŵŽũ ŐŽĐ͛ Ğ ǀŽŐģů͕͟ ͞ ŝůďŝů ĕĂƉŬģŶŝ͕͟ ͞YĂŶƚĞ ůƵůũĂ ůƵůĞŶ͕͟ ͞<ĞŶŬĞ ŶƵƌ ŝ ďƵŬƵƌŝƐģ͕͟ ͞ Ɛ ĂŵĂŶ͕ ŵŽũ ůƵůĞ͕͟ ͞<ƌŽŝ ŝ ĨƐŚĂƟƚ tonë” apo “Kur më vjen burri nga stani”. dĞŌĂ dĂƐŚŬŽ ŬģŶĚŽŝ Ŷģ ŽƉĞƌģŶ Ğ ĞŽŐƌĂĚŝƚ ŵĞ ƐƵŬƐĞƐ ƌŽůŝŶ Ğ DŝŵŝƐģ nga opera “Bohemë” e Puçinit dhe atë të Rozinës nga opera “Berberi i Seviljes” të Rosinit. Ajo u nda nga jeta në moshën 37-vjeçare.

79

sĞƌŝĮŬŽ ŶũŽŚƵƌŝƚģ 1 Plotëso łĂůŝƚģ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͘ Simfonia është formë muzikore

e cila luhet nga

Simfonia e parë mbarëshqiptare është

.

2 Rrethoni përgjigjen e saktë.

•

dĞŌĂ dĂƐŚŬŽ <ŽĕŽ ŝƐŚƚĞ͗

a. këngëtare lirike;

b. violiniste;

c. anëtare e Orkestrës Filarmonike.

3 Plotësoni ǀĞŶĚĞƚ ďŽƐŚ Ŷģ łĂůŝƚģ Ğ ŵģƉŽƐŚƚŵĞ͘ • /ŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƉŽƉƵůůŽƌĞ ŝ ŶĚĂũŵģ Ŷģ ĚLJ ŐƌƵƉĞ͗ b)

a)

• WģƌŵĞŶĚ ĚLJ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ Ƌģ ƉģƌďģũŶģ ŽƌŬĞƐƚƌŝŶĂƚ Ğ ŬƌĂŚŝŶģƐ Ɛģ ǀĞƌŝƵƚ͗ ; .

• Grupimet me instrumente të ndryshme quhen

.

• Grupimet me instrumente të njëjta quhen

.

• DƵnjŝŬĂ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂůĞ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ ĮůůŽŝ ƚģ njŚǀŝůůŽŚĞũ ƌƌĞƚŚ ǀŝƚĞǀĞ

.

• <ŽŶĐĞƌƟ ŝ ƉĂƌģ Ɖģƌ ǀŝŽůŝŶģ Ƶ ŬŽŵƉŽnjƵĂ ŶŐĂ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝ

.

• Simfonia e parë shqiptare u kompozua nga kompozitori

.

• Muzika për ansambël është muzikë që krijohet për disa

muzikore.

• Simfonia pasqyron një muzikë

.

• Kantata është gjini muzikore më e madhe se .

• Oratorioja është vepër e madhe . Në oratorio vend kryesor zë • Ajo interpretohet duke gërshetuar

80

e ndërtuar për

kompozuar për . .

4 Rendit pesë kompozitorë të mëdhenj botërorë. Për secilin përmend nga një vepër të mirënjohur.

5 Shkruaj një ese të shkurtër rreth krijimtarisë së një interpretuesi me origjinë shqiptare apo kosovare.

6 Shkruaj poshtë secilës figurë emrin e formacionit orkestral.

81

PROJEKT NR.2 MUZIKA DHE FËMIJËT Grupi i intervistuesve Hapat për realizimin e projektit:

1. Harton pyetjet që do t’iu bëhen të intervistuarve.

2. Kryen intervista me shokët në komunitet rreth llojit muzikor që ai pëlqen më shumë.

3. Analizon përgjigjet e marra, duke përcaktuar muzikën e parapëlqyer (1 deri në 2 lloje).

Intervistë në komunitet

Grupi i kërkuesve rreth muzikës më të parapëlqyer nga komuniteti 1. Kërkon në internet, bibliotekë, apo nga muzikantë që jetojnë në komunitet, të dhëna rreth këtyre llojeve muzikore.

2. Përzgjedh dhe veçon informacionin e gjetur, duke e ndarë atë me shokët.

3. Paraqet informacionin para grupeve të projektit, në PowerPoint ose në mënyra të tjera.

Kërkim në bibliotekë

Grupi i interpretuesve që ekzekuton lloje të ndryshme muzikore 1. Merr nga shokët informacionin e përgatitur rreth llojeve muzikore më të parapëlqyera.

2. Përzgjedh këngët dhe llojin e kërcimit më të pëlqyer, si dhe jep mendime për mënyrën e interpretimit të tyre.

3. Punon për përgatitjen e një shfaqjeje para shkollës dhe komunitetit, me muzikën e zgjedhur prej tij.

82

Shfaqje muzikore

REZULTATET E ARRITURA NGA REALIZIMI I PROJEKTIT Grupi i intervistuesve 1. Interviston grupmosha të ndryshme rreth muzikës lidhur me çështje dhe grupmosha të caktuara.

2. Diskuton dhe vlerëson përgjigjet e marra.

3. Bazuar mbi përgjigjet e marra, përcakton detyrën për grupin tjetër.

Pyetje rreth muzikës sipas grupmoshave

Grupi i kërkuesve rreth muzikës më të parapëlqyer nga komuniteti 1. Gjen informacionin që dëshiron, nëpërmjet burimeve të ndryshme.

2. Paraqet informacionin e gjetur, duke theksuar të dhënat kryesore dhe e bën atë të kuptueshëm për të gjithë dëgjuesit.

Punë në grup

Grupi i interpretuesve të një prej llojeve muzikore më të parapëlqyera: 1. Shfaq aftësitë muzikore përmes një koncerti, duke finalizuar kështu llojet muzikore më të pëlqyera nga intervistat.

2. Regjistron në CD apo DVD shfaqjen e dhënë.

Shfaqje para shkollës

83

84

DģƐŝŵŝ ϯϭ͗ <ģŶŐĂ͗ ͞hƌŝŵ Ɖģƌ ŵģƐƵĞƐĞŶ ƟŵĞ͟ Mësimi 32: Muzika skenike Mësimi 33: Kënga: “Ti më dhe zërin e bilbilit” Mësimi 34: Luajmë në instrument Mësimi 35: Veprimtari muzikore Mësimi 36: Kanon Mësimi 37: Të njohim kompozitorët WƌŽũĞŬƟ ϯ͗ /ŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ĚŚĞ ŽƌŬĞƐƚƌĂƚ

Aftësitë e nxënësit/es: këndon NsQGRQ NsQJs Ws QGU\VKPH Qs ULWPHW GKH WRQDOLWHWHW H PsVXDUD krijon Qs ULWPHW H PsVXDUD GXNH SsUGRUXU VLPEROHW PX]LNRUH SsUNDWsVH plotëson Ps WHM QMRKXULWs PX]LNRUH OLGKXU PH IRUPDW PX]LNRUH VNHQLNH RSHUHWD RSHUD EDOHWL PMX]LNsOOL SsUIDTsVXHV GKH YHSUD PX]LNRUH dëgjon PX]LNs GKH SsUMHWRQ HPRFLRQHW Ts DMR SsUFMHOO ]EXORQ QGMHVLWs Ts NULMRQ PX]LND GKH YHSUDW PX]LNRUH VNHQLNH GKH L SsUVKNUXDQ DWR ƌĞŇĞŬƚŽŶ PEL PX]LNsQ Ts GsJMRQ GKH YHSUDW PX]LNRUH VL SMHVs H NRKsV Qs Ws FLOsQ X NULMXDQ përdor QMRKXULWs SsU Ws NULMXDU HVH WHPD SURMHNWHVK Ws QGU\VKPH HWM LQGLYLGXDOLVKW RVH Qs JUXS

Fjalë kyçe: ŵƵnjŝŬģ ƐŬĞŶŝŬĞ͖ ŽƉĞƌĞƚģ͖ ŽƉĞƌģ͖ ďĂůĞƟ͕ ŵũƵnjŝŬģůůŝ͖ ŬĂŶŽŶŝ͖ ŵũĞƚĞƚ ƚĞŬŶŝŬĞ Ɖģƌ ƌĞŐũŝƐƚƌŝŵ͖ ƉƌŽĨĞƐŝŽŶĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͖ ĚŝƌŝŐũĞŶƚ͕ ŬģŶŐģƚĂƌ͖ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƐƚ͖ ĚŝƌŝŐũĞŶƚ͕ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌ

85

Mësimi 31

hƌŝŵ Ɖģƌ ŵģƐƵĞƐĞŶ ƟŵĞ Dëgjo dhe diskuto Dëgjo një këngë kushtuar mësueses ose nënës.

