Sportaccom nr 1 - 2026 by Golazo Media

JUNI I 2026

NR 01

e t h c i l e Verp w u e i n g n i r e c fi i t r e c n e l l a h sport in Kwalititeitszorgsysteem uit Stap voor aties d o m m o sportacc En verder

l uit het da n e t n ë i t pa arkinson d p t d u o h resenteer en p e m g s m i t l o K p • ots oek: 28 H z r e d n o n • Spot On edt kanse i b e i t i s n tra • Energie et stadion h n i ’ n g i s ence de • ‘Experi

realisatie

Vakblad id, voor bele ent, managem tie en exploita

A R T X E

as r g t s n u k Dossier

DOSSIER AS R KUNSTG tor mische sec in een dyna uitdagingen mheidslabel Kansen en 40 Duurzaa e 28 Toen

emende

behoeft

rland is in Nede introductie gras. Sinds de aan kunst behoefte deren. steeds meer pig niet veran zal voorlo Die trend

aamis het duurz januari 2027 kunstVanaf 1 voor alle verplicht heidslabel dat in? . Wat houdt grasvelden

eden ef aanbest e46 Innovati experiment Haarlem en gssysteem: Amsterdam aanbestedin ren met nieuw Scale Up.

ud m onderhoenihever 56 Duurzaa houd: branc onder Optimaal zoek. deed onder ging BSNC

De markt

tot de wereldwijd behoort gras Nederland ik van kunst in het gebru koplopers er. per inwon

60 Euro

ls pese rege

om als het gaat is gidsland gras. Hoe Nederland van kunst urzamen ervoor? het verdu regelgeving Europese staat de

ciplinair 64 Multidisn door meerdere spor-

velde verlichten. Delen van de ruimte druk op ten kan de

aanbesteden stedings68 Uniform in het aanbe id van Eenduidighe urzaming de verdu proces moet ellen. elden versn kunstgrasv

IEDEREEN BEWEEGT Innovatieve oplossingen voor een actieve publieke ruimte

ONTDEK DE BEWEEGBANK & BEWEEGMUUR Duurzame, veelzijdige toestellen die elke buitenruimte omtoveren tot een beweegvriendelijke plek. COMPACT

MULTIFUNCTIONEEL

CALISTHENICS

VOOR IEDEREEN

Werk je aan projecten rond

BEWEGING, ONTMOETING of BELEVING? Voordelen voor jouw project:

✔ Vitaal ouder worden & valpreventie ✔ Gezonde en kansrijke leefomgeving ✔ Compacte ontmoetings- en beweegplek ✔ Toegankelijk en veilig voor iedereen ✔ Stimuleert beweging voor alle leeftijden VOORJAARSACTIE Profiteer nu van 10% korting

op het beweegmuur-gamma!

Volg ons www.ipitup.be

info@ipitup.be

+32 (0)16 43 68 47

Varentstraat 33, 3118 Werchter, België

Bekijk de volledige catalogus

op www.ipitup.be of scan hier >

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

D U O INH NR 01 rwijk

oste cces FranstrOaditionele u s n a v orie komst’ is geen ve en e a r d e th e , inclusie

n de to ek n a exibele 6 Op zpoortaccommodatie evaen ondernemende, fl De ‘s . r, maar ngsplek atie mee ntmoeti o sportloc te h c ri nity-ge commu

11 Colum

en B o s n Marceli

-de Konin

zijn, m dernissen

aar juist

e hin ect op d uren geen en Kuypers m mend eff n. m ls e re A m n m e 2 e kli 1 oedelijk ok voor delen Jero hulpmid gen hebben verm inson. Dat geldt o bewe van Park Sport en de ziekte n a v ie s progres

Janssen Lo

ter

Leon gro wisselinesgin Houten was weikekrelingen kennisuit ati tw

oeting beenurs Sportaccommeoddag, volop nieuwe on 1 6 O n tm ak end arlijkse V en bruis De ja lik op e . Terugb dan ooit aties. en innov

sen Lok Leon Jans

ties mmoda

n orsportuewe binnensportaccoen o d in g in rd nie c er n, gekeu ruit in moeten 20 Certifi atsvinde ri 2026 stap voo

la e nua le in gaat p en nieuw Sinds 1 ja et digita egel is e titiesport tr e en op h a p g a m re m o k c e e g .D n ft e e waar e rd h o at vorm ceerd w steem d gecertifi szorgsy it nl. te r. li u a w het K astructu Sportinfr rm o tf pla n

Het is ee

eer. stgras d geen nicheproducut cmtuur geworden. Eaennsen, n u k r ie s k n tr Nederla 25 D o s ortinfras e sector:

n isch ze sp s is in e vorme l van on e dynam Kunstgra n nieuw n in dez nderdee e e o k g r a a in z a v n e b onmis regelg stand va uropese t van de mheid, E a overzich a rz u u gen, d uitdagin g. bestedin van aan

Golazo Media in samenwerking met Sika

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Sportpark De Braak

DUURZAAM EN TOEKOMSTBESTENDIG MET PULASTIC SPORTVLOEREN In 2025 mocht Sika Nederland met zijn sportvloeren een aandeel hebben in de vernieuwing van Sport- en Beleefcampus De Braak in Helmond. Op het sportpark, waar sport, bewegen, onderwijs en gezondheid samenkomen en waar ook het stadion van Helmond Sport staat, werd gekozen voor de duurzame en elastische sportvloersystemen van Pulastic. De Pulastic Pure Line-systemen vormen de basis voor optimale veiligheid, prestaties en comfort.

Met de systemen van Pulastic zijn de sportvloeren een volwaardig onderdeel van de gehele sportbeleving in een accommodatie. De vloeren staan wereldwijd bekend om de uitstekende schokabsorptie. Optimale vering en stabiliteit dragen aanzienlijk bij aan blessurepreventie. Bovendien kunnen ze zeer intensief worden gebruikt zonder in te leveren op comfort en veiligheid en hebben ze een naadloze afwerking

HUN KENMERKEN MAKEN DE PULASTIC PURE LINESYSTEMEN UITERMATE GESCHIKT VOOR MULTIFUNCTIONELE SPORTHALLEN

en lange levensduur. Juist deze kenmerken maken de Pulastic Pure Linesystemen uitermate geschikt voor multifunctionele sporthallen zoals

De vloer zelf is volledig circulair, wat inhoudt dat bij verwijdering

De Braak, voor top- en breedtesport.

honderd procent van de materialen van de vloer hergebruikt kunnen worden. Dat, maar ook de lange levensduur en lage onderhoudskosten

DUURZAAM

door de slijtvaste toplaag, maken dat de multifunctionele sportvloer

Met de nieuwe vloer is De Braak in alle opzichten klaar voor de toe-

van Pulastic een essentiële factor is in het duurzame karakter van het

komst. De Pulastic-vloer zorgt niet alleen voor betere sportprestaties,

vernieuwde Sportpark De Braak.

maar ook voor een meer gebruiksvriendelijke en duurzame sportruimte, die jarenlang mee kan. De Pulastic Pure 110, die in Helmond is

Kom meer te weten over toepassing van de

gebruikt, bestaat bovendien voor een groot gedeelte uit hernieuwbare

Pulastic sportvloeren in Helmond. Scan de

en gerecyclede materialen.

QR-code voor een video. ■

beric 75 Korte

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

1 0 R N D U O H IN h t en

en vo t Bouwes ansen Ersnsteeds vaker plaatsma,kzouden k t d ie b n ietransitniemoeten sportveldedne wijken tegen te ganag van de e 76 Energ ri n

e va nensted opwaard porting’ ansen. In de bin naar een de ‘onts n arvoor k m e a k O d e . t o w z d u n ie o e b b n n ie n e u it iz s k hu gen ietran verenigin De energ clubs en nemen. in r a a d ie zij ruimte d

ijk

Oosterw ming Franpserience- en m e aties t s e b x ommod portacc olland, e dion als

s H a 80 Het satn Rijswijk en MaartenBeewan Sports, zien einsign' geven ze een n ed Rob v listen va xperienc tyspecia el. Met 'e e ti n te hospitali o tp l onbenu e. nog vee r waard e e m e ti a c lo rt o sp

Vooren

n de ooit eten Jurryt Hvailversumse renbaan, g r e v t ie zien en ngeschiedenis van derafsport. .84 Om dse d ruchte

het

ederlan De roem van de N rd o b g n uitha

vengids 87 Bedrij n Björn S 90 Colum

COLOFON

om en Sportacc managem or beleid, Vakblad vo exploitatie en ie at realis juni 2026 Jaargang 38 ctie Hoofdreda ijk terw Frans Oos chello.nl @ f.oosterwijk ctie Eindreda ng Joost de Jo Uitgever n Troost Michel va Uitgeverij ia B.V. Golazo Med

c h a d en b

erg

e zersservic adres / Le Redactie B.V. ia ed M Golazo A Opper t 21 tterdam 3011 HT Ro spor tsmedia.nl @ fo E-mail: in ent en ded cont hips, bran Partners g advertisin ers pp Wendy Co rs@golazo.com pe wendy.cop 6 8134 9495 1 telefoon: +3 Iperen Romy van lazo.com peren@go 7027 romy.vani 31 6 3098 telefoon: +

worden contracten or Advertentie lgens de Regelen vo d vo er en ot sl afge , gedepone en ez w tie . en het Advert anken van Nederland tb bij de rech r van de Regelen plaa Een exem ezen is op vertentiew voor het Ad eloos verkrijgbaar. st ko aanvraag

84 prorecht t pu© 2026 Re van toestemming to t de n ne in da rle ve Het rift houdt ch ds r tij n t pe te di r ander 49 en blicatie in uitsluiting van iede achAbonnem nement kost € 144, telijk m et rif on uitgever m k door de auteur ge e verEen jaarab ). Opzeggingen (sch eken lij gd w btw onherroepe derden verschuldi d in jaar (excl. dienen uiterlijk drie peridoel door ail) ents tigd is de ëren, als be 12 en of per em p van de abonnem pi ko or vo oo teurswet 19 1974 goedingen voor de afl zit te zijn. ni 2 van de Au be ar t. 17 lid lijk Besluit van 20 ju swet ode in ons ur nk ni Ko t n de Aute in he va b 16 t. ar en (Stb. 35) ex n en/of daar toe in Layout n ig ne es .d 1912, te in op te treden. pageturner te ch re buiten -4270 ISSN 0922 kendam Druk te gekkers, Wer ru D en papier en am D ijd om alle oord zijn toegew stig is van verantw e W en reafkom t bosbouw worden ge uiken dat de br ag er m Copyrigh ce e ifi av rt dat in gece druk, ze uitg beheerde, oductie. Het papier mNiets uit de or middel van boek welke ko pr do of chloor vrije wordt gebruikt, is af die produceerd tokopie, microfilm ifen rift , fo nder schr erde boss dit tijdsch foto-offset dan ook, zo ever. zaam behe de he en ho et m tg ig uit duur rikte milieu-, ethisc de ui st n andere va g in n st temm voldoen aa mische normen. telijke toes no sociaaleco

Hotspots als voorbeeld

sportaccom » juni 2026 » nummer 1 Alle deelnemers aan het Spot On-congres bij het Bilderberg Kasteel Vaalsbroek in Vaals.

OP ZOEK NAAR DE THEORIE VAN SUCCES 28 Hotspots gepresenteerd op tweede congres Spot On

Vertegenwoordigers van sportaccommodaties, gemeenten, bonden en onderzoekers van het Spot On-onderzoek discussieerden begin maart in Vaals over de ‘sportaccommodatie van de toekomst’ en achterliggende succesprincipes. Belangrijkste conclusie: de sportaccommodatie van de toekomst is geen traditionele sportlocatie meer, maar een ondernemende, flexibele, inclusieve en community-gerichte ontmoetingsplek. En: de grootste uitdaging ligt niet in het ontwerpen van nieuwe accommodaties, maar in het organiseren van samenwerking, eigenaarschap en betekenisvolle programmering. Door: Frans Oosterwijk Foto’s: George Deswijzen

e stemming zat er al goed in onder de 85 congresgangers toen Anne-Marie van Duivenboden, stafmedewerker van POS (Platform Ondernemende Sportaanbieders), er nog een stap

bovenop deed. In een kort intermezzo bewees zij dat je heus geen superluxe sportaccommodatie nodig hebt om te kunnen sporten en bewegen. Als een energieke gymnastiekjuf sommeerde ze de aanwezigen om op te staan, om vervolgens in razend tempo haar commando’s op hen af te vuren. “We beginnen met stappen maken, on the spot, nu gaan we dribbelen, sprinten. Draai nu naar links, naar rechts, weer links, rechts, links, links. Rechts, rechts.” Als robotjes rende en keerde iedereen op haar bevel. Inderdaad, het is mogelijk om op 50 vierkante centimeter drie minuten

Maarten van Bottenburg, projectleider van het Spot On-onderzoek, tijdens zijn inleiding op het congres.

intensief te bewegen. Haar entr’acte was een

framework waardoor we ongeveer weten waar

benutting en exploitatie van de openbare

even geestige als welkome relativering van het

we naar moeten kijken om het financieel en

ruimte of sportaccommodaties, in termen van

congresthema.

maatschappelijk rendement van sportaccom-

financieel en maatschappelijk rendement,

modaties te verhogen.” Dat is niet zomaar een

positief afsteekt ten opzichte van vergelijkba-

academische kwestie. Want hoewel, zoals

re locaties.

Hoe kunnen we bestaande sportaccommo-

Remco Hoekman duidelijk maakte, Nederland

“Doorgaans wordt in beleidskwesties gewezen

datie beter benutten? Wat zijn de principes

qua sportinfrastructuur de nummer 1 is van

op mislukkingen en gezegd: hoe kunnen we

van succesvolle sportaccommodaties?

Europa – nergens zijn de sportaccommodaties

dit in de toekomst voorkomen”, aldus Van

Hoe kunnen we deze principes vertalen

beter ontwikkeld dan in ons land – staat de

Bottenburg. “Wij draaien het om. Wij willen

in overdraagbare oplossingen? In amper

sportinfrastructuur onder druk door verste-

juist leren van voorbeelden waar het al goed

dertig minuten namen de inleiders Maarten

delijking, bezuinigingen en de strijd om de

gaat. Wat is hun geheim? Door de principes

van Bottenburg, hoogleraar Bestuurs- en

schaarse ruimte met sectoren als woning-

en oplossingen te achterhalen die schuilgaan

Organisatiewetenschap aan de Universiteit

bouw en industrie.

achter succesvolle benutting en exploitatie

SUCCESPRINCIPES

Utrecht en projectleider van het Spot On-

van accommodaties, kunnen deze hotspots

onderzoek, en Remco Hoekman, directeur-be-

ONDERBENUTTING

stuurder van het Mulier Instituut en bijzonder

Verhoogd rendement is allereerst te bereiken

nieuw te bouwen accommodaties.”

hoogleraar Sportsociologie en sportbeleid aan

door bestaande sportinfrastructuur slimmer

Hoekman, als enige in Nederland gepromo-

de Radboud Universiteit, de congresgangers

te gebruiken, want veel accommodaties heb-

veerd op sportinfrastructuur en sportac-

mee in de thematiek van het tweede Spot On-

ben te lijden van onderbenutting, leegstand

commodaties, legde uit dat in het onderzoek

congres, 10 maart jl. in Vaals.

op onrendabele uren en armlastige exploi-

van de hotspots op alle mogelijke aspecten

Waar vorig jaar in Utrecht, op het eerste

tatie. Vandaar de selectie van 28 hotspots,

gelet zal worden. “Er wordt gekeken naar

congres, het onderzoek werd geïntrodu-

28 inspirerende uitzonderingen waar de

zowel hardware – zoals ontwerp van de

een voorbeeld zijn voor andere, bestaande en

ceerd, draaide het nu om ‘good practises’. De onderzoekers hebben 28 hotspots in negen categorieën geselecteerd die het komende jaar aan verder onderzoek zullen worden onderworpen om te achterhalen was ze precies zo succesvol maakt. Wat doen ze zo goed dat ze anderen tot voorbeeld kunnen dienen? Door het scannen en ontleden van deze 28 hotspots is het, in de woorden van Van Bottenburg, misschien mogelijk om tot een “theory of success” te komen, “een

WIJ WILLEN LEREN VAN VOORBEELDEN WAAR HET AL GOED GAAT. WAT IS HUN GEHEIM? DEZE HOTSPOTS KUNNEN EEN VOORBEELD ZIJN VOOR ANDERE, BESTAANDE EN NIEUW TE BOUWEN ACCOMMODATIES” Maarten van Bottenburg (projectleider Spot On-onderzoek)

Hotspots als voorbeeld

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

accommodatie, ruimtelijke ligging, zicht-

dat de inzichten en resultaten van het

Nationaal Ouderenfonds, MOS-leden die zich

baarheid – als software – welke activiteiten,

onderzoek gaan doorsijpelen naar sport-gere-

inspannen voor kwetsbare doelgroepen. Hij

evenementen, spelvormen vinden er plaats?

lateerde leergangen en opleidingen.”

stak de loftrompet over recente initiatieven als

– en orgware – wat is het eigendoms-,

Younity in Utrecht, Open38 in Zwolle en Paper

bestuurs-, beheer- en financieringsmodel,

TRENDS, KNELPUNTEN EN INNOVATIES

welke samenwerkingen zijn er met onderwijs,

Na de inleidingen van Van Bottenburg en

samenwerking met de groepen die er gebruik

welzijn? – van de 28 betrokken hotspots. Dit

Hoekman presenteerden vertegenwoordigers

van maken. “Wees radicaal gastvrij”, aldus

vergroot ons inzicht in het beter benutten

van de 28 geselecteerde hotspots zich in

Buijserd. “Geef gebruikers ruimte, tijd en

en exploiteren van sportaccommodaties en

een informele informatiemarkt aan elkaar,

vertrouwen bij het ontwikkelen en organiseren

openbare ruimte, wat eigenaren, exploitanten,

de onderzoekers, aanwezige beleidsmakers

van sportaanbod.” En doe niet al te spastisch

beheerders, managers, beleidsmakers en be-

van gemeenten, sportbonden en onderwijs-

over regels. Buijserd prees de hockeybond,

stuurders kan helpen tot betere keuzes en be-

instellingen en overige belangstellenden. In

die hockey aanbiedt op Johan Cruyff Courts,

slissingen te komen. Ook is het de bedoeling

anderhalf uur konden ze worden bevraagd over

ook al zijn de afmetingen van deze courts niet

wat werkt en waarom.

passend voor hockey.

Na de lunch waren er onder de noemer

Evert Jan Siderius nam het gehoor mee

‘trends, knelpunten en innovaties’ korte

naar de sores van zwemcentrum De Welle in

presentaties van achtereenvolgens Wikke

Drachten en eigenlijk van de hele zwembran-

Tuinhout, Projectleider Ruimte voor Sport bij

che: hoge exploitatiekosten en een structureel

NOC*NSF, Ruben Buijserd, directeur van MOS

gebrek aan gekwalificeerd personeel. En dan

(Maatschappelijke Organisaties in de Sport),

is er ook nog een grote vervangingsgolf aan-

Evert Jan Siderius, directeur-bestuurder

staande, want veel zwembaden in Nederland

Sportbedrijf Drachten, Pieter Clausing, senior

zijn in de jaren 60, 70 en 80 van de vorige

beleidsmedewerker van schaatsbond KNSB,

eeuw gebouwd. Gelukkig is er licht aan de ho-

Lucinda Schuurman, programmamanager

rizon: in 2040 is één op de vier Nederlanders

Vitale Sportclubs Amsterdam en Lodewijk

ouder dan 65 jaar en laat dat nu de groep zijn

Klootwijk, directeur-bestuurder van POS

die al grootverbruiker is van de zwembaden.

(Platform Ondernemende Sportaanbieders).

Bovendien staat de politiek niet onwelwillend

Kort en krachtig vertelde ieder van hen over

tegen het hernieuwd invoeren van het school-

een heet hangijzer of prangende kwestie uit

zwemmen – dat in Drachten altijd is blijven

haar of zijn praktijk, branche of sector.

bestaan en De Welle een goede bezetting

JE KUNT DE MEEST FANTASTISCHE INITIATIEVEN ONT PLOOIEN, MAAR ALS MEISJES ALLEEN VIA EEN ONVERLICHT TUNNELTJE BIJ EEN CLUB OF ACCOMMO DATIE KUNNEN KOMEN, BEN JE BIJ VOORBAAT KANS LOOS”

Wikke Tuinhout verwoordde het streven van

garandeert. Siderius voorziet dat door de inzet

NOC*NSF om sportparken en verenigingen in

van AI als detectie bij dreigende verdrinking

staat te stellen hun sportaanbod te spreiden

er in de toekomst minder personeel nodig zal

over de hele dag en ook andere sporten en

zijn en dat het zwembad door de vergrijzing

aanbieders op hun locatie toe te staan. Op

een belangrijke nieuwe functie gaat krijgen als

die manier kan een locatie multifunctioneel

‘gezondheidspreventiecentrum’.

worden gebruikt en ontstaat een breder

IJsbanen verbruiken minstens zoveel energie

aanbod. Uiteraard vergt dit goede huishoude-

als zwembaden. Wat het gebruik nog duurder

lijke afspraken over gebruik en onderhoud van

maakt, aldus Peter Clausing, is dat de 22

velden en kleedkamers en over de aansprake-

kunstijsbanen in Nederland, in meerderheid

lijkheid in geval van schade of vandalisme. Het

400 meter-banen, zeven maanden per jaar

zou daarom prettig zijn als verenigingen wat

dicht zijn – een kolossaal staaltje van onder-

meer armslag krijgen en gemeenten de regels

benutting. Tegelijk is er een grote behoefte

voor onderverhuur verruimen. Bij grotere

aan meer accommodaties. Want hoe goed

complexen en parken kan het interessant om

de 22 kunstijsbanen ook over Nederland zijn

een sportparkmanager aan te stellen.

verspreid, voor veel jeugd zijn ze vanwege de

Lucinda Schuurman (programmamanager Vitale Sportclubs Amsterdam)

Ruben Buijserd vertelde over het gebruik

reisafstand niet bereikbaar, waardoor die niet

van Johan Cruyff Courts en Richard Krajicek

met het schaatsen in aanraking komt. Clausing

Playgrounds voor de sporten beweegacti-

noemde Rotterdam als voorbeeld, altijd

viteiten van onder meer de Bas van de Goor

versleten voor een stad zonder schaatscul-

Foundation, de Stichting Life Goals en het

tuur. Ammehoela, als er geen ijsbaan is, kan

Dome in Amsterdam Zuidoost, ontworpen in

9 er ook geen schaatscultuur ontstaan. Geen schaatsbaan in Nederland trekt tegenwoordig meer publiek dan Schaatsbaan Rotterdam, dat in 2012 opende. Aanbod creëert vraag! Clausings remedie tegen de onbereikbaarheid van kunstijsbanen: 30x60 meter-baantjes! In Canada en Duitsland barst het van deze baantjes, die door het lagere energieverbruik bovendien het hele jaar open kunnen zijn. Clausing: “Elke gemeente in Nederland met meer dan 50.000 inwoners heeft de potentie een 30x60-baan aan te leggen. Daarmee verdwijnt het probleem van de reisafstand en kan alle jeugd leren schaatsen. Als je die banen daarnaast aanlegt in combinatie met zwembaden, die gebruik kunnen maken van de warmte die bij het koelen van ijs ontstaat, wordt ook het energieprobleem behapbaar.” Amsterdam telt 1500 sportverenigingen. Grote, gezonde verenigingen, maar ook verenigingen met een zieltogend bestaan. Het is een illusie te menen dat elke vereniging tot een ‘vitale’ vereniging omgetoverd kan worden, aldus Lucinda Schuurman. Dat moet ook niet het uitgangspunt zijn. Dat zijn de sportbehoeften van de lokale bewoners. Om die reden is Amsterdam van aanbodgerichte naar vraaggerichte clubondersteuning overgestapt. Ze gaf het voorbeeld van Sportpark Ookmeer,

De 28 hotspots De onderzoekers hebben 28 succesvolle hotspots in negen categorieën (IJsbanen, Zwembaden, Sportparken, Sportverenigingen, Sportscholen/fitness, Sportplekken in de openbare ruimte, Sporthallen, Experiment tennisvereniging Rapiditas, Ontwerpgerichte hotspots) geselecteerd waar eigenaren, exploitanten, beheerders of sportaanbieders zich met innovatieve organisatievormen en bedrijfsmodellen van andere locaties weten te onderscheiden. Het komende jaar worden deze 28 cases diepgaand onderzocht om hun succesprincipes op te sporen en deze te vertalen in praktische, voor andere accommodaties hanteerbare oplossingen, zodat die ook hun financieel en maatschappelijk rendement, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid, inclusie, gendergelijkheid en diversiteit, kunnen optimaliseren. Sporthallen - Paper Dome, Amsterdam Zuidoost - Hamalandhal, Lichtenvoorde - Helsdingen Sport & Cultuur, Vianen Sportverenigingen - Omnivereniging SV Udiros, Nieuwehorne - VV Middelburg Zeelandia - Korfbalvereniging HCC, Hardinxveld-Giessendam - Footy, Utrecht Sportscholen - Tabonon, Zwolle - Sportcentrum Noord, Groningen - Healthcub Juliën, Lienden - Waalhalla, Nijmegen IJsbanen - Schaatsbaan Rotterdam - IJsbaan De Meent, Alkmaar

tussen Geuzenveld en Osdorp. “We hebben eerst onderzocht welke doelgroepen daar het meest achterblijven in sport en bewegen. Dat

Openbare ruimtes - Krajicek Playground Harderwijk - Skills Garden Almere Haven - Sporttuin Schilderswijk - Urban Sportpark Eindhoven Zwembaden - Zwemcentrum Rotterdam - Zwembad Meekenesch, Oost Gelre - Zwemcentrum De Welle, Drachten Sportparken - Sportcampus De Terp, Hollands Kroon - Leer- en sportpark De Langeleegte, Veendam - Sportpark Zuid, Aalten - Sportpark ’t Doesgoor, Goor Ontwerpgerichte hotspots - Sport-, beweeg-, en ontmoetingspark De Eems, Groningen - Sportpark Ookmeer Amsterdam - Escamp Carré, Den Haag Experimentele hotspot - Tennisvereniging Rapiditas, Nijmegen

waren de groepen van meiden, van mensen met een fysieke beperking en de groep 55+. Vervolgens zijn we juist die verenigingen gaan steunen die voor deze drie groepen het

POS, de organisatie waar hij leiding aan geeft,

in herinnering waarmee Remco Hoekman

meest relevant zijn. En niet alleen clubs, maar

jaarlijks ongeveer evenveel mensen, zo’n

vorig jaar bijzonder hoogleraar werd aan de

ook commerciële sportaanbieders die in hun

vijf miljoen, in beweging zetten als clubs en

Radboud Universiteit Nijmegen. “Van inves-

behoeften kunnen voorzien. Die krijgen nu

verenigingen. Veel van hen zijn afkomstig uit

teringen in de sport profiteren vooral mensen

van de gemeente extra steun en aandacht.

de lagere SEP-groepen, mensen die de weg

die toch al sporten”, was de kop boven een

Dus vind je op Ookmeer geen turnclub meer,

naar de georganiseerde sport moeilijk weten

interview met de nieuwbakken hoogleraar in

maar wel een dansclub. We zijn nu bezig de

te vinden. “Onze ondernemers doen iets wat

NRC. Klootwijk: “Veel investeringen hebben

‘relevante’ clubs te verbinden met ‘toeleiders’

verenigingen niet kunnen: kwetsbare groepen

betrekking op sportaccommodaties. Als politi-

vanuit school en welzijn.” Schuurman sloot

bereiken.” Toch krijgen POS-ondernemers bij

ci en beleidsmakers de sportparticipatie willen

af met een krachtige reminder: “Je kunt de

de huur van ruimte in sporthallen en andere

verhogen, dan hebben investeringen gericht op

meest fantastische initiatieven ontplooien,

accommodaties vaak hogere tarieven voor de

sociaal kwetsbare groepen meer impact.”

maar als meisjes alleen via een onverlicht tun-

kiezen dan verenigingen. Ook worden ze vaak

neltje bij een club of accommodatie kunnen

niet of slechts mondjesmaat door gemeenten

DE SPORTACCOMMODATIE VAN MORGEN

komen, ben je bij voorbaat kansloos.”

ondersteund, zelfs niet als ze sportfacilitei-

Het congres werd afgesloten met groeps-

Lodewijk Klootwijk ten slotte bracht de

ten ontwikkelen in leegstaande bedrijfs- of

gesprekken over de ‘sportaccommodatie

aanwezigen in herinnering dat de leden van

winkelpanden. Klootwijk bracht de oratie

van morgen.’ De congresgangers werden

Hotspots als voorbeeld

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

verdeeld over tien tafels van acht personen,

3. Publiek-private samenwerking en de rol van

Er was discussie over de volgorde, maar de

die gezamenlijk reflecteerden op de discussies

de overheid

consensus was dat de drie elementen onlos-

en uiteenzettingen van de dag, met als doel nu

De samenwerking tussen publieke en private

makelijk met elkaar verbonden zijn. Zonder

al enige patronen en overdraagbare principes

partijen werd gezien als essentieel, maar ook

goede organisatie strandt een initiatief, zonder

van slim gebruik van sportaccommodaties te

als complex. Veel tafels benoemden dat ge-

community blijft een plek leeg, en zonder

identificeren.

meenten enerzijds nodig zijn als facilitator en

fysieke plek ontbreekt een ontmoetingspunt.

