ARQUITECTURA Y CONTEXTOS: LAGUNA SECA
JIUTEPEC, MORELOS 2024
Fotografías de portada de capítulos: Allison Zoe Rodríguez Balderas
SOCIO FORMADOR: AYUNTAMIENTO DE JIUTEPEC, ESTADO DE MORELOS
INTRODUCCIÓN
Recorrido fotográf
Para el Tec de Monterrey la inclusión de socios formadores en el proceso de enseñanza aprendizaje es crucial, pues enfrenta a los estudiantes a retos reales que tienen impactos verdaderos en la comunidad.
Durante cinco semanas, los estudiantes de Arquitectura y Contextos conocieron y documentaron sus hallazgos sobre Laguna Seca, un sitio seleccionado conjuntamente entre el socio formador y las coordinaciones académicas de esta Unidad Formativa y su subsecuente: Equipamiento Comunitario. La selección de Laguna Seca se debió a la singularidad de sus problemáticas y características dentro del municipio de Jiutepec. Se conformaron ocho equipos de trabajo para especializarse en un rasgo específico de estudio. Organizamos una visita durante la primera semana para reconocer la zona de análisis. En el aula se trabajaron en paralelo diversos temas que fueron alimentando el proceso. Todo encaminado a que los alumnos reconocieran las virtudes de incorporar un diseño participativo en una situación real. Durante la tercer semana regresamos al sitio para aplicar las herramientas cualitativas con un grupo de población, en este caso con adultos mayores que generosamente nos recibieron en la Casa de Día de Jiutepec. Durante el proceso, los estudiantes se involucraron realmente en el entendimiento integral del sitio. El encontrarse cara a cara y generar un diálogo participativo con los pobladores aportó valor al diagnósco, y decantó en propuestas preliminares para seguir explorando en la siguiente Unidad Formativa. El presente documento es evidencia del proceso grupal, esta integrado con el esfuerzo de todos los equipos y guiado por el equipo de profesores que conformaron el bloque, motivados por contribuir de manera positiva a la formación arquitectos concientes de los diversos contextos que tenemos en el país.
Durante el recorrido ctiva del lugar a estudiar (Jiu con los habitantes, salvo con mbiante dependiendo de la re ntos que exponían los sistema vimento, cimientos construido un canal que desemboca el agu fachadas del pueblo.
El clima experimenta el clima húmedo Durante la nguis del centro de Jiutepec. La ntro. Las actividades económi ner una participación y econo e lugar, a través de capillas y es
LOCALIZACIÓN
E l e s t a d o d e M o r e l o s s e e n c u e n t r a e n l a z o n a c e n t r o - s u r d e M é x i c o . L a r e g i ó n t i e n e u n a s u p e r f i c i e d e 4 8 5 9 . 5 0 1 k m 2 y c o l i n d a c o n 4 e s t a d o s . A l n o r t e c o n e l E s t a d o y l a C i u d a d d e M é x i c o A l e s t e c o n e l E s t a d o u n a v e z m a s y a l s u r e s t e c o n P u e b l a ; a l s u r o e s t e c o n G u e r r e r o . I g u a l m e n t e , M o r e l o s e s t a d i v i d i d o e n 3 6 m u n i c i p i o s , s i e n d o u n o d e e s t o s
J i u t e p e c , e n d o n d e e s t a u b i c a d o e l p r e d i o d e s t i n a d o a l p r o y e c to q u e c o m p r e n d e e s t a i n v e s t i g a c i ó n . E l m u n i c i p i o m e n c i o n a d o t i e n e u n a e x t e n s i ó n t e r r i t o r i a l d e 5 5 . 9 k m 2 , l a c u a l r e p r e s e n t a e l 1 . 1 % d e l a e x t e n s i ó n t e r r i t o r i a l d e M o r e l o s .
Localización M
País: México
Estado: Morelos
Municipio: Jiutepec
País: México
Estado: Morelos
Municipio: Jiutepec
Lugar: Laguna Seca
Coordenadas: Norte 19°07'54", Sur
18°19'56 ' latitud norte; Este
98°37 58", Oeste 99°29 39" longitud oeste
3 3 0 m a p r o x ( l o n g i t u d i n a l )
2 0 0 m a p r o x ( t r a n s v e r s a l )
Lugar de intervención: Laguna Seca
PRIMERA VISITA A LAGUNA
RECONOCIENDO EL SITIO
Uso de lonas
Uso de sombrilla
Bicicleta como puesto de venta y transporte
Guacales para transportar y exhibir productos
COMERCIO INFORMAL
Traza urbana irregular Comerciovivienda
COMERCIO FORMAL
Barrotes de protección
Bajada de agua hacia la Laguna
RECONOCIENDO
RECONOCIENDO EL SITIO
ESPIRITU DEL LUGAR