Me cilat festa të shënuara lidhen ato?

-INjë sekret që ma ka zemra, ma tradhtoi, ma nxori kënga.

Pse kaq fort këtë mëngjes po troket?

Më ngacmojn’ qindra mendime, sot për fest’ mësueses sime, Çfar’ dhurate t’i dhuroj?

- II O krijes’ qiellore, dashuri p’rrallore, zëri yt i ëmbël melodi më dhuron.

K ŵģƐƵĞƐĞ Ğ ĚĂƐŚƵƌ͕ ƐŚƉŝƌƟ LJƚ ŝ ƉĂƐƵƌ͕ në çdo thinj’ një brez i tër’ jeton.

86

- Refreni Sot gëzim fëmijë çelet në çdo an’, kemi fest’, kërcejm’ edhe këndojm’.

Lule t’buk’ra zemrat çelin anemban’ dhe për fest’ mësueses ia dhurojm’.

KËNGË Allegretto

Teksti: Jorgo Papingji Muzika: Agim Rrëza

¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ A¡L

N ¡L Í¡ A¡L Í¡ A¡L Í¡ A¡L ¡Í A¡L ¡Í A¡L ¡Í ¡L ¡Í A¡L ¡Í A¡L ¡Í N L ¡Í A¡L ¡Í A¡L ¡Í ¡L ¡Í A¡L ¡Í A¡L ¡Í N Një se - kret që ma ka ze ze -- mra mra,

toi, ma nxo - ri kën ma tradh - toi kën -- ga ga.

¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ L ¡¡ A¡¡ A¡¡¡ A¡¡ N ¡L ¡ÍÍ¡ A¡L ¡L ¡L ¡L ¡L ¡L Í L ¡

Í N A¡¡¡Í A¡¡L N Í Í Í Í ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡Í N Í Í ¡ ¡ A A Í L A L Í A Í L A Ñ A Í Í A Í A Í A Í A ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í L ¡Í AL ¡Í ¡¡Í AL ¡Í L Pse

kaq fort kë - të mën - gjes po tro - ket?

me, Më ngac - mojn' qi - ndra me - ndi - me

¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ N ¡¡Ñ N ¡ÍÍ¡ A¡L ¡ÍÍ¡ A¡L Í¡¡Í A¡L Í¡¡Í A¡L Í¡¡Í A¡L Í¡¡Í A¡L N L

¡Í¡Í L ¡Í¡Í N A¡Í ¡¡Í A¡L Í¡¡Í AL Í¡¡Í AA¡L Í¡¡Í A¡¡Ñ ¡Í¡Í AL ¡Í¡Í AA¡L Sot si - me me, sot për fest' më - sue- ses ti

çfar'

te dhu - ra - të

t'i

dhu -

roj?

¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡L ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡ Í ¡ Í L Í L Í¡ L ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í¡ L L Í¡ L L Í¡ ¡L Í¡ N L

N ¬ ] A¡L Í¡ A¡L Í¡ ¡L Í¡ N Í¡ L Í¡ Í¡ N Í¡ Í¡ N Í¡ Í¡ L ¡Í ¡L ¡Í ¡L re, da - shu - ri O kri - jes jes' qie - llo - re ti yt O më - sue - se da - shur yt shur,shpirshpir-ti

p'rra i ëm - bël me - lo pra -llo - re, re zë - ri yt i pa - sur në çdo thinj' një brez i tër' je -

¡¡ © © ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ » ¡¡L ¢,¢©¢ L Í¡Í¡ N ¢¢© ¢ L Í¡Í¡ ¡L ¡ ¡ ¡ ¡ ¡L ¡ Í Í ¡ ¡ Í¡Í¡ ¡L Ñ Í L ¡ ¡ Í Í ¡ ¡ ¡ ¡ÍÍ¡ N ¡ ¡ N Í¡¡L ¡L ] ­ ]

Í¡ L Í¡ L ¡Í Í¡ ¢ ¢ 1.

2.

di më dhu - ron

ton'.

jë çe - let fë - mi - je Sot gë - zim t'bu - k'ra kra ze - mrat mble Lu - le çe -- dhin lin

1.

2. ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡¡Í ¡¡L ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¨ Í¡ L Í¡ ¡L Í¡ ¡L

N Í¡ ¡ÍÍ¡ A¡¡¡Í ¡¡L Í¡ N ¡Í¡ L Í¡ ¡¡L Í¡ ¡Í¡ ­] A¡¡¡Ñ ­ Í¡ ¡L Í¡ N ¡Í¡ ¡L D.C.

në çdo an' dhe për fest' an - e -mban' mban' dhe për fest' anë

kër - cejm' cejm e - dhe kë - ndojm' kë-ndojm'. më - sue - ses ia dhu -

rojm'.

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës Krijo Ŷũģ ŵĞůŽĚŝ ƚģ ƚŚũĞƐŚƚģ ĚŚĞ Ŷũģ ƐƚƌŽĨģ ŬƵƐŚƚƵĂƌ ŶģŶģƐ ŽƐĞ ŵģƐƵĞƐ͕ ŵĞ ƌĂƐƟŶ Ğ ϳͲϴ DĂƌƐŝƚ͘

87

Mësimi 32

Muzika skenike Dëgjo dhe diskuto Dëgjo arien “Dielli ka prendu” nga opera Mrika dhe diskuto rreth saj.

Mëso Ope Opereta është vepër muzikore skenike dhe vokale, që ngjan me operën, por me kohë më të shkurtër të zhvillimit të ngjarjeve. Ajo ka karakter më të thjeshtë, është më e lehtë e më e shk ŬƵƉƚƵĞƐŚŵĞ͘ ŝƐĂ ŶŐĂ ŽƉĞƌĞƚĂƚ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ ũĂŶģ͗ ͞ Őŝŵŝ͟ ŶŐĂ <ƌŝƐƟ <ŽŶŽ͕ ͞<ĂƌŶĂǀĂůĞƚ͟ ŶŐĂ ǀŶŝ DƵůĂ͘ EĚģƌ ŽƉĞƌĞƚĂƚ ŵģ ƚģ ŶũŽŚƵƌĂ ƚģ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌģǀĞ ƚģ ŚƵĂũ ƉģƌŵĞŶĚĞŶ͗ ͞>ĂŬƵƌŝƋŝ͟ ŶŐĂ Johan Shtraus, “Orfeu në nëntokë” nga Zhak Ofenbah etj.

Dëgjo një fragment nga opereta “Karnavalet” D

Opera është vepër muzikore vokalo-skenike. Muzika e operës krijohet nga kompozitori, ŶĚģƌƐĂ ƐƵďũĞŬƟ ĚƌĂŵĂƟŬ͕ ŶŐĂ ůŝďƌĞƟƐƟ͘ DƵnjŝŬĂ ĚŚĞ ŬĂƌĂŬƚĞƌŝ ŝ ƐĂũ ƉģƌƉƵƚŚĞŶ ŵĞ ŶŐũĂƌũĞŶ Ƌģ trajtohet. Opera mund të quhet vepër komplekse, pasi ndërthur muzikën, kërcimin e aktrimin.