Na inventarisatie waren dit kernpunten:

financier, maar anderzijds ook als vertragend en beperkend worden ervaren.

5. Lef, creativiteit en urgentie

1. Ga van aanbodgericht naar vraag- en com-

Belangrijke aandachtspunten zijn:

Tot slot kwamen meer generieke succesfacto-

munity-gericht werken

• Meer ruimte voor initiatief vanuit burgers en

ren ter sprake, zoals:

Een centraal thema dat in vrijwel alle tafels

ondernemers;

terugkwam, is de verschuiving van een aan-

• Durf van gemeenten om los te laten;

bodgerichte benadering naar een vraag-ge-

• Minder versnippering en duidelijkere rollen

stuurde en community-gerichte aanpak. Waar

binnen de overheid.

sportaccommodaties traditioneel zijn ingericht

• Lef en ondernemerschap: durven experimenteren en doorpakken; • Creativiteit: in aanbod én in oplossingen; • Urgentie: vaak ontstaan innovaties vanuit crisis of noodzaak;

vanuit aanbod (velden, zalen, verenigingen),

Meer focus op het ondersteunen van wat

ligt de nadruk steeds meer op de vraag:

werkt (in plaats van risicomijdend beleid)

wat wil de doelgroep en hoe willen mensen

Tegelijkertijd wordt benadrukt dat goede

samenkomen?

samenwerking (orgware) cruciaal is om initia-

Daarbij wordt sport steeds vaker gezien als

tieven te laten slagen. Dit vraagt om heldere

middel in plaats van doel: een manier om

afspraken, gedeelde visies en gelijkwaardig-

CONCLUSIE

ontmoeting, gezondheid, welzijn en maat-

heid tussen partijen.

De sportaccommodatie van de toekomst is

schappelijke participatie te bevorderen. Dit

Interessant was ook de observatie dat de

geen traditionele sportlocatie meer, maar een

vraagt om een bredere blik dan alleen sport

grenzen vervagen:

ondernemende, flexibele, inclusieve en com-

en om integratie met andere domeinen, zoals

• Ondernemers gedragen zich meer als

munity-gerichte ontmoetingsplek, gekenmerkt

welzijn en onderwijs. Deze verschuiving vraagt

verenigingen (communitygericht);

niet alleen om andere vormen van programme-

• Verenigingen gedragen zich meer als

ring, maar ook om een fundamenteel andere

ondernemers;

rolopvatting van organisaties en professionals:

• Gemeenten hebben vaak meerdere, soms

minder sturen op aanbod, meer faciliteren van

conflicterende rollen (beleidsmaker,

gemeenschappen.

financier, eigenaar), wat samenwerking bemoeilijkt.

2. Eigenaarschap en community als sleutel tot

• Focus op wat werkt: successen zichtbaar maken en opschalen; • Radicale gastvrijheid: zorgen dat iedereen zich welkom voelt.

door: • Vraaggericht werken vanuit de doelgroep; • Sterk eigenaarschap en communityvorming; • Samenwerking tussen publieke en private partijen; • Integratie van sport met andere maatschappelijke domeinen; • De grootste uitdaging ligt niet in het ontwer-

succes

De uitdaging ligt in het vinden van een balans

pen van nieuwe fysieke plekken, maar in het

Een tweede thema was het belang van eige-

tussen sturing en ruimte. Een meer faciliteren-

organiseren van samenwerking, eigenaar-

naarschap. Succesvolle sportaccommodaties

de overheid vraagt ook om andere competen-

schap en betekenisvolle programmering. ■

worden gekenmerkt door het gevoel dat de

ties en vertrouwen in de samenleving.

plek ‘van de mensen zelf’ is. Dit geldt voor verschillende groepen: jongeren, vrijwilligers,

4. Hardware, software en orgware in

ondernemers én professionals.

samenhang

Community-vorming speelt een cruciale

Het model van hardware, software en orgware

rol. Mensen willen ergens bij horen, zeker

kwam expliciet terug als denkkader.

jongeren. Initiatieven zoals het gebruik van rol-

De tafels lieten zien dat:

modellen, influencers en zichtbare symbolen

• Hardware noodzakelijk is als basis (een plek

(zoals kleding) versterken het gevoel dat ze erbij horen. Eigenaarschap kan evenwel niet worden ‘opgelegd’, maar ontstaat vanuit intrinsieke motivatie, ruimte en vertrouwen. Dit betekent dat organisaties moeten leren loslaten en faciliteren in plaats van controleren.

om samen te komen); • Software vaak bepalend is voor succes (gevoel van veiligheid, community, eigenaarschap); • Orgware randvoorwaardelijk is (samenwerking, governance, processen).

Het Spot On-onderzoek Het in november 2024 gestarte onderzoek Spot On is een samenwerking tussen Universiteit Utrecht, het Mulier Instituut, de Hogeschool van Amsterdam en de Haagse Hogeschool. Doel is de principes achter het succesvol benutten van sportlocaties bloot te leggen en te leren waarom de 28 hotspots meer betekenen voor gezondheid, beweging en verbinding. Het onderzoek maakt deel uit van het ZonMW-programma MOOI in Beweging.

Column Marcelien Bos-de Koning

WAT ACCOMMODEERT DE ACCOMMODATIE EIGENLIJK?

OP EEN SPORTVELD ZIE JE DE SAMENLEVING IN HET KLEIN

Marcelien Bos-de Koning is drievoudig wereldkampioen zeilen, winnaar van olympisch zilver (Beijing 2008) en internationaal ambassadeur voor ‘healthy oceans’.

We leven in een tijd waarin steeds meer

energie van samen bewegen en samen

van ons leven zich achter schermen

iets opbouwen.

afspeelt. We werken digitaal, communi-

Een goede sportaccommodatie accom-

ceren digitaal en ontspannen vaak ook

modeert echt niet alleen een locatie. Je

digitaal. Maar er zijn nog plekken waar

kunt investeren in de mooiste velden,

iets gebeurt dat je niet kunt downloaden

de modernste verlichting en de mooiste

of streamen: echte live ontmoetingen.

kantine. Dat is belangrijk. Maar uiteinde-

Pasgeleden organiseerden wij op een

lijk zijn het de mensen die een sportplek

zondag een wedstrijd. Na afloop zaten

betekenis geven. De vrijwilliger die elke

we ontzettend moe, maar ook voldaan

week het hek opent. De autist(-achtige)

na te praten. De oudste deelnemer

die de banen trekt. De trainer die zijn

(in de 60 jaar) was zo ontzettend blij.

kennis doorgeeft aan de volgende gene-

Hij zei: “In welke sport kan je nu met

ratie. Alle karikaturen van de voetbalou-

zoveel verschillende soorten mensen een

ders zie je ongetwijfeld in alle sporten.

wedstrijd doen?” De lach is twee dagen

Op een sportveld zie je de samenleving

later nog niet van zijn gezicht, ik weet

in het klein. Je ziet samenwerking en

het zeker.

competitie, plezier en teleurstelling,

Nooit bedacht dat dit zo belangrijk kan

talent en doorzettingsvermogen. Je

zijn voor iemand. Hij had een wedstrijd

ziet mensen die elkaar helpen en soms

gevaren met drie (!) wereldkampioenen,

ook uitdagen. En juist daarin schuilt de

hopelijk toekomstig wereldkampioenen,

waarde van sport: het brengt mensen bij

vrouwen, jongeren, drie verschillende

elkaar op een manier die weinig andere

disciplines, en fysiek toch zwaar voor

plekken nog doen. In een wereld die

iedereen. Wat een topcompliment voor

steeds digitaler wordt, blijven spor-

iedereen.

taccommodaties fysieke plekken waar

Een sportplek brengt mensen samen die

gemeenschap ontstaat.

elkaar anders misschien nooit zouden

Niet perfect, soms chaotisch, maar altijd

ontmoeten. Jong en oud, beginners

vol actie.

en talenten, ouders langs de lijn, fans

En misschien is dat wel hun grootste

op het strand, trainers, vrijwilligers en

waarde: ze verbinden mensen.

supporters. Iedereen met zijn eigen

Niet via een scherm, maar in het echte

verhaal, maar met één ding gemeen: de

leven. ■

Klimmen als therapie

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Hoe klimmen parkinsonpatiënten uit het dal houdt

ALS MUREN GEEN HINDERNISSEN ZIJN MAAR HULPMIDDELEN Niet alzheimer maar parkinson is wereldwijd de snelst groeiende neurodegeneratieve aandoening. De medische wetenschap is met medicijnen in staat de patiënten jaren vol levenskwaliteit te bezorgen, maar een remedie bestaat er nog niet en uiteindelijk tast de ziekte niet alleen de motoriek aan maar ook heel veel andere functies die door de hersenen geregeld worden, van de slaap tot het denken. Sport en bewegen hebben vermoedelijk een remmend effect op de progressie. Dat geldt voor veel soorten van sport, waaronder dansen, boksen en ook klimmen. Door: Jeroen Kuypers

ij sportactiviteiten waarbij je een bee

Op 26 november jl. presenteerde ParKLIMson

Nederland was afgereisd. Cruz is een Spaanse

tje gaat hijgen, zoals klimmen, blijken

zichzelf en vooral de belangrijke gezondheids-

fysiotherapeut én een begenadigd klimmer,

zelfs nieuwe verbindingen in de her-

voordelen van de klimsport in klimcentrum

maar ook een man die al op 39-jarige leeftijd

senen te worden gevormd. Meerdere

Neoliet in Tilburg. De vereniging deed dat met

de diagnose parkinson kreeg. De neurologi-

klimhallen in Nederland hebben hier

demonstraties en via een uiteenzetting van

sche aandoening was voor Cruz geen reden

al op ingespeeld met de vorming van speciale

wetenschappelijke onderzoeksresultaten,

met klimmen te stoppen, integendeel. Hij ont-

groepen voor parkinsonpatiënten.

maar het hoogtepunt van de dag was de lezing

dekte de voordelen van de sport voor zichzelf

van Jordi Cruz, die speciaal hiervoor naar

én zijn professionele praktijk en begon nog

FOTO: PARKLIMSON

dat chronisch zieken in hun werksituatie ondersteunt, genaamd Uw Verzuimregisseur,

FOTO: PARKLIMSON

ben ik eerst in staat geweest in loondienst te blijven en daarna een soepele overgang te maken naar een andere invulling van mijn tijd. Daar speelt ParKLIMson uiteraard een grote rol in, en ook de groei die we met deze vereniging nog verwachten door te maken.” enthousiaster te trainen. Hij neemt deel aan

bijvoorbeeld voetbal of basketbal. Daarom

internationale paraklimwedstrijden, op een

was een evenement als dat van 26 november

ACCEPTATIE EN AANPASSING

niveau dat niet veel lager ligt dan dat waarop

van zo’n groot belang. We hebben onze tijd

De boodschap die Cruz uitdraagt is er niet

hij als ‘gezonde’ sporter klom. De diagnose

genomen om de mensen die het bijwoonden

een van ontkenning maar van acceptatie en

werd zeven jaar geleden gesteld. Jordi Cruz

niet alleen over het klimmen te vertellen,

aanpassing. Toen het klimmen op achtste-

is daarmee het levende bewijs dat klimmen

maar ze de sport ook fysiek te laten beleven.

graads routes niet meer mogelijk was door

het verloop van deze chronische aandoening

Parkinsonpatiënten en hun naasten waren

krachtverlies in een van zijn handen, ging hij

aanzienlijk kan vertragen.

vanzelfsprekend welkom, maar hetzelfde gold

verder met zevendegraads routes – nog steeds

voor gezondheidswerkers. Pas als je zelf hebt

indrukwekkend hoog. Zijn boodschap is ook

ondervonden hoe veilig, uitdagend en plezierig

die van hoop: een rijk en zinvol leven blijft

“Wie parkinson krijgt, kan het beste zoveel mo-

deze sport is, kun je ze ook met overtuiging

mogelijk met parkinson, mits je blijft bewegen,

gelijk bewegen, gezond eten, voldoende slapen

aanprijzen bij patiënten.”

het brein stimuleert om nieuwe verbindin-

ZELF ONDERVINDEN en natuurlijk stress vermijden”, zegt Ton van

gen te vormen en zo de spieren te blijven

den Berg, initiatiefnemer van ParKLIMson en

KLIMMEN EN WERKEN

zelf al sinds jaar en dag enthousiast klimmer.

Van den Berg kreeg zelf ook de diagnose

patiënten dan nu een groot en positief verschil

“Steeds meer wetenschappelijk onderzoek

parkinson. Net als Cruz heeft hij de voorbije

maken, daar is Van den Berg van overtuigd:

toont aan dat de gezondheidseffecten van

jaren slechts weinig verslechtering in zijn

“Daarom waren er ook klimmers van boven de

klimmen voor parkinsonpatiënten bijzonder

relatief milde symptomen ondervonden. “Dat

zeventig aanwezig en waren er klimmers met

heilzaam zijn. Maar er bestaan ook veel

is te danken aan mijn medicijnen, maar ook

verschillende gradaties van de aandoening. Op

vooroordelen over klimmen, onder andere over

aan mijn gezonde levensstijl. Klimmen is altijd

welk niveau je ook klimt, het heilzame effect

de veiligheid. Deze sport behoort juist tot de

een belangrijk aspect geweest van wie ik ben,

is er altijd.” Dat effect viel nog het meest op

minst blessuregevoelige, omdat je tijdens het

naast mijn familie en vrienden en mijn werk.

bij Jordi Cruz zelf. Op het podium trilde een

klimmen gezekerd bent en er een begeleider

Ik ben al die jaren sinds de diagnose blijven

van zijn armen zichtbaar en oncontroleerbaar,

is. Dat is helaas niet algemeen bekend, zoals

klimmen, maar ook aan het werk gebleven.

eenmaal in het wand was daarvan niets meer

klimmen überhaupt veel onbekender is dan

Dankzij de kundige begeleiding van een bedrijf

te bespeuren. Het verschil was nog groter toen

aansturen. Klimmen zou daarbij voor veel meer

Klimmen als therapie

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

WETENSCHAPPERS HEBBEN HET STERKE VERMOEDEN DAT ER MET DE OPKOMST VAN DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE STOFFEN IN HET MILIEU TERECHTKWAMEN DIE PARKINSON VEROORZAKEN” Bas Bloem (hoogleraar neurologie, Radboudumc)

sportaanbieders zien net als wij de link tussen de sport en de ziekte. De Verenigde Staten zijn ons al voorgegaan hierin, ik wil ons snel laten volgen. Als het aan mij, ligt presenteren we met ParKLIMson volgend jaar een nog groter event, maar dan centraal in het land zodat meer mensen kennis kunnen maken met deze fantastische sport.”

KAPOTTE STARTMOTOR Wát precies maakt klimmen nu zo heilzaam voor parkinsonpatiënten? Volgens Bas Bloem, verbonden aan het Radboud universitair medisch centrum, heeft dat onder meer te maken met het andere deel van de hersenen dat door klimmen wordt geactiveerd. “In de loop van de onze evolutie zijn tal van taken door ons brein geautomatiseerd en een ervan is bewegen. Je wandelt bijvoorbeeld zonder dat je daarover hoeft na te denken. Parkinson tast juist dit geautomatiseerde deel van de hersenen aan. De patiënten kunnen dit compenseren door bewust, met volle aandacht, te bewegen, maar precies om die reden kan iemand met parkinson niet goed meer wandelen en tegelijk een praatje aanknopen. Het is of het een of het ander. Bij klimmen moet je veel bewust nadenken en wordt de beweging niet van binnenuit aangedreven, maar van buitenaf omdat je doelbewust moet grijpen en bewegen naar

FOTO: RADBOUDUMC

het volgende punt waar je weer houvast vindt. Klimmen is dus niet een automatische, maar een veel doelbewustere vorm van bewegen, die wordt aangestuurd door de hersenschors. Je zou dus kunnen zeggen dat bij parkinsonpaer filmopnames werden getoond waarin Cruz

in parkinson. “Bloem voorspelde een langzaam

tiënten de startmotor langzaamaan kapotgaat

in de rotsen klom. “In mijn dagelijks werk als

ontluikende pandemie hierin, en inderdaad is

maar dat de motor zelf intact blijft. Klimmen

fysiotherapeut in Madrid help ik individuele

parkinson met 67.000 Nederlandse patiënten

kan die startmotor als het ware omzeilen en

Spaanse parkinsonpatiënten”, vertelde hij,

momenteel de snelst groeiende hersenziekte”,

rechtstreeks de motor aanzetten. Voor som-

“maar als ik aan het sporten ben, probeer ik

zegt Van den Berg. “Als we met klimmen dan

mige vormen van sport, zoals fietsen, is zelfs

een voorbeeld en inspiratie te zijn voor ál mijn

zo’n belangrijke bijdrage kunnen leveren aan

aangetoond dat hiermee nieuwe verbindingen

lotgenoten, overal ter wereld.”

de tijdelijke stabilisering van de gezondheid,

worden gelegd in de hersenen. Het zou me niet

dan moeten we elke gelegenheid daarvoor

verbazen als dit ook bij klimmen gebeurt. Er is

aangrijpen, vind ik. Ons evenement stond dan

als gevolg van sporten dus sprake van een ze-

Heidi Zach heeft in Oostenrijk baanbrekend

ook niet op zichzelf. In de dagen erna zijn we

kere mate van regeneratie en dat is bijzonder

onderzoek gedaan naar de effecten van

demonstraties gaan houden in Eindhoven en

goed nieuws.”

klimmen op het verloop van parkinson en zo

Nijmegen, in klimhallen waarvan de eigenaren

veel overtuigende data kunnen aandragen.

al groepen gevormd hebben van patiënten met

EEN COCKTAIL VAN GIFTIGE STOFFEN

Ze deed dat na afloop van de afronding van

parkinson en MS. Ik ben ook in gesprek met

Maar ook deze bescheiden vorm van rege-

haar promotie-onderzoek bij Bas Bloem, de

beheerders van klimhallen in steden boven

neratie is geen remedie. De gecombineerde

Nederlandse hoogleraar die is gespecialiseerd

de grote rivieren. Al deze ondernemende

effecten van een gezonde levensstijl en

STEEDS MEER KLIMHALLEN

15 medicijnen kunnen de symptomen onderdrukken en de progressie van de ziekte afremmen, maar geen genezing bieden. Uiteindelijk sloopt parkinson nagenoeg het hele brein. Dat is in de eerste plaats een slecht vooruitzicht voor de patiënten en hun naasten maar ook voor onze samenleving. “Parkinson is een relatief nieuwe ziekte”, zegt Bloem. “James Parkinson beschreef ze voor het eerst in 1817. Daarvoor was de ziekte kennelijk heel erg zeldzaam. Natuurlijk is er een verband tussen parkinson en ouderdom, maar parkinson treft ook jongere mensen (in Nederland is één op de drie mensen onder de 65 jaar als de ziekte FOTO: PARKLIMSON

begint, red.); in de eeuwen vóór de negentiende werd evengoed een deel van de mensen behoorlijk oud. Toch zijn de symptomen die typerend zijn voor parkinson toen nooit door iemand opgemerkt. Dat doet wetenschappers sterk vermoeden dat er met de opkomst van de industriële revolutie stoffen in het milieu terechtkwamen die mede de ziekte veroorzaken.” Sindsdien is de link met bepaalde vormen van luchtverontreiniging duidelijk aangetoond, maar ook die met pesticiden. Wetenschappers hebben gewezen op de grote incidentie van parkinson onder bijvoorbeeld

OP WELK NIVEAU JE OOK KLIMT, HET HEILZAME EFFECT IS ER ALTIJD” Ton van den Berg (initiatiefnemer ParKLIMson)

Franse wijnboeren en onder omwonenden van die wijnbouwpercelen. Ook ander onder-

resten van zware metalen. “Om de pandemie

een roes, een zogezegde ‘flow’, kunnen komen,

zoek laat zien dat parkinson vaker voorkomt

een halt toe te roepen, zouden we geleide-

een soort staat van gelukzaligheid waarbij

onder mensen die professioneel veelvuldig

lijk moeten overstappen van industriële op

het hormoon dopamine vrijkomt. Uitgerekend

in contact komen met pesticiden. Parkinson

biologische landbouw”, meent de hoogleraar.

dopamine is de stof die parkinsonpatiënten

beperkt zich bovendien niet tot het Europese

“Een aangetoonde manier om parkinson te

tekortkomen.”

en Amerikaanse continent maar is wereldwijd

voorkomen is er niet. Wel weten we dat diverse

Van den Berg is sinds de komst van Cruz

bezig aan een verontrustende opmars. Dat

factoren gepaard gaan met een lager risico

niet stil blijven zitten. In februari 2026 sloot

laatste doet vermoeden dat de stoffen die

op het krijgen van de ziekte. Of die verbanden

bijvoorbeeld de Mountain Network klim-

een rol spelen in de uitbraak van de ziekte

ook echt oorzakelijk zijn weten we nog niet,

hal in Amsterdam zich bij het netwerk van

via lucht en water ook de meest verafgelegen

maar het biedt in ieder geval voorzichtige

ParKLIMson aan en op de Europese website

en ongerepte gebieden kunnen besmetten.

aanknopingspunten voor mogelijke preventie.

van de patiëntenvereniging kondigde Van den

“Daarom durf ik te spreken van een sluipende

Zo kunnen individuele burgers overwegen

Berg aan pas werkelijk tevreden te zullen zijn

pandemie, want de opmars van deze ziekte

om te kiezen voor een Mediterraan dieet en

als elke klimhal in Nederland een parkinson-

voldoet aan alle criteria daarvan.”

voor zoveel mogelijk onbespoten groenten

groep heeft gevormd. Hoe meer patiënten

en fruit. Wat mogelijk ook een beschermend

muren van vijftien meter of meer beklimmen,

effect heeft, is het drinken van enkele koppen

hoe beter ze in staat zijn de aandoening te

Het is niet mogelijk één stof met de vinger te

koffie per dag en het terugdringen van grote

overstijgen. Als het op parkinson aankomt zijn

wijzen als dé veroorzaker van parkinson, maar

hoeveelheden van zuivelproducten. Maar het

muren niet bedoeld om tegenaan te lopen en

volgens Bloem is het wel zeker dat de cocktail

belangrijkste wapen om het risico op het ont-

hoogtes niet om van te duizelen, vormen ze

van giftige stoffen waaraan we door indus-

wikkelen van parkinson terug te dringen is en

geen hindernissen maar hulpmiddelen. ■

trie en landbouw worden blootgesteld, het

blijft toch sport en bewegen. Een bijkomend

aantal patiënten doet stijgen. In die cocktail

gunstig effect van klimmen, meer bepaald het

bevinden zich ook chemicaliën als PFAS en

bereiken van de top, is dat deze sporters in

ONBESPOTEN ROES

Voor meer informatie: www.parklimson.nl

Vakbeurs

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Vakbeurs Sportaccommodaties 2026

VOLOP ONTMOETING EN KENNISUITWISSELING Bijna 200 exposanten stonden op donderdag 5 maart met een stand op de jaarlijkse Vakbeurs Sportaccommodaties. De beurs in EXPO Houten was daarmee groter dan ooit, met ook nog eens ruim twintig lezingen die gedurende de dag werden verzorgd. Een terugblik op een bruisende dag, die bol stond van ontmoetingen en kennisuitwisseling op het gebied van grasonderhoud, openbare ruimte, inrichting, verduurzaming, innovatie, verlichting, akoestiek, sporttoestellen, recycling, beheer, ondergronden en nog veel meer. Door: Leon Janssen Lok

olgens organisator Wolf Exhibitions waren er 194 exposanten aanwezig, die vertegenwoordigd werden door 611 professionals. Daarnaast waren er 1553 bezoekers, zodat het aantal aanwezigen de 2.000 ruim oversteeg. Zo werd het jaarlijkse evenement opnieuw een dag waarbij het bedrijfsleven, gemeenten,

exploitanten, sportbonden en verenigingen volop met elkaar in gesprek konden en kennis konden maken met elkaar, met innovaties en met actuele ontwikkelingen.