La minoría que ha vivido siempre en nuestra comunidad guarda recuerdos afectuosos de la laguna natural. Rememoran el agua clara y propicia para nadar, donde los niños solían construir balsas con carrizos Hoy, anhelan devolver a la laguna su antigua imagen verde, con flora, para disfrutar y descansar en sus orillas E ste deseo no solo busca embellecer el entorno, sino también preservar la conexión cultural y emocional que la comunidad tiene con su entorno natural
L a t o p o g r a f í a d e J i u t z o n a d e l s u r e s t e m á J i u t e p e c s e e n c u e n t r m á x i m a . E l á r e a e n c u l t i v o ( 5 3 % ) y s u p e c u l t i v o ( 4 8 % ) y á r b o y á r b o l e s ( 3 6 % )
Temperatura y Humedad
Hidrología
Cuerpos de agua
E x i s t e n v a r i o s c u e r p o s d e a g u a e n e l e s t a d o d e M o r e l o s e n t r e e l l o s p r e s a s , l a g u n a s y l a g o s . E n e l e s t a d o s e u t i l i z a u n v o l u m e n a n u a l d e a g u a s u p e r f i c i a l d e a l r e d e d o r d e 1 0 2 2 h m 3 , p r o v e n i e n t e d e l o s p r i n c i p a l e s r í o s y m a n a n t i a l e s d e M o r e l o s , p r i n c i p a l m e n t e d e s t i n a d o a l a a g r i c u l t u r a , a s í c o m o a l u s o p ú b l i c o u r b a n o e i n d u s t r i a l A c t u a l m e n t e s e c u e n t a c o n c i n c o z o na s h i d r o g e o l ó g i c a s , d e l a s q u e s e h a n r e c o l e c t a d o a l r e d e d o r d e 3 0 0 m u e s t r a s d e a g u a p r o v e n i e n t e s d e a p r o v e c h a m i e n t o s d e a g u a s u b t e r r á n e a , c o m o m a n a n t i a l e s , n o r i a s , y e n s u m a y o r í a d e p o z o s C u e r n a v a c a o b t i e n e e l p r i m e r p u e s t o c o n 5 m a n a n t i a l e s 9 6 p o z o s y 2 n o r i a s
Du ce Sa ada Tolerab e
To erable 13%
Salada 3%
84%
Dulce 84%
Escurrimiento de agua subterránea
E n M o r e l o s e x i s t e u n s i s t e m a d e f l u j o s i n t e g r a d o p o r l a z o n a d e r e c a r g a , i d e n t i f i c a d a e n l a p a r t e a l t a , l a s z o n a s d e t r á n s i t o l o c a l i z a d a s e n l a p a r t e m e d i a y l a s z o n a s d e d e s c a r g a , u b i c a d a s e n e l s u r y s u r e s t e d e l a e n t i d a d . E s t o s f u n c i o n a n c o m o u n c o n u n t o d e c o m p o n e n t e s i n t e r c o n e c t a d o s b a o l a s u p e r f i c i e t e r r e s t r e , q u e c i r c u l a e n p o r o s y f r a c t u r a s d e l a s f o r m a c i o n e s r o c o s a s , d o n d e l a g r a v e d a d y l a p r e s i ón h i d r o s t á t i c a j u e g a n u n p a p e l i m p o r t a n t e e n e l f l u o y c o m p o r t a m i e n t o d e l a g u a e n e l s u b s u e l o
# de muestraas de agua de aprovecham entos subterráneos
Agrícola
Doméstico Ninguno
Públicourbano Recreativo
Precipitación
En Morelos la distribución de la lluvia ocurre en verano, se inicia generalmente a mediados de mayo y termina en la primera quincena de octubre, el mes de unio suele ser el más lluvioso, de acuerdo con los registros históricos disponibles, seguido de ulio, septiembre y ocasionalmente hasta el mes de octubre En invierno los vientos alisios se debilitan se hacen descendentes y secos, por lo que deja de llover. De esta manera, noviembre históricamente es el mes más seco, seguido de diciembre enero, febrero y ocasionalmente marzo
Un día mo ado es un día con por lo menos 1 milímetro de líquido o precipitación equivalente a líquido La probabilidad de días mo ados en Jiutepec varía muy considerablemente durante el año
La temporada más seca dura 7.5 meses, del 8 de octubre al 26 de mayo El mes con menos días mo ados en Jiutepec es diciembre, con un promedio de 0 7 días con por lo menos 1 milímetro de precipitación. Entre los días mo ados, distinguimos entre los que tienen solamente lluvia, solamente nieve o una combinación de las dos El mes con más días con solo lluvia en Jiutepec es agosto, con un promedio de 23 0 días En base a esta categorización, el tipo más común de precipitación durante el año es solo lluvia, con una probabilidad máxima del 78 % el 26 de agosto.
La temporada más mo ada dura 4.5 meses de 26 de mayo a 8 de octubre con una probabilidad de más del 40 % de que cierto día será un día mojado El mes con más días mojados en Jiutepec es agosto, con un promedio de 23.0 días con por lo menos 1 milímetro de precipitación.