Eũģ ǀĞƉģƌ ŽƉĞƌŝƐƟŬĞ ƌĞĂůŝnjŽŚĞƚ ŶŐĂ͗ ĂƌŝĞƚ͕ ĚƵĞƚĞƚ͕ ƚĞƌĐĞƚĞƚ͕ ŬƵĂƌƚĞƚĞ͕ ĂŶƐĂŵďůŝ͕ ŬŽƌŝ͕ ĂŶƐĂŵďůŝ ŝ ŬģƌĐŝŵƚĂƌģǀĞ e ŽƌŬĞƐƚƌĂ ŵĞ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƐƚģ. ĚŽ ŽƉĞƌģ ĮůůŽŶ ŵĞ ƵǀĞƌƚƵƌģŶ ĚŚĞ ŵģ ƉĂƐ njŚǀŝůůŽŶ ŶŐũĂƌũĞŶ Ŷģ ƐŬĞŶģ ŶģƉģƌŵũĞƚ ŬģŶŐģƚĂƌģǀĞ solistë, korit dhe kërcimtarëve.

KƉĞƌĂ Ğ ƉĂƌģ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ Ƶ ŬƌŝũƵĂ Ŷģ Įůůŝŵ ƚģ ǀŝƚĞǀĞ ͛ϱϬ ŶŐĂ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌŝ WƌĞŶŬģ :ĂŬŽǀĂ ĚŚĞ shkrimtari Llazar Siliqi. Në operën “Mrika”, ngjarjet dhe personazhet janë vendosur në një ŵũĞĚŝƐ ƟƉŝŬ ƐŚƋŝƉƚĂƌ͘ <ũŽ ǀĞƉģƌ Ƶ ǀƵ Ŷģ ƐŬĞŶģ Ŷģ ƋLJƚĞƟŶ Ğ ^ŚŬŽĚƌģƐ͘ Dëgjo një fragment nga opera “Mrika” D

Opera “Gjergj Kastriot Skënderbeu” është kompozuar nga Prenkë Jakova. Ajo vë në qendër ƚģ ƐƵďũĞŬƟƚ ŬƚŚŝŵŝŶ Ğ 'ũĞƌŐũ <ĂƐƚƌŝŽƟƚ Ŷģ ĂƚĚŚĞ͘ WƌŝũģƐŝ ŬģƌŬŽŶ ďĂƐŚŬŝŵŝŶ Ğ ƐŚƋŝƉƚĂƌģǀĞ Ŷģ ůƵŌģ ŬƵŶĚģƌ ƚƵƌƋǀĞ͘ dģ ŐũŝƚŚģ ƚģ ďĂƐŚŬƵĂƌ ƐƵůŵŽũŶģ ŬģƐŚƚũĞůůģŶ Ğ <ƌƵũģƐ ĚŚĞ Ğ ĕůŝƌŽũŶģ Ăƚģ͕ ĚƵŬĞ ŶŐƌŝƚƵƌ ŇĂŵƵƌŝŶ͘ Dëgjo Ŷũģ ĨƌĂŐŵĞŶƚ ŶŐĂ ͞<ŽƌĂůŝ ŝ ůƵŌģƚĂƌģǀĞ͟ D

Opera “Goca e Kaçanikut” ģƐŚƚģ ŬŽŵƉŽnjƵĂƌ ŶŐĂ ZĂƵĨ ŚŽŵŝ͘ EŐũĂƌũĂ Ğ ƐĂũ ďģŶ łĂůģ Ɖģƌ ůƵŌģŶ Ğ ƐŚƋŝƉƚĂƌģǀĞ ŬƵŶĚģƌ ƉƵƐŚƚƵĞƐŝƚ ƚƵƌŬ͘ WģƌƉŽƐ ŬģƐĂũ͕ ŽƉĞƌĂ ŬĂ ĞĚŚĞ Ŷũģ ƚũĞƚģƌ ůŝŶũģ ƐƵďũĞŬƟ͗ ĚĂƐŚƵƌŝŶģ Ğ ĚLJ ƚģ ƌŝŶũǀĞ͕ dƌŝŵŽƌŝƚ ĚŚĞ WĂĮŬģƐ͕ ƚģ Đŝůģƚ ģŶĚģƌƌŽũŶģ ƚģ ũĞƚŽũŶģ ƚģ ůƵŵƚƵƌ ĚŚĞ ƚģ lirë. Por, dashuria e tyre ndërlikohet kur shfaqet tradhtari Rus Bashi, i cili spiunon Trimorin, ŵĞ Ƌģůůŝŵ Ƌģ ƚģ ƌƌģŵďĞũģ WĂĮŬģŶ͘ ^ŚŽŬģƚ Ğ ůŝƌŽũŶģ dƌŝŵŽƌŝŶ ĚŚĞ ƉĞŶŐŽũŶģ ƉůĂŶŝŶ Ğ ZƵƐ ĂƐŚŝƚ͘

88

ZHANRET MUZIKORE

Dëgjo një fragment nga opera “Goca e Kaçanikut” D

ĂůĞƟ ģƐŚƚģ ǀĞƉģƌ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƐŬĞŶŝŬĞ ŵĞ ďĂnjģ ůģǀŝnjũĞŶ ŬŽƌĞŽŐƌĂĮŬĞ͘ &ŝůůĞƐĂƚ ŝ ƉĂƟ Ŷģ ǀŝƚĞƚ 1954, me përpunimin e valleve popullore, për të vazhduar më tej me krijimin e tablove, ƚģ ƉŽĞŵĂǀĞ͕ ƚģ ǀĞƉƌŝŵĞǀĞ ŬŽƌĞŽŐƌĂĮŬĞ͕ ĚĞƌŝƐĂ Ƶ ďģ Ğ ŵƵŶĚƵƌ ƌĞĂůŝnjŝŵŝ ŝ ǀĞƉƌĂǀĞ ƚģ ƉĂƌĂ ŬŽŵďģƚĂƌĞ ƚģ ŬģƟũ ůůŽũŝ͘ ĂůĞƚĞƚ ŵģ ƚģ ŶũŽŚƵƌĂ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ ũĂŶģ͗ ͞ ƵĐĂ Ğ ŵĂůĞǀĞ͕͟ ͞,Ăůŝůŝ ĚŚĞ Hajria”, “Bijtë e peshkatarit” etj.

Dëgjo fragment nga mjuzikëll “Grease” D

Mjuzikëlli (musical) është një gjini e spektaklit, që lindi për herë të parë në Amerikë në dhjetëvjeçarët e parë të shekullit XX. Mjuzikëlli, ose siç njihet ndryshe komedia muzikore u ndikua drejtpërdrejt nga opereta ĞǀƌŽƉŝĂŶĞ͕ ƉŽƌ ŵĞ ĞůĞŵĞŶƚĞ ƟƉŝŬĞ ĂŵĞƌŝŬĂŶĞ͘ <ŽŵĞĚŝĂ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŶĚƌLJƐŚŽŶ ŶŐĂ ŽƉĞƌĞƚĂ͕ ƐĞƉƐĞ͗ • ka një tĞŬƐƚ ƌĞĂůŝƐƚ͖ • i mëshon ŬŽƌĞŽŐƌĂĮƐģ; • interpretuesit janë aktorë që vijnë nga ƚĞĂƚƌŝ ŝ ƉƌŽnjģƐ dhe ďĂůĞƌŝŶģ me përvojë͖ ͻ ĂŬƚŽƌģƚ ŬĂŶģ ŶũŽŚƵƌŝ ŶŐĂ ŬŽĂŶƚŽũĂ Ɛŝ ĚŚĞ njģ ƚģ ƉģůƋLJĞƐŚģŵ͕ ĞĚŚĞ ƉƐĞ ũŽ ŵĞ ƚģ ŶũģũƟŶ ŝŵƉŽƐƟŵ ůŝƌŝŬ͘ <ŽŵĞĚŝĂ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŶĚƌLJƐŚŽŶ ŶŐĂ Įůŵŝ͕ ƐĞƉƐĞ͗ • Në komedinë muzikore (mjuzikëll) këndohen një numër i madh këngësh, rreth 20.