RUIMTE VOOR SPORT Opensports-eigenaar Nadja Wilberink met paralympisch handbiker Sidney Bito, die de toestellen heel graag in Amsterdam terug wil zien.

De dag begon met een presentatie van Guido Davio, directeur sportparticipatie/breedtesport bij NOC*NSF. Tijdens een ontbijtsessie op

17 het Sportbondenplein ging Davio voor zo’n veertig genodigden in op de toenemende behoefte aan ruimte voor sport in ons land. Hij liet zien dat het aantal sporters in Nederland toeneemt, inclusief het aantal mensen dat dat doet in verenigingsverband. Voor een deel is er een autonome stijging van zo’n 500.000 in de periode tot 2032 omdat het aantal mensen van ons land (met name het aantal ouderen) groeit. Maar om te komen tot 12 miljoen sporters in 2032 (want dat is het doel van NOC*NSF), moet er behoorlijk wat meer gebeuren, zoals het vergroten van de beschikbaarheid en kwaliteit van ruimte voor sport. Er zijn echter meer sectoren die een claim leggen op de ruimte. Davio betoogde dat de sport een oplossing kan zijn voor het probleem van die andere sectoren, en dat gezamenlijk optrekken met die andere sectoren dan ook de enige manier is om de ruimte voor sport mee te laten groeien met het aantal sporters.

LOGISCH ONDERDEEL VAN AGENDA VAN ANDERE SECTOREN Ondanks de bedreigingen die Davio ziet (“de BOSA is de grootste bezuiniging op sport van de afgelopen decennia”) is hij positief. “De enorme woningbouwopgave die we in Nederland hebben, biedt ook kansen. Nieuwe wijken zijn niet leefbaar zonder scholen, winkels, parken en

De stand van ASM-Shellterwood.

sportvelden. En: de regering moet aan de bak om de hoeveelheid natuur te vergroten. Daarin kan de sport van betekenis zijn, want er zijn niet te veel sporters in de natuur, maar er is te weinig natuur voor de sporters. Of: Defensie is hard op zoek naar ruimte. Die gaan sportvelden aanleggen, wedden? Maar op de tijden dat die niet gebruikt worden voor militaire doeleinden, zijn ze prima geschikt voor de burgermaatschappij. In Scandinavië zie je dat ook gebeuren.” Davio gaf aan dat de sport een logisch onderdeel van de agenda’s van anderen moet worden. “En gelukkig zijn we dat ook steeds meer aan het worden. Sportvelden spelen een rol in energieopslag en zoetwateropslag, we werken aan richtlijnen voor de plek van sport in de planologie, we halen steeds meer hekken weg zodat sportaccommodaties een natuurlijk onderdeel worden van de omgeving. En: we moeten sowieso vernieuwen, nu al die sportaccommodaties die in de jaren zeventig en tachtig zijn gebouwd, het einde van hun levensduur naderen.”

INNOVATIEPRIJS TIJDELIJKE OVERKAPPINGEN Direct na de presentatie van Davio werden de winnaars van de innova-

DE ENORME WONING BOUWOPGAVE IN NEDERLAND BIEDT OOK KANSEN. NIEUWE WIJKEN ZIJN NIET LEEFBAAR ZONDER SCHOLEN, WINKELS, PARKEN EN SPORTVELDEN” Guido Davio (NOC*NSF)

tiechallenge ‘Duurzame sportveldoverkappingen’ bekendgemaakt. Doel van de challenge, mogelijk gemaakt door de Routekaart Verduurzaming Sport en georganiseerd door NOC*NSF, Sportinnovator, KNLTB, NBB,

bouwen. Sportbedrijf Arnhem stelt twee testlocaties beschikbaar, bege-

KNHS en Sportbedrijf Arnhem en ondersteund door Starthubs, was

leidt de pilots en monitort of de concepten in de praktijk ook daadwer-

buitensportvelden ook in de herfst en winter toegankelijk te houden

kelijk doen wat ze beloven.

voor sport. De eerste winnaar was Promacon BV met GreenCover. Een concept dat werkt met een boogconstructie met schuifbare panelen

SPORTEN IN DE BUITENRUIMTE

voor het opvangen van zonne-energie of juist voor isolatie, aangevuld

De dit jaar voor het eerst aanwezige Themazone Beweegomgeving trok

met infraroodpanelen om de vloer droog te houden. Fieldroof, het con-

veel belangstelling. Zo bemenste Opensports er een stand. Eigenaar

cept van de andere winnaar Newinno BV, is een boogvormig, inklapbaar

Nadja Wilberink vertelt: “Voor ons is deze beurs een belangrijk moment

overkappingssysteem dat compact kan worden opgeborgen naast het

om in gesprek te gaan met gemeenten, beleidsmakers en beheerders

veld. De twee winnaars kregen ieder 50.000 euro om hun prototype nu

van sportaccommodaties over hoe we samen meer mensen in beweging

daadwerkelijk, voor de start van de herfstvakantie van 2026, te gaan

kunnen krijgen. Veel gesprekken gaan over dezelfde thema’s: hoe

Vakbeurs

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

krijgen we meer mensen in beweging, hoe maken we sportplekken toekomstbestendig en hoe zorgen we dat investeringen in de openbare ruimte daadwerkelijk impact hebben?” Opensports vroeg op de beurs aandacht voor inclusieve sportvoorzieningen. Wilberink: “We hebben hier een Omnigym fitnesstoestel staan dat speciaal is ontwikkeld voor rolstoelgebruikers in de buitenruimte. Dit toestel maakt het mogelijk om vanuit een rolstoel te trainen, maar het is tegelijkertijd ook volledig bruikbaar voor niet-rolstoelgebruikers. Zo ontstaat een sportplek waar iedereen samen kan bewegen.” Daarnaast presenteert Opensports zijn meest recente product: Omnigym Smart. “Met deze unieke innovatie wordt het werkelijke gebruik van outdoor fitnesstoestellen gemeten. Hierdoor krijgen gemeenten inzicht in hoe sportplekken daadwerkelijk worden gebruikt. Deze data helpen om beter onderbouwde, datagestuurde beslissingen te nemen over inrichting, investeringen

Bob Thomassen en Tommy van den Dungen tijdens hun presentatie over het ‘beleefpark’ in Cuijk.

en onderhoud van sportvoorzieningen. We merken dat veel bezoekers nieuwsgierig zijn naar hoe de data worden verzameld, wat dit betekent

beheer en onderhoud, duurzaamheid en sportinrichting gaven acte de

voor privacy en hoe gemeenten deze inzichten kunnen gebruiken bij het

présence in Houten. Zoals ook ontwikkelaar, producent en installa-

ontwikkelen van nieuwe beweegplekken.”

teur van sportvloeren Herculan. Accountmanager Tim Spapens: “De

MODULAIR BOUWEN MET ASM

duurzaamheid van sporthallen is hier een van de belangrijkste thema’s en dan kunnen wij daar als specialist op het gebied van duurzame

In dezelfde hoek van de beurshal stonden Martijn Postuma en zijn col-

sportvloeren natuurlijk niet ontbreken. Bij onze stand kunnen bezoekers

lega’s van ShellterWOOD en het Athletic Skills Model. Beide bedrijven

meer te weten komen over ons digitale webportal, een tool waarmee

sloegen de afgelopen jaren de handen ineen om te komen tot een nieuw

beheerders binnen enkele seconden een reparatiemelding in kunnen

concept: een semipermanente, flexibele, duurzame en modulaire spor-

dienen. Door deze snelle en eenvoudige manier van registreren, kunnen

taccommodatie ‘waar vele uren sporten beweegplezier kunnen worden

wij sportvloeren sneller herstellen, waardoor ze niet alleen veiliger

gerealiseerd’. Postuma: “We hebben vandaag veel mensen gesproken,

blijven, maar ook langer meegaan.” Naast reparaties biedt het portal

we hebben ons concept toegelicht en gemeenten zijn met nieuwe

volgens Spapens nog veel meer waardevolle inzichten. “Beheerders krij-

kennis op het gebied van sportaccommodaties huiswaarts gegaan. De

gen direct toegang tot onderhouds- en keuringsrapporten, waardoor de

uitleg van het modulaire concept aan de hand van eenvoudige, houten

status van hun sportvloer altijd bekend en actueel is. Deze informatie is

speelblokjes maakte dat veel mensen direct doorhadden wat het unieke

enorm behulpzaam bij het maken van goed onderbouwde beslissingen

van het concept is. We geven met ons concept antwoord op de uitdagin-

over de levensduur van de vloer: is het tijd voor vervanging, of is een

gen die er momenteel zijn als het gaat om sportaccommodaties. Denk

revisie voldoende om de vloer weer aan alle normen te laten voldoen?

bijvoorbeeld maar eens aan de ontwikkeling van een nieuwe wijk. Met

Op die manier voorkomen we dat vloeren onnodig worden vervangen,

enige regelmaat volgen de maatschappelijke voorzieningen pas later. Of

wat zowel financieel als op het gebied van duurzaamheid een groot

de plotselinge groei van een vereniging die je als gemeente graag wilt

voordeel oplevert.” Bij Herculan zijn ze zelf uiteraard enthousiast

faciliteren. Zet je dan een heel nieuw gebouw neer voor veertig jaar? De

over de mogelijkheden van de webportal, maar Spapens merkt dat

ASM-ShellterWOOD sportaccommodatie biedt dan de flexibiliteit die

bestaande gebruikers het portal nuttig inzetten in de praktijk. “Dat is

wordt gezocht.” Postuma geeft aan dat er van allerlei vragen voorbijko-

heel mooi, want hun positieve ervaringen laten zien dat we hiermee een

men: “Het gaat over kosten, potentiële eindgebruikers en hun wensen,

waardevolle bijdrage leveren aan het duurzame beheer en onderhoud

omvang van de accommodaties en flexibiliteit. Ook de verschillende

van sportaccommodaties.”

financiersmodellen (huur, koop, koop met terugkoop en lease) zijn nieuw en hebben we toegelicht.” De betrokkenheid van ASM zit ’m in de

BREED AANBOD AAN LEZINGEN

sporttechnische inrichting. “Er kan een volledige ASM-accommodatie

Omdat de (in totaal 21) lezingen plaatsvonden in hoeken van de ru-

worden gerealiseerd, maar ook de georganiseerde sport kan worden

moerige hal, kregen zowel bezoekers als sprekers een koptelefoon op.

gefaciliteerd. ASM blijft gedurende de looptijd van het pand actief in het

Dat was voor de meesten even wennen, maar zat een goede interactie

scholen van de eindgebruikers, zowel digitaal als op locatie.”

uiteindelijk toch nauwelijks in de weg. Het aanbod voorzag in een

DUURZAME SPORTVLOEREN

breed palet aan onderwerpen: van uitleg over de DUMAVA-subsidie, hittestress op sportvelden en integrale sporthuisvestingsplannen, tot

En dan was er uiteraard ook een groot aantal bedrijven op het gebied

buitengymzalen, het Innovatieplatform Gras en ontwikkelingen in de

van binnensportaccommodaties aanwezig. Aannemers, leveranciers,

recyclingketen van kunstgras. Tijdens een drukbezochte sessie gaven

producenten en adviseurs op het gebied van verlichting, akoestiek,

Pim Scherpenzeel en Jeroen Geurts namens Sportinfrastructuur.nl – het

19 nieuwe kwaliteitszorgsysteem van NOC*NSF, Vereniging Sport en Gemeenten en BSNC – uitleg over wat het betekent dat vanaf 1 januari 2026 alle sporthallen waarin competitie wordt gespeeld, gecertificeerd moeten worden. Ze legden uit dat het bij velen nog bekende losbladige Handboek Sportaccommodaties met al zijn normen niet meer de ‘bijbel’ is bij het bepalen van waar een nieuw te bouwen gymzaal of sporthal aan moet voldoen. Tegenwoordig is alles beschreven op Sportinfrastructuur.nl. Niet meer met normen, maar met voorschriften, richtlijnen en aanbevelingen. Hun belangrijkste boodschap: we gaan niet meer uit van vooraf bepaalde afmetingen. Bepaal eerst samen met (toekomstige) gebruikers voor welke sporten en voor welke niveaus de hal gebruikt gaat worden. Maak aan de hand daarvan een belijningsplan en bepaal dan pas de afmetingen van je zaal. Vanaf pagina 62 in deze

Sportacccom is in een uitgebreid artikel meer over dit onderwerp te lezen.

VAN TRADITIONEEL NAAR BELEEFPARK Ook interessant was de presentatie van Tommy van den Dungen van Kragten en Bob Thomassen. Die laatste is in het dagelijks leven projectleider Sportinfrastructuur bij NOC*NSF, maar privé betrokken bij de herontwikkeling van een sportpark in Cuijk. Aan de hand van een aantal kleurrijke impressies van hoe het sportpark eruit moet komen te zien,

VOOR ONS IS DEZE BEURS BELANGRIJK OM IN GESPREK TE GAAN MET GEMEENTEN, BELEIDSMA KERS EN BEHEERDERS VAN SPORTACCOMMODA TIES OVER HOE WE SAMEN MEER MENSEN IN BEWEGING KUNNEN KRIJGEN” Nadja Wilberink (Opensports)

gingen beiden in op het proces dat bij zo’n herontwikkeltraject komt kijken. Een plek met negen voetbalvelden van twee verenigingen, waar verspreid over het hele complex geparkeerd kan worden, waar nauwe-

toekomstbestendig en duurzaam, met gezonde en sterke verenigingen,

lijks onderlinge verbindingen zijn en waar bomen, beplanting en water

een verbinding met de omgeving en ‘beleving zoals je die ook in een

schaars zijn. Opgaves vanuit verduurzaming, een veranderende vraag en

pretpark ervaart’. Met de start van de werkzaamheden in 2027 hebben

een sociale opgave vanuit de gemeente moesten leiden tot een nieuw

de bewoners van Cuijk in ieder geval iets om naar uit te kijken.

park waar beleving en uitstraling centraal zouden komen te staan. Een

Het was kortom een mooie dag in Houten waar velen oude bekenden

omgevingsanalyse leerde dat er een opgave was vanuit het waterschap,

tegenkwamen, maar ook hun netwerk wisten uit te breiden. Waar de we-

dat de aangrenzende middelbare school wat wilde en dat padel zocht

reld van de sportaccommodaties lange tijd misschien een klein wereldje

naar ruimte. Door de verschillende domeinen goed te verbinden en na

was, begint die zo langzamerhand uit te groeien tot een markt van een

uiteraard vele gesprekken met gemeente, betrokken verenigingen, om-

flinke omvang. ■

wonenden en andere belanghebbende partijen, ontstond er een plan dat door iedereen gedragen werd. Een park om actief in te ontspannen, be-

De volgende editie van de Vakbeurs Sportaccommodaties vindt plaats

wegen en beleven, met een goede benutting van ruimte en gebouwen,

op donderdag 11 maart 2027, wederom in EXPO Houten.

Sportinfrastructuur.nl

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

VERPLICHTE CERTIFICERING NIEUWE SPORTHALLEN Weer stap vooruit in het Kwaliteitszorgsysteem voor sportaccommodaties

Sinds 1 januari 2026 moeten nieuwe binnensportaccommodaties waar competitiesport in gaat plaatsvinden, gekeurd en gecertificeerd worden. De maatregel vloeit voort uit de ontwikkelingen rondom het Kwaliteitszorgsysteem dat op het digitale platform Sportinfrastructuur.nl vorm heeft gekregen. Een uitstekende ontwikkeling, vinden adviseurs, gemeenten en uiteraard de sportbonden zelf: “Certificering bevordert de sportveiligheid en draagt bij aan een duurzame, kwalitatieve en eerlijke sportaccommodatie.” Door: Leon Janssen Lok

“Het is toch van de gekke dat we het maar

oneerlijk. Want de volleyballer of basketballer

vertegenwoordigt bij alle accommodatiezaken

normaal vonden dat er sporthallen zijn waar

die in zijn thuishal serveert of z’n driepun-

en namens die bonden alle sporttechnische

je als volleyballer een meter het veld in moet

ters probeert te maken, is eraan gewend en

voorschriften beheert. “In de buitensport

stappen om goed te kunnen serveren? Omdat

heeft echt een voordeel ten opzichte van de

vinden we het allemaal de normaalste zaak

de sporthal nu eenmaal niet groter is en er dus

tegenstander.”

van de wereld dat alles precies klopt. Femke

niet voldoende ruimte is voor de volleybalvel-

Aan het woord is Pim Scherpenzeel, die

Bol kan geen wereldrecord lopen op een

den? Of dat de basketbalinstallatie in de ene

vanuit de stichting NISAV (Nationaal Instituut

atletiekbaan die 399,8 meter lang is, in plaats

hal niet op dezelfde plek hangt als in de ande-

Sport Accommodatie Advies) de badmin-

van 400 meter. Er is echt niemand die zegt:

re. Dat is raar, niet professioneel en vooral ook

ton-, basketbal-, handbal- en volleybalbond

‘Ach, wat maakt die 20 centimeter nou uit?’

FOTO: ANP/ROBIN UTRECHT

Zaalhockey in het Topsportcentrum Rotterdam.

Bij voetbalvelden weten we niet beter dan dat

Uit die jaren stammen de werkgroepen en

van de VSG Bedrijvencommissie. “Ik ben

het veld de juiste afmetingen heeft, dat de

normcommissies die zich bezighielden met het

altijd in de Normcommissie OMS (Overdekte

penaltystip op precies elf meter ligt en dat het

opstellen van normen, de ‘sportvloerenlijst’ en

Multidisciplinaire Sportaccommodaties)

doel zó breed en zó hoog is. Zeker, er wordt

het NOC*NSF Keurmerk Sportaccommodaties.

blijven zitten en op die manier de laatste

wel eens dispensatie verleend, maar dat is

En mensen die al langer in de sport mee-

jaren ook betrokken geraakt bij het nieuwe

eigenlijk natuurlijk niet de bedoeling.”

gaan, kennen ongetwijfeld het Handboek

Kwaliteitszorgsysteem en Sportinfrastructuur.

Sportaccommodaties. Een losbladig systeem

nl. Daarin zijn we gaan nadenken over hoe we

van klappers dat een aantal keer per jaar geac-

dat Handboek Sportaccommodaties konden

Zoals Scherpenzeel denkt, is ook de georga-

tualiseerd werd. Alle abonnees kregen dan een

gaan digitaliseren, maar ook over hoe we

niseerde binnensport, onder aanvoering van

dikke envelop met nieuwe pagina’s waarmee

het konden vereenvoudigen. Hoe konden we

NOC*NSF, met in het kielzog de gemeenten

oude pagina’s handmatig vervangen moesten

die zwaarte die over die normen hing, wat

(Vereniging Sport en Gemeenten) en de bran-

worden. Uiteraard was dat een foutengevoelig

loslaten, maar dat het wel recht bleef doen aan

che gaan denken. Daarbij moet gezegd worden

systeem, dat steeds meer leidde tot verwar-

de sporttechnische uitgangspunten die voor

dat een kwaliteitszorgsysteem met toetsingen

ring in een wereld die steeds digitaler werd en

de sport zo belangrijk zijn. En: we wilden de

en certificering natuurlijk niet helemaal nieuw

in een sportwereld die niet stilstond.

bestaande normen weer eens tegen het licht

LANGE GESCHIEDENIS VAN KWALITEITSBEWAKING

is. Sterker: Nederland heeft een lange geschie-

houden.”

denis als het gaat om het borgen van de kwa-

ONVOLDOENDE KENNIS BIJ MEESTE BONDEN

liteit van sportaccommodaties. Al eind jaren

Iemand die de ontwikkelingen op dit vlak mee-

dat ISA Sport in 2011 werd overgenomen door

vijftig, toen de overheid grootschalig begon te

maakte sinds halverwege de jaren negentig, is

KIWA, zijn we als georganiseerde sport de grip

investeren in binnen- en buitensport, ontstond

Jeroen Geurts. Voordat hij in 2001 aan de slag

op de kwaliteitsbewaking van binnenspor-

de Sector Sportaccommodaties als onderdeel

ging bij het bouwbedrijf Vaessen en daar direc-

taccommodaties eigenlijk wat kwijtgeraakt.”

van de Nederlandse Sport Federatie. Enkele

teur en mede-eigenaar werd, was hij adviseur

De normcommissies werden ondergebracht

jaren na de fusie tussen NSF en Nederlands

binnensportaccommodaties bij NOC*NSF. Een

bij het NEN, Stichting Koninklijk Nederlands

Olympisch Comité, in 1993, werd de afdeling

aantal jaar geleden begon hij als zelfstan-

Normalisatie Instituut. KIWA was op dat mo-

verzelfstandigd tot ISA Sport. Dat gebeurde

dig adviseur/consultant en bovendien is hij

ment al een autoriteit op het gebied van tes-

in 2001.

momenteel als bestuurslid van VSG voorzitter

ten, keuren en certificeren, maar kende geen

Scherpenzeel vult aan: “Vanaf het moment

Sportinfrastructuur.nl

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

adviestak, een rol die ISA wel vervulde. “Veel

ik wil een zaal van 22 bij 28 meter of een

hebben gekregen op Sportinfrastructuur.nl, is

bonden, zeker de kleinere, hadden nauwelijks

sporthal van 28 bij 44 meter, want dat zijn

het tijd voor de volgende stap. Opdrachtgevers

kennis van sportaccommodaties. Die wisten

de categorieën waar ik uit kan kiezen. Nee,

voor nieuw te bouwen binnensportaccom-

alles van de spelregels, maar vertrouwden

nu wordt bepalend welke sporten je in deze

modaties zijn vanaf 1 januari 2026 verplicht

altijd op NOC*NSF en dat het bij de bouw van

accommodatie wil laten plaatsvinden, en op

om die accommodatie te laten certificeren.

een sporthal allemaal wel goed zou komen.

welk niveau. Op basis daarvan ga je inrichten,

Dat kan gedaan worden bij een van de vijf

Ze beseften een tijd lang niet goed dat hun

een belijningsplan laten maken, en dan komt

keuringsinstituten waarmee NOC*NSF een

belangen feitelijk niet meer vertegenwoordigd

die afmeting vanzelf wel. Daarmee voorkom

licentieovereenkomst heeft gesloten: KIWA

werden. Eigenlijk bepaalden projectontwik-

je situaties die een sporter meteen ziet. Een

ISA Sport, SportsLabs, SGS Intron, Labo

kelaar, architect en bouwbedrijf samen vaak

in-uit-beoordeling van een bal of shuttle is

Sport en Universiteit Gent/ErCat. In het

hoe een sportaccommodatie eruit kwam te

cruciaal in een wedstrijd, maar ik ken zoveel

Kwaliteitszorgsysteem werken de institu-

zien. Ook de gemeenten gingen ervanuit dat

zalen waar de lijnen overlappen, waar een

ten volgens vastgestelde handleidingen en

er genoeg mensen waren met verstand van

scheidingswand precies op een lijn of in een

procedures om vervolgens aan het team van

zaken: bouwers, inrichters, vloerenproducen-

uitloopruimte valt, waar de uitloopruimte

Sportinfrastructuur.nl te rapporteren over

ten. Vanuit die situatie is NISAV opgericht. Een

of zelfs het veld gewoon te klein is. In die

certificering door de sportbond.

voetbalbond, een korfbalverbond en een hoc-

gevallen is niet nagedacht over de eisen en be-

“Sportbonden gaan daar ook op handhaven”,

keybond hebben hun eigen specialisten, maar

hoeften van de sporten die er gespeeld gingen

stelt Scherpenzeel. “Als er een keuringspunt

ook sporten als volleybal, badminton, handbal

worden. Men ging gewoon uit van standaarden

is dat niet overeenkomt met het beoogde

en basketbal moeten inspraak hebben.”

zonder dat die nog actueel waren. Zoiets kan

ambitieniveau van de betreffende sportbond

dus straks niet meer gebeuren.”

in die specifieke sportaccommodatie, dan kan

Geurts: “Als opdrachtgever – meestal de

en mag die sport er simpelweg niet beoefend

NIET AFMETINGEN, MAAR GEBRUIK DOOR SPORT WORDT BEPALEND

gemeente – moet je echt aan de voorkant gaan

gaan worden en moet de opdrachtgever dus

Sinds de lancering van Sportakkoord I

nadenken: voor welke sporten ga ik deze nieu-

aanpassingen doen. Of het nu gaat om belij-

in 2019, werken NOC*NSF, VSG en de

we sporthal bouwen? In het verleden werden

ning, de vloer, kleedkamers, tribuneplekken,

Branchevereniging Sport- en Cultuurtechniek

veel enorm grote hallen gebouwd omdat men

verlichting, akoestiek, noem maar op. In het

(BSNC), samen met specialisten als

vond dat alles er in ondergebracht zou moeten

voetbal, hockey, zwemmen en atletiek doen

Scherpenzeel en Geurts aan een nieuw kwa-

kunnen worden. Maar als je al een prima

we dat al decennialang, maar in sporthallen

liteitszorgsysteem, dat dus z’n plek heeft ge-

handbalaccommodatie in je stad hebt en je

dus nog niet of nauwelijks.”

vonden op Sportinfrastructuur.nl. Een van de

verwacht er geen nieuwe handbalvereniging

Geurts: “De verplichte certificering geldt

allerbelangrijkste wijzigingen ten opzichte van

bij, waarom zou je een nieuwe sporthal dan

wel alleen voor nieuw te bouwen accommo-

het oude systeem is dat er niet meer gewerkt

weer voorzien van handbalbelijning?”

daties. We gaan gemeenten niet vragen om

wordt met normen, maar met voorschriften,

die sporthal uit 1980 weer te laten keuren

richtlijnen en aanbevelingen.

CERTIFICERING: WAT VERANDERT ER?