n t o c o n m á s f r e c u e n c i a v i e n e d e l s u r t e 5 . 8 m e s e s , d e l 5 d e e n e r o a l 3 0 d e c o n u n p o r c e n t a j e m á x i m o d e l 4 8 % e n m a y o . n t o c o n m á s f r e c u e n c i a v i e n e d e l e s t e t e 3 . 2 m e s e s , d e l 3 0 d e j u n i o a l 6 d e r e c o n u n p o r c e n t a j e m á x i m o d e l 4 6 % d e u l i o . E l v i e n t o c o n m á s f r e c u e n c i a d e l n o r t e d u r a n t e 3 . 0 m e s e s d e l 6 d e r e a l 5 d e e n e r o c o n u n p o r c e n t a j e m o d e l 2 9 % e n 1 d e e n e r o o c i d a d p r o m e d i o d e l v i e n t o p o r h o r a e n e c t i e n e v a r i a c i o n e s e s t a c i o n a l e s l e v e s t r a n s c u r s o d e l a ñ o L a p a r t e m á s v e n t o s a o d u r a 4 1 m e s e s , d e l 2 4 d e d i c i e m b r e a l a b r i l , c o n v e l o c i d a d e s p r o m e d i o d e l d e m á s d e 7 9 k i l ó m e t r o s p o r h o r a s m á s v e n t o s o d e l a ñ o e n J i u t e p e c e s , c o n v i e n t o s a u n a v e l o c i d a d p r o m e d i o 1 k i l ó m e t r o s p o r h o r a El t i e m p o m á s d o d e l a ñ o d u r a 7 . 9 m e s e s , d e l 2 9 d e a l 2 4 d e d i c i e m b r e . E l m e s m á s c a l m a d o
N U B O S I D A D A N U A L E N J I U T E P E C
PATRÓN DE SOMBRAS
Mayo a las 9:00 horas Mayo a las 12:00 horas
ASOLEAMIENTO EN MAYO A LAS
9:00 HORAS
Asoleamiento en invierno
Asoleamiento en ve
GRÁFICAS
Temperatura mayor a 26 87
Temperatura menor a 26 87 Gráfica 2
Esquema de asoleam
ASOLEAMIENTO EN MAYO A LAS
13:00 HORAS
O - JUNIO
áfica muestra las en las que la ratura es menor o al confort, 26.87, relación al zamiento del sol. nos índica que las de confort son predominando el r las mañanas.
O - DICIEMBRE horas con una eratura de confort ntan. Sin embargo, las eraturas menores a predominan. Esto nos ará a diseñar un cto donde se echen los rayos del urante la mañana, y se jan a las personas del o por la tarde. Enero
Precipitacion en Jiutepec
E n e s t a r e p r e s e n t a c i ó n a m a y o r e s c a l a , s e m u e s t r a e l l í m i t e c o m p l e t o d e J i u t e p e c , a s í c o m o e l p r e d i o y l a l a g u n a E n e l l o s e s t á n r e p r e s e n t a d a s l a s m a n z a n a s , y l a p r e c i p i t a c i ó n m e d i a a n u a l e x p r e s a d a e n m i l í m e t r o s , c u y a m a y o r c o n c e n t r a c i ó n s e e n c u e n t r a a l n o r t e
E n l a c a r t o g r a f í a s e m u e s t r a e l l í m i t e d e l p r e d i o c o n e l q u e s e t r a b a j a r á e n J i u t e p e c , a s í c o m o e l l í m i t e d e l a l a g u n a s e c a , l a s m a n z a n a s q u e a t r a v i e s a n l a z o n a , y e l n ú m e r o d e d í a s c o n l l u v i a a p r e c i a b l e a n u a l . T a l c o m o s e v a l o r a , l o s m a y o r e s n i v e l e s d e l l u v i a s e e n c u e n t r a n e n l a p a r t e s u p e r i o r d e l a z o n a q u e f i n a l m e n t e , d e s c e n d e r í a a l á r e a d e l a l a g u n a d e b i d o a l a t o p o g r a f í a
CORRIENTES DE AGUA
En el gráfico se puede observar que el flujo de la mayoría de las corrientes es intermitente; esto quiere decir que depende totalmente del flujo pluvial, temperaturas y la época del año. Por otro lado, solamente en la parte sur del municipio de Jiutepec, se encuentra una corriente perenne; esto significa que conduce agua todo el tiempo, salvo que se encuentre en condiciones de sequía extrema. Dichas corrientes tienen en su mayoría, un recorrido de norte a sur y dos de ellas, funcionan como bordes con los municipios colindantes.
No obstante, realmente cerca del polígono de estudio, no hay ninguna corriente o cuerpo de agua que pudiera permitir que la Laguna Seca se abasteciera de agua constantemente y que de la misma forma, permita desalojar el agua del vaso recolector, cuando la Laguna Seca está llena. Esta situación, aunado a la presencia de uno de los dos cárcamos fuera de funcionamiento, puede ser la explicación a por qué la Laguna Seca presenta inundaciones constantemente y la gran cantidad de agua pluvial estancada alrededor y dentro del área de estudio. Así como también su función como vaso recolector.