Çmo njohuritë muzikore Hulumto ƌƌĞƚŚ ŵũƵnjŝŬģůůŝƚ ƚģ ŶũŽŚƵƌ ͞'ƌĞĂƐĞ͘͟ ŝƐŬƵƚŽ ŵĞ ƐŚŽŬģƚͬƐŚŽƋĞƚ Ɖģƌ ƐƵďũĞŬƟŶ ĚŚĞ muzikën e kësaj komedie muzikore.

89

Mësimi 33

“Ti më dhe zërin e bilbilit” Dëgjo dhe mëso këngën -IA thue drita e mëngjezit Rrezja e par’ kur zgjohet në agim, A thue gemi i trëndafilit Të qëndisi ty qyteti im.

- II Perëndimet t’i përflakën, Ata trima që për ty kan’ rën’, Duke mbjell aq lule gjaku, Emrin ty Gjakovë ta kan’ vën’.

- Refreni Ti më dhe zën’ e bilbilit, Gurgullimën e një kroi, Ti më fale freskin’ e prillit, Që gjith’ jetën un’ ty të këndoj.

- III Edhe lulet e pranverës Bukuri e rrallë për çdo prag, Sa her’ shkrepën vetëtimat U spërkatën dhe u lan’ me gjak.

- IV Ai gjak që rrjedh në emër Dhe që rrënjët thellë t’i vadit, Qarkullon këtu në zemër Dhe më bën të quhem biri yt.

- Refreni Ti më dhe zën’ e bilbilit...

Rauf Dhomi lindi në Gjakovë, kreu arsimin e mesëm në Prizren dhe studimet e larta në Sarajevë. Ai ƉƵŶŽŝ ƉƌĂŶģ ^ŚŬŽůůģƐ Ɛģ >Ăƌƚģ WĞĚĂŐŽŐũŝŬĞ Ŷģ WƌŝƐŚƟŶģ͕ ĨŽƌŵŽŝ <ŽƌŝŶ Ğ ƵƌƌĂǀĞ ƚģ 'ũĂŬŽǀģƐ͕ ģƐŚƚģ ĚƌĞũƚŽƌ ŝ &ŝůĂƌŵŽŶŝƐģ ĚŚĞ KƉĞƌģƐ Ɛģ <ŽƐŽǀģƐ ĚŚĞ ƉƌŽĨĞƐŽƌ Ŷģ &ĂŬƵůƚĞƟŶ Ğ ƌƚĞǀĞ ƚģ WƌŝƐŚƟŶģƐ͘ <Ă ŬŽŵƉŽnjƵĂƌ ďĂůĞƟŶ ͞ ƵŬƵƌĂ DŽƌĞ͟ ĚŚĞ ƐŚƵŵģ ǀĞƉƌĂ ƚģ ŐũŝŶŝǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ ŵĞ ƉƌŝƌũĞ ƚģ ǀĞĕĂŶƚģ për muzikën vokale. Me operat “Goca e Kaçanikut” dhe “Dasma Arbëreshe” Rauf Dhomi është autori i parë i operës në Kosovë.

90

KËNGË DƵnjŝŬĂ͗ ZĂƵĨ ŚŽŵŝ

D ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ N ¡¡Í¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ N

N ¡AÍ¡ AÍ¡¡ ¬ ] A¡¡Í A¡¡L A¡Í AA¡¡Í AÍ¡ ¡Í AÍ¡ PAÍ¡ thuae

A

dri

-

ta

e

mën -

gje - zit

rre - zja e

¡¡ Í¡¡¡ ¡¡ ¡ ¡ D ¡¡ ¡¡ N ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ N ¡ ¡ ¡

N A¡Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ AÍ¡¡ N A¡¡Ñ Í ¡ Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ AÍ¡ L par' kur zgjo- het në

A thuae

a - gim

ge

-

mi

trë - nda -

1.

¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ Í¡¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ D ¡¡ ¡¡ ­] N Í¡ Í¡ A¡¡ A¡¡ N A¡¡Í AÍ¡¡ Í¡ N A¡¡Ñ

¡ Í Í ¡ A¡Í AÍ¡ AÍ¡ AÍ¡ fi - lit

të qën -

di - si

ty

im.

qy - te - ti

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ D ¡ ¡ ¡¡ N ¡ Ñ

N A¡¡¡Í AÍ¡¡ ¡Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ N ¡ A¡¡Í A ¡Í 2.

Gja -

ko - vë

ta

kan‘

vën

Ti

.

ty

më

Ref:

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ D Í

¡ Í¡ Í¡ Í¡ N Í¡ ¡Í¡ ¡Í¡ Í¡ N Í¡ L Í¡ ¡Í¡ Í¡¡ N L

N ¬] dhe

zën'

e

bil -

bi -

lit

gur - gu - lli

- mën

e

një

¡¡¡ ¡¡ ¡¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ D ¡ ¡ ¡ ¡ ¡Í¡ Í¡¡ N Í¡ Í¡ Í¡ Í¡ ¡Í¡ Í¡¡ N ¡Í¡ A¡¡¡Í A¡¡Í¡ Í¡¡¡¡ N

N A¡¡Ñ kroi,

Ti

më

fa - le

fre - skin‘ e

pri - llit

që gjith‘

7 ¡¡L ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡¡ ¡¡L D Í ¡ Í ¡

N Í¡ ¡Í A¡¡Í A¡¡Í AA¡¡¡Í A¡¡Í N A¡¡Ñ A¡¡Í A¡Í¡ ­] Í¡ ¡Í A¡¡Í ¡Í N Ñ¡ ­ 1.

je - tën un' ty të kën - doj.

2.

je - tën un' ty të kën - doj.

Je

Çmo tekstin dhe melodinë e këngës dĞŬƐƟ ŝ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗

DĞůŽĚŝĂ Ğ ŬģŶŐģƐ ŵģ ƉģůƋĞŶ͕ ƐĞƉƐĞ͗

91

Mësimi 34

Luajmë në instrument

Do

1

92

Allegro moderato Allegro moderato

Re

Mi

Fa

Sol

BLLOKFLAUT Re

Do

Sol

Fa

Mi

Si

La

Do2

Popullore Popullore

2

3

Çmo interpretimin 1. /ŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝ ŵģ ŝ ƐĂŬƚģ ŝƐŚƚĞ ŝ 2. &ƌLJŵĂ Ğ ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵŝƚ Ŷģ ŐƌƵƉ ŝƐŚƚĞ

, sepse

. .

93

Mësimi 35

Veprimtari muzikore Dëgjo dhe diskuto

Mëso Vep Veprimtaritë muzikore ŵƵŶĚ ƚģ ũĞŶģ͗ ŬŽŶĐĞƌƚĞƚ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ͕ ĨĞƐƟǀĂůĞƚ Ğ ŵƵnjŝŬģƐ Ɛģ ůĞŚƚģ͕ ĨĞƐƟǀĂůĞƚ Ğ ŬģŶŐģƐ Ɖģƌ Ĩģŵŝũģ͕ ĨĞƐƟǀĂůĞƚ ĨŽůŬůŽƌŝŬĞ Ğƚũ͘ ĨĞƐƟ Koncertet muzikore ũĂŶģ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝ ĂƌƟƐƟŬŽͲŬƵůƚƵƌŽƌĞ͕ Ƌģ njŚǀŝůůŽŚĞŶ ŵĞ ƉũĞƐģŵĂƌƌũĞŶ Ğ ĂƌƟƐƚģǀĞ ƚģ ŵŽƐŚĂǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚŵĞ͕ ŵĞ Ƌģůůŝŵ ŐũĂůůģƌŝŵŝŶ Ğ ũĞƚģƐ ĂƌƟƐƟŬĞ ƚģ ǀĞŶĚŝƚ͘ <ģƚŽ koncerte mund t’i përkasin si muzikës klasike, ashtu edhe asaj të lehtë e popullore.

Në koncertet me karakter simfonik luhen pjesë dhe vepra të kompozitorëve vendas e të huaj.