Scherpenzeel: “Dat betekent dat een op-

Nu die voorschriften, richtlijnen en aanbe-

dat we er een grote vernieuwingsslag aan

drachtgever niet meer moet beginnen met:

velingen voor alle binnensporten een plekje

zit te komen. We hebben in Nederland veel

en certificeren. Tegelijkertijd weten we ook

ALS OPDRACHTGEVER – MEESTAL DE GEMEENTE – MOET JE ECHT AAN DE VOORKANT GAAN NADENKEN: VOOR WELKE SPORTEN GA IK DEZE NIEUWE SPORTHAL BOUWEN?” Jeroen Geurts (consultant/voorzitter VSG Bedrijvencommissie)

23 zalen en hallen van veertig, vijftig jaar oud. En omdat Europese wetgeving inmiddels stelt dat gemeenten 15 procent van hun slechtst presterende (en daar horen zwembaden en sporthallen toe) maatschappelijk vastgoed moeten verduurzamen, zullen veel gemeenten voor de afweging komen of ze nog een keer gaan renoveren of dat ze beter iets nieuws kunnen gaan bouwen. De certificering en de daarmee gepaard gaande kwaliteitsverbetering gaat de komende jaren dan ook een grote rol spelen, verwacht ik.”

VERANDERINGEN IN DE SPORT Van alle binnensportbonden zijn de voor-

Een Pulastic-sportvloer van Sika.

schriften en richtlijnen nu dus te vinden

de huidige tijdgeest hebben bekeken. We

samen met KIWA ISA Sport gestart met het

op Sportinfrastructuur.nl. Zo ook van het

hebben nu de waarborg dat we kwaliteit en

Keurmerk Binnensportvloeren, en hebben

Koninklijk Nederlands Korfbalverbond, dat met

veiligheid krijgen en dat we op een goede

we dat ook daadwerkelijk behaald. Dat zijn

Jan Tonny Visser een eigen accommodatieadvi-

manier onze reglementaire competitie kunnen

intensieve trajecten, met procesomschrijvin-

seur in huis heeft, die bovendien de afgelopen

spelen. Tegelijkertijd biedt het ook ruimte

gen, audits en gesprekken met auditoren. De

jaren nauw betrokken was bij de hiervoor

voor flexibiliteit. Als bond kunnen we streng

stap naar de ontwikkeling zoals we die nu zien,

beschreven ontwikkelingen. “Ik herken wel dat

zijn als het om topsport gaat en soepeler als

met NOC*NSG en VSG, vonden wij daarom

de kennis over de eisen aan binnensport in de

er op breedtesportniveau gespeeld wordt. Op

helemaal niet zo’n grote. We hebben wel veel

afgelopen jaren wat is verwaterd, terwijl de

de hoogste niveaus binnen het korfbal komen

gesprekken gevoerd over hoe we met onze

procedures voor de buitensport juist van ouds-

er honderden of soms wel duizenden mensen

vloeren op de nieuwe sportproductenlijst

her heel scherp zijn. Aan de ene kant is het

kijken. Dan moet je aan de voorkant dus goed

kunnen komen. Samen met leveranciers en

logisch: als je buiten een korfbalveld aanlegt,

nadenken over de tribunecapaciteit. Te vaak

producten, en met NOC*NSF en VSG hebben

dan is dat enkel en alleen voor korfbal be-

werd er achteraf bij sportbonden gevraagd of

we om de tafel gezeten. Daar is uiteindelijk

doeld. Maar van een sporthal maken veel meer

het allemaal naar hun zin was en zo niet, of we

een mooie handleiding uit gekomen, waarmee

sporten gebruik. Bovendien zijn er in de loop

dan dispensatie konden geven. Maar vaak kan

de keuringsinstituten kunnen toetsen en

van de jaren veel binnensportvarianten bijge-

dat gewoon niet en dan zijn wij als sportbond

certificeren.”

komen, worden sporthallen anders gebouwd

ook nog eens de gebeten hond omdat we ‘niet

en is het onderwijs natuurlijk een heel belang-

mee willen werken’.”

rijke factor. Bovendien hebben sporten zich

GEZAMENLIJK DOEL “Uiteindelijk hebben we allemaal hetzelfde

ontwikkeld. In het korfbal zijn we bijvoorbeeld

STRENGE KWALITEITSEISEN AAN VLOEREN

met een schotklok gaan spelen, dat betekent

Eenzelfde geluid klinkt vanuit de branche,

opdrachtgever, producent, leverancier:

iets voor je hardware. We waren een beetje

zo is te beluisteren bij Wiljan Mossing

iedereen wil een kwalitatief hoogwaardige

afhankelijk geworden van de architect, die

Holsteyn, Business Unit Manager Sport bij

sportvloer. Kwaliteitsborging is voor ons dus

een opdracht kreeg van de gemeente en soms

SIKA Nederland, een van de grootste spelers

een vanzelfsprekendheid. Laten we gewoon

vooral vanuit het onderwijs, en niet vanuit de

op de markt met zijn Pulastic-sportvloeren.

collectief duidelijk maken waar het allemaal

sport. Dan krijg je sporthallen die niet voldoen,

Sportvloeren moeten voldoen aan stren-

aan moet voldoen en ook bewijs verzorgen dat

omdat de uitloop te klein is, de hoogte niet

ge kwaliteitseisen, zoals vastgelegd in de

dat daadwerkelijk het geval is.”

klopt, er te veel of te weinig daglicht is.”

Europese norm NEN-EN 14904, om veiligheid

De Pulastic-vloeren van SIKA staan momen-

en prestaties te garanderen. “Testen en

teel nog niet op de sportproductenlijst, maar

bewijsvoering leveren is binnen SIKA al zo

dat heeft vooral administratieve redenen.

Ook Visser is dus meer dan tevreden met

oud als de weg naar Rome”, vertelt Mossing

“Onze vloeren stonden al op de oude sport-

het nieuwe digitale kwaliteitszorgsysteem,

Holsteyn. “Een van de pijlers onder onze

vloerenlijst, maar door de overgang naar de

de overgang van normen naar voorschriften

bedrijfsvoering is dat we geen dingen beloven

sportproductenlijst moeten er soms additione-

en de verplichte certificering. “Het is mooi

die we niet waar kunnen maken en die we dus

le testen plaatsvinden. Wij willen graag al onze

dat we alles weer eens goed tegen het licht

ook niet onafhankelijk kunnen laten toetsen.

producten in één keer op de lijst krijgen, maar

hebben gehouden, de eisen in het licht van

Een aantal jaren geleden zijn we daarom al

dat kost even wat tijd.” Hij vervolgt: “Met het

AAN DE VOORKANT GOED NADENKEN

doel”, vervolgt Mossing Holsteyn. “Sporter,

Sportinfrastructuur.nl

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

nieuwe kwaliteitszorgsysteem slaan we een

Het beschermt bovendien tegen een gebrekki-

grootste gemeenten die zelf over voldoende

grote slag op het gebied van transparantie,

ge aanleg en aansprakelijkheidsrisico’s. En last

kennis hebben om een dergelijk project in

zichtbaarheid van waar we op toetsen, vertrou-

but not least: gecertificeerde accommodaties

goede banen te leiden.

wen, duurzaamheid. Dat geeft duidelijkheid

worden erkend door banken, verzekeraars en

voor opdrachtgevers en verlaagt het risico op

borgstellers als betrouwbaar onderpand. Dat

BELANGRIJKE ROL VOOR ADVISEURS

verkeerde keuzes, want alles wat op de sport-

versterkt de positie van gemeenten en sport-

Informatievoorziening naar lokale ambtenaren

productenlijst staat voldoet aan de minimale

bedrijven bij financiering en draagt bij aan een

is de komende tijd dus een belangrijk item en

eisen. En tegelijkertijd blijft het ruimte bieden

toekomstbestendige sportinfrastructuur.

daar spelen adviseurs een belangrijke rol in,

om je als bedrijf te onderscheiden. Wij als

vinden Geurts en Scherpenzeel. Die laatste

SIKA hebben voldoende mogelijkheden om

BEKENDHEID CREËREN

dingen waarin wij denken dat we excelleren, in

Vanaf nu is het zaak om de verplichte

niet meer vertellen dat een sporthal moet

de propositie te stoppen. Maar aan de onder-

certificering, en Sportinfrastructuur.nl in het

voldoen aan de NOC*NSF-normen, maar ze

kant is er gewoon zekerheid voor de kopende

algemeen, meer onder de aandacht te brengen

moeten zeggen: bedenk waar je de sporthal

markt.”

bij alle betrokken partijen. Iedereen kan gratis

straks voor wilt gebruiken en denk eraan dat

op Sportinfrastructuur.nl vinden aan welke

ie straks gekeurd moet worden. Ze moeten de

voorschriften en richtlijnen een accommodatie

keuringseisen laten zien en de gemeente erop

Het is de bedoeling dat elke sportbond

moet voldoen om er een bepaalde sport op

wijzen dat ze hun aannemer contractueel ver-

waarvan sport op competitieniveau be-

een bepaald niveau te kunnen laten plaatsvin-

plichten om gedurende de totstandkoming van

oefend gaat worden in de nieuwe binnen-

den. Sportbonden zijn goed aangehaakt en

de hal in alle fases – schetsontwerp, voorlopig

sportaccommodatie, een certificaat krijgt

voorzien op hun beurt hun verenigingen van de

ontwerp, definitief ontwerp en uitvoerings-

waarmee het duidelijk is dat de hal aan alle

relevante informatie, zodat zij op lokaal niveau

gereed ontwerp – die keuring in het oog te

voorschriften voldoet voor de betreffende

hun rol kunnen pakken.

houden. En een keuringsinstituut vragen de hal

tak van sport. Certificering is daarmee een

Ook de branche is inmiddels goed op de

te gaan keuren en certificeren.”

essentiële indicator van de kwaliteit van een

hoogte van het nieuwe kwaliteitszorgsys-

Geurts vult aan: “Eigenlijk zijn alle sportad-

sportaccommodatie.

teem, al was het maar omdat producten die

viseurs en sportbouwers wel aangesloten bij

Het bevordert de sportveiligheid op het gebied

niet op de sportproductenlijst staan, simpel-

VSG Kennispartners, ons kennisnetwerk. Er

van bijvoorbeeld de vloer, de akoestiek en de

weg niet gebruikt mogen worden. Het hiaat

is een gremium aan bedrijven die echt weten

ventilatie. Daarnaast draagt het bij aan duur-

lijkt vooral bij gemeenten te zitten. Zij moeten

waar ze het over hebben, die het kwaliteits-

zame, kwalitatieve en eerlijke sportaccom-

weten dat ze vanaf het eerste moment de

zorgsysteem kennen en die dus gewoon

modaties. Sportverenigingen weten dat ze in

toekomstige gebruikers moeten betrekken en

weten dat er gecertificeerd moet worden. Alle

gecertificeerde accommodaties veilig kunnen

dat ze hun accommodatie uiteindelijk moeten

gemeenten moeten weten dat er specialisten

trainen en er een gelijkwaardige competitie is

laten keuren en certificeren. Voor veel

zijn op dit vlak en dat certificering voortaan

gewaarborgd omdat aan alle sporttechnische

gemeenten is het traject om te komen tot een

noodzakelijk is. Dát gaan we de komende tijd

voorschriften is voldaan.

nieuwe binnensportaccommodatie bepaald

goed uitdragen!” ■

CERTIFICERING ALS ESSENTIËLE KWALITEITSINDICATOR

zegt daarover: “Adviseurs moeten gemeenten

geen alledaagse zaak en het zijn alleen de

MET HET NIEUWE KWALITEITSZORGSYSTEEM SLAAN WE EEN GROTE SLAG OP HET GEBIED VAN TRANSPARANTIE, ZICHTBAARHEID VAN WAAR WE OP TOETSEN, VERTROUWEN, DUURZAAMHEID” Wiljan Mossing Holsteyn (SIKA Nederland)

DOSSIER KUNSTGRAS Kansen en uitdagingen in een dynamische sector 28 Toenemende behoefte

40 Duurzaamheidslabel

Sinds de introductie is in Nederland

Vanaf 1 januari 2027 is het duurzaam-

steeds meer behoefte aan kunstgras.

heidslabel verplicht voor alle kunst-

Die trend zal voorlopig niet veranderen.

grasvelden. Wat houdt dat in?

46 Innovatief aanbesteden Amsterdam en Haarlem experimenteren met nieuw aanbestedingssysteem: Scale Up.

56 Duurzaam onderhoud

64 Multidisciplinair

Optimaal onderhoud: branchevereni-

Delen van velden door meerdere spor-

ging BSNC deed onderzoek.

ten kan de druk op de ruimte verlichten.

32 De markt

60 Europese regels

68 Uniform aanbesteden

Nederland behoort wereldwijd tot de

Nederland is gidsland als het gaat om

Eenduidigheid in het aanbestedings-

koplopers in het gebruik van kunstgras

het verduurzamen van kunstgras. Hoe

proces moet de verduurzaming van

per inwoner.

staat de Europese regelgeving ervoor?

kunstgrasvelden versnellen.

Premium quality Guaranteed.

Nederlandse fabrikant van

TOPKWALITEIT KUNSTGRAS Nieuw: Smart & Nonfill voetbalsystemen Met decennialange ervaring staat Condor Grass voor hoogwaardige kunstgrassystemen waarin kwaliteit, innovatie en persoonlijke aandacht centraal staan. Voor sporten als voetbal, hockey, tennis, golf, rugby, padel en multisport biedt Condor Grass duurzame oplossingen met natuurlijke infill van zand, kurk, keramisch en Brockfill tot non-infill systemen.

Padel

Adres: Euroweg 3, 8061 SB Hasselt (NL) | Web: www.condorgrass.com

Droogveld Hockey

Dossier kunstgras – Inleiding

VERDUURZAMING KUNSTGRAS: SAMENWERKING, INNOVATIE EN MAATSCHAPPELIJKE IMPACT Kunstgras is in Nederland allang geen nicheproduct meer. Het is een onmisbaar onderdeel van onze sportinfrastructuur geworden. Van voetbal en hockey tot korfbal, tennis en padel: miljoenen vierkante meters kunstgras maken het mogelijk om intensief te sporten, ruimte efficiënt te benutten en sportvoorzieningen toegankelijk te houden, juist in een land waar de druk op de openbare ruimte steeds groter wordt. Tegelijkertijd staat de sector op een belangrijk kantelpunt. De

We kijken naar de omvang en dynamiek van de Nederlandse

verduurzaming van kunstgras is namelijk écht op gang gekomen.

kunstgrasmarkt, naar innovaties in onderhoud en circulariteit, naar nieuwe vormen van duurzaam aanbesteden en naar

De afgelopen jaren hebben sport, overheid, kennisinstellin-

de internationale ontwikkelingen die de sector mede richting

gen en marktpartijen elkaar steeds beter gevonden binnen de

geven. Ook besteden we aandacht aan multidisciplinair gebruik

Routekaart Verduurzaming Sport. Vanuit die samenwerking

van velden, historische ontwikkelingen en de zoektocht naar

worden concrete stappen gezet richting een duurzamere kunst-

uniforme regelgeving en objectieve duurzaamheidscriteria.

grasketen: van ontwerp en materiaalgebruik tot onderhoud, aanbesteding, circulariteit en hergebruik. Innovaties die enkele

Wat daarbij opvalt, is dat de sector steeds professioneler

jaren geleden nog experimenteel leken, worden inmiddels

samenwerkt. Gemeenten, leveranciers, aannemers, adviseurs,

serieus toegepast en opgeschaald. Gemeenten als Amsterdam

sportbonden en kennispartners trekken vaker gezamenlijk op

en Haarlem laten zien hoe innovatieve aanbestedingsvormen de

om tot oplossingen te komen die niet alleen sporttechnisch

markt kunnen uitdagen om nieuwe oplossingen te ontwikkelen.

goed functioneren, maar ook bijdragen aan klimaatadaptatie,

Tegelijkertijd zorgen instrumenten als het duurzaamheidslabel

circulariteit en verantwoord grondstoffengebruik. Juist die

en de MKI-systematiek ervoor dat duurzaamheid steeds beter

samenwerking is cruciaal om de volgende stappen mogelijk te

meetbaar en vergelijkbaar wordt.

maken.

Maar deze transitie vraagt ook om realisme. Verduurzaming

Deze special is bedoeld als inspiratie, als kennisbron en als

van kunstgras is geen traject van snelle successen. Het vraagt

uitnodiging om samen door te pakken. Want de richting is dui-

om samenwerking, kennisdeling, investeringen en vooral: een

delijk: verduurzaming van kunstgras is niet langer een ambitie

lange adem. Er is al veel bereikt, maar er is ook nog veel winst te

voor later, maar een beweging die al volop gaande is. Nu is het

behalen.

zaak om die ontwikkeling verder te versnellen, met oog voor innovatie, uitvoerbaarheid én maatschappelijke impact.

In deze special van Sportaccom brengen we daarom de belangrijkste ontwikkelingen, kansen en dilemma’s samen.

Bob Thomassen (NOC*NSF) en Koen Beelen (BSNC)

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

VOORSPELLING UIT 1926: NEDERLAND GAAT VOETBALLEN OP KUNSTGRAS In het drukke Nederland is steeds meer behoefte aan kunstgras. Vooral in het voetbal leidt dat vaak tot emoties, maar dat is niet altijd zo geweest Aan het begin van 1926 plaatste het tijdschrift Sportkroniek, officieel orgaan van den Nederlandsche Voetbalbond enkele opmerkelijke columns. Ze waren geschreven onder het pseudoniem Henjoh, waarvan precies een eeuw later nog altijd onduidelijk is wie zich hierachter verschool. En dat is jammer, want deze schrijver kon opmerkelijk goed voorspellen hoe het voetbal van de toekomst eruit zou zien. Door: Jurryt van de Vooren

Henjoh vroeg zich in zijn verhalen af hoe

was in 1976 zo verzakelijkt dat er alleen

zuiver. Dit voetbalspel is geen voetbal

de situatie van 1976 zou zijn. ‘De groote

nog maar saaie clubnamen bestonden,

meer, ’t is een mengsel van wiskunde,

dag, waarop ik weer voor het eerst sinds

zoals De Naamlooze Vennootschap A.V.V.

schaken, behendigheid en wetenschap,

vijftig jaren een voetbalwedstrijd zou

en De Coöperatieve Twentsche Boys.

’t is een kunst geworden. Ik heb gesnakt

bijwonen.’ In die onbekende voetbalwe-

‘Laat me even bedaren, even tijd om bij

naar een mistrap, naar een fout. Er kwam

reld van zijn toekomst had hij wel een

te komen.’

er geen.’

gids nodig om zijn weg te kunnen vinden.

Bij gebrek aan beter ging het duo naar

De columnist fantaseerde dat hij met een

een wedstrijd van De Coöperatieve

Precies honderd jaar geleden werd het

luchtauto het hele land doorkruiste om

Twentsche Boys, waar Henjoh iets

kunstgras in het voetbal dus al voorspeld!

verschillende wedstrijden te bezoeken.

opmerkelijks ontdekte bij het speelveld.

Met de kennis van nu verdient Henjoh een

‘Geen zwart plekje heb ik in ’t groene

bloemetje, want hij zat er maar twee jaar

Henjoh wilde beginnen bij HVV in Den

tapijt van kunstgras kunnen ontdekken.

naast. Niet in 1976, maar in 1978 kreeg

Haag, maar die club bestond volgens zijn

Deze tegelvloeren met kunstzoden, we

EVV Eindhoven namelijk toestemming

gids allang niet meer. HFC dan? Ajax,

kenden ze vroeger niet. Gelukkig!’ En ook

van de Brabantse onderbond van de

NAC, Willem II, Vitesse? ‘Maar hij, hij

de rest van het voetbal kwam kunstma-

KNVB om te spelen op een voetbalveld

reageerde geen enkele maal, ’t waren alle

tig op hem over: ‘Alles volgens streng

van kunstgras, bedoeld als experiment.

onbekende klanten voor-em.’ Het voetbal

systeem, volgens berekening, theoretisch

Er werd wel nadrukkelijk bij gezegd

FOTO: NATIONAAL ARCHIEF

Historisch perspectief

De Nederlandse hockeyers tegen Spanje op kunstgras in 1976, toen kunstgras groot doorbrak in hockey.

ming zou komen voor kunstgras in het

Voetballen op een hockeyveld

betaald voetbal of de hogere amateur-

Kunstgras was in de jaren zestig onder

werkt, dat het eenmaal zover komt.’ Die

klassen. In datzelfde jaar speelde het

de naam astroturf overgewaaid vanuit de

voorspelling is nooit uitgekomen.

Nederlands amateurelftal in Dubai een

Verenigde Staten naar onze kant van de

wedstrijd tegen de Verenigde Arabische

oceaan. Daar werd in Nederland positief

NEC uit Nijmegen begon als eerste

Emiraten op kunstgras, wellicht als eerste

op gereageerd als een voorbode van de

profclub met trainingen op kunstgras,

Nederlandse voetballers ooit in een offici-

toekomst. Ajax en Feyenoord hadden

vervaardigd van polypropeen. ‘Zij waren

ële wedstrijd. De Nederlanders speelden

grote belangstelling voor deze innovatie.

van mening dat de speltechniek op deze

zeer onwennig op dit terrein en liepen de

Dagblad Trouw voorspelde eind 1969

kunstgrasmat overeenkomt met die

nodige blessures op.

zelfs dat deze clubs binnen enkele jaren

op een natuurlijke grasmat’, aldus Het

hun Europese wedstrijden op kunstgras

Parool op 6 juni 1970. ‘Ook met kleinere

dat er op korte termijn geen toestem-

zouden spelen. ‘In ieder geval wordt er achter de schermen reeds hard aan ge-

proefvelden in Enschede, Oldenzaal,

NÓG MEER KUNSTGRASVELDEN IS DE TOEKOMST VAN HET AMATEURVOETBAL, TOONT ONDERZOEK AAN

Zwolle en Driel heeft men goede ervaringen opgedaan.’ In de tweede helft van de jaren zeventig brak het kunstgras door bij het hockey, waarna er nog meer interesse kwam in het voetbal. FC Utrecht organiseerde in februari 1979 een minitoernooi voor profclubs op een kunstgrasveld bij het

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1 Kunstgras in Nederland in 2015.

ER IS EEN DIRECT VERBAND TUSSEN DE VERSTEDELIJKING EN HET AANTAL KUNSTGRASVELDEN nabijgelegen Kampong, samen met FC

bespaarde een hoop geld, dat anders was

Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk

Den Haag, Go Ahead Eagles en NEC.

uitgegeven aan dure reisjes naar zonnige

Werk (CRM) werkten mee. Verder

Utrecht won door NEC met 3-1 in de

oorden.

kwam er een begeleidingscommissie

finale te verslaan.

met vertegenwoordigers van de NSF Begin jaren tachtig brak de strijd los waar

(Nederlandse Sport Federatie, toen nog

Tot dat moment waren al die voetbal-

het eerste voetbalveld met kunstgras zou

los van het NOC) en de KNVB. Vlak voor

wedstrijden op hockeyvelden gespeeld.

worden gerealiseerd. Den Haag begon

de oplevering in september 1982 werd

Dat was behelpen, maar voor de minder

in 1981 als eerste Nederlandse gemeen-

de gemeente Den Haag nog net inge-

vermogende clubs was het toch een

te met de aanleg bij de clubs Gona en

haald door Papendal, waar een gemengd

uitkomst, omdat ze tijdens de winterstop

HMSH aan de Vrederustweg. Het werd

kunstgrasveld voor hockey en voetbal

gewoon in Nederland konden blijven voor

zeer serieus genomen, want de minis-

in gebruik werd genomen. De gemeente

hun trainingen en oefenwedstrijden. Dat

teries van Economische Zaken en van

Arnhem pakte dus deze primeur.

Hoe drukker, hoe meer kunstgras Het kunstgras in het amateurvoetbal heeft zich sindsdien enorm ontwikkeld.

FOTO: SHUTTERSTOCK

Historisch perspectief

In 2000 werd het nog amper gebruikt, maar slechts vijftien jaar later ging het al om één op de vijf velden. Dat gemiddelde vertekent, want per regio ligt dat anders. In 2017 plaatste De Bosatlas van het Nederlandse voetbal een landkaart met het aantal kunstgrasvelden per 100.000 inwoners per gemeente. Er zijn enorme verschillen, want in de grote steden liggen veruit de meeste kunstgrasvelden. In grote delen van Zeeland, Drenthe en Groningen waren er gemeentes, waar ze tien jaar geleden alleen maar op natuurgras speelden. De conclusie is simpel: er is een direct verband tussen de verstedelijking en het aantal kunstgrasvelden. In relatief dunbevolkte gebieden is meer ruimte beschikbaar, waardoor er ook meer grasvelden

Heracles Almelo was in 2003 de eerste BVO die op kunstgras speelde.

worden gebruikt. In een verstedelijkte omgeving wonen veel meer mensen, die

op sporthallen bijvoorbeeld met 12,5

kunstgras reed hij met zijn luchtauto lang

de bestaande velden veel intensiever

procent in Groot-Amsterdam ten opzichte

een zompig grasveld, waar wat kinderen

gebruiken – zowel voor wedstrijden als

van 3 procent landelijk.’ Hetzelfde zullen

met een bal speelden. ‘Ik heb daar lang

trainingen. Echt gras kan dit intensieve

we zien bij voetbalvelden, zodat we ervan

naar gekeken, want dat was nog het oude

gebruik niet aan en kunstgras wél.

uit moeten gaan dat het gebruik van

spel, met al z’n bekoring. Die jongens, die

kunstgras alleen maar zal toenemen.

er nog niet veel van konden, die af en toe

Nóg meer kunstgrasvelden is dan ook

heerlijke blunders maakten, die hebben

de toekomst van het amateurvoet-

Voetbalromantiek

bal, zo toonde nieuw onderzoek aan.