Cartograf a 1
Corrientes de agua
L a c a r t o g r a f i a m u e s t r a d e m a n e r a b r e v e l a c o r r i e n t e d e a g u a m á s c e r c a n a a l a z o n a d e l p r e d i o f u s i o n á n d o s e c o n l a t o p o g r a f í a d e l a z o n a y u n i n d i c a d o r d e l a L a g u n a S e c a
C O N D I C I O N E S D E I N U
D U R A N T E L A V I S I T A D E L 1 7 /
E n l a c a r t o g r a f í a s e p u e d e o b s e r v a r l o s i n u n d a c i o n e s e n e l á r e a d e e s t u d i o . S e p u e q u e u n a d e l a s p o s i b l e s c a u s a s d e e s t a s i n p o r l o s n i v e l e s d e t o p o g r a f í a e n l a q u e s e L a g u n a S e c a , y a q u e p r e s e n t a d e p r e s i o n d e s c i e n d e d e s d e l a s c a l l e s c o l i n d a n t e s , e s l a l a g u n a . L a s in u n d a c i o n e s e s t á n c l a s i f i c a d a s p o r s u q u e s e e n c u e n t r a n e n l a s c a l l e s s o n c h e n c u e n t r a n e n l o s p a v i m e n t o s , a l i g u a l q u e l a l a g u n a y d e l c a n a l d e d e s a g ü e . E n d e m u e s t r a d e m a s i a d a p r o f u n d i d a d r e p r e s e n t a d a s c o n u n a z u l c l a r o . C o n u n a z u l m e d i o e s t á n e l n i v e l d e i n u n d a c i ó n m o d e r a d o , y a q u e n o s e p u e d e l á r e a p u e s t o q u e s u n i ve l d e p r p r o n u n c i a d o . Y p o r ú l t i m o , s e p r e s e n t a l a i n u n d a c i ó n c á r c a m o y e s t e s e c o n s i d e r a u n n i v e l a l t o d y a q u e t o d o e l a l r e d e d o r d e l c á r c a m o e m u y p r o f u n d o e i n f e s t a d o p o r l i r i o o c a s i o n a n d o u n d e s c u i d o d e l e s p a c i o h a c i é n d o l o u n l u g a r i n s e g u r o , s u c i o y c o n o Cartograf
Tipo de suelo
E n l a z o n a d e J i u t e p e c a p r e c i a m t r e s t i p o s d e s u e l o p e s p e c i a l m e n t e l o s q u e i n t e r s e c l a l a g u n a , s o n A n d o s o l y P h a e o z E l p r i m e r o e s u n s u e l o r e s u l t a d e e r u p c i o n e s v o l c á n i c n o r m a l m e n t e u b i c a d o s e n z o m o n t a ñ o s a s y s e o r i g i n a n m a t e r i a l e s p i r o c l á s t i c o s p h a e o z e m e s u n s u e l o f é r t i l s o p o r t a l a v e g e t a c i ó n y l o s c u l t i e n g r a n m e d i d a , s u e l e n v e l i m i t a d o s p o r i n u n d a c i on e s e r o s i ó n , l o c u a l e s c l a r o p o r c o m p r e n d e l a p a r t e b a a d e l a g u n a , q u e a c a u s a d e l a m i s c a t e g o r í a d e s u e l o y l a t o p o g r a s i e m p r e r e s u l t a s e r e n d o n d e s e a l m a c e n a n l o s d e s b o r d e s
SÍNTESIS DE SUELO DE MORELOS
Imagen 12
Imagen 14
Imagen 13
Basalto Brecha Volcánica
Imagen 15
Granito Diorita
Lutita - arenisca
Edad Periodo Litología Ubicación
Suelos: Aluvial
(Q) Cuaternario
Rocas ígneas extrusivas:
Basalto
Toba
Brecha Volcánica
Cenozoico
Rocas sedimentarias:
Arenisca - conglomerado Conglomerado Conglomerado
Arenisca - Toba
(T) Terciario
Tlahuapan, Acatlipa, suroeste de Tezoyuca y Tepetzingo
Jiutepec, Emiliano Zapata, Chiconcuac, sureste y suroeste de Atlacholoaya y oeste de Yautepec
Oeste de Cuernavaca Temixco y sur de Xochitepec
Mesozoico (K) Cretácico
Rocas ígneas intrusivas:
Granito
Diorita
Rocas sedimentarias:
Lutitas - areniscas
Caliza
Noreste de Xochitepec
Oriente de Emiliano Zapata
Oeste de Xochitepec y sur de Jiutepec, Sur, este, oeste y sureste de Yautepec
USOS DE SUELO
La cartografía muestra las reparticiones a nivel municipal de los Usos de Suelo. Se puede observar que la mayoría del municipio, no cuenta con un Uso de Suelo definido. Asimismo, predominan las zonas urbanas.
Dentro del polígono definido como la Laguna Seca, es decir, el área de estudio, los Usos de Suelo que existen, son tanto de Asentamientos Humanos, como de Zonas Urbanas. De la misma forma sucede con sus alrededores.
De acuerdo con el Programa Municipal de Desarrollo Urbano de Jiutepec realizado en el 2002, “los usos identificados en el municipio son el uso urbano seguido por los usos agrícola, pecuario y forestal. Dentro del municipio de Jiutepec el 14.45% de suelo es susceptible de ser aprovechado para realizar labores agrícolas [...] Los usos agrícola, pecuario y forestal día a día se ven amenazados por el crecimiento de la mancha urbana, por lo que presentan disminución en sus superficies y por ende la productividad es menor”.
Dicha situación es un indicador de la necesidad de más y mejores espacios en interacción con la naturaleza, en donde tanto la flora, como la fauna, puedan desarrollarse apropiadamente.