KƌŬĞƐƚƌĂƚ ŵƵŶĚ ƚģ ũĞŶģ ĂƚŽ ŬŽŵďģƚĂƌĞ͕ Ɛŝ͗ ŽƌŬĞƐƚƌĂ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ Ğ Zd^ŚͲƐģ͕ ŽƌŬĞƐƚƌĂ ƐŝŵĨŽŶŝŬĞ Ğ d<K ͲƐģ ŽƐĞ ƚģ ŚƵĂũĂ͘ ƚŽ ŬĂŶģ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƟƐƚģ ƐŽůŽ͕ ƚģ Đŝůģƚ ůƵĂũŶģ ŬŽŶĐĞƌƚĞ Ɖģƌ ƉŝĂŶŽ͕ violinë, violonçel ose violinë-orkestër harqesh etj. Koncertet simfonike kanë rëndësi, sepse sjellin në vëmendje veprat më të mira të ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌģǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚģŵ͕ Ɛŝ ĚŚĞ ĂĮƌŵŽũŶģ krijimet e kompozitorëve të rinj. &ĞƐƟǀĂůŝ ŝ ŬģŶŐģƐ zhvillohet çdo vit, duke paraqitur repertorin më të mirë të këngëve. <LJ ĨĞƐƟǀĂů ŬĂ ƐŚƉĂůŽƐƵƌ ƉģƌŚĞƌģ ǀůĞƌĂƚ ŵģ të mira të muzikës së vendit, e prej shumë ǀŝƚĞƐŚ njŐũĞĚŚ ƉģƌĨĂƋģƐƵĞƐŝŶ Ğ ƐĂũ Ŷģ ĨĞƐƟǀĂůŝŶ evropian të këngës, në ƵƌŽǀŝnjŝŽŶ.

Në ekranet shqiptare zhvillohen spektakle të ŶŝǀĞůĞ ƚģ ůĂƌƚĂ ĂƌƟƐƟŬĞ͕ Ɛŝ͗ ͞<ģŶŐĂ DĂŐũŝŬĞ͕͟ “Muzika xhaz”, “Ethet e së premtes”, “The Voice”, “X-Factor” etj. Ato kanë për qëllim të nxjerrin në pah talente të reja në muzikë. &ĞƐƟǀĂůŝ ĨŽůŬůŽƌŝŬ ģƐŚƚģ ǀĞƉƌŝŵƚĂƌŝ ĂƌƟƐƟŬĞ ĨŽůŬůŽƌŝŬĞ͕ Ƌģ ƐLJŶŽŶ ƚģ ͞njďƵůŽũģ͟ ĞůĞŵĞŶƚĞ ƚģ ƌĞũĂ folklorike, tradita muzikore të çmuara e interpretues të rinj.

94

MUZIKA DHE SHOQËRIA

&ĞƐƟǀĂůŝ ŝ ŬģŶŐģƐ Ɖģƌ Ĩģŵŝũģ zhvillohet çdo vit në Shqipëri në muajin qershor. Ky ĨĞƐƟǀĂů ŽƌŐĂŶŝnjŽŚĞƚ ĚŚĞ njŚǀŝůůŽŚĞƚ ŶŐĂ Qendra Kulturore e Fëmijëve në të gjitha .rrethet e Shqipërisë Emisionet muzikore në radio dhe TV janë emisione që realizohen në televizione të ndryshme kombëtare ose lokale. Ato kanë rëndësi të veçantë pasi shërbejnë për të formuar një kulturë të gjerë muzikore ŵŝƐŝŽŶĞƚ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŵƵŶĚ ƚģ ũĞŶģ͗ ĞŵŝƐŝŽŶĞ Ŷģ ĨŽƌŵģ ďŝƐĞĚĞ, ku ĂƌƟƐƚģ ƚģ ƐŚƋƵĂƌ͕ ŬƌŝƟŬģ͕ ƐƉĞĐŝĂůŝƐƚģ ũĂƉŝŶ ŵĞŶĚŝŵĞ ĚŚĞ ǀůĞƌģƐŝŵĞ Ɖģƌ ŵƵnjŝŬģŶ ĚŚĞ ĂƌƟŶ Ŷģ ƉģƌŐũŝƚŚģƐŝ͘ Përmes radios dëgjuesit dëgjojnë emisione muzikore, muzikë e vepra të muzikës simfonike. ŵŝƐŝŽŶĞ ƚģ ĐĂŬƚƵĂƌĂ ƌĂĚŝŽĨŽŶŝŬĞ ŬģŶŐģ ƚģ ůĞŚƚĂ͕ ŵƵnjŝŬģ ŽƉĞƌŝƐƟŬĞ͕ ŵƵnjŝŬģ ĚŚŽŵĞ Ğƚũ͘ Në televizion transmetohen dokumentarë, ku teleshikuesit njihen më nga afër me njerëz të ƐŚƋƵĂƌ ƚģ ĂƌƟƚ ĚŚĞ ƚģ ŵƵnjŝŬģƐ ďŽƚģƌŽƌĞ͘ 'ũŝƚŚĂƐŚƚƵ ƚĞůĞƐŚŝŬƵĞƐŝƚ ŵƵŶĚ ƚģ ŶĚũĞŬŝŶ Ğ ƚģ ƐŚŽŚŝŶ͗ • analiza për shfaqje e premiera • ĚŝƐŬƵƟŵĞ Ɖģƌ Ŷũģ ĂŬƟǀŝƚĞƚ ƚģ ƐŚƵŵģƉƌŝƚƵƌ ĂƌƟƐƟŬ • ŝŶƚĞƌƉƌĞƟŵĞ Ŷģ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŬůĂƐŝŬĞ ŽƐĞ ƉŽƉƵůůŽƌĞ • ŬŽŶĐĞƌƚĞ ƚģ ĂƌƟƐƚģǀĞ ƚģ ŶĚƌLJƐŚģŵ͘

95

Mësimi 36

Kanon Dëgjo dhe diskuto Lexo ritmikisht kanonin në ritmin 2/4.

Mëso Kanon quajmë këndimin e një pjese muzikore ku zëri i dytë, i tretë etj. ndjekin njëri-tjetrin pas një, dy ose më shumë masave.

Maestoso Maestoso

Muzika: Mendi Mengjiqi

“Nënë Terezë lul kurorë”

2.

2

¡ ¡ ¡¡ ¡ ¡¡

¡ ¡ ¡ ¡ D ¡ Í L ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ Í¡ Í¡ N Í¡ ¡ N ¡Ñ¡ L Í¡ L

N ¬ ] Í¡ ¡L N Í¡ Í¡ N Í¡ N L AÍ¡ 1.

1

Bij'

e

ma - dhe e k'saj

to

-

ke

y - je

3. ¡ ¡ ¡ ¡ ¡¡ ¡ © , ¡ ¢ © , ©

© ¡L ¢ ¢ ¡ ¡ ¡ ¢ D ¡ ¢ Í¡ L Í¡ ¢¢ N Ñ¡ ¢ N ¢¢ Í¡ N

N Í¡ L N Í¡ ¡Í¡ N ¢¢ 3

nde - ze n'çdo kënd

bo

-

te

në

kët'

fe - stë

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡ ¡ ¡ , © ¢ ¡ ¡ ¡ ¡ ¡ ©¢¢¢ ¢¢© ,©¢¢ ¢¢ Ñ¢¢ © Í ¡ ¢ D ¡ ¡ Í ¡ Í ¡ Í ¡ ¡ ¢ Í¡ N ¡Ñ¡ ­] L

N N Í¡ Í¡ N ¢ N ¢ ¢ N ¢ në

96

për -vje - tor

Nën' Te - re - zë

lul'

-

ku - ror'.

KANON A

B

Viu

viu

viu

bën

vi

-

o -

li

-

na

tring

tring

C

tring

bën man - do - li - na

zum zum

zum

bën kon - tra -

D

ba

-

si

ta

ta - a

ta

kjo

trom

-

ba

bën

Çmo tekstin dhe melodinë e kanoneve Përsërit kanonet e mësuara. Diskuto me shokun/shoqen.

97

Mësimi 37

Të njohim kompozitorët tanë Dëgjo këngën popullore “Zambaku i Prizrenit” të kompozuar nga Akil Koci.