Veel voetballiefhebbers vinden dit

asme en vuur gespeeld, dan de weten-

Remco Hoekman, Karin Wezenberg-

toekomstbeeld gruwelijk, omdat zij hun

schappelijke profs van De Twentsche

Hoenderkamp en Koen Thijssen publi-

sport het liefste beoefenen of bekijken op

Boys.’

ceerden in 2024 de studie Benodigde

natuurgras. In de Eredivisie is inmiddels

ruimte voor sport in 2040, allemaal na-

afgesproken dat daar alleen nog op

Het enige wat Henjoh niet zag aankomen,

mens het Mulier Instituut. Als voorbeeld

natuurgras wordt gespeeld, maar in het

is dat er in onze tijd ook meisjes op een

vergeleken zij Groot-Amsterdam en de

amateurvoetbal kan dat niet meer. Het

voetbalveld staan. Maar dat is weer een

regio Delfzijl met elkaar.

is een keuze tussen de romantiek van

heel ander verhaal.

echt gras en de realiteit van voetbal als In Amsterdam blijft de bevolking groeien,

volkssport.

waar die in Delfzijl zal afnemen. ‘Lokaal kan de druk op accommodaties een

En ook dat gevoel beschreef Henjoh pre-

stuk meer toenemen dan het landelijk

cies honderd jaar geleden op een manier,

gemiddelde’, merkten de onderzoekers

die wij nog steeds herkennen. Aan het

op over de hoofdstad. ‘Zo stijgt de druk

eind van zijn verhaal over de wedstrijd op

met meer pleizier, met meer enthousi-

Dossier kunstgras

DYNAMISCHE SECTOR IN ONTWIKKELING Een hele generatie weet inmiddels niet beter dan dat er op kunstgras gesport wordt. Waar kunstgras aanvankelijk werd gezien als een slim alternatief voor natuurgras, is het inmiddels voor veel sporten ondenkbaar dat er niet op kunstgras wordt gespeeld. De markt voor kunstgrasvelden in Nederland is in de afgelopen decennia uitgegroeid tot een essentieel onderdeel van onze sportinfrastructuur. In het hockey zien we zelfs alleen nog maar kunstgrasvelden en ook in het voetbal is kunstgras meer en meer de norm – het betaald voetbal daargelaten. Nederland behoort wereldwijd tot de koplopers in het gebruik van kunstgras per inwoner. Tegelijkertijd bevindt de sector zich in een tijdperk van grote veranderingen. Nieuwe (Europese) regelgeving rondom infillmaterialen, groeiende aandacht voor circulariteit en veranderende sporttechnische eisen zorgen voor een dynamische markt. Hoe staan we ervoor in Nederland als het gaat om het gebruik van kunstgras? En wat brengt de toekomst? Door: Leon Janssen Lok

FOTO: SHUTTERSTOCK

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

De Nederlandse kunstgrasmarkt

Een van de innovaties van de laatste jaren: hockey op opvallend blauw kunstgras.

Marktontwikkeling

FOTO: SHUTTERSTOCK

Kunstgras wordt op meerdere plek-

ken toegepast. Bekend is uiteraard de toepassing op sportvelden. Deze velden hebben een relatief grote oppervlakte en kennen een constructieopbouw die veelal bestaat uit meerdere lagen en drainage. Toepassingen zien we in voetbal, hockey, tennis, padel en korfbal. Dit deel van de markt is sterk gereguleerd, met voorschriften ten aanzien van veiligheid, milieu en prestaties. Door een groeiende behoefte aan onderhoudsarme buitenruimtes met een groene uitstraling zien we een sterke groei in het commerciële segment: kantoren en bedrijfstuinen, horecaterrassen, retail

Kunstgras in de publieke ruimte, zoals hier in een speeltuin.

en showrooms. Dit deel is inmiddels zo’n 15 tot 20 procent van de totale

Sport en Cultuurtechniek (BSNC) in 2025

Hockey

kunstgrasmarkt.

startte, werd onder andere geïnven-

Bij die andere grote kunstgrassport,

tariseerd hoeveel kunstgrasvelden er

hockey, ging het volgens de Koninklijke

Ook komt kunstgras veel terug in de

in Nederland zijn als het gaat om de

Nederlandse Hockey Bond eind 2025

publieke ruimte, op trapveldjes in de wijk,

georganiseerde sport. De sporten die er

om 972 hockeyvelden in ons land. Waar

in speeltuinen, parken en recreatiege-

structureel gebruik van maken, op een rij.

het aantal zandvelden van oudsher het

bieden en op schoolpleinen. Met alleen

grootst was, zijn nu de watervelden in de

al zo’n 200 Cruyff Courts vormt dit een

Voetbal

meerderheid. Inmiddels zijn echter ook

substantieel segment. De veldjes zijn

Het exacte aantal is niet bekend, maar

de droogvelden in opkomst. De 450 wa-

gemiddeld 500 tot 1500 vierkante meter

een schatting op basis van diverse bron-

tervelden, 330 zandvelden, 165 semi-wa-

groot en kennen over het algemeen een

nen gaat uit van 2.304 velden. Verreweg

tervelden en 27 droogvelden bestrijken

intensief gebruik. Lokale overheden zijn

het grootste deel daarvan heeft een po-

samen ruim 5,5 miljoen vierkante meter.

veelal opdrachtgevers, waarbij nadruk

lymere infill: 1.541. Er zijn er 611 met een

ligt op duurzaamheid, beheersbaarheid

organische infill, 131 met een minerale

Korfbal, tennis en padel

en veiligheid. Ook dit segment groeit,

infill en er zijn 21 non-infillvelden. Het

Ook korfbal wordt op kunstgras ge-

vooral door toenemende aandacht voor

gaat in totaal om bijna 18 miljoen vierkan-

speeld. Volgens het KNKV zijn zo’n

een beweegvriendelijke leefomgeving.

te meter voetbalkunstgras.

1.000 velden, voornamelijk met zand ingestrooid, goed voor 1,1 miljoen

Tot slot zien we veel particulier kunstgras zoals in tuinen, op balkons en dakterrassen. Ook die markt groeit, maar is wel sterk afhankelijk van de woningmarkt en van consumententrends.

Aantallen en oppervlakten Alle genoemde segmenten zijn onderdeel van ‘de kunstgrasmarkt’, maar hoe groot is die markt precies? Voor het project Duurzaam Onderhoud van Kunstmatige Sportvelden, dat Branchevereniging

ÉÉN KUNSTGRASVELD VERVANGT DE CAPACITEIT VAN 3 TOT 4 NATUURGRASVELDEN. DAT IS VOORAL RELEVANT IN STEDELIJKE GEBIEDEN, WAAR RUIMTE SCHAARS IS

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

het om Greenfill: korrels die naast het

TABEL 1: AANTAL KUNSTGRASPROJECTEN VAN 2022 TOT EN MET 2025, GESPECIFIEERD PER TAK VAN SPORT

2022

2023

2024

2025

Totaal

veld worden afgebroken tot water, CO 2

Hockey

284

en humus.

Korfbal

245

Padel

595

429

435

275

1734

Tennis

431

264

233

371

1299

Voetbal

253

193

229

225

900

Totaal

1430

1032

1011

989

4462

Natuurlijk infill Natuurlijk infill gaat om minder bewerkte, plantaardige materialen, zoals kurk, kokos en olijfpitten. Deze systemen hebben duurzaamheidsvoordelen, maar stellen hogere eisen aan onderhoud en gedrag

TABEL 2: AANTAL KUNSTGRASPROJECTEN IN HET VOETBAL, VAN 2022 TOT EN MET 2025, GESPECIFIEERD NAAR TYPE

bij weersinvloeden.

2022

2023

2024

2025

Totaal

Biologisch infill

Non-infillvelden

Mineraal infill

131

Non-infillsystemen, volledig zonder

Natuurlijk infill

117

119

412

instrooimateriaal, zijn in opkomst.

Nonfill infill

Microplastics worden vermeden en er is

Polymerisch

157

348

een lagere milieubelasting. De speelei-

Totaal

253

193

229

225

900

genschappen worden volledig bepaald door de vezelstructuur en de onderbouw. Binnen het voetbal is het nog een innova-

vierkante meter. En dan zijn er nog tennis

Polymerisch infill

tie, maar non-infill wint aan populariteit in

en padel, waar eveneens veel kunstgras

Traditioneel bestaan veel kunstgrasvel-

het hockey (bij water- en droogvelden) en

aan te pas komt. De KNLTB meldt dat er

den uit een systeem met rubbergranulaat

bij trapveldjes in de openbare ruimte.

momenteel zo’n 2.700 met zand inge-

of microplastic infill. Dit zijn instrooi-

strooide kunstgras-tennisbanen (bijna 2

materialen die tussen de vezels worden

miljoen vierkante meter) zijn. In het sterk

aangebracht om stabiliteit, demping

Een stabiele vervangingsmarkt

groeiende padel gaat het om zo’n 1.400

en speeleigenschappen te creëren.

In de sportkunstgrasmarkt staat ver-

indoor- kunstgrasbanen en circa 2.000

Historisch gezien domineerde SBR-

vanging centraal. Uitgaande van een

outdoorbanen, samen goed voor 700.000

rubbergranulaat (gerecyclede autoban-

gemiddelde levensduur van 10 à 15 jaar,

vierkante meter kunstgras.

den). Volgens sectorinschattingen was

vonden volgens Sportinfrastructuur.nl

vóór 2016 circa 90 procent van de velden

tussen 2022 en 2025 de volgende aan-

hiermee gevuld; inmiddels is dat aandeel

tallen kunstgrasprojecten plaats:

Typologieën Door de alleen maar toegenomen diver-

gedaald naar circa 75 procent en verder

siteit in toepassingen is er inmiddels een

afnemend.

breed scala aan systemen. De rol van

Blijvende groei in sportkunstgrasvelden

infill en de gebruikte materialen zijn de

Mineraal infill

Dat de kunstgrasmarkt voor sportvel-

meest onderscheidende factoren.

Mineraal infill is vooral zand, om de mat

den blijft groeien is logisch, gezien de

te verzwaren en te stabiliseren, om vezels

praktische voordelen. Kunstgras maakt

Polymere systemen

rechtop te houden en om een consistent

immers intensief gebruik mogelijk – een

Vrijwel alle moderne kunstgrasvelden zijn

speeloppervlak te creëren. Veelgebruikt

voetbalkunstgrasveld kan tot 1.200-1.500

gebaseerd op synthetische polymeren,

in tennis, hockey en korfbalvelden, waar

uur per jaar worden bespeeld, tegen-

zoals polyethyleen (PE) en polypro-

we het dan ook zandvelden noemen.

over circa 400 uur voor natuurgras. Eén

pyleen (PP). Deze materialen vormen de

Bij voetbal noemen we het velden met

kunstgrasveld vervangt dus de capaci-

vezels die het speeloppervlak bepalen.

mineraal infill.

teit van 3 tot 4 natuurgrasvelden. Dat is

De eigenschappen van deze polyme-

vooral relevant in stedelijke gebieden,

ren – zoals flexibiliteit, slijtvastheid en

Biologisch afbreekbare infill

waar ruimte schaars is. Bovendien is

UV-bestendigheid – zijn bepalend voor de

Door milieudruk groeit de toepassing van

kunstgras minder gevoelig voor weersin-

levensduur en prestaties van een veld.

alternatieve infills. Bij biologisch infill gaat

vloeden. Afgelastingen komen nauwelijks

Marktontwikkeling

voor, essentieel in de planning van verenigingen. Kunstgrasvelden worden bovendien intensief gedeeld met het onderwijs en buurtinitiatieven en hebben dus een relatief hoog maatschappelijk rendement. De initiële investering is over het algemeen hoger, maar de kosten per gebruiksuur zijn significant lager. En ten slotte: zeker

KUNSTGRAS BLIJFT EEN CRUCIALE PIJLER ONDER DE NEDERLANDSE SPORT, MAAR DE INVULLING ERVAN VERANDERT FUNDAMENTEEL

in hockey heeft kunstgras geleid tot een hoger speltempo en technische ontwikkeling, waardoor hockey op natuurgras niet

systemen. Dankzij innovaties die zich

Sector in ontwikkeling

meer voorkomt.

richten op een betere waterdoorlatend-

De Nederlandse kunstgrasmarkt is om-

heid, lagere hittestress en een verbeterde

vangrijk, volwassen en volop in beweging.

demping ontstaat zelfs langzamerhand

Met circa 25-30 miljoen vierkante meter

een nieuwe generatie kunstgrasvelden.

sportkunstgras en een totale markt die

Ontwikkelingen in de markt De kunstgrasmarkt bevindt zich qua regelgeving in een belangrijke transitie.

kan oplopen tot 70 miljoen vierkante

Polymerische infill moet uitgefaseerd

Wereldwijd groeit de kunstgrasmarkt

meter, behoort Nederland tot de meest

worden, Europese regelgeving stuurt aan

overigens sterk, met grote volumes in lan-

intensieve gebruikers ter wereld. De jaar-

op velden zonder polymerische infill van-

den als de Verenigde Staten en China. In

lijkse aanleg van 4 tot 6 miljoen vierkante

af 2031. Er vindt daardoor een versnel-

absolute aantallen blijft Nederland klein,

meter onderstreept de continuïteit van

ling plaats richting alternatieve systemen

maar de intensiteit van gebruik is hoog.

de markt, maar de echte veranderingen

met natuurlijk infill, mineraal infill en

De combinatie van beperkte ruimte, hoge

zitten in de kwaliteit en samenstelling van

mogelijk in de toekomst ook non-infillsys-

sportparticipatie en een sterke gemeen-

systemen. De verschuiving van polymeri-

temen. De sector investeert bovendien

telijke rol maakt Nederland tot een proef-

sche infill naar duurzamere alternatieven

aanzienlijk in recycling van kunstgrasmat-

tuin voor innovatieve kunstgrassystemen.

en non-infilloplossingen markeert een

ten, het hergebruik van infill en modulaire

nieuwe fase in de ontwikkeling van kunst-

FOTO: SHUTTERSTOCK

gras. In tabel 2 is te zien dat de markt hier daadwerkelijk duurzamere keuzes in maakt: het aantal velden met een polymerische infill daalde drastisch. Voor professionals in de sportinfrastructuur betekent dit dat technische kennis, materiaalkeuze en langetermijnvisie belangrijker worden dan ooit. Kunstgras blijft een cruciale pijler onder de Nederlandse sport, maar de invulling ervan verandert fundamenteel.

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Pure PT : kunstgras dat aansluit op beleid, gebruik en beheer ™

Golazo Media in samenwerking met TenCate

Intensief gebruik, nauwelijks onderhoud, lagere kosten op de lange termijn, geen problemen bij regen, vorst of hitte, minder uitstoot door transport, eenvoud van recycling, passend bij klimaatwet- en regelgeving, vergelijkbaar met natuurgras en ook nog eens toepasbaar voor multifunctioneel gebruik. Het zijn in een notendop de voordelen van Pure PT™, het infillvrije kunstgrassysteem van TenCate. Pure PT™ (Performance Turf) is een volledig nonfill-kunstgrassysteem: het heeft geen zand, rubber, kurk of ander infillmateriaal nodig. Dankzij een speciaal garenontwerp met een hoge vezeldichtheid biedt het systeem grip, stabiliteit en comfort. De ontwikkeling van Pure PT™ startte in 2019, in samenwerking met het Center for Turf Innovation van TenCate. Het werd inmiddels duizenden uren getest met spelers, coaches en wetenschappers.

Lagere Total Cost of Ownership Een van de belangrijkste voordelen van Pure PT™ is de gunstige Total Cost of Ownership (TCO). Bij de keuze voor een nieuw veld is het uiteraard verstandig om naast de aanlegprijs andere kosten die een rol spelen tijdens de levensduur mee te nemen in de berekeningen. Hoewel de initiële investering iets hoger kan zijn dan bij traditionele infillvelden, verdient een gemeente die extra investering snel terug:

1. in de eerste plaats zijn er minder transport- en installatiekosten. Omdat er geen infill is, is een Pure PT™-veld een stuk lichter dan een traditioneel veld. Dat betekent dat er veel minder transportbewegingen nodig zijn en de transportkosten dus lager zijn. Bovendien is de installatie op locatie eenvoudiger en sneller, omdat er geen infillmaterialen hoeven te worden aangebracht; 2. een nonfill-kunstgrasveld betekent ook lagere onderhoudskosten; bijvullen, egaliseren of decompacteren hoeft niet meer. Het onderhoud beperkt zich tot af en toe borstelen en het verwijderen van organisch materiaal; 3. Pure PT™-velden gaan aantoonbaar langer mee dan velden mét infill. Uit verschillende Lisport- en Lisport XL-testen blijkt dat de vezels nauwelijks slijten, zelfs na simulatie van meer dan tien jaar intensief gebruik. Dat komt door de hoge vezeldichtheid en doordat er geen infill is die wrijving veroorzaakt.

PURE PT™ SLUIT AAN BIJ TOEKOMSTIGE EU- EN NEDERLANDSE MICROPLASTICSREGELGEVING

TenCate hanteert daarom een garantieperiode van twaalf jaar, aanzienlijk langer dan bij traditionele kunstgrasvelden met infill; 4. een Pure PT™-veld bestaat voor het grootste deel uit polyethyleen (PE). Daardoor is het end-of-life-proces eenvoudiger dan bij traditionele systemen waar meerdere polymeren en infillstromen moeten worden gescheiden. De huidige recyclingpraktijk is vooral shredderen, maar een hoger PE-aandeel maakt technieken waarbij materiaal schoner en meer intact kan worden teruggewonnen in de toekomst realistischer. Dat levert lagere verwijderings- en recyclingkosten op, omdat scheiding minder tijd en energie vraagt. Daarnaast wordt gewerkt aan een ONE-DNA tm versie die volledig uit polyethyleen bestaat. De monomateriaalsamenstelling maakt het recyclingproces aanzienlijk eenvoudiger omdat scheiden niet meer nodig is en het materiaal rechtstreeks kan worden teruggebracht in hoogwaardige PE-toepassingen. Daarmee komt een volledig circulaire oplossing binnen bereik.

Milieuvriendelijke keuze Pure PT™ is ook een milieuvriendelijke keuze en voor welke gemeente is dat nu niet van belang? Pure PT™

38 sportaccom » juni 2026 » nummer 1

bevat dus geen infill. Dit voorkomt het rondwaaien, wegspoelen en uitlopen van korrels. Het vermindert daarmee de milieubelasting aanzienlijk. Bovendien is er minder uitstoot door transport. Minder gewicht betekent minder vrachtwagens onderweg en dus een lagere CO 2 -uitstoot ten tijde van de aanleg. En omdat het onderhoud eenvoudiger en minder frequent is, is er minder inzet nodig van machines. Dat betekent weer minder brandstofverbruik, minder slijtage aan apparatuur en dus een kleinere ecologische voetafdruk. Bovendien sluit het aan bij toekomstige EU- en Nederlandse microplastics-regelgeving.

Uitstekende speelervaring en veiligheid Dat een veld duurzaam en op termijn betaalbaar is, is natuurlijk van groot belang, maar minstens zo belangrijk is dat het veld goed bespeelbaar is. Het Pure PT™-veld is speciaal ontworpen om natuurgras zo goed mogelijk na te bootsen. Het systeem is uitgebreid getest met atleten onder realistische belasting. Daarbij is gekeken naar onder meer gewrichtsstabiliteit, voorspelbare grip, energieabsorptie en het rol- en stuitgedrag van de bal. De metingen zijn uitgevoerd in laboratoria én op velden, met behulp van high-speed-video, krachtplaten, kinematica en langdurige spelersfeedback. In bijzondere weersomstandigheden blijft het veld stabiel. Omdat er geen infill aanwezig is, kan er niets wegdrijven bij zware regenval, niets bevriezen bij vorst en ontstaat er geen harde laag zoals bij zand of organische infill. In warme omstandigheden ontbreekt materiaal dat extra warmte vasthoudt, wat de temperatuurstijging beperkt.

EEN GEMEENTE VERDIENT DE EXTRA INVESTERING IN EEN PURE PT™-VELD SNEL TERUG Succesverhalen: Waar ligt Pure PT™ al? Pure PT™ staat op dit moment nog niet op de Sportproductenlijst van de KNVB. Het product is immers relatief nieuw en bevindt zich in het reguliere beoordelingsproces dat voor elk innovatief systeem geldt. Toch is het al op veel locaties in de praktijk aangelegd. Het is geen experiment meer, maar een systeem dat zich in de praktijk heeft bewezen. Pure PT™ ligt wereldwijd al op zo’n driehonderd velden, onder andere in Amerika en Australië en op Curaçao, waar het nationale elftal erop speelt. Ook diverse profvoetbalclubs zoals Bordeaux, Real Valladolid en Olympique Marseille beschikken inmiddels over één of meerdere Pure PT™-velden. Dichter bij huis is het PSV dat op trainingscomplex De Herdgang in Eindhoven naar volle tevredenheid al een aantal jaren een Pure PT™-veld gebruikt en onlangs besloot de Duitse Bundesliga-club Werder Bremen om van zes velden op haar trainingscomplex Pure PT™velden te maken. Spelers testten het veld en waren er unaniem enthousiast over.

het hart van de buurt. Kinderen kunnen er veilig spelen, bewegen en elkaar ontmoeten. Dat geldt ook voor dergelijke veldjes bij scholen, waar leerlingen er gebruik van maken tijdens pauzes en gymlessen. Ook na schooltijd worden de veldjes gebruikt, in de vrije tijd of voor georganiseerde buitenschoolse activiteiten. Deze plekken worden intensief benut, door verschillende groepen op één dag en vragen daarom om een ondergrond die betrouwbaar blijft, die wisselende belasting aankan en die weinig onderhoud vraagt. Pure PT™ Play sluit hier goed op aan. Deze 28-millimeter-variant binnen de Pure PT™-familie is speciaal ontwikkeld voor dagelijkse belasting in buurten en op schoolpleinen. Voor gemeenten biedt dit een toekomstbestendige voorziening die aansluit op meerdere beleidsdoelen: gezondheid, ontmoeting, veiligheid en efficiënt beheer. Een klein veldje krijgt zo een nóg grotere maatschappelijke waarde, juist doordat het betrouwbaar functioneert in de dagelijkse praktijk van wijk en school.

Multifunctionele veldjes: Pure PT™ Play

Meer informatie

Dat Pure PT™ nauwelijks slijt en bijna geen onderhoud nodig heeft, is juist ook in de openbare ruimte van grote waarde. Daarom is er Pure PT™ Play, een multipurpose toepassing voor gebruik in de wijk. Multifunctionele sporten speelveldjes vormen vaak

gecertificeerd. Scan de QR-code

Pure PT™ van TenCate is FIFAvoor een video en kom meer te weten over het nonfill-kunstgrassysteem Pure PT™.

Nationaal Sportcongres Dinsdag 23 juni 2026, Papendal

De sport van morgen: vitaal en verbonden Hoe houden we de sport sterk en toekomstbestendig? Hoe kan samenwerking met andere sectoren daarbij helpen? Deze vragen staan centraal tijdens het tweede Nationaal Sportcongres op 23 juni 2026. Dé ontmoetingsplek voor lokale beleidsmakers, clubondersteuners en andere professionals in de lokale sport. Met scherpe gesprekken, inspirerende praktijkvoorbeelden en inzichten die je morgen al kunt toepassen. Tickets & info: nationaalsportcongres.nl

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Duurzaamheidslabel kunstgras

PRIKKEL VOOR PRODUCENTEN Vanaf januari 2026 is er een duurzaamheidslabel voor kunstgrasvelden in Nederland en vanaf 1 januari 2027 is dat label verplicht voor alle kunstgrasvelden. Wat houdt dat precies in? Waarom moest het label er komen? En wat zijn de eisen? Wilko Zuidema was namens NOC*NSF betrokken bij de totstandkoming. “De introductie van het duurzaamheidslabel voor kunstgras markeert een belangrijke stap richting transparantie en milieubewuste keuzes”, zegt hij. Door: Leo Aquina

41 FOTO: SHUTTERSTOCK

Duurzaamheidslabel

Kunstgras in Amsterdam. “De gemeente Amsterdam heeft duurzaamheid hoog in het vaandel staan en het kan goed zijn dat die bij een aanbesteding op een gegeven moment zeggen: wij willen het goedkoopste product dat wel een A-label heeft. Dus het is ook een prikkel”, zegt Wilko Zuidema van NOC*NSF.

Het bestaande kwaliteitszorgsysteem

andere kant; het is wel een kwaliteits-

een containerbegrip waar ook nog andere

voor sportaccommodaties kende

zorgsysteem. Daar zit het woord zorg

zaken onder vallen.”

eigenlijk geen duurzaamheidseisen.

in en dat is niet voor niets. Als we een

“Het systeem dat er al was, ging over de

veld certificeren, geven we zo’n certi-

Koelkasten en auto’s

certificering van sportaccommodaties”,

ficaat voor een aantal jaar af. Deel van

Het nieuwe duurzaamheidslabel gaat over

vertelt Zuidema. “Met betrekking tot

de certificering is ook een verouderings-

duurzaamheid met betrekking tot milieu-

velden moet je dan denken aan bijvoor-

proef in een laboratorium. Maar dan

belasting. Overigens komt het niet in de

beeld eisen over de stuit en de rol van

heb je het alleen over duurzaamheid op

plaats van het kwaliteitszorgsysteem. Het

de bal. Het ging over de sportkwaliteit,

het gebied van prestatie gedurende de

duurzaamheidslabel is geen certifice-

duurzaamheid zat daar niet in. Aan de

levensduur en duurzaamheid is natuurlijk

ringsysteem maar puur een keurmerk

42 sportaccom » juni 2026 » nummer 1

zoals er ook energielabels voor koelkasten en auto’s bestaan. Katalysator achter het duurzaamheidslabel voor kunstgrasvelden waren het Sportakkoord en de

FOTO: SHUTTERSTOCK

Dossier kunstgras

Routekaart Verduurzaming Sport, waarin de wens voor duurzame sportinfrastructuur is vastgelegd. Zowel NOC*NSF, de sportbonden, de Vereniging Sport en Gemeenten (VSG) als de branchevereniging BSNC hebben deze akkoorden ondertekend. Zuidema: “De sport moest een voorbeeldfunctie hebben op het gebied van verduurzaming. Doel van het duurzaamheidslabel is zichtbaar maken welke kunstgrasproducten meer of minder belastend zijn voor het milieu dan andere.” Het is de bedoeling dat sportclubs, gemeenten en consumenten hierdoor eenvoudiger kunnen kiezen voor oplossingen met een lagere ecologische impact. Het duurzaamheidslabel werd uitgewerkt door een werkgroep met vertegenwoordigers van de ESTC (European Synthetic Turf Council), Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en andere stakeholders, onder leiding van NOC*NSF.