Cartografía 3 Cartografía
CALIDAD DEL AIRE EN MORELOS
La calidad del aire en Morelos es moderada y dependiendo de la época del año, tiende a ser buena. Tiene un promedio de 56 (AQI-US). índice de calidad
PM2.5 (Partículas en suspensión menores a 2.5 micrones)
Bueno
μg/m3
CO (Monóxido de carbono)
Peligroso μg/m3
CALIDAD DEL AIRE EN JIUTEPEC
NO2 (Dióxido de nitrógeno)
Bueno
μg/m3
PM10 (Partículas en suspensión menores a 10 micrones)
Bueno μg/m3
La calidad del aire en Jiutepec es aceptable. Está clasificada como regular. Es lo suficientemente buena para desarrollar actividades al aire libre. Sin embargo, puede llegar a existir un riesgo de salud moderado a ciertos contaminantes, por una población muy reducida que puede ser sensible a la contaminación del aire. 12 325
PM2.5 (Partículas en suspensión menores a 2.5 micrones)
Regular
14.57 μg/m3
CO (Monóxido de carbono)
Bueno
100 μg/m3
O3 (Ozono)
Bueno
μg/m3
SO2 (Dióxido de azufre)
Bueno
μg/m3
NO2 (Dióxido de nitrógeno)
Bueno
19.26 μg/m3
PM10 (Partículas en suspensión menores a 10 micrones)
Bueno
21.75 μg/m3
O3 (Ozono)
Bueno
50.88 μg/m3
SO2 (Dióxido de azufre)
Bueno
4.75 μg/m3
Ubicación de elementos naturales
D u r a n t e l a v i s i t a s e r e g i s t r a r o n d a t o s r e f e r e n t e s a l c l i m a y c ó m o l a p o b l a c i ó n l o e x p e r i m e n t a : D u r a n t e é p o c a d e l l u v i a s , l a l a g u n a s e c a s u e l e l l e n a r s e y d e s b o r d a r s e d e b i d o a l a t o p o g r a f í a y e l a g u a q u e p r o v i e n e d e l a s n a v e s i n d u s t r i a l e s L a s i n u n d a c i o n e s s u e l e n l l e g a r a l m e t r o c o n v e i n t e c e n t í m e t r o s A l r e d e d o r d e l a z o n a h a y f a u n a d e s t r u i d a p o r a s e n t a m i e n t o s h u m a n o s E n l a l a g u n a e x i s t í a n d o s c á r c a m o s n a t u r a l e s , u n o d e e l l o s f u e e x p l o t a d o y s u s t i t u i d o p o r o t r o a r t i f i c i a l C e r c a d e l a l a g u n a s e e n c u e n t r a e l R í o G a c h u p i n a , q u e , e n t e m p o r a d a d e i n u n d a c i o n e s ( j u n i o , u l i o y a g o s t o ) s i r v e c o m o a p o y o p a r a a l m a c e n a r e l a g u a q u e s e d e s b o r d a d e l a l a g u n a c o n a y u d a d e u n a b o m b a d e a g u a . I g u a l m e n t e , e x i s t e u n h u e r t o e n l a z o n a q u e u t i l i z a e l a g u a t r a t a d a p r o v e n i e n t e d e l a z o n a i n d u s t r i a l ( C I V A C y N i s s a n ) L a m a y o r í a d e l o s á r b o l e s s o n en d é m i c o s , s i n e m b a r g o , h a y m u c h a s e s p e c i e s q u e h a n l l e g a d o a c a u s a h u m a n a , e i n v a d e n a l a s e s p e c i e s o r i g i n a r i a s , e n s u m a y o r í a e s c a l u c i f ó l i c a s
Simbología
Espec e Endém ca Temporada de la especie
Foto Nombre Primavera - Verano - Otoño - Invierno
mágenes de uso bre
Zacate (Buchloe dacty o des
Zacatón Muhlenbergia macroura
Navaj ta (Boute oa curt pendula
Guayabo Psidium gua ava)
Foto Nombre
Agave (Agave americano
Cheflera (Scheff era actinophy ia
Laure rosa (Nerium oleander)
Primavera - Verano - Otoño - Invierno
Foto Nombre
Plátano me ayo (Musa acuminata
Melocotón Magnifera Indica)
Cascabel Entero obium cyclocarpum
Primavera - Verano - Otoño - Invierno
Costi la de Adán (Monstera del ciosa)
Bougainvil ea (Bougainvil ea glabra
Palmera (Washington a robusta
mágene de uso bre
Nopa Opuntia icus-ind ca)
Anacahuita (Cordia boissier )
Coco p umoso (Syagrus romanzoffiana)
Foto Nombre
Primavera - Verano - Otoño - Invierno nvierno
Sáb la (Aloe vera
Cazahuate (Ipomoea arborecens)
Huizache (Vache l a farnesiana)
F or de mayo Pl umeria rubra
Jacaranda Jacaranda mimosio o ia
Tabach n Delonix regia
Ceiba
Ce ba pentandra
Herbaza es (Pastiza )
Lirio Lil um
Árbo de imón
Citrus limon
Tu ipanes Tu ipa
Copal Bursera copal ifera
Primavera - Verano - Otoño - Invierno
Primavera - Verano - Otoño - Invierno mágenes de uso bre
Guaje (Leucaena leucocephala
Avizache Acacia cymb spina
Tepehua e (Lys loma acapu cense)
Pino (Pinus montezumae)
Oyamel (Abies rel giosa)
Guamuch l fruta (Pithece lobium du ce)
De acuerdo con el Programa de Ordenación de la Zona Conurbada Intermunicipal en su Modalidad de Centro de Población de Cuernavaca Emiliano Zapata Jiutepec, Temixco y Xochitepec, se presentan dos tablas a nivel estata en donde se muestran diversas especies presentes en la zona, así como diversas caractér st cas de los mismos ta es como su origen, hábitat y distr bución
ESPECIES DE ANFIBIOS Y REPTILES OBSERVADAS Y REGISTRADAS
EN MORELOS, DE ACUERDO CON LA NOM - 059 - SEMARNAT - 2010.