D

Akil Koci u lind më 1936. Ai është kompozitor i shquar kosovar, i njohur për kompozimet e tij në të gjitha gjinitë. Është fitues i shumë çmimeve kombëtare e ndërkombëtare dhe është shpallur “Qytetar nderi” i Prishtinës në vitin 1974. Në vitin 1976 kompozoi muzikën për baletin e parë shqiptar në Kosovë “Sokoli e Mirusha”. Akil Koci njihet si krijuesi i parë shqiptar në ŵƵnjŝŬģŶ Ƌģ ŬĂƉģƌĐĞŶ ƌƌĞŐƵůůĂƚ ƚƌĂĚŝĐŝŽŶĂůĞ ĚŚĞ ģƐŚƚģ ĂƵƚŽƌŝ ŝ ǀĞƉƌĂǀĞ ŬŽƌĂůĞ͗ “Lirisë” (1959), “Vajzës (1960), “Nënës sime” (1960), “Nimfa” (1971), “Trimja gjakovare” (1974). Kënga “Zambaku i Prizrenit” është një nga kompozimet e tij më të njohura.

Dëgjo Ŷũģ ĨƌĂŐŵĞŶƚ ŶŐĂ ͞hǀĞƌƚƵƌĂ ĨĞƐƟǀĞ͟ D

Nikolla Zoraqi u lind më 1929, në Tiranë. Ai ka kompozuar disa vepra muzikore dhe ka dhënë kontribut të veçantë në zhvillimin e muzikës së re ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ͘ <LJ ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌ ŶũŝŚĞƚ Ɛŝ ĂƵƚŽƌ ŝ ŵũĂŌ ƉũĞƐģǀĞ ĚƌĂŵĂƟŬĞ Ɖģƌ ƐŽůŝƐƚģ͕ kor e orkestër, shumë baladave, operetave për fëmijë, bashkë me 6 uvertura, 6 koncerte për violinë dhe orkestër, 4 baleteve, 30 operave etj. Ka kompozuar në të gjitha gjinitë muzikore, që nga kënga tek opera, nga miniatura ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĂůĞ ƚĞ ŬŽŶĐĞƌƟ͕ ďĂůĞƟ Ğ ƐŝŵĨŽŶŝĂ͘

Dëgjo një fragment nga “Sonatina për violonçel dhe piano” të Zeqirja Ballatës.

D

Zeqirja Ballata u lind më 23 prill 1943, në Gjakovë. Ai është kompozitor dhe akademik me një veprimtari të gjerë dhe të shumëllojshme muzikore.

Kompozimet e tij kanë elemente të muzikës popullore shqiptare mjaft të përpunuara dhe të larmishme. Disa nga veprat e tij më të rëndësishme janë “Epitafi N” për recitues dhe për ansambël, “Bilbili” për bllokflaut e për piano, “Jehona nga Bjeshkët e Nemuna” për piano, “Suitë për flaut dhe harpë”, “Sonatina për violonçel dhe piano”, “Një si baladë” për kitarë, “Kënga shkodrane” për fizarmonikë dhe për piano, “Kapriço simfonike”, “Simfonia 83”, “Suita për orkestër harqesh” etj. Ai ka shkruar mjaft libra për edukimin muzikor.

98

KRIJUES DHE INTERPRETUES Dëgjo Ŷũģ ĨƌĂŐŵĞŶƚ ŶŐĂ ŵƵnjŝŬĂ Ğ Įůŵŝƚ ͞<Ƶƌ njďĂƌĚŚŝ Ŷũģ Ěŝƚģ͟ D

Feim Ibrahimi u lind më 1935, në Gjirokastër. Ai është një nga ŬŽŵƉŽnjŝƚŽƌģƚ ŵģ ƚģ ŶũŽŚƵƌ ƐŚƋŝƉƚĂƌģ͘ &ŝůůŝŵĞƚ Ğ Ɵũ ŝƐŚŝŶ ŵģƐŝŵĞƚ ĂƵƚŽĚŝĚĂŬƚĞ͕ Ğ ŵģ ƉĂƐ ŶģŶ ĚƌĞũƟŵŝŶ Ğ dŝƐŚ ĂũŝƐģ ĚĞƌŝ ŵģ ϭϵϲϲ͘ WĂƐ kësaj ai dha mësim në degën e Kompozicionit në Konservator e më tej ƉŽƐƟŶ Ğ ŶģŶĚƌĞũƚŽƌŝƚ ƚģ /ŶƐƟƚƵƟƚ ƚģ >Ăƌƚģ ƚģ ƌƚĞǀĞ Ŷģ dŝƌĂŶģ͘

D ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡L P ¡¡Í ¡¡L ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ¡¡Í¡ ©¢¢ ©¢¢ ©¢¢¢ ,©¢¢¢ D©¢¢¢ ©¢¢¢

N N ­ ¢ ¢ N Í¡ L Í¡ DÍ¡ Í¡ N ¡ Í¡ Shum' as- qer' po

qet pam - po - ri tan' poi qet ma

zi

se kor - bi

¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡ ¡¡Ñ¡ ©¢¢¢ ©¢¢ ¡¡Ñ¡ Ñ D ¢ Ñ Ñ Ñ Ñ ¡ ¡ ¡ ¡ ¢

N N N N ¢ ¢

­ Të

shtat'

kraj - lat

ku - ven

-

doj

-

në

Dëgjo këngën e Rexhës për ansambël koral, të kompozuar nga Lorenc Antoni.

D

Lorenc Antoni, kompozitor, dirigjent dhe etnomuzikolog i shquar i Kosovës.

Ai u lind më 1909, në Shkup dhe u aktivizua që fëmijë në ansamble të ndryshme muzikore të shqiptarëve. Studioi privatisht muzikë në Shkup dhe Beograd dhe pas diplomimit në Fakultetin Filozofik të Shkupit u kthye në Ferizaj, ku ngriti më 1948 të parën shkollë të ultë dhe të mesme muzike “Josp Sllavenski” në Prizren. Në vitet në vazhdim, ai ishte dirigjenti i korit të shkollës muzikore, i shoqërisë kulturore artistike “Agimi” dhe i orkestrës simfonike të qytetit të Prizrenit. Në vijim, vazhdoi të merret me kompozime, dirigjime të veprave muzikore, veprimtari pedagogjike. Krijimtaria e tij për fëmijë përfshin ŬģŶŐģ͕ Ɛŝ͗ ͞dƌĞŶŝ͕͟ ͞Eũģ ŐĂĨŽƌƌĞ ĚĞĨĂƚŽƌĞ͕͟ ͞dƌƵŵĐĂŬģƚ Ğ <ŽƐŽǀģƐ͟ Ğƚũ͘

Çmo njohuritë muzikore Gjej në burime të ndryshme informacioni materiale për kompozitorët e mësuar.

99

PROJEKTI 3 INSTRUMENTET MUZIKORE DHE ORKESTRAT A. FAZA PËRGATITORE

Grupi i kërkimit të instrumenteve muzikore ,ĂƉĂƚ Ɖģƌ ƌĞĂůŝnjŝŵŝŶ Ğ ƉƌŽũĞŬƟƚ͗ 1. Kërkon materiale në internet, bibliotekë apo burime të tjera informacioni për instrumentet muzikore, nga krijimi i tyre deri në ditët tona. Ϯ͘ <ůĂƐŝĮŬŽŶ ŝŶƐƚƌƵŵĞŶƚĞƚ Ŷģ ďĂƐŚŬģƉƵŶŝŵ ŵĞ ƐŚŽŬģƚ Ğ grupeve të tjera.

3. Përshkruan format dhe materialet nga të cilat ato janë ndërtuar. ϰ͘ WĂƌĂƋĞƚ ƉƵŶģŶ Ğ ƉģƌŐĂƟƚƵƌ ƉĂƌĂ ŐƌƵƉĞǀĞ ƚģ ƚũĞƌĂ͕ Ŷģ PowerPoint ose në mënyra të tjera.

Përzgjedhja e instrumenteve

Grupi i kërkimit të llojeve të orkestrave muzikore

Përshkrimi i instrumenteve

1.