“HET LABEL GEEFT OBJECTIEF EN MEETBAAR AAN HOE DUURZAAM EEN BEPAALDE KUNSTGRASMAT IS” STEFAN DIDERICH (ESTC)

De eerste vraag die daarbij op tafel lag, was wat er allemaal onder het label

LCA doorloop je dus de milieueffecten in

meter per acht jaar, dat is de functionele

moest vallen. “Daarbij hebben we uitein-

alle fasen van een product. Bij milieuef-

eenheid. Daarbij is 0-4 euro label A, 4-8

delijk gewoon gekeken naar de wegen-

fecten moet je denken aan CO 2 -uitstoot,

euro B, 8-12 euro C enzovoort.”

bouw. Hoe doen zij het?”, aldus Zuidema.

maar ook het gebruik van land, water,

“Naar aanleiding daarvan zijn we bij

toxische stoffen en nog veel meer.”

de MKI uitgekomen, de Milieukosten

Hoewel alle kunstgrasvelden vanaf 1 januari verplicht een label moeten aan-

Indicator. De Nationale Milieudatabase

Uitgedrukt in euro’s

(NMD) beheert de uitkomsten van Life-

Het label is ingedeeld van A tot en met G

met alle labels zijn toegestaan. Zuidema:

Cycle Analysis (LCA)-studies waarop

en aan alle categorieën is een bedrag in

“Wat dat betreft, is het puur om te infor-

negentien impactcategorieën van toepas-

euro’s gekoppeld volgens de MKI. Hoe

meren. In de toekomst zou er wellicht een

sing zijn. De MKI weegt al die uitkomsten

lager het bedrag, hoe lager het milieuef-

ondergrens kunnen komen, dat je bijvoor-

en maakt er één bedrag van per product.

fect van een product. Je moet dat bedrag

beeld niet meer op de productlijst komt

Daarmee gaat het duurzaamheidsla-

zien als de kosten die je zou moeten

als je bepaalde waarden niet haalt.”

bel dus over de duurzaamheid van het

maken als je het milieueffect van het

winnen van de grondstoffen tot en met

product teniet wilt doen. Als je in de MKI

Prikkel

vervoeren naar de productlocatie, het in

op 10.000 euro uitkomt, heb je dus voor

Op welke manier gaat dit label spor-

elkaar zetten, het vervoeren naar de in-

10.000 euro schade aan het milieu toe-

taccommodaties duurzamer maken als

stallatieplek, het onderhouden en daarna

gebracht. Voor het duurzaamheidslabel

er geen verplichting aan hangt om aan

weer afvoeren van het product. Met een

berekenen we het bedrag per vierkante

bepaalde waarden te voldoen? “Je kunt

vragen, is er geen ondergrens. Velden

Duurzaamheidslabel

natuurlijk denken dat het voor een club

“We willen dat er voor de LCA gewerkt

aantonen wat zijn cijfers zijn, geven wij

inderdaad niet zo belangrijk is welk label

wordt met categorie 1 data en niet met

het label af en dat komt op de website te

een product heeft, maar aan de andere

categorie 3 data”, legt Zuidema uit. “Als

staan.”

kant zal ook bij clubs een bepaalde duur-

je een LCA maakt op basis van categorie

zaamheidsambitie leven”, zegt Zuidema.

3-data, dan is dat generiek. Je praat over

Producenten van nieuwe kunstgraspro-

“Wij starten met informeren en ik ver-

algemene cijfers die aan de produc-

ducten moeten zelf hun aanvraag voor het

moed dat in het begin heel veel producten

ten worden gehangen die je gebruikt.

label regelen en de sportproductenlijst

het label G krijgen, het minst duurzaam.

Bijvoorbeeld olie komt uit het Midden-

wordt ieder jaar in oktober geijkt. De

Aanbestedingen van kunstgrasvelden

Oosten, de afstand is zoveel kilometer

herzieningen op basis van die herijking

gaan vaak op laagste prijs, dus waarom

en daar komt een generiek getal uit dat

worden vanaf 1 januari in het jaar erna

zou je een product aanbieden met een

je kan plakken op de hoeveelheid olie

actief.

hoger label als het duurder is? Echter,

die je gebruikt. Bij categorie 1-data moet

het is juist daarom voor producenten

je specifiek voor jouw product het hele

Innovatie

interessant om ook goedkopere pro-

proces nalopen. Dus geen generiek getal

Behalve het zichtbaar maken welke

ducten aan te bieden met hogere labels.

voor een bepaalde grondstof, maar

kunstgrasproducten voldoen aan strenge-

Aanbestedende diensten gaan daar

waar heb jij zelf die grondstof vandaan

re eisen om zo de keus voor oplossingen

uiteindelijk ook naar kijken. De gemeente

gehaald? Dan werk je op basis van veel

met een lagere ecologische impact voor

Amsterdam heeft duurzaamheid hoog in

gerichtere data. We willen stimuleren dat

sportclubs, gemeenten en consumen-

het vaandel staan en het kan goed zijn dat

bedrijven uitgaan van hun eigen data,

ten gemakkelijker te maken, moet het

die bij een aanbesteding op een gegeven

daarom hebben we een extra bedrag

label ook innovatie in de markt stimule-

moment zeggen: wij willen het goedkoop-

geplakt op het gebruik van categorie

ren. ESTC-directeur Stefan Diderich is

ste product dat wel een A-label heeft.

3-data, zodat die producten ook geen

daarom blij dat het label er is. “Kunstgras

Dus het is ook een prikkel.”

A-label kunnen krijgen. Dat is vooral be-

is niet meer weg te denken uit de sport

doeld als stimulans voor de industrie.”

in Nederland, vooral ook omdat het

Extra eisen

vele malen meer speeluren biedt dan

NOC*NSF heeft zelf nog twee extra eisen

Organisatie

toegevoegd aan de beoordelingstoets

Het duurzaamheidslabel wordt afgege-

we meer sport en beweging mogelijk en

voor het duurzaamheidslabel. Zuidema:

ven door NOC*NSF. Wat zijn de eisen

dat heeft weer een positief effect op de

“De polymerische producten die op

die daaraan verbonden zijn? Zuidema:

gezondheid in Nederland. Maar naast die

de korte termijn verboden zullen gaan

“Het product moet in de Nationale

positieve bijdrage heeft kunstgras, net

worden, willen we met dit label niet

Milieudatabase staan en daar zitten alle

als veel andere producten, impact op het

stimuleren. Bijvoorbeeld infills zoals SBR,

checks in waarop het label uiteindelijk

milieu. ESTC ziet het als zijn verantwoor-

de rubberkorrels van gerecyclede auto-

wordt afgegeven. Als een producent

delijkheid de industrie te bewegen om

banden waarvan men tot de conclusie

met de papieren van de database kan

deze impact zo goed mogelijk in kaart te

natuurgras”, zegt hij. “Hiermee maken

is gekomen dat deze, buiten het veld, vervuilend zijn voor het milieu. Vanaf 2031 mogen die sowieso niet meer worden gebruikt omdat daarmee microplastics worden verspreid, daarom wilden we voorkomen dat producten die daar wel gebruik van maken label A zouden krijgen. Daarom hebben we bij aan het gebruik van polymeren een bedrag van 12 euro gekoppeld, zodat die producten uiteindelijk op een lager label uitkomen.” Een ander extra criterium waarop NOC*NSF toetst, is de datacategorie.

“DOEL VAN HET DUURZAAMHEIDSLABEL IS ZICHTBAAR MAKEN WELKE KUNSTGRASPRODUCTEN MEER OF MINDER BELASTEND ZIJN VOOR HET MILIEU DAN ANDERE” WILKO ZUIDEMA (NOC*NSF)

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Circular-by-Design De huidige buitensportvloeren, zoals kunstgrassystemen, zijn ontwikkeld vanuit een historische evolutie als alternatief voor natuurgras en niet vanuit circulariteit. Dit leidt onder meer tot: • Versnipperde materiaalstromen (mat, shockpad, infill, fundering, onderbouw, drainage); • Complexe recycling, lage hergebruiksmogelijkheden; • Normenkaders (ISO,

FOTO: SHUTTERSTOCK

NOC*NSF) die verschillen per sport, wat innovatie belemmert. Circular-by-Design is een antbrengen en te reduceren waar mogelijk.

is de bedoeling dat een en ander in de

woord op deze uitdagingen. Het

Voor de kunstgrasproducenten is het

toekomst wordt gestroomlijnd.

is een integrale benadering voor

bovendien van belang dat de richtlijnen uniform zijn.”

het totale sportvloersysteem, met Voor de handel in bouwproducten

circulariteit als uitgangspunt. De

bestaat een CE-markering (Conformité

toekomstige Europese verplich-

Voor de branche is het duurzaamheidsla-

Européenne). Hierin zijn echter nog

tingen (ESPR, Digital Product

bel ook een wapen tegen greenwashing,

geen duurzaamheidseisen opgenomen,

Passport) vragen om:

waarbij producenten allerlei vage en niet

maar daar wordt op dit moment wel

onderbouwde claims maken ten aanzien

naar gekeken. Als dat in de Europese

• Duurzaam ontwerp;

van de duurzaamheid van hun producten.

overkoepelende bouwproductenver-

• Traceerbare materiaalstromen;

Diderich: “Het label geeft objectief en

ordering CPR (Construction Products

• Reparabiliteit;

meetbaar aan hoe duurzaam een bepaal-

Regulation) Europees wettelijk is geborgd,

• Duurzaamheidsmetingen;

de kunstgrasmat is.”

kan de MKI-berekeningsmethode

• Een onderbouwde levensduur.

Nederland voorloper Het duurzaamheidslabel is dus ge-

vervangen worden door de Europese berekeningsmethode.

Nederland een wettelijke basis heeft, en

Productlabel, geen projectlabel

op de rekenregels die in de zogenoemde

Belangrijk is dat het duurzaamheidslabel

NL-PCR (Product Category Rules) zijn

van toepassing is op de toplaag van een

vastgelegd. Daarvan bestaat ook een

kunstgrasveld (shockpad, kunstgras en

Europese variant, de PEFCR. In Europa

infill). De MKI van een geheel project

is nog geen wettelijke borging voor het

waarbij de uitvoering van een geheel pro-

verzamelen van LCA-data. Vooralsnog is

ject kan worden berekend, gaat verder

de NL-PCR strenger dan de PEFCR. Het

dan enkel het productlabel.

baseerd op de MKI-methode, die in

Scan de QR-code en lees meer over Circular-by-Design. QRCODE LINK?

Golazo Media in samenwerking met DOMO

Domo Champion Ascari 5G: de volgende stap naar circulaire voetbalvelden De ontwikkeling van kunstgrasvelden staat op een kantelpunt. Waar jarenlang traditionele systemen met rubber- of kunststof infill de norm waren, verschuift de markt richting duurzamere en toekomstbestendige oplossingen. Europese regelgeving rondom het gebruik van microplastics versnelt die verschuiving. Met de introductie van de Domo Champion Ascari 5G speelt Domo Sports Grass hier nadrukkelijk op in: een innovatief voetbalveld dat prestaties, circulariteit en regelgeving samenbrengt. De kracht van dit systeem zit in het ontwerp. De Domo Champion Ascari 5G is ontwikkeld als een non-infill of semi-infill veld. In Nederland wordt er nog een laagje zand als infill toegepast. Dat brengt extra stabiliteit, wat er tijdens het onderhoud voor zorgt dat de kunstgrasmat stabiel blijft liggen en niet gaat plooien. Een veelvoorkomend probleem van non-infillsystemen is dat deze velden (en daarmee ook de spelers) op zomerse dagen erg statisch worden. Met de toevoeging van infillzand wordt dit voorkomen.

Van innovatie naar praktijk: Den Bosch, Groningen, Utrecht, Amsterdam Het systeem is niet alleen een theoretische innovatie. Zo wordt

het veld sinds de zomer van 2023 als pilot toegepast als semi-minerale infilloplossing op het sportpark van de Bossche Voetbal Vereniging. Het veld wordt er intensief gebruikt door zowel de amateurclub als de profs van FC Den Bosch. De ervaringen zijn positief: gebruikers waarderen de speelkwaliteit en stabiliteit, zelfs bij intensief gebruik. Het veldtype kent veel belangstelling, wat ertoe heeft geleid dat in 2025 veel gemeentes de keuze hebben gemaakt voor de Domo Champion Ascari 5G. Voorbeelden zijn Deventer, Enschede en Groningen. Ook in 2026 zal de vraag groot zijn.

Circulariteit als uitgangspunt Duurzaamheid wordt integraal benaderd bij de Domo Champion Ascari 5G. Het systeem is opgebouwd uit één polymeerfamilie en is voorzien van de innovatieve (en vanwege de witte kleur herkenbare) Infinitum-backing.

Hierdoor is het kunstgras 100 procent recyclebaar in een gesloten kringloop: aan het einde van de levensduur kan het veld dus volledig worden verwerkt tot nieuwe grondstoffen voor nieuw kunstgrasvelden.

Bewezen, erkend én toekomstgericht De Domo Champion Ascari 5G is inmiddels opgenomen op de sportproductenlijst van Sportinfrastructuur. nl met de status goedgekeurd, wat betekent dat het systeem voldoet aan de gestelde eisen op het gebied van sporttechnische prestaties en veiligheid. Door in te zetten op infillvrije of minerale systemen, volledige recyclebaarheid en aantoonbare kwaliteit, ontstaat een nieuwe standaard voor voetbalvelden. Een standaard die voorbereid is op de uitdagingen van morgen.

Meer informatie Wilt u meer informatie of wenst u een veld te bezoeken? Neem dan contact op met Bas Reinds bas. reinds@domosportsgrass.com of ga naar www.DSNsportsgrass.nl.

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Experimenten in Amsterdam en Haarlem

SCALE UP: INNOVATIEF AANBESTEDEN BIJ AANLEG KUNSTGRASVELDEN De gemeenten Amsterdam en Haarlem willen hun kunstgrasvelden toekomstbestendig maken. De komende tien jaar zullen daarom ruim 250 kunstgrasvelden in beide gemeenten worden getransformeerd tot circulaire, klimaatadaptieve en energieopwekkende sportvelden. Hiervoor is het gezamenlijke project ‘Scale Up Toekomstbestendige kunstgrasvelden’ opgezet. Bijzonder aan dit project is dat de twee opdrachtgevers voor het eerst werken met het innovatiepartnerschap. Deze aanbestedingsvorm gaat uit van een nauwe samenwerking tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Van dit pionieringsproces kunnen alle partijen veel leren. Door: IJdo Groot

Het grote voordeel van kunstgrasvelden

Kansen

concludeerden we dat kunstgrasvelden

is dat ze het hele jaar door intensief

De gemeenten Amsterdam en Haarlem

kansen bieden om bij te dragen aan een

kunnen worden bespeeld. Maar er zijn

sloegen de handen ineen om deze

oplossing voor stedelijke problemen

ook nadelen. Zo kunnen kunstgrasvelden

negatieve impact op klimaat en milieu te

zoals hittestress, wateroverlast na hevige

70 procent minder water bufferen dan

veranderen in een positieve. De komende

regenval en de netcongestie. Door bij-

natuurlijke grasvelden. Hierdoor vloeit

tien jaar zullen zij ruim 250 kunstgrasvel-

voorbeeld een buffersysteem onder een

het hemelwater sneller naar riool of sloot,

den van voetbal-, hockey- en korfbalver-

kunstgrasveld aan te leggen, kan hemel-

wat bij hevige regenval voor overlast kan

enigingen transformeren tot circulaire,

water worden opgeslagen. Als het gebuf-

zorgen. Bovendien kunnen in de zomer

klimaatadaptieve en energieopwekkende

ferde water verdampt, worden de velden

kunstgrasvelden opwarmen tot ruim 70

sportvelden.

direct gekoeld. Dit vermindert hittestress.

graden Celsius. Dat is ongezond voor de

Ook zien we kansen om via de velden

sporters en de omgeving. En hoewel bij

“Een aantal jaar geleden zijn we be-

warmte op te wekken en daarmee bij te

vervanging van een oud kunstgrasveld

gonnen met pilots op het gebied van

dragen aan de energietransitie. Op het

een deel van het materiaal kan worden

duurzaamheid en circulariteit”, vertelt

gebied van circulariteit valt eveneens een

gerecycled, groeit de kunstgrasafvalberg

Wouter Stuive, Technisch Manager bij

en ander te verbeteren. We kijken naar

nog steeds.

de afdeling Sport & Bos van de gemeen-

mogelijkheden oude kunstgrasvelden

te Amsterdam. “Na deze pioniersfase

hoogwaardig te recyclen en geen primaire

Innovatief aanbesteden

Ondertekening van de samenwerkingsovereenkomst tussen de drie consortia, de gemeenten Amsterdam en Haarlem en SRO (de uitvoeringsorganisatie van de gemeente Haarlem) tijdens de kick-off van de onderzoeks- en ontwikkelfase.

grondstoffen meer te gebruiken in nieuwe

marktpartijen op de plank. Gemeenten

uitvraag nog niet zodanig, dat de markt

kunstgrasmatten. Zo worden sportvelden

kunnen de ontwikkeling van innovatieve

in de gelegenheid wordt gesteld innova-

met kunstgras niet alleen plekken om te

oplossingen stimuleren. Een belang-

tieve oplossingen te bedenken en aan te

bewegen, maar kunnen zij bijdragen aan

rijke gemeentelijke tool hierbij is het

bieden”, ziet Nina van Kranendonk, pro-

een klimaatbestendige, energiezuinige en

inkoopinstrument.

grammamanager Sport en Duurzaamheid

leefbare stad.”

Innovatieve maatregelen

bij de gemeente Amsterdam. “Als de De traditionele inkoop- en aanbeste-

opdrachtgever bijvoorbeeld op inves-

dingsprocedures bieden marktpartijen

teringsbudget aanbesteedt, worden

Om deze duurzaamheidsdoelen te berei-

nauwelijks de ruimte om innovatieve op-

alleen de aanbieders met de laagste prijs

ken, zijn innovatieve maatregelen nodig.

lossingen te ontwikkelen. “Veel gemeen-

geselecteerd. Omdat de initiële investe-

Deze liggen echter niet kant en klaar bij

telijke opdrachtgevers formuleren de

ring in een innovatief product vaak hoger

“AANBESTEDEN OP DE LAAGSTE PRIJS IS GEEN GOED UITGANGSPUNT OM INNOVATIES TE ONTWIKKELEN” NINA VAN KRANENDONK (PROGRAMMAMANAGER SPORT EN DUURZAAMHEID GEMEENTE AMSTERDAM)

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

uitvalt dan die van een bestaand product, kan de aanbieder van dat innovatieve product zichzelf uit de markt prijzen. Aanbesteden op de laagste prijs is dan ook geen goed uitgangspunt om innovaties te ontwikkelen.”

Samenwerkingsproject Voor de transformatie van de kunstgrasvelden in Amsterdam en Haarlem startten de gemeenten daarom in 2024 met een vernieuwende aanbestedingsprocedure die marktpartijen juist wel uitdaagt met innovatieve oplossingen te komen om – onder andere – de negatieve impact van kunstgras op het klimaat en

“KUNSTGRASVELDEN BIEDEN KANSEN OM BIJ TE DRAGEN AAN EEN OPLOSSING VOOR STEDELIJKE PROBLEMEN ZOALS HITTESTRESS, WATEROVERLAST NA HEVIGE REGENVAL EN NETCONGESTIE” WOUTER STUIVE (TECHNISCH MANAGER AFDELING SPORT & BOS GEMEENTE AMSTERDAM)

milieu te verminderen. De naam van het project: ‘Scale Up Toekomstbestendige

niet meegewogen. “Wel hebben we de

gebruiken of energie opwekken om in te

kunstgrasvelden’. “Voor dit project is een

aanbieders geselecteerd op basis van hun

zetten voor het clubhuis of de omgeving”,

andere aanbestedingsvorm gekozen dan

visie op onze ambities. Hierdoor daagden

somt Van Kranendonk op. “Daarom

de gebruikelijke aanbesteding op laagste

we de aanbieders uit om een hoog niveau

hebben we dit project vraaggestuurd

prijs”, vertelt Van Kranendonk. “Bij dit

van onder andere circulariteit en klimaat-

gemaakt. We stellen de uitvraag niet met

project werken we met het innovatie-

adaptie toe te passen.”

bestaande en bekende oplossingen in

partnerschap. Dit innovatiepartnerschap

het achterhoofd, maar vanuit beoogde

bestaat uit een raamcontract voor de

Vraaggestuurd

transformatie van de velden over meer-

Uitgangspunt van het project ‘Scale Up

specificeren vraag je om een resultaat.

dere jaren, evenals een onderzoeks- en

Toekomstbestendige kunstgrasvelden’ is

Je beschrijft de behoefte of de prestatie

ontwikkelfase waarin innovaties worden

de markt een bijdrage laten leveren aan

van hetgeen je wilt laten ontwikkelen.

getest.”

een gewenst resultaat. “Dat gewenste

Hierbij vul je zo weinig mogelijk techni-

resultaat bestaat bijvoorbeeld uit volledig

sche details in. Dit geeft marktpartijen de

Bij de beoordeling van de inschrijvingen in

circulaire sportvelden die hittestress in

ontwerpvrijheid om innovatieve oplossin-

de selectie- en gunningsfase werd de prijs

de stad voorkomen, hemelwater slim

gen te bedenken.”

functionele prestaties. Bij functioneel

Tijdens de kick-off van de onderzoeks- en ontwikkelfase (oktober 2025) presenteerden drie consortia hun innovatieve concepten.

49 Scale Up-methode

kunstgrassportvelden op meerdere

Daarnaast biedt het project voor de

situaties en op verschillende locaties

marktpartijen de mogelijkheid hun inno-

toepasbaar zijn. De plannen zijn dus niet

vaties op te schalen. Dit is een belangrijk

exclusief voor Amsterdam.”

element, omdat vooralsnog bij de meeste opdrachten een innovatief idee alleen

Consortia

op kleine schaal wordt uitgevoerd, als

Alvorens de uitvraag concreet te maken,

pilotproject dat past bij een specifieke

vroegen de opdrachtgevers zich af:

uitvraag. Omdat deze uitvragen veelal per

overvragen we de markt niet met onze

gemeente verschillen, wordt het voor de

hoge ambities? “Onze voorkeur gaat

marktpartij die het idee heeft ontwikkeld

uit naar totaaloplossingen die bijdra-

moeilijk om op te schalen en een renda-

gen aan meerdere ambities”, zegt Van

bel businessmodel te maken. Op deze

Kranendonk. “Naast de aannemers die

manier wordt de markt niet gestimuleerd

kunstgrasvelden kunnen aanleggen,

innovatieve producten te ontwikkelen.

hebben we voor de oplossingen die wij vragen ook mensen nodig die verstand

Om dit wel te stimuleren voor het project,

hebben van water, van energie, van

werd in overleg met het innovatieteam

klimaat en van circulariteit. Die zitten

van de gemeente Amsterdam gekozen

niet altijd bij één bedrijf. Daarom hebben

voor de Scale Up-methode. Hiermee kun-

we de markt uitgedaagd een consortium

nen de gemeenten samen met de markt

te vormen, bestaande uit partijen die

innovaties doorontwikkelen en opschalen.

elkaars expertise kunnen aanvullen. Dit

“Het doel van deze methode is veelbe-

geeft ook kleine partijen met een innova-

hebben de consortia zichzelf gevormd.

lovende oplossingen sneller marktrijp en

tief idee de mogelijkheid mee te doen.”

Uiteindelijk schreven vier consortia in.

economisch haalbaar maken”, licht Van

Paul van Berkel licht het concept van het consortium GOO4iT toe.

“In de selectiefase werden zij beoordeeld

Kranendonk toe. “Door standaardisatie,

Voorafgaand aan de aanbesteding staken

op hun visie op duurzame en circulaire

grotere volumes en leerervaringen wordt

de gemeenten veel tijd in het informe-

kunstgrasvelden”, valt Stuive bij. “In de

het verdienmodel voor de marktpartijen

ren van de markt via webinars en hun

daaropvolgende gunningsfase werden

robuuster. Daarom zullen de innovatieve

website. Ook organiseerden zij een

de vier consortia gevraagd een Plan van

oplossingen voor de toekomstbestendige

aantal matchmakingevents. Na die events

Aanpak te schrijven rond de thema’s haalbaarheid, schaalbaarheid en betaal-

“VOOR HET SCALE UPPROJECT IS EEN ANDERE AANBESTEDINGSVORM GEKOZEN DAN DE GEBRUIKELIJKE AANBESTEDING Onderzoek en ontwikkeling OP LAAGSTE PRIJS: HET INNOVATIEPARTNERSCHAP” baarheid in relatie tot de eigen produc-

tinnovaties. Hierbij kregen de partijen de mogelijkheid twee keer een concept van hun Plan van Aanpak met de opdracht-

gever te bespreken. Dit werkte voor alle partijen fijn, omdat de consortia aan de

hand van de feedback hun plannen beter konden afstemmen op onze vraag.”

Na beoordeling van het definitieve Plan van Aanpak werden drie consortia

geselecteerd: Antea Sport, EnergieVeld

NINA VAN KRANENDONK (PROGRAMMAMANAGER SPORT EN DUURZAAMHEID GEMEENTE AMSTERDAM)

en GOO4iT, samen bestaande uit meer dan vijftien marktpartijen. Zij gingen door naar de onderzoeks- en ontwikkelfase. “Bij dit project valt nog veel

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

De consortia EnergieVeld is een samenwerking tussen Finovi, Edel Grass, Oostendorp Nederland en Ace Global. Het consortium GOO4iT, aangevoerd door Gebr. Van Kessel (onderdeel van Van Kessel Sport en Cultuurtechniek) verenigt DSN Sports Grass, AH Vrij Groen, Grond en Infra, PLANN Ingenieurs en The Green Village (openluchtlaboratorium op de TU Delft Campus). Antea Sport heeft zich omringd met Aendless Energy, EWB Circular Rain, Husense, Pipelife Nederland, Middelkoop Advies, Arttenders, GreenSand en SolarGround.

Conceptvisual van het ACE Layer Cake-concept van ACE Global.

te pionieren en te onderzoeken”, zegt

Kick-off

Consortiumpartner ACE Global brengt

Stuive. “Daarbij zijn samenwerking en

In het eerste kwartaal van 2026 start-

het modulair ‘layer cake’-concept in. De

kennisdeling belangrijk. Zowel tussen

ten de drie consortia met de aanleg

Layer Cake is een tafelconstructie die

de consortia en marktpartijen onderling,

van hun prototypevelden: GOO4iT in

sportvelden optilt. Onder het sportveld

als tussen de twee opdrachtgevers en

Haarlem en Antea Sport en EnergieVeld

is ruimte voor energieopslag en buurt-

de opdrachtnemers. Daarom hebben we

in Amsterdam.

functies zoals ontmoeten en onderwijs.

in het inkooptraject een onderzoeks- en

EnergieVeld legt meerdere prototypes

Bevaart: “Dit concept biedt een oplossing

ontwikkelingsfase geïntegreerd, waarin

aan, die een jaar lang worden gemeten en

voor het tekort aan stedelijke ruimte.

we intensiever met marktpartijen kunnen

gemonitord. Finovi, de aanvoerder van

Het laat bovendien zien hoe sportparken

sparren dan we in andere gevallen doen.”

consortium EnergieVeld, levert hiervoor

kunnen uitgroeien tot plekken van energie

twee kerninnovaties: het Collectorveld

en verbinding.”