Anf bios y reptiles Nombre común Distribución NOM - 059 - SEMARNAT - 2010
ESPECIES DE PECES OBSERVADOS Y REGISTRADOS EN MORELOS CONFORME A SU PROCEDENCIA Y ABUNDANCIA
Peces Nombre común Origen Hábitat Abundanc a
Cyprinus carp o Carpa koi As át co Estanque Escasas
FOTO NOMBRE PELIGRO EN LA ZONA SIMBOLOGÍA
Ext nto Amenazado No hay pe igro
Espec e Endém ca Pe igro de ext nción en la zona
C ase Amphib a
Fami ia Ran dae
Lithobates catesbeiana
C ase Rept ia
Fami ia Gekkon dae
Hem dactylus frenatus
Fami ia guan dae
Ctenosaura pect nata
Fami ia Phrynosomat dae
Sce ophorus horr dus
Urosaurus bicar natus
Fami ia Po ychrot dae
Ano s nebulosus
Fami ia Scinc dae
Plest odon brev rostr s
Fami ia Te dae
Asp doce is costata
Fami ia Colubr dae
Mast cophis mentovar us
Tanti la bocourt
Fami ia Bataguridae
Trachemys scriptaRana toro-
BesuconaIguana negraCh ntete RoñitoSa amanquezaEs abonci loCu iNesgua
Cu ebraTortuga orejas ro asIntroduc daIntroduc daEndém ca----
Endém caEndém ca-
Introduc da---Amenazada---Su eta a protecciónAmenazadaSu eta a protección
Oreochrom s mossambicus Ti ap a Africano Estanque Escasas
Amatit an a n grofasc ata Convicto Centro América Estanque cana Rara
Heterandr a bimacu ata Guatopote manchado
Sureste de México (Veracruz, Tabasco Yucatán Cana Abundante
Xiphophorus var atus Espada de va le Sureste de México (Veracruz) Cana Escaso
Xiphophorus he ler Co a de espada
Sureste de México (Veracruz, Tabasco Yucatán Cana estanque Abundante
Poec ia ret culata Guppy Sudamérica Cana Rara
Poec iopsis grac l s Guatopote arocho Sureste de México (Veracruz y Tabasco Cana Abundante
Poec ia sp Cana Rara
mágenes de uso bre
Rana Toro Lithobates catesbeiana)
Ga lo
Ga lus ga lus domesticus
Patos
Anas p atyrhynchos domesticus)
Gatos Felis catus)
Perros (Can s fami iaris
Hormigas Formicidae
Burros Equus afr canus asinus
Cacom xtle (Bassr scus astutus)
Zopi ote Coragyps atratus)
Tlacuache (Didelph morphia
Zorr l o ro o (Vulpes vulpes)
Coa Mexicana (Togon mexicanus)
L ebre (Lepus)
Garzas Ardeidae
Tortugas Testud nes
Abe as (Anthophi a)
Cu ebra (Co ubridae
Tlaconte More ense Pseudoeurycea a tamontana)
Conejo (Orycto agus cuniculus)
Rata (Rattus)
Águi a Aqui a chrysaetos
Iguana Iguana)
Referencias
Anónimo (s f ) Weather Atlas Clima y previsión meteorológica mensual Jiutepec, México Recuperado de: https://www weather-atlas com/es/mexico/ iutepec-clima
Anónimo. (s f.). Weather Spark El clima y el tiempo promedio en todo el año en Jiutepec. Recuperado de: https://es.weatherspark.com/y/5455/Clima-promedio-en-Jiutepec-M%C3%A9xico-durante-todo-el-a%C3%B1o
ArchDaily (2016) Pabellón de Reflexiones / Studio Tom Emerson ArchDaily https //www archdaily mx/mx/791713/pavilion-of-reflections-studio-tom-emerson
INEGI (2019) Manantiales en el estado de Morelos Inventario y caracterización físico-química [PDF] https://www inegi org mx/contenidos/productos/prod serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/nueva estruc/702825192914 pdf
Omaña, J (2021). En Jiutepec sacan hasta 20 toneladas de basura de las barrancas. El Sol de Cuernavaca. Recuperado de https://www elsoldecuernavaca.com.mx/local/en-jiutepec-sacan-hasta-20-toneladas-de-basura-de-las-barrancas6922825 html
Sony Pictures Television Networks. 2024. [Aplicación móvil]. AppStore. https://apps apple.com/mx/app/picturethis-gu%C3%ADa-de-plantas/id1252497129
REFERENCIAS
Staff (2022) Inicia limpieza de 300 metros de la barranca la Gachupina en Jiutepec Central de Noticias Mx Central de Noticias Mx Recuperado de https://centraldenoticias mx/20/04/2022/municipios/zona-metropolitana/jiutepec/inicialimpieza-de-300-metros-de-la-barranca-la-gachupina-en-jiutepec/#google vignette
Gráfica 1 y 2: Sun Earth Tools (s f) Mapa de asoleamiento Sun Earth Tools Recuperado de https://www sunearthtools com/es/tools/coordinates-latlong-sunpath-map php
AQI (2024) Morelos índice de Calidad del Aire (AQI) AQI Recuperado de https://www aqi in/es/dashboard/mexico/morelos
Comisión Nacional del Agua. (2020). Sistema Meteorológico Nacional: Normales Climatológicas del Estado de Morelos. CONAGUA. Recuperado de https://smn.conagua.gob mx/tools/RESOURCES/Normales Climatologicas/Normales9120/mor/nor9120 17071.TXT
INEGI (2021) Instituto Nacional de Estadística y Geografía Recuperado de: https://www inegi org mx/
El clima y el tiempo promedio en todo el año en Jiutepec (2016) Weather Spark Recuperado de https://es weatherspark com/y/5455/Clima-promedio-en-Jiutepec-M%C3%A9xico-durante-todo-el-a%C3%B1o