Përshkruan rrugën e zhvillimit dhe të përsosjes së këtyre instrumenteve ƉģƌŐũĂƚģ ŬŽŚģƌĂǀĞ͕ ĚƵŬĞ ŝĚĞŶƟĮŬƵĂƌ ŶĚƌLJƐŚŝŵĞƚ Ƌģ ŬĂŶģ ƉģƐƵĂƌ ĂƚŽ͘

2.

Kërkon në internet, bibliotekë apo nga burime të tjera informacioni mbi krijimin e komplekseve të para muzikore, deri te formimi i orkestrës.

ϯ͘ W ĂƌĂƋĞƚ ƉƵŶģŶ Ğ ƉģƌŐĂƟƚƵƌ ƉĂƌĂ ŐƌƵƉĞǀĞ ƚģ ƚũĞƌĂ͕ Ŷģ WŽǁĞƌWŽŝŶƚ ose në mënyra të tjera.

Grupi i kërkimit të muzikës instrumentale të ekzekutuar solo, në grup dhe në orkestër ϭ͘ <ģƌŬŽŶ ŶģƉģƌŵũĞƚ ŝŶƚĞƌŶĞƟƚ ŽƐĞ ďƵƌŝŵĞǀĞ ƚģ ƚũĞƌĂ ƚģ informacionit, materiale muzikore që ekzekutohen me instrumente të ndryshme.

2. Bën kërkime në internet ose në burime të informacionit, për materiale muzikore që ekzekutohen nga komplekse të vogla ose orkestra të ndryshme.

3. Përzgjedh veprat muzikore që i pëlqejnë më shumë.

4. Regjistron në CD apo DVD veprat muzikore të luajtura nga instrumentet apo orkestrat muzikore.

100

Përzgjedhja e veprave muzikore

B. PUNA PËRZGJEDHËSE

Grupi i kërkimit të instrumenteve muzikore 1. Gjen informacionin që dëshiron, për plotësimin e detyrës nëpërmjet burimeve të ndryshme.

2. Përzgjedh materialin që kërkohet rreth instrumenteve muzikore.

3. Paraqet informacionin e gjetur, duke veçuar të dhënat kryesore dhe e bën të kuptueshëm për të gjithë dëgjuesit. ϰ͘ ^ŚƉũĞŐŽŶ ĂƌƌŝƚũĞƚ Ğ ǀĞƚĂ ĚŚĞ ŝĂ ŬĂůŽŶ ƉƌŽũĞŬƟŶ ;ƚģ dhënat e gjetura) për vazhdimësi grupit tjetër.

Paraqitja e informacionit rreth instrumenteve muzikore

Grupi i kërkimit të llojeve të orkestrave muzikore 1. Gjen dhe përzgjedh informacionin rreth orkestrave muzikore.

2. Paraqet materialin, duke krahasuar të dhënat e gjetura sipas udhëzimeve të caktuara.

Lojë në instrumente të ndryshme muzikore

Grupi i kërkimit të muzikës instrumentale të ekzekutuar solo, në grup dhe në orkestër 1. Gjen nëpërmjet burimeve të ndryshme ŝŶĨŽƌŵĂĐŝŽŶ ŵďŝ ŵģŶLJƌĂƚ Ğ ĞŬnjĞŬƵƟŵŝƚ Ŷģ orkestër.

2. Paraqet materialin e gjetur, duke krahasuar të dhënat sipas kërkesave të caktuara. ϯ͘ ^ŚĨĂƋ ĂŌģƐŝƚģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ ĚƵŬĞ ůƵĂũƚƵƌ Ŷģ instrumente të ndryshme përmes një programi ĂƌƟƐƟŬ͘ 4. Regjistron në CD apo DVD veprat muzikore të luajtura në shfaqjen e dhënë.

C. FINALIZIMI

Grupet paraqesin materialet e përzgjedhura në një orë të veçantë mësimore. Mësuesi/ja dhe ŶdžģŶģƐŝƚ ƉģƌnjŐũĞĚŚŝŶ ƉƌŽũĞŬƟŶ ŵģ ƚģ ŵŝƌģ͘

101

sĞƌŝĮŬŽũŵģ ŶũŽŚƵƌŝƚģ 1 Plotëso łĂůŝƚģ͘ • Opereta është shfaqje muzikore me karakter

.

• Ajo interpretohet duke gërshetuar • KƉĞƌĞƚĂ Ğ ƉĂƌģ ƐŚƋŝƉƚĂƌĞ ƟƚƵůůŽŚĞƚ

. dhe u kompozua nga kompozitori

.

• KƉĞƌĂ ģƐŚƚģ Ŷũģ ĚƌĂŵģ ŵƵnjŝŬŽƌĞ͕ Ğ ĐŝůĂ ƉģƌŵďůĞĚŚ ĚŝƐĂ ĞůĞŵĞŶƚĞ͕ Ɛŝ͗

. .

• Opera e parë është • ĂůĞƟ ģƐŚƚģ Ŷũģ ǀĞƉģƌ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ƐŬĞŶŝŬĞ ŵĞ ďĂnjģ

.

• ĂůĞƟ ŝ ƉĂƌģ ģƐŚƚģ • Mjuzikëlli ose komedia muzikore këndohet nga një numër i madh këngësh, rreth

2 Rendit ƟƚƵũƚ Ğ ƉĞƐģ ŵũƵnjŝŬģůůǀĞ ƚģ ŶũŽŚƵƌ͘ 1.

2.

3.

4.

5.

102

.

3 Përmend një veprimtari të rëndësishme muzikore ku ke marrë pjesë.

4 Rendit ĚŝƐĂ ŶŐĂ ŶŐũĂƌũĞƚ ĂƌƟƐƟŬŽͲŵƵnjŝŬŽƌĞ Ƌģ ƚģ ƉģůƋĞũŶģ ŵģ ƐŚƵŵģ Ŷģ <ŽƐŽǀģ͘

103

FJALORTH Acellerando, kur një pjesë muzikore ekzekutohet duke shtuar shpejtësinë.

Adagio, kur një pjesë muzikore ekzekutohet më ngadalë.

Aerofon, lloji i instrumentit, tingujt e të cilit krijohen nga trysnia e ajrit.

Akordi është tingëllimi i menjëhershëm i tri gradëve kryesore të shkallës (1-3-5).

Allegretto, kur një pjesë muzikore ekzekutohet me shpejtësi mesatare.

Allegro, kur një pjesë muzikore është e shpejtë.

Andante, kur një pjesë muzikore ekzekutohet ngadalë.

A tempo, kthim në ritmin fillestar.

Banda, orkestër frymore që ekzekuton duke ecur, e cila është e përbërë nga instrumentet e frymës (të drunjta dhe metalike).

Bariton është zëri i mesëm mashkullor.

Bas, zëri më i ulët nga të gjithë zërat.

Bemoli e ul notën 1/2 toni.

Bekuadri e kthen notën në gjendjen e mëparshme.

Calmo, kur një pjesë muzikore është e qetë.

Dirigjenti është drejtuesi i orkestrës.

Ekspozicioni është paraqitja e temave muzikore.

Espressivo, kur një pjesë muzikore është shprehëse.

Energico - kur një pjesë muzikore është energjike.

Fanfara është një bandë që përbëhet nga instrumente aerofone metalike dhe me goditje (perkusion).

Fokoso, kur një pjesë muzikore është e zjarrtë.

Fuga është një formë muzikore polifonike, e interpretuar nga dy ose më shumë zëra.

Gjysmëtoni është largësia më e vogël ndërmjet dy notave të ndryshme.

Harmonia është kombinimi i tingujve muzikorë.

Intervali është largësia ndërmjet dy notave të 104

ŶĚƌLJƐŚŵĞ͘ :ĂŶģ ĚLJ ůůŽũĞ ŝŶƚĞƌǀĂůĞƐŚ͗ ŶŐũŝƚģƐ dhe zbritës. është një shenjë muzikore që Korona tregon se nota apo pushimi me këtë shenjë këndohet e gjatë, sipas dëshirës së dirigjentit apo ekzekutuesit.