De onderzoeks- en ontwikkelingsfase

en het Climate Control-veld. “Het

bestaat uit onder andere de aanleg van

Collectorveld onttrekt warmte aan

Een andere consortiumpartner van

drie prototypevelden in Amsterdam en

het kunstgras, wat energie oplevert en

EnergieVeld, Oostendorp Nederland,

Haarlem. “Op deze velden gaan we nieu-

voorkomt dat de stedelijke omgeving op-

ontwikkelde een slim managementsys-

we innovaties toepassen, monitoren en

warmt”, schetst Joris Bevaart, directeur

teem dat data over water, energie, ver-

testen. Na deze fase heeft elk consortium

van Finovi. “Het Climate Control-veld

lichting en weersverwachtingen koppelt.

hopelijk een vernieuwende en werkende

werkt via verdamping om opwarming te

Het systeem moet het mogelijk maken om

oplossing op het gebied van klimaatadap-

beperken en draagt zo bij aan het vermin-

de prestaties van de innovaties continu te

tatie, energie en circulariteit.”

deren van hittestress.”

monitoren en te optimaliseren.

Innovatief aanbesteden

“DOEL VAN DE SCALE UPMETHODE IS VEELBELOVENDE OPLOSSINGEN SNELLER MARKTRIJP EN ECONOMISCH HAALBAAR MAKEN”

Kennis delen

NINA VAN KRANENDONK (PROGRAMMAMANAGER SPORT EN DUURZAAMHEID GEMEENTE AMSTERDAM)

zoeken we naar duurzame en circulaire

De combinatie tussen het innovatiepartnerschap en een onderzoeks- en ontwikkelingsfase is uniek voor de sportsector, stelt Stuive. “Deze aanbestedingsvorm wordt al wel toegepast in andere branches, maar in sportveldenland is de combinatie van innoveren, opschalen en samenwerken redelijk uniek. Samen oplossingen voor hittestress, netcongestie en wateroverlast. Met de opgedane ervaring en inzichten ontwikkelen we nieuwe systemen die hopelijk de standaard worden bij de aanleg van toekomstige

Waterhergebruik

maken voor kunstgras. “Ons concept

Antea Sport werkt eveneens aan een

omvat het effectief omgaan met water en

kunstgrasveld dat waterberging, warm-

energie, evenals het toepassen van circu-

Vanwege de innovatieve manier van

tewinning en energieopslag combineert.

laire bouwstoffen”, licht Paul van Berkel

aanbesteden hebben de gemeenten

“We zien een grote uitdaging op het

toe, adviseur en projectleider bij Van

Amsterdam en Haarlem een Europese

gebied van waterschaarste”, vertelt Hugo

Kessel Sport en Cultuurtechniek. “Om

LIFE-subsidie toegewezen gekregen.

Heitmeijer, projectmanager bij Antea

een oplossing te bieden voor neerslagpie-

Stuive: “Dit helpt ons de opgedane kennis

Sport. “Daarom integreren we in ons con-

ken en watertekorten bijvoorbeeld, zetten

met betrekking tot het proces te borgen

cept waterhergebruik, gecombineerd met

we het

en te delen met andere gemeenten. Met

een oplossing voor piekbuien. We zorgen

Urban GreenFlow System in. Dit systeem

als doel: duurzame en circulaire kunst-

ervoor dat het overtollige regenwater

bestaat uit een onderbak en een boven-

grasvelden die niet alleen slimmer en

wordt teruggeven aan dieptebronnen.

bak. Als er veel neerslag valt, brengt de

schoner worden aangelegd, maar ook be-

Om die bronnen te bereiken maken wij

pompunit naast het veld het regenwater in

taalbaarder zijn. En die uiteraard voldoen

gebruik van diepteboringen. Daarnaast

de onderbak. Daar wordt het gebufferd.

aan de sporttechnische eisen.”

gebruiken we regenwater voor de koeling

Geavanceerde sensoren zorgen ervoor

van een toplaag door middel van water-

dat op warme dagen het gebufferde water

peilgestuurde drainage.”

naar de bovenbak wordt gepompt. Door

kunstgrasvelden.”

middel van capillaire werking komt dit Ook warmte en energie zijn in het

water in contact met een tussenlaag van

concept van Antea Sport geïncorpo-

gerecycled PU-schuim. Hierdoor wordt

reerd. Leidingen in de sporttechnische

het onder het hele oppervlak van de

lagen vangen warmte op die via een

kunstgrasmat verspreid. Het vocht wordt

warmte-koudeopslag of ‘diepe batterij’

vervolgens afgegeven aan het kunstgras.

kan worden hergebruikt. Met sensoren

Zo blijft niet alleen het veld koel, maar

worden onder meer temperatuur, vocht

verlaagt het systeem bij hitte ook de

en energieopbrengst gemonitord. De data

omgevingstemperatuur.”

komen samen in een digitaal dashboard dat het veldbeheer ondersteunt.

Twee bakken

Daarnaast kan het opgevangen water door middel van aquathermie worden gebruikt voor energieopwekking. “Ons

Het consortium GOO4iT benut de pilot

systeem is haalbaar, schaalbaar en be-

om het al voor grasvelden bestaande

taalbaar”, stelt Van Berkel. “Mede daarin

Urban GreenFlow System geschikt te

zit de kracht.”

Het Urban GreenFlow System van GOO4iT.

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Broodnodig: meer durf om gerecyclede materialen in kunstgras toe te passen Kunstgrasvelden dusdanig recyclen dat er weer nieuw kunstgras van te maken is. De technologie voor deze ultieme vorm van hergebruik is er, maar in de praktijk wordt het nog nauwelijks toegepast. Niet alleen omdat de techniek door weinigen succesvol kan worden ingezet, maar ook vanwege het feit dat opdrachtgevers nog te weinig vooruitkijken en in veel gevallen blijven kiezen voor oude zekerheden en lage kosten op korte termijn. Het was veelbelovend, de samenwerking die Edel Grass in 2023 aanging met Re-Match. De Deense kunstgrasrecycler, met fabrieken in het thuisland, Frankrijk en Tiel, ontwikkelde in de loop der jaren een recyclingmethode waarbij met een gepatenteerd droogproces verschillende materialen van een kunstgras sportveld konden worden gescheiden naar nieuwe grondstoffen. Die konden op hun beurt gebruikt worden in garens en andere kunstgrascomponenten om daar vervolgens weer nieuwe kunstgrasvelden van te maken. Edel Grass zag er (als enige) heil in en ging de samenwerking aan om met die technologie nieuwe kunstgrasmatten te produceren. Begin 2025 ging

Re-Match echter failliet. Als reden gaf het bedrijf aan dat de industrie en het aanbestedingssysteem gemeenten en kunstgrasleveranciers nog steeds onvoldoende stimuleren om de waarde van circulariteit te erkennen. En daarmee ook om de meest effectieve circulaire oplossing te kiezen om hun gebruikte kunstgras te verwerken. Er kwamen simpelweg te weinig te

recyclen kunstgrasvelden binnen voor een rendabele businesscase en de grondstoffenstroom kwam onvoldoende snel op gang.

Nieuwe producten van gerecycled materiaal Het werd dus (nog) geen definitieve doorbraak voor het Turf-to-Turf™ principe: gerecyclede componenten

ECHTE CIRCULARITEIT BEGINT NIET PAS AAN HET EINDE VAN DE LEVENSDUUR, MAAR JUIST AAN HET BEGIN: BIJ HET ONTWERP VAN HET PRODUCT

Golazo Media in samenwerking met Edel Grass

afkomstig uit kunstgras verwerken in nieuw kunstgras. De basis was echter gelegd. Edel Grass slaagde erin om samen met zusterbedrijven binnen de Victoria Grass Group een kunstgras backing coating (Edel Xero) te ontwikkelen, bestaande uit 43 procent gerecycled kunstgras. De backing coating kan als vervanger gelden voor SBR-latex op de rug van een kunstgrasmat, inclusief alle eisen aan sporttechnische eigenschappen en specificaties. Daarnaast ontwikkelde het Edel Athmos, een kunstgrassysteem voor 3G toepassingen, waarvan het garen voor 50 procent bestaat uit gerecyclede kunstgrascomponenten. Het systeem werd FIFA gecertificeerd en staat op de Sportproductenlijst. In 2025 werd in Weesp het eerste kunstgrasveld in Nederland aangelegd met het Edel Athmos-systeem en de Edel Xero-coating. De ervaring met ReMatch was dus geen eindpunt, maar gaf inzicht: technologie alleen is niet genoeg, ook de markt moet bereid zijn om mee te veranderen.

HET EDEL ATHMOS/ XERO-SYSTEEM WAARIN GERECYCLEDE MATERIALEN WORDEN Innovatie als continu proces TOEGEPAST, SCOORT De ontwikkeling van circulair kunstgras vraagt om een lange adem. 43% BETER OP Innovatie moet een continu proces zijn van testen, leren en verbeteren. MILIEU-IMPACT DAN Producten zoals Edel Athmos en de TRADITIONELE Edel Xero zijn daar voorbeelden van: concrete stappen waarin gerecyclede materialen daadwerkelijk worden toe- SYSTEMEN milieukostenbesparing van meer dan 40 procent gemeten over de levensduur. Die ontwikkeling wordt de komende jaren alleen maar belangrijker. Vanaf 2027 wordt het immers verplicht om sportproducten te voorzien van een duurzaamheidslabel, gebaseerd op LCA-data. Edel Grass ligt op koers om die deadline te halen.

Van ambitie naar aantoonbare impact Circulariteit moet een concrete en meetbare ambitie zijn, waarbij het gaat om transparantie en onderbouwing. Van groot belang is daarom de uitvoering van een Life Cycle Analysis (LCA). Daarmee wordt de volledige milieubelasting van een product geanalyseerd door onafhankelijke partijen. Van grondstofwinning en productie tot installatie, gebruik en uiteindelijke recycling: alle stappen worden meegenomen. Die aanpak levert waardevolle inzichten op. Zo blijkt dat het Edel Athmos/Xero-systeem waarin gerecyclede materialen worden toegepast, significant beter scoort op milieu-impact dan traditionele systemen. In dit specifieke geval was de uitkomst een

gepast zonder concessies te doen aan kwaliteit of prestaties. Tegelijkertijd wordt er gewerkt aan nieuwe generaties kunstgrassystemen. Denk aan oplossingen waarin minder of zelfs geen traditionele of organische infill meer nodig is, of systemen die gebruikmaken van alternatieve grondstoffen. Een voorbeeld hiervan is een mineraal ingevuld systeem als Edel Duell, dat is geproduceerd volgens het Postto-Play™ principe; met gerecyclede

materialen uit PCR (post consumer recycled) plastic afval. In dit geval worden de sporttechnische eigenschappen ondersteund door zand in plaats van door rubber of organische materialen.

Duurzaam innoveren is meer dan recyclen Een ander belangrijk innovatietraject is de ontwikkeling van hockeykunstgrasvelden die zonder water bespeeld

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

kunnen worden. Waar traditionele watervelden afhankelijk zijn van intensieve beregening, biedt het door Edel Grass ontwikkelde en uitvoerig geteste drooghockeysysteem Edel Aero – Dryto-Play™ een duurzaam alternatief dat waterverbruik enorm doet afnemen. Dit systeem is afgelopen januari in de categorie drooghockey goedgekeurd op de Sportproductenlijst. En inmiddels wordt er hard gewerkt aan een verbeterde Dry-to-Play™ versie genaamd Edel Apex. Ook voor dit systeem geldt: nieuwe oplossingen kun je beter niet direct grootschalig uitrollen, maar eerst uitgebreid testen in pilots en proefopstellingen, in samenwerking met sportbonden en verenigingen. Pas wanneer blijkt dat een product zowel technisch als duurzaam voldoet, volgt opschaling. Die zorgvuldigheid voorkomt teleurstellingen in de praktijk en draagt bij aan vertrouwen in nieuwe technologieën en de industrie als geheel.

Circulariteit begint bij ontwerp Dit soort ontwikkelingen sluit niet alleen beter aan bij toekomstige regelgeving, maar vermindert ook de afhankelijkheid van schaarse of milieubelastende grondstoffen. Een van de belangrijkste inzichten binnen Edel Grass is dat echte circulariteit niet pas aan het einde van de levensduur begint, maar juist aan het begin: bij het ontwerp van het product. Door al in deze fase rekening te houden met hergebruik, ontstaat een systeem dat later eenvoudiger te recyclen is. Dit ‘circular by design’-principe vertaalt zich in heel concrete keuzes. Zo wordt er gekeken naar het gebruik van materialen die beter op elkaar aansluiten, waardoor ze later eenvoudiger te scheiden zijn. Ook wordt er geëxperimenteerd met het verminderen van

materiaalvariatie binnen een product, zodat recyclingprocessen efficiënter worden. Een belangrijk doel daarbij is zoals gezegd het realiseren van een gesloten kringloop, waarin kunstgras van veld tot veld kan worden hergebruikt. Dit principe is technisch complex, maar biedt veel potentie. Verdere ontwikkeling en samenwerking zijn nodig om dit op grote schaal mogelijk te maken. Edel Grass zoekt daarin actief de samenwerking op met externe partners, kennisinstellingen en R&D-omgevingen.

Meer bewustwording en transparantie De transitie naar een circulaire kunstgrasindustrie is een doorlopend proces. In de praktijk bestaat het grootste deel van de markt nog steeds uit traditionele systemen. Dat heeft te maken met kosten, risico’s en de behoefte aan zekerheid bij opdrachtgevers. Sportvelden moeten jarenlang betrouwbaar functioneren, en die verantwoordelijkheid weegt zwaar in besluitvorming. Edel Grass kiest daarin voor een gebalanceerde aanpak. Enerzijds het blijven leveren van hoogwaardige, bewezen systemen die voldoen aan alle eisen, anderzijds investeren in innovatie en duurzaamheid. Tegelijkertijd vraagt de ontwikkeling richting circulariteit om een andere manier van denken in de markt. Niet alleen bij producenten, maar juist ook bij opdrachtgevers. Duurzame oplossingen zijn niet altijd de goedkoopste op korte termijn, maar bieden wel voordelen op de lange termijn – zowel financieel als maatschappelijk. Meer bewustwording en transparantie zijn daarom nodig. Door helder te communiceren over prestaties, impact en mogelijkheden, kunnen opdrachtgevers beter geïnformeerde keuzes maken. Wees

als producent eerlijk over wat kan, wat nog niet kan en waar de kansen liggen. Echte vooruitgang ontstaat pas wanneer partijen bereid zijn om samen te leren en te experimenteren. Pilotprojecten, testvelden en samenwerkingen spelen daarin een sleutelrol. Ze bieden ruimte om nieuwe oplossingen in de praktijk te toetsen en verder te verbeteren.

Ambitie vraagt durf Edel Grass heeft zich de afgelopen jaren nadrukkelijk gepositioneerd als een innovatieve speler binnen de kunstgrasindustrie. Niet door alleen te praten over duurzaamheid, maar door concrete stappen te zetten en deze te onderbouwen met data en praktijkervaring. De komende jaren staan in het teken van opschaling en verdere ontwikkeling. Nieuwe technologieën zullen zich blijven aandienen, regelgeving zal verder worden aangescherpt en de vraag naar duurzame oplossingen zal toenemen. De ambitie is duidelijk: kunstgras ontwikkelen dat niet alleen voldoet aan de hoogste sporttechnische eisen, maar ook past binnen een circulaire economie. Dat vraagt om innovatie, samenwerking, investeringen en doorzettingsvermogen. Maar bovenal vraagt het om durf – de broodnodige durf om bestaande systemen ter discussie te stellen en nieuwe wegen in te slaan. De basis is gelegd. De eerste resultaten zijn zichtbaar. Nu is het aan de sector als geheel om de volgende stap te zetten.

BUILDING A HEALTHIER AND HAPPIER SOCIETY

WWW.GOLAZO.COM

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Onderzoek naar duurzaam onderhoud van kunstmatige sportvelden

“VEEL ONDERHOUD GEBEURT PAS ALS HET EIGENLIJK AL TE LAAT IS” Hoe kunnen kunstmatige sportvelden het beste duurzaam worden onderhouden? Het antwoord is niet eenduidig. Wat voor de ene partij essentieel is voor de sporttechnische kwaliteit, wordt door een andere partij kritisch bekeken vanwege mogelijke milieueffecten of kosten. De Branchevereniging Sport en Cultuurtechniek (BSNC) bracht de huidige onderhoudspraktijk in kaart en presenteerde afgelopen maart de conclusies. In een vervolgproject, dat nog tot eind 2026 loopt, wordt gekeken naar praktische manieren om onderhoud te verrichten met een lage milieu-impact. Door: IJdo Groot Er zijn nog weinig objectieve data over

een gefundeerd gesprek te voeren over

sporttechnische kwaliteit ten goede komt.

de milieueffecten van onderhoud van

duurzaam onderhoud.

Er werd minder goed gekeken naar wat

sportvelden bekend, constateerde de

dat onderhoud betekent voor de levens-

BSNC. Daardoor is het voor opdrachtge-

Aanleiding

vers, onderhoudspartijen en verenigingen

De aanleiding voor het project

de milieu-impact kreeg weinig aandacht.

lastig om goed onderbouwde keuzes te

‘Duurzaam Onderhoud van Kunstmatige

Nu dit onderwerp steeds belangrijker

maken tussen onderhoudsstrategieën.

Sportvelden’ ligt in een aanname uit het

wordt, wilde de BSNC inventariseren wat

Met het project ‘Duurzaam Onderhoud

verleden. “Vijftien tot twintig jaar geleden

de stand van zaken is met betrekking tot

van Kunstmatige Sportvelden’ wil de

werd er bij de aanleg van kunstgrasvelden

duurzaam onderhoud. Ook wilde zij graag

branchevereniging het onderhoud van

van uitgegaan dat de velden onderhouds-

weten wat de mogelijkheden zijn om de

kunstgras-, kunststof- en gravelvelden

arm of zelfs onderhoudsvrij zouden zijn”,

milieu-impact te verlagen.”

systematisch in kaart brengen. Niet om

vertelt Koen Beelen, projectleider van

te oordelen, maar om inzicht te bieden.

het onderzoek namens de BSNC. “In de

Het project sluit aan bij de ambitie

Inzicht in wat er dagelijks gebeurt, welke

loop van de tijd zijn we erachter gekomen

‘duurzaam beheer van sportvelden’ uit de

keuzes worden gemaakt en wat daar-

dat juist veel en regelmatig onderhoud

Routekaart Verduurzaming Sport. “Toen

van de gevolgen zijn voor levensduur,

nodig is. Opdrachtgevers, onderhouds-

de Routekaart in 2020 het leven zag, was

sporttechnische kwaliteit en milieu-im-

partijen en verenigingen richtten zich in

duurzaam onderhoud nog een onderbe-

pact. Dit inzicht kan de sector helpen om

eerste instantie op onderhoud dat de

licht thema. Het was niet bekend wie wat

duur van kunstmatige sportvelden. Ook

Onderhoud

deed aan duurzaam onderhoud en wat de langetermijngevolgen zijn van bepaalde onderhoudskeuzes. Met dit project proberen we deze kennisleemte op te vullen.”

Nulmeting Het project bestaat uit twee delen. Het eerste deel, een onderzoek dat in maart dit jaar werd afgerond, moet worden gezien als een nulmeting. Onder begeleiding van de BSNC hebben studenten van Wageningen University & Research de bestaande onderhoudspraktijken in kaart gebracht. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen verschillende onderhoudsniveaus: wekelijks, regulier en jaarlijks onderhoud kunstgrasvelden, kunststofbanen en gravelbanen. Het resultaat is een overzicht van uitgevoerde onderhoudsmaatregelen per sport (voetbal, hockey, tennis, padel, atletiek en korfbal) en per veldtype. “Deze nulmeting is bedoeld als statusbepaling”, licht Beelen toe. “Waar praten we over als we het hebben over onderhoud? Welke maatregelen worden toegepast en hoe verschillen die per type veld en per sport? Door deze systematische inventarisatie hebben we nu een breed en gedetailleerd beeld gekregen van het onderhoud in de praktijk.”

Preventief

FOTO: SHUTTERSTOCK

en tussen verschillende veldtypen zoals

Veldbesproeiing in een hockeystadion.

“OP HOCKEYVELDEN WORDT BIJVOORBEELD VAAK PAS EEN DIEPTEREINIGING TOEGEPAST ALS HET VELD ERG GLAD IS GEWORDEN” KOEN BEELEN (BSNC, PROJECTLEIDER ONDERZOEK)

Omdat de omvang van de milieu-impact vaak onbekend is, blijkt in de praktijk

de grootste milieu-impact hebben.

een hogere emissie van microplastics.

dat milieueffecten nog niet structureel

“Opvallend is dat veel onderhoudsmaat-

Een van de belangrijkste conclusies is dan

worden meegewogen bij onderhoudskeu-

regelen worden genomen op het moment

ook dat preventief onderhoud essentieel

zes. Dat kan ertoe leiden dat maatregelen

dat het eigenlijk al te laat is”, constateert

is. Reguliere handelingen zoals borstelen,

worden genomen die op korte termijn

Beelen. “Zo wordt op hockeyvelden

slepen, goed infillbeheer en oppervlak-

voordelen opleveren – zoals intensieve

vaak pas een dieptereiniging toege-

tereiniging dragen bij aan een langere

reiniging om de speelbaarheid te verbete-

past als het veld erg glad is geworden.

levensduur én beperken de noodzaak

ren – maar op langere termijn nadelig zijn

Hetzelfde geldt voor onkruidbestrijding.

voor zware correctieve ingrepen.”

voor het milieu.

Het onkruid wordt pas weggehaald als het boven de grond komt. De intensieve

Differentiatie

De analyse laat tevens zien dat de zware

maatregelen die hiervoor nodig zijn, gaan

Een andere belangrijke conclusie van het

onderhoudsmaatregelen die nodig zijn

meestal gepaard met extra energie- en

onderzoek is dat de milieu-impact van

om een slecht veld te herstellen, relatief

waterverbruik, een hoge CO2-uitstoot en

onderhoud sterk verschilt per sport en

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

per veldsysteem. Bij hockeywatervelden

Ook de schaal van de sport speelt een

Door opdrachtgevers te voorzien van

kan het gebruikte water via de drainage

rol. Voetbalvelden met polymere infill

objectieve data, kunnen zij bijvoorbeeld

emissies van microplastics (afkomstig van

bijvoorbeeld hebben door hun schaal

een onderhoudsregime met een lage

vezels of infill) en residuen van onder-

(in Nederland opgeteld circa 12 miljoen

milieu-impact als voorwaarde opnemen

houdsmiddelen afvoeren, waardoor deze

vierkante meter) de grootste impact. Een

in aanbestedingen en opdrachten, als

stoffen zich kunnen verspreiden naar de

kleine verbetering in het onderhoud van

alternatief voor de onderhoudsmaatre-

omgeving en het oppervlaktewater. Het

dit type veld heeft landelijk meer effect

gelen waarvan we weten dat ze een hoge

onderhoud van gravelbanen kost veel

dan een grote ingreep bij een veldtype

milieu-impact hebben.”

water en materiaal. Bij atletiekbanen

met een veel kleiner totaaloppervlakte.

heeft de hogedrukreiniging een hoge

Deze grote verschillen tussen sporttypen

Naar aanleiding van het eerste onderzoek

milieu-impact. Daarnaast hebben lokale

en veldsystemen maken duidelijk dat

zijn vijf prioriteiten vastgesteld die in het

omstandigheden, zoals gebruiksintensiteit

generieke richtlijnen en verbeterings-

vervolgproject zullen worden uitgediept.

en ligging, invloed op het onderhoud. De

voorstellen beperkt toepasbaar zijn. “Om

Namelijk: preventief onderhoud, filtratie

frequentie en intensiteit van onderhoud

deze reden is differentiatie nodig”, stelt

bij reiniging, beperking van middelenge-

zijn voor een veld langs een snelweg

Beelen. “In het vervolgproject zullen we

bruik, elektrificatie van materieel en het

anders dan een veld dat is omgeven

dan ook richtlijnen en verbeteringsvoor-

gericht afvangen van microplastics. “In

door bomen of midden in de bebouwde

stellen ontwikkelen die zijn afgestemd

het vervolgproject kijken we of bij onder-

omgeving ligt.

op deze verschillen. Dus: wat voor een

houdstypen met een hoge milieu-impact

voetbalveld goed werkt, hoeft nog niet

verbetering op deze gebieden mogelijk is”,

voor een atletiekbaan te gelden.”

zegt Beelen. “Bijvoorbeeld met betrekking

FOTO: SHUTTERSTOCK

Vervolg

tot microplastics. Microplastics komen vrij door slijtage van de sportvloer of de

In het vervolgproject, dat tot eind 2026

vezels, maar ook door onderhoudswerk-

zal worden uitgevoerd, wordt gekeken

zaamheden zelf. De mate van emissie

naar praktische manieren om kunstmatige

hangt sterk af van onder andere machi-

sportvelden duurzaam te onderhouden

ne-instellingen, bodemdruk, borstelhard-

zonder concessies te hoeven doen aan

heid en de mogelijkheden voor filtratie

sporttechnische kwaliteit of levensduur.

en opvang. Door aan deze knoppen te

Beelen: “Onderhoudskeuzes worden

draaien kan nog veel worden verbeterd.”

vaak gemaakt op basis van ervaring en aannames. De resultaten van het

Praktijk

vervolgproject kunnen hopelijk helpen

Per prioriteit voert een groep stake-

om deze keuzes beter te onderbouwen.

holders praktijkgerichte tests uit. “Ten

“REGULIERE HANDELINGEN ZOALS BORSTELEN, SLEPEN, GOED INFILLBEHEER EN OPPERVLAKTEREINIGING DRAGEN BIJ AAN EEN LANGERE LEVENSDUUR ÉN BEPERKEN DE NOODZAAK VOOR ZWARE CORRECTIEVE INGREPEN”

behoeve van het preventief onderhoud

KOEN BEELEN (BSNC, PROJECTLEIDER ONDERZOEK)

bijvoorbeeld, zullen de betrokken onderhoudspartijen en opdrachtgevers zich buigen over vragen als: stel dat je met een elektrische machine een gang over het veld moet maken en je zou daarbij een soort stofzuigermechaniek kunnen meenemen: wat levert dat op? En: Hoe kunnen we veeg- en borstelfrequenties optimaliseren? Welke borstels veroorzaken slijtage aan het sportveld, welke niet? Enzovoort. Om bruikbare antwoorden te vinden, zullen in de praktijk testen worden gedaan en verschillende scenario’s worden uitgeprobeerd.”