Gobierno del Estado de Morelos. (s.f). Jiutepec. Gobierno del Estado de Morelos. Recuperado de https //morelos.gob.mx/? q=jiutepec#:~:text=La%20flora%20est%C3%A1%20constituida%20principalmente,%2C%20casahuate%2C%20ceiba%20y%20bugambilia
Gobierno de Morelos (s f) Programa Municipal de Desarrollo Urbano de Jiutepec Gobierno de Morelos Recuperado de https://sustentable morelos gob mx/sites/sustentable morelos gob mx/files/pdfs/pmdu 1parte julio2002 pdf Iowa State University. (s.f). Site Wind Roses. Iowa State University. Recuperado de https://mesonet.agron.iastate.edu/sites/windrose.phtml?station=MMCB&network=MX ASOS
Observatorio Urbano Metropolitano de Cuernavaca. (s.f). Programa de Ordenación de la Zona Conurbada Intermunicipal en su Modalidad de Centro de Población de Cuernavaca, Emiliano Zapata, Jiutepec Temixco y Xochitepec Observatorio Urbano Metropolitano de Cuernavaca Recuperado de http://obum zmcuernavaca morelos gob mx/metadata/Jiutepec/pdu/doc/6 Diagnostico natural pdf
The Weather Chanel (2024) Pronóstico de Calidad del Aire de Jiutepec The Weather Chanel Recuperado de https://weather com/es-MX/forecast/air-quality/l/Jiutepec+Morelos?
canonicalCityId=ca66e778ed7c487f216bf99df035de9b3c5ac225565b1c62ce8c7b1b3c399333
02 DEMOGRAFIA
TERRITORIO
COLONIAS JIUTEPEC, MORELOS
SAN ISIDRO
CIVAC
PEDREGAL DE TEJALPA
LOS PINOS
TEJALPA
TEJALPA CIVAC
TEJALPA
VICENTE GUERRERO
POBLACIÓN
POBLACION DE JIUTEPEC, MORELOS
SAN ISIDRO
CIVAC
LOS PINOS
TEJALPA
TEJALPA CIVAC
TEJALPA
VICENTE GUERRERO
La gráfica presenta datos demográficos de Jiutepec Morelos, mostrando una ligera mayoría de mu eres, sobre hombres La pirámide de edades ilustrada indica una población oven predominante con una base ancha que se reduce progresivamente hacia edades más avanzadas Los grupos más grandes en porcenta e se sitúan en las edades centrales, entre 5 y 49 años, con una notoria disminución a partir de los 50 años, lo que sugiere una población con potencial productivo y económico, pero también con necesidades específicas en educación, empleo y servicios de salud adecuados a su perfil demográfico.
POBLACIÓN TOTAL DE JIUTEPEC, MORELOS
174 mil 629 habitantes
Hombres
Mujeres
PIRAMIDE DE EDADES DE JIUTEPEC, MORELOS
85 y más
80 a 84
75 a 79
70 a 74
65 a 69
60 a 64
55 a 59
50 a 54
45 a 49
Hombres % de habitantes Mujeres % de habitantes 2
DEPENDENCIA / DIVERIDAD DE CAPACIDADES
POBLACIÓN CON DISCAPACIDAD PARA CAMINAR, SUBIR O BAJAR DE JIUTEPEC, MORELOS
SAN ISIDRO
RAZÓN DE DEPENDENCIA TOTAL. MORELOS, JIUTEPEC
CIVAC
LOS PINOS TEJALPA
VICENTE GUERRERO
Edad mediana de la población femenina 33
Edad mediana de la población total 32
Edad mediana de la población masculina 30
Esta información es crucial para el planeamiento urbano y social, ya que sugiere la necesidad de infraestructuras accesibles para personas con discapacidades, así como servicios y apoyos enfocados en el significativo grupo de población dependiente, especialmente los adultos mayores
ESCOLARIDAD
ESCOLARIDAD DE LA POBLACIÓN JIUTTEPEC, MORELOS
PORCENTAJE DE PERSONAS ESCOLARIZADAS JIUTEPEC, MORELOS
SAN ISIDRO
CIVAC
LOS PINOS
TEJALPA
TEJALPA CIVAC
TEJALPA
VICENTE GUERRERO
El promedio general de escolaridad se sitúa en un 33 4% Aunque no se especifica la escala (por ejemplo, años de estudio o nivel educativo alcanzado), los porcenta es sugieren una ligera ventaja en escolaridad para los hombres sobre las mu eres. Esta información puede ser útil para el desarrollo de políticas educativas que busquen equilibrar y me orar el acceso y la calidad de la educación para todos los géneros en la región. Doctorado 13 3% Maestría 12.4%
PORCENTAJE DE VIVIENDAS PARTICULARES HABITADAS JIUTEPEC, MORELOS
PORCENTAJE DE VIVIENDAS HABITADAS, DESHABITADAS Y TEMPORALMENTE HABITADAS JIUTEPEC, MORELOS
Viv endas habitadas
Particu ares deshabitadas
Particu ares de uso temporal
Part culares deshabitadas 14%
Esta información es esencial para la planificación urbana y social, resaltando la posibilidad de que exista un número significativo de propiedades que podrían ser aprovechadas o me oradas para reducir el déficit habitacional o revitalizar áreas subutilizadas. al igual es importante conocer que el promedio de hijos por familia es de 2 3 dentro de os
ETNICIDAD
PORCENTAJE DE HOGARES DE POBLACION INDIJENA EN JIUTEPEC, MORELOS
CIVAC
SAN ISIDRO
PORCENTAJE DE POBLACIÓN EN HOGARES CENSALES INDÍGENAS, JIUTEPEC, MORELOS
2.48K = 1.15% de la población total de Jiutepec
LOS PINOS
TEJALPA
TEJALPA CIVAC
TEJALPA
VICENTE GUERRERO
Esta información puede ser fundamental para las políticas culturales y sociales, apuntando a la importancia de diseñar programas inclusivos que respeten y promuevan la diversidad cultural y lingüística de la población.