Kordofon, lloji i instrumentit, tingujt e të cilit krijohen nëpërmjet dridhjeve apo pickimit të telave.

Kontralto është zëri më i ulët nga zërat femërorë.

Koha e përbërë formohet nga dy kohë të thjeshta.

Kontratema është një temë e re, e cila ndryshon nga tema kryesore në ritëm dhe në vijën melodike.

Koda është një shtesë ose përfundimi i një pjese muzikore.

Kuarta është largësia ndërmjet katër notave të ndryshme. është largësia ndërmjet pesë notave Kuinta të ndryshme.

Kuarteti është një formacion instrumental ose vokal, që ekzekutohet me katër instrumente ose katër zëra.

Largo, kur një pjesë muzikore ekzekutohet më ngadalë.

Lento, kur një pjesë muzikore ekzekutohet ngadalë.

Marciale, kur një pjesë muzikore ekzekutohet me ritëm marshi.

Maestoso, kur një pjesë muzikore është madhështore.

Maxhor, kur një pjesë muzikore është e gjallë, ritmike dhe plot dritë.

Masë e paplotësuar, kur pjesa muzikore nuk fillon në kohën e parë, por në kohën e dytë, të tretë apo të katërt dhe plotësohet me masën e fundit.

Membranofon është lloji i instrumentit, tingujt e të cilit krijohen nga dridhjet e lëkurës së tendosur.

Mexosoprano është zëri i mesëm femëror.

Minor, tonaliteti që tregon kur një pjesë muzikore është e ëmbël, e butë, e qetë, melankolike.

Moderato, kur një pjesë muzikore ekzekutohet me shpejtësi mesatare.

Muzika e dhomës, ekzekutohet nga një formacion muzikor instrumental, që përmban një numër të vogël instrumentesh muzikore.

Nota 1/16 është një notë e rrumbullakët, e mbushur, me bisht lart ose poshtë dhe me dy kërraba. Ajo zgjat sa gjysma e kohës 1/8. është largësia ndërmjet tetë notave Oktava të ndryshme.

Orkestra është bashkimi i disa instrumenteve të njëjta ose të ndryshme.

Partitura është libri që mban përpara dirigjenti.

Perkusioni, lloji i instrumentit, tingujt e të cilit krijohen nga goditjet e tij.

Presto, kur një pjesë muzikore ekzekutohet shpejt.

Prestissimo, kur një pjesë muzikore ekzekutohet shumë shpejt.

Prima është largësia ndërmjet dy notave me të njëjtën lartësi dhe emër.

Pushimi 1/16 është një shenjë që përdoret në pjesë të ndryshme muzikore dhe zgjat sa gjysma e vlerës së pushimit 1/8.

Rallentando, kur një pjesë muzikore ekzekutohet duke ngadalësuar shpejtësinë.

Repriza është rishfaqja e temave kryesore të paraqitura në ekspozicion.

Rondo është një formë muzikore instrumentale, ku melodia kryesore gërshetohet dy-tri herë me melodi të tjera.

Seksta është largësia ndërmjet gjashtë notave të ndryshme.

Septima është largësia ndërmjet shtatë notave të ndryshme.

Sekonda është largësia ndërmjet dy notave të ndryshme.

Soprano është zëri më i lartë nga të gjithë zërat femërorë.

Sonata është një formë muzikore instrumentale, e interpretuar me një ose dy instrumente.

Spiritozo, kur një pjesë muzikore ekzekutohet me shpirt.

Stakato është shenja e pikës që vihet sipër ose poshtë notës dhe kjo notë këndohet e shkurtër, sa gjysma e vlerës së saj.

Shenjat e shartimit janë shenja që vendosen para notave dhe i ngrenë ose ulin ato 1/2 toni.

Shkalla muzikore është renditja graduale e tetë notave në ngjitje dhe në zbritje.

Tenor është zëri më i lartë nga zërat mashkullorë.

Termat dinamikë janë termat që tregojnë shpejtësinë me të cilën luhet një pjesë muzikore.

Tema me variacion një formë e thjeshtë muzikore instrumentale, e bazuar mbi një temë, e cila pas çdo përsëritjeje paraqitet e ndryshuar në ritëm, harmoni dhe dinamikë.

Terca është largësia ndërmjet tri notave të ndryshme.

Toni, largësia më e madhe ndërmjet dy notave fqinjë.

Trio është një formacion instrumental ose vokal, që ekzekutohet me tri instrumente ose tre zëra.

Vivaçe, kur një pjesë muzikore ekzekutohet me gjallëri dhe shpejt.

Zëra të bardhë janë zërat e fëmijëve.

105

REFERENCA •

Korniza Kurrikulare e Arsimit Parauniversitar të Republikës së Kosovës; Gusht, 2016

•

Kurrikulat lëndore/programi mësimor Art muzikor; Kosovë, Gusht, 2018

•

ĚƵŬĂƚĂ ŵƵnjŝŬŽƌĞ ŬůĂƐĂ ϱ ĚŚĞ ϲ͕ ^ŚƚģƉŝĂ ŽƚƵĞƐĞ Ğ >ŝďƌŝƚ ^ŚŬŽůůŽƌ͕ ; <ƵũƟŵ E͘ DƵůůĂŝͿ͕ dŝƌĂŶģ ϭϵϵϴ͘

•

K. N. Mullai; Edukata muzikore V, VI; Tiranë, Shqipëri, 1998

•

N. Doko, Sh. Mara; Solfezhi për klasat e muzikës të shkollës 8-vjeçare; Tiranë, Shqipëri, 1982

•

T. Zadeja, S. Kalemi; Metodika e mësimit të këngës dhe muzikës; Tiranë, Shqipëri, 1988

•

R. Sokoli; Folklori muzikor shqiptar; Tiranë, Shqipëri, 1965

•

V. S. Tole; Folklori muzikor (monodia shqiptare, polifonia shqiptare); Tiranë, Shqipëri 1999, 2002

•

S. Kalemi; Historia e muzikës, pjesa 1; Tiranë, Shqipëri, 1973

•

R. Radoja, A. Hoxha; Këngët e Atdheut; Tiranë, Shqipëri, 2015

•

E. Koço; Kënga lirike qytetare shqiptare në vitet 1930; Tiranë, Shqipëri, 2002

•

P. Miso; Veglat muzikore kordofone; Tiranë, Shqipëri, 2008

•

R. Sokoli, P. Miso; Veglat muzikore të popullit shqiptar; Tiranë, Shqipëri, 1991

•

M. Hala, V. Shamku; Edukimi muzikor VI; Tiranë, Shqipëri, 2005

•

M. Hala, V. Shamku; Edukimi muzikor VII; Tiranë, Shqipëri, 2007

•

M. Hala, V. Shamku; Edukimi muzikor VIII; Tiranë, Shqipëri, 2007

•

M. Hala, V. Shamku; Edukimi muzikor IX; Tiranë, Shqipëri, 2008

•

'͘ EĞƵďĂĐŚĞƌ͖ ůŽĐŬŇŽƚĞŶďƵĐŚ ϭ

•

V. Shamku, R. Radoja; Muzika VI; Tiranë, Shqipëri, 2015

•

V. Shamku, R. Radoja; Muzika VII; Tiranë, Shqipëri, 2016

•

V. Shamku, R. Radoja; Muzika VIII; Tiranë, Shqipëri, 2017

•

V. Shamku, R. Radoja; Muzika IX; Tiranë, Shqipëri, 2018

•

R. P. Castello; Fantasia e musica (A-B-C); 2011.

Katalogimi në botim – (CIP) Biblioteka Kombëtare e Kosovës “Pjetër Bogdani”

37.016:78(075.2) Hala, Majlinda Art muzikor 7 : për klasën e 7-të të arsimit 9-vjeçar / Majlinda Hala, Violeta Shamku. - Prishtinë : Botime Pegi, 2019. - 108 f. : ilustr. ; 20.7 x 28 cm.

1.Shamku, Violeta ISBN 978-9951-786-00-3 Lejohet për botim me vendimin e Ministris së Arsimit të Shkencës dhe të Teknologjisë, nr. 161/01-B, të datës 27.06.2019.