MORTALIDAD
PORCENTAJE DE HIJAS E HIJOS FALLECIDOS DE LA POBLACIÓN FEMENINA DE 12 AÑOS Y MÁS
PORCENTAJE DE MORTALIDAD EN JIUTEPEC, MORELOS
Porcentaje de hi as e hi os fallecidos de la población femenina de 12 años y más 6 4%
SAN ISIDRO
CIVAC
LOS PINOS
TEJALPA
Porcenta e de hijas e hijos supervivientes de a población femenina de 12 años y más 93.6%
Este dato puede ser relevante para los estudios de salud pública y planificación social, indicando la necesidad de abordar los factores que contribuyen a esta tasa de mortalidad y de apoyar a las familias afectadas
FECUNDIDAD
PROMEDIO DE HIJAS E HIJOS NACIDOS VIVOS
PORCENTAJE DE NACIMIENTOS REGISTRADOS SEGÚN EDAD DE LA MADRE EN JIUTEPEC, MORELOS
Estos datos sugieren una tendencia significativa de nacimientos en madres óvenes y adolescentes lo cual puede implicar retos socioeconómicos y de salud tanto para las madres como para sus hijos Además, señala la importancia de programas de educación sexual, servicios de salud reproductiva y apoyo para madres jóvenes
Referencias
Estadísticas de pobreza en Morelos. (s. f.). https://www.coneval.org.mx/coordinacion/entidades/Morelos/Paginas/principal.aspx
Gobierno de México. (s. f.). Jiutepec. DATA MÉXICO. Recuperado 15 de marzo de 2024, de https://www economia gob mx/datamexico/es/profile/geo/jiutepec?
roomSelector=bedroomOption#population-and-housing
Inegi (2020, 4 marzo) México en cifras https://www inegi org mx/app/areasgeograficas/?
ag=07000017#collapse-Resumen
Fotografías
Rivera, J P (2024) Jiutepec, Morelos
Rodríguez, Z. (2024) Jiutepec, Morelos
González, O. (2024) Jiutepec Morelos
03 LINEA DEL TIEMPO
Hacia el año 1000 y hasta 1389, en que sabemos, Jiutepec concurre a una guerra contra Cuernavaca, auxiliado por Tetlama y Yautepec.
1000-1389
El imperio de la triple alianza comienza su esparcimiento fuera del valle de México, llegando al estado de Morelos estableciendo dos capitales: Cuauhnahuac y Huaxtepec
1430
1425
Ixcóatl, rey azteca, se apodera de Jiutepec.
1500
En el siglo XVI se construyé la Parroquia La Asunción de María en el corazón de la ciudad. La iglesia es una muestra de la arquitectura barroca mexicana.
Cortés estuvo con su tropa en las tierras de Jiutepec los días 11 y 12 de 1521, aquí se quedó antes de llegar a Cuauhnahuac para someterlos, cuando llego a Jiutepec, ya había sometido Tlayacapan, Huaxtepec y Yautepec.
1521
1523-1525
Construcción de la iglesia dedicada al patrón de España: Santiago Apóstol, de las primeras 3 iglesias franciscanas del siglo XVI en Morelos.
Comienza la danza de los Chinelos en el municipio de Tlayacapan, Morelos. Chinelo significa "Abandonar la carne o adiós a la carne"
El presidente de Yautepec firma una carta solicitando que el edil de Tlayacapan expida un reglamento para las cuadrillas de chinelos.
El 3 de marzo de 1933, se segrega Jiutepec como parte del municipio del mismo nombre.
El gobernador del Estado de México aprobó la enajenación de terrenos del pueblo de Jiutepec
Los habitantes de Jiutepec participaron en la Revolución Mexicana. El Texcal fue lugar de batallas y refugio para familias.
Un grupo de ejidatarios de San Gaspar coloniza un territorio fundando la colonia Progreso
Se asienta un desarrollo industrial en el territorio del municipio la Ciudad Industrial del Valle de Cuernavaca (CIVAC).
1966
El terremoto que ocurrió en México afectó a Jiutepec dejando daños significativos en la zona
1985
1970
Jiutepec experimentó un crecimiento de su población a partir de la industrialización ocurrida a finales de la década de 1970
El Sistema de Conservación, Agua Potable y Saneamiento de Agua de Jiutepec (SCAPSJ) realiza labores de desalojo de azolve y de vegetación en la laguna seca.
2019
2017
Nuevamente el terremoto de este año con epicentro en Morelos, causó daños en edificaciones como la Iglesia de Santiago apóstol.
2020
Comenzaron los trabajos de limpieza y captación de agua para la restauración de Laguna Seca.