Onderhoud

KOEN BEELEN (BSNC, PROJECTLEIDER ONDERZOEK)

FOTO: SHUTTERSTOCK

“WAT VOOR EEN VOETBALVELD GOED WERKT, HOEFT NOG NIET VOOR EEN ATLETIEKBAAN TE GELDEN”

Meerkosten

verenigingen zal niet nodig zijn, meent de

De resultaten zullen eind dit jaar worden

BSNC. Er kan al veel worden bereikt met

gepresenteerd. Hoe en waar, moet nog

een verbetering van de bestaande prak-

worden bepaald. “Het doel is om de ken-

tijken. Door preventief te werken, slimme

nis breed beschikbaar te maken en direct

keuzes te maken en onderhoud beter af te

toepasbaar te laten zijn”, stelt Beelen.

stemmen op specifieke situaties, kan een

“Om de voorstellen zo veel mogelijk

aanzienlijke milieuwinst worden geboekt.

praktijkgericht te maken, kijken we ook

Routekaart Verduurzaming Sport: bijdragen aan wereldwijde klimaatdoelstellingen Het project ‘Duurzaam Onderhoud van

naar eventuele meerkosten. Wij streven

De verduurzaming van kunstmatige

Kunstmatige Sportvelden’ is mogelijk

ernaar oplossingen te bieden die geen

sportvelden is echter niet alleen een

gemaakt in het kader van de Routekaart

of beperkte meerkosten vragen. Omdat

technische, maar ook een organisatori-

Verduurzaming Sport.

vroeger veel opdrachtgevers ervan

sche en sociale opgave, weet Beelen. “Uit

De Routekaart Verduurzaming Sport

uitgingen dat kunstmatige sportvelden

het eerste onderzoek blijkt dat het wel

wil met de sportsector bijdragen aan

vrijwel onderhoudsvrij of onderhoudsarm

of niet meenemen van duurzaamheid in

de wereldwijde klimaatdoelstellin-

zijn, is nog steeds voor het onderhoud

onderhoudskeuzes sterk samenhangt met

gen. De volgende organisaties werken

relatief weinig budget gereserveerd. Als

onder meer beleidsprioriteiten, budgetten

gezamenlijk aan het realiseren van de

een duurzame maatregel met een lage

en organisatiecultuur. Om opdrachtge-

missie en ambities van deze Routekaart:

milieu-impact bij wijze van spreken drie

vers, onderhoudspartijen en verenigingen

NOC*NSF, Vereniging Sport en

keer zo duur is, dan kun je veel moeite

structureel prioriteit te laten geven aan

Gemeenten, Branchevereniging Sport

doen om dit voorstel voor de bühne te

duurzaamheid, zullen we zowel een wor-

en Cultuurtechniek (BSNC), Platform

krijgen, maar in de praktijk zal het niet

tel als een stok moeten gebruiken. Het

Ondernemende Sportaanbieders (POS)

worden uitgevoerd.”

moet voor hen aantrekkelijk worden om

en het Kenniscentrum Sport en Bewegen.

Wortel en stok

het onderhoud anders te doen. Daarnaast is het belangrijk om duurzame opties te

Een radicale systeemverandering bij

standaardiseren en milieuvriendelijke

opdrachtgevers, onderhoudspartijen en

praktijken als norm te nemen.”

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Verduurzaming kunstgras in Europa

NEDERLAND GIDSLAND, MAAR EUROPESE UNIFORMITEIT GEWENST Nederland is gidsland als het gaat om het verduurzamen van kunstgras. Sinds 2025 is er een duurzaamheidslabel dat is gebaseerd op wettelijk geborgde richtlijnen. Europa is nog niet zover. Wel zijn er al Product Environmental Footprint Category Rules (PEFCR) voor kunstgrasvelden, maar die zijn nog niet wettelijk geborgd. “Voor de industrie is het wel belangrijk dat de Nederlandse en Europese richtlijnen op termijn gelijk worden getrokken”, zegt Stefan Diderich van brancheorganisatie ESTC (European Synthetic Turf Council). Door: Leo Aquina

Op 15 januari 2025 werd op Papendal

Het Nederlandse duurzaamheidslabel

Dat gaat van het winnen van de grond-

het duurzaamheidslabel voor kunstgras

werd ontwikkeld door een werkgroep

stoffen tot en met vervoeren naar de

gepresenteerd. Dit jaar is het label al

met vertegenwoordigers van de ESTC

productlocatie, het in elkaar zetten, het

verplicht voor nieuwe kunstgraspro-

(European Synthetic Turf Council), het

vervoeren naar de installatieplek, het

ducten die op de sportproductenlijst

Kenniscentrum Sport en Bewegen, de

onderhouden en daarna weer afvoeren

worden opgenomen en in 2027 moeten

BSNC, Rijksdienst voor Ondernemend

van het product. Die LCA doorloopt

alle kunstgrasproducten op de sportpro-

Nederland (RVO) en andere stakeholders,

dus de milieueffecten in alle fasen van

ductenlijst voorzien zijn van een duur-

onder leiding van NOC*NSF. De basis

een product. Bij milieueffecten moet je

zaamheidslabel. In de praktijk kunnen

onder het duurzaamheidslabel is de MKI,

denken aan CO 2 -uitstoot, maar ook het

de gemeenten, sportbedrijven en -clubs

de Milieukosten Indicator. Wilko Zuidema

gebruik van land, water, toxische stoffen

daardoor op objectieve wijze duurzame

van NOC*NSF legt uit: “De Nationale

en nog veel meer.”

keuzes maken bij het aanbesteden van

MilieuDatabase (NMD) heeft negentien

kunstgrassportvelden.

hoofdaspecten waar zij naar kijken voor

PEFCR

de Life-Cycle Analysis (LCA). Die LCA be-

Behalve met de Nederlandse MKI wordt

oordeelt een product op milieubelasting.

rekening gehouden met de Europese

FOTO: SHUTTERSTOCK

Europese ontwikkelingen

Nederland is Europees gezien voorloper op het gebied van duurzaamheid van kunstgras, Europa ligt op zijn beurt weer voor op de rest van de wereld.

Product Environmental Footprint

als basis voor het duurzaamheidslabel,

Category Rules (PEFCR). “Het lastige

omdat nog onduidelijk was en is wanneer

met de Europese PEF is dat het opstellen

de PEF ook Europees geborgd wordt.

daarvan vooralsnog enkel bij de bedrijven

We willen wel proberen zoveel mogelijk

ligt”, vertelt Rik van Kraaij van RVO.

de spelregels van de Europese PEFCR te

“Bedrijven kunnen op die manier goed

hanteren.” De combinatie van de PEFCR

inzicht krijgen in de milieu-impact van

en de MKI-methodiek heeft geleid tot de

hun producten, maar er is geen wettelijke

specifieke NL-PCR, een formeel voorge-

borging. Uiteindelijk moet er natuurlijk

schreven handleiding die gebruikt dient

wel een borging achter liggen, als klanten

te worden bij het bepalen van de MKI van

willen weten wat de milieu-impact is. Als

kunstgrassportproducten.

je puur afgaat op wat de fabrikant vertelt, weet je niet of dat het volledige verhaal

Uniforme regelgeving

is. Het zal toch eerst ergens onafhankelijk

Als voorzitter van de brancheorgani-

getoetst moeten worden.”

satie ESTC benadrukt Stefan Diderich het belang van uniforme wetgeving.

Die wettelijk voorgeschreven borgingsme-

“Producenten van kunstgras zijn over het

thodiek is er in Nederland wel. Opnieuw

algemeen bedrijven die internationaal

Van Kraaij: “Dat is gekoppeld aan de

opereren. Als die LCA-methodiek in

NMD. We hebben daarvoor gekozen

alle 27 lidstaten van de Europese Unie

ZOWEL OP HET GEBIED VAN PRESTATIES ALS MILIEUNORMEN KENT EUROPA WERELDWIJD DE STRENGSTE EISEN

Dossier kunstgras

FOTO: SHUTTERSTOCK

sportaccom » juni 2026 » nummer 1 Europese regels is op weg naar uniforme regels voor de ‘environmental footprint’.

“HET LASTIGE MET DE EUROPESE PEF IS DAT HET OPSTELLEN DAARVAN VOORALSNOG ENKEL BIJ DE BEDRIJVEN LIGT”

verschillend is, wordt het een drama voor

in Nederland als op Europees niveau.

de producenten. In Nederland lopen we

“Voor de branche is het duurzaamheids-

voor met de wetgeving, maar dat bete-

label ook een wapen tegen green-

kent ook dat er bedrijven zijn waarvoor

washing, waarbij producenten allerlei

het niet meer aantrekkelijk is om op dit

vage en niet onderbouwde claims maken

moment in Nederland te leveren omdat

ten aanzien van de duurzaamheid van

zij daar aan extra eisen moeten voldoen.

hun producten”, zegt Diderich. “Het label

Voor bedrijven die in Nederland geen

geeft objectief en meetbaar aan hoe

grote afzetmarkt hebben, loont dat niet.

duurzaam een bepaalde kunstgrasmat is.

Daarom is het voor de branche van be-

Daarmee ligt er een solide basis voor ge-

lang dat de regels op den duur internati-

meenten en bijvoorbeeld sportbedrijven

onaal hetzelfde zijn. Daarmee zorg je er

die kunstgras kopen om niet alleen naar

ook voor dat er voor de afnemers meer

kwaliteit en prijs te kijken, maar ook naar

te kiezen valt.”

de milieu-impact. Als leveranciers een

RIK VAN KRAAIJ (RVO)

PEF-rapport moeten overleggen, worden Overigens is Diderich blij met het

ook zij aangezet om te werken aan hun

Nederlandse duurzaamheidslabel. Niet

milieu-impact en dat moet op den duur

voor niets was ESTC een van de drijven-

leiden tot een verduurzaming van de

de krachten achter verduurzaming, zowel

kunstgrasindustrie.”

Europese ontwikkelingen

SBR Infill

dat gaat over de speelkwaliteit. Ze kijken

Waar Nederland Europees gezien voor-

bijvoorbeeld naar de balrol, de balstuit,

loper is op het gebied van duurzaamheid

het aantal vezels en dat soort zaken. Zij

van kunstgras, ligt Europa op zijn beurt

hebben geen richtlijnen op het gebied van

weer voor op de rest van de wereld.

milieu-impact, maar zij krijgen uiteraard

Zowel op het gebied van prestaties als

wel te maken met bijvoorbeeld het ver-

milieunormen kent Europa wereldwijd

bod op die polymerische infill.”

de strengste eisen. Vanaf 2031 mag bijvoorbeeld polymerische infill, de be-

Brussel

kende rubberkorrels in kunstgrasvelden

Hoewel de PEFCR Europees gezien nog

die vooral op voetbal- en rugbyvelden

geen wettelijke borging kent, wordt er in

worden gebruikt, niet meer worden ver-

Brussel al wel over nagedacht. Een van

kocht. Omdat dit verbod er op termijn in

de zaken die dit proces niet makkelijker

Europees verband toch aan zit te komen,

maken, is het feit dat de omstandigheden

is er in het Nederlandse duurzaamheids-

waaronder de kunstgrasvelden worden

label ook rekening mee gehouden. Een

aangelegd en gebruikt, enorm kunnen

kunstgrasveld dat kunststof infill nog

verschillen. Dat kan uiteraard ook zijn

gebruikt, krijgt daardoor automatisch een

weerslag hebben op de LCA van de ge-

lager label.

bruikte producten. Zuidema: “Hoe het er

Internationale bonden

in Europees verband uiteindelijk precies uit komt te zien, is moeilijk te voorspellen,

Behalve overheidsinstanties hebben ook

want ook de Europese Commissie veran-

internationale bonden richtlijnen voor

dert van samenstelling. Je kunt dus nooit

kunstgrasvelden. Volgens Wilko Zuidema

met honderd procent zekerheid zeggen

van NOC*NSF zijn daar echter geen

dat die wettelijke borging er gaat komen,

duurzaamheidseisen in geformuleerd: “Zij

maar de kans daarop lijkt wel groot.”

“ALS LEVERANCIERS EEN PEFRAPPORT MOETEN OVERLEGGEN, WORDEN OOK ZIJ AANGEZET OM TE WERKEN AAN HUN MILIEUIMPACT” STEFAN DIDERICH (ESTC)

hebben wel kwaliteitsstandaarden, maar

FOTO: SHUTTERSTOCK

Vanaf 2031 mogen de bekende rubberkorrels in kunstgrasvelden niet meer worden verkocht.

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Multidisciplinair kunstgras

MEER SPORTUREN UIT DEZELFDE VIERKANTE METERS De druk op sportaccommodaties neemt op veel plekken in Nederland toe. In stedelijke gebieden gaat het vooral om schaarse ruimte en een groeiende vraag naar sportvoorzieningen, terwijl gemeenten in krimpregio’s juist worstelen met de betaalbaarheid en instandhouding van bestaande accommodaties. In beide gevallen komt dezelfde vraag bovendrijven: hoe benut je de beschikbare sportinfrastructuur zo efficiënt mogelijk? Multidisciplinaire kunstgrasvelden worden daarbij steeds vaker genoemd als mogelijke oplossing. Door: Emilie Maclaine Pont

Om gemeenten, sportbonden en

elkaar goed aan. De blauwdruk helpt om

dreigen ook steeds meer te verdwijnen.

verenigingen houvast te bieden, werkt

een gestructureerde afweging te maken

Multidisciplinaire velden kunnen hiervoor

NOC*NSF momenteel aan een zogehe-

en dan ook de velden zo aan te leggen dat

een oplossing bieden. Ze vragen relatief

ten blauwdruk voor multidisciplinaire

het aansluit bij de diverse sporten. Want

weinig ruimte en aanlegkosten, terwijl ze

(kunstgras)velden. Die moet inzicht geven

multidisciplinaire velden kunnen zeker

ruimte bieden aan meerdere sporten. Zo

in wanneer het combineren van sporten

een rol spelen, maar alleen als het echt

dragen ze bij aan de leefbaarheid van

op één veld zinvol is en onder welke

iets toevoegt.”

deze dorpen.”

voorwaarden het werkt. De blauwdruk is nog in ontwikkeling en wordt samen met

Het in stand houden van sportvoorzienin-

sportbonden verder uitgewerkt, maar

gen is overigens niet alleen lastig door de

Drie routes naar beter gebruik

de bedoeling is om nog dit jaar voor een

druk op de ruimte, merkt Van Hardeveld

Om die afweging goed te kunnen maken,

aantal sportcombinaties concrete hand-

op. “Voorzieningen in kleine dorpen

is het volgens Van Hardeveld belangrijk

vatten op te leveren. Gerben van Hardeveld, teamleider Ruimte voor Sport en Accommodaties bij NOC*NSF, ziet hoe de behoefte aan richting groeit. “Door de toenemende druk op de ruimte wordt er vaker gekeken naar mogelijkheden om de vierkante meter efficiënter te gebruiken. In bepaalde situaties vullen sporten en bestaande clubs

“IN BEPAALDE SITUATIES VULLEN SPORTEN EN BESTAANDE CLUBS ELKAAR GOED AAN” GERBEN VAN HARDEVELD (NOC*NSF)

Multifunctionaliteit

om multifunctionaliteit niet als vertrekpunt te nemen, maar als een van de mogelijke oplossingen. NOC*NSF onderscheidt drie manieren om het gebruik van sportaccommodaties te verbeteren. De eerste route richt zich op intensiever gebruik binnen één sport op momenten dat er normaal gesproken geen gebruikgemaakt wordt van de velden. Zo benut je dezelfde ruimte, maar op verschillende momenten en voor verschillende

De tweede benadering kijkt breder dan sport alleen. Daarbij gaat het om andere gebruikers van dezelfde infrastructuur, zoals onderwijs, bedrijven, buitenschoolse opvang of fysiotherapeuten. Ook dat kan bijdragen aan een beter gebruik van een accommodatie, zonder dat je

FOTO: SHUTTERSTOCK

doelgroepen.

“American football kan in combinatie met voetbal aangelegd worden, mits de belijning en afmetingen goed worden ingericht”, zegt Gerben van Hardeveld, teamleider Ruimte voor Sport en Accommodaties bij NOC*NSF.

direct verschillende sporten hoeft te

ruimte nodig om te kunnen trainen en

Die verschillen maken sommige com-

combineren. Bij de derde oplossing komt

moet ook kunnen plannen.”

binaties lastig, zeker op hoger niveau.

multidisciplinair gebruik van velden in

De combinatie van hockey en voetbal

beeld: het delen van één (kunstgras)veld

De kern ligt volgens hem in het comple-

wordt onderzocht, maar blijkt in de

door meerdere sporten.

mentair maken van gebruik. “Sporten

praktijk complex. “Daar wordt zeker over

moeten elkaar aanvullen in tijd, niet

gesproken, maar de oplossing is niet

Heeft het zin?

beconcurreren. Alleen dan creëer je

heel eenvoudig. Op topniveau wil je geen

Een van de belangrijkste vragen in de

daadwerkelijk extra capaciteit. Anders

concessies doen. Als een veld net iets

blauwdruk is – in de wetenschap dat er

verschuif je het probleem of maak je het

trager of sneller is dan je gewend bent,

alternatieven zijn – verrassend eenvou-

zelfs groter.”

heeft dat direct invloed op het spel en

dig: voegt het werkelijk iets toe om een

de prestaties. Dan creëer je geen gelijk

Volgens Van Hardeveld wordt die vraag

Technische eigenschappen als harde grens

in de praktijk nog te weinig expliciet ge-

Zelfs wanneer de gebruikspatronen goed

een logische combinatie, net als voetbal

steld. “De neiging bestaat soms om mul-

op elkaar aansluiten, vormt de techniek

en American football. Daar zie je dat het

tifunctionaliteit te zien als dé manier om

van het veld een volgende uitdaging.

technisch beter te combineren is, mits je

capaciteitsproblemen op te lossen. Maar

Kunstgras is immers geen neutrale

het goed ontwerpt.”

dat is niet altijd terecht. Als een voet-

ondergrond, maar wordt afgestemd op

balvereniging elke avond alle velden vol

de specifieke eisen van een sport. Van

Concessies

heeft met trainingen en in het weekend

Hardeveld: “De verschillen tussen spor-

Een belangrijk uitgangspunt in de blauw-

grotendeels bezet is met wedstrijden,

ten zijn soms groter dan mensen denken.

druk is dat multidiscipline vrijwel altijd

dan is er simpelweg weinig ruimte over.

Bij hockey wil je dat de bal zo snel moge-

gepaard gaat met concessies. “Vaak

Als je dan voor een paar uur op zondag-

lijk rolt. Dat vraagt om een korte, dichte

betekent het dat je niet meer het optimale

middag een andere sport wilt faciliteren,

vezel. Bij voetbal is het juist de bedoeling

veld hebt voor één specifieke sport, maar

los je het probleem niet op. Die andere

dat de bal iets afremt. Daar hoort een

een veld dat voor meerdere sporten

sport heeft bijvoorbeeld ook structureel

andere vezellengte en opbouw bij.”

‘goed genoeg’ is tot een bepaald com-

veld multidisciplinair aan te leggen?

speelveld.” Er zijn echter ook combinaties die beter werken. “Voetbal en rugby zijn

petitieniveau. Dat vraagt om duidelijke

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

keuzes van verenigingen en bonden.

zien bonden de noodzaak om efficiënter

Een vereniging levert misschien iets in

met ruimte om te gaan. Aan de andere

op kwaliteit, maar daar staat tegenover

kant hebben ze de verantwoordelijkheid

dat er meer uren getraind of gespeeld

om de kwaliteit en veiligheid van hun

kunnen worden. Het is dus vaak een

sport te bewaken. “Je merkt dat bonden

afweging tussen kwaliteit en capaciteit of

zoekende zijn”, ziet Van Hardeveld.

beschikbaarheid.”

“Ze proberen stappen te zetten richting multidisciplinaire velden, maar willen

In de praktijk gaat het op dat punt nog

ook voorkomen dat hun sport structu-

wel eens mis. Van Hardeveld noemt een

reel op een minder geschikt veld wordt

voorbeeld van een veld dat bedoeld

gespeeld.”

was voor zowel voetbal als korfbal. “De korfbalbond had de eisen aan het veld

Die spanning speelt vooral rond richtlij-

aangepast om het combiveld mogelijk

nen en eisen. “Bonden hebben duidelijke

te maken, maar uiteindelijk heeft de

richtlijnen voor velden en die zijn er

voetbalclub er geen gebruik van gemaakt.

niet voor niets. Tegelijkertijd zie je dat

Dan heb je een situatie waarin geen van

er in specifieke situaties ruimte is voor

beide partijen echt tevreden is en het veld

maatwerk, bijvoorbeeld via dispensatie.”

dus ook niet optimaal wordt benut. Dat

De blauwdruk moet juist op dat punt

wil je natuurlijk voorkomen.”

duidelijkheid en wat meer standaardi-

Kansen voor groeiende sporten

satie bieden. “Als je de juiste stappen doorloopt en de afwegingen goed maakt,

Gerben van Hardeveld (NOC*NSF) tijdens een presentatie over sport en ruimte.

moet het mogelijk zijn om tot een veld te

Waar multidisciplinair gebruik voor

komen dat door alle betrokken bonden

welke sport het veld wil gebruiken en hoe

gevestigde sporten soms een compromis

wordt geaccepteerd, in ieder geval tot

die vraag zich ontwikkelt. Daar hoort ook

betekent, biedt het voor kleinere of groei-

een bepaald competitieniveau.”

een analyse bij van groeiverwachtingen in

ende sporten juist kansen. “Voor hen

een wijk of gemeente.”

kan het de enige manier zijn om ruimte te

Toepassing

krijgen. Als je wacht op een volledig eigen

Op basis van de eerste ervaringen tekent

Daarnaast heeft samenwerken een

accommodatie, kan dat jaren duren of

zich een aantal duidelijke lessen af. Een

duidelijke toegevoegde waarde volgens

financieel niet haalbaar zijn.”

belangrijke do is het zorgvuldig in kaart

Van Hardeveld. “Gemeente, vereniging en

brengen van het gebruik, zowel nu als in

bond moeten samen optrekken. Iedereen

de toekomst. “Je moet weten wanneer

heeft andere belangen en inzichten en

American football is daar een goed voorbeeld van. “Die sport kan in combinatie met voetbal aangelegd worden, mits de belijning en afmetingen goed worden ingericht. Hetzelfde geldt voor rugby en in toenemende mate ook voor cricket. Voor hen is multidiscipline een kans om überhaupt te kunnen spelen en groeien. Voldoende kennis van de benodigde ruimte voor de verschillende sporten is daarbij van belang.”

Meerdere belangen Ook de houding van sportbonden is van groot belang, maar tevens complex, zo blijkt in de praktijk. Aan de ene kant

“VOORZIENINGEN IN KLEINE DORPEN DREIGEN OOK STEEDS MEER TE VERDWIJNEN. MULTIDISCIPLINAIRE VELDEN KUNNEN HIERVOOR EEN OPLOSSING BIEDEN” GERBEN VAN HARDEVELD (NOC*NSF)

Multifunctionaliteit

alleen door die te combineren kom je tot een oplossing die werkt.” Daartegenover staat een duidelijke don’t: een multidisciplinaire toepassing zonder gedegen analyse. “Als je het doet omdat het logisch lijkt, maar niet omdat het daadwerkelijk iets oplost, loop je het risico dat je een veld krijgt dat door niemand optimaal wordt gebruikt.”

Gemeente als regisseur In veel gevallen ligt het initiatief tot multidisciplinair sportveldengebruik bij gemeenten. Zij hebben zicht op de totale vraag naar sportaccommodaties en zijn vaak eigenaar van de velden. “Gemeenten zien waar knelpunten ontstaan en zoeken naar oplossingen. Omdat zij ook de investering doen, hebben ze een beslissende stem in de uiteindelijke keuze. Dat betekent ook dat gemeenten het proces zorgvuldig moeten organiseren. Zo is het belangrijk dat ze de juiste expertise betrekken en dat ze zorgen dat iedereen met de meest actuele informatie werkt.” Volgens Van Hardeveld gaat het daar nog wel eens mis. “Soms worden beslissingen genomen op basis van verouderde eisen of zonder dat bonden goed betrokken zijn. Dan krijg je situaties waarin een veld net niet voldoet, bijvoorbeeld qua afmetingen of uitloopruimte, en dat kan

Korfballers op een gedeeld kunstgrasveld in Utrecht.

gevolgen hebben voor de veiligheid en het gebruik.”

Op dit moment wordt die aanpak samen

De vraag wanneer multidisciplinaire

met sportbonden verder uitgewerkt.

(kunstgras)velden een succes zijn, laat

“Bonden werken eraan om voor een

zich volgens Van Hardeveld niet in één

De blauwdruk moet uiteindelijk helpen om

aantal sportcombinaties concrete hand-

cijfer of norm vangen. “Voor mij is het

van losse, soms moeizame projecten naar

vatten te bieden. Het doel is om dit jaar

geslaagd als velden zo worden aangelegd

een meer gestructureerde en gestandaar-

uitwerkingen beschikbaar te hebben van

dat alle partijen er ‘blij genoeg’ mee zijn.

diseerde aanpak te komen. Van Hardeveld:

een aantal vaker voorkomende combi-

Dat betekent dat het technisch klopt, dat

“We willen toewerken naar een situatie

naties. NOC*NSF faciliteert en brengt

het gebruik aansluit bij de behoefte en

waarin duidelijk is: als je deze stappen

kennis in, maar het moet gedragen wor-

dat het daadwerkelijk wordt toegepast

doorloopt en deze afwegingen maakt, dan

den door de bonden en de praktijk.”

waar het iets toevoegt en dus meer men-

Gestandaardiseerde aanpak

weet je of het zinvol is om een multidiscipli-

sen kunnen sporten op de beschikbare

nair veld aan te leggen of juist niet.”

vierkante meters.”

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Uniform aanbesteden moet verduurzaming kunstgrasvelden versnellen

“BEDRIJVEN ZULLEN MOETEN INVESTEREN IN DUURZAME WERKWIJZEN” De verduurzaming van sportaccommodaties is al jaren onderwerp van gesprek als het om beleid gaat. Maar wie inzoomt op de praktijk van het aanbesteden van kunstgrasvelden, ziet dat die ambities nog lang niet altijd uitmonden in doelgerichte keuzes. De manier waarop gemeenten velden uitvragen en gunnen, verschilt sterk en duurzaamheid speelt daarin vaak een beperkte of indirecte rol. Door: Emilie Maclaine Pont

Om daarin verandering te brengen, werkt

instrument voldoen aan de oproep van

opnieuw moeten uitzoeken wat er precies

een brede projectgroep onder aanvoering

gemeenten om voor duurzaam aanbeste-

gevraagd wordt.”

van Kenniscentrum Sport & Bewegen aan

den de drempel te verlagen.”

een uniforme aanpak voor het aanbeste-

Die versnippering werkt bovendien be-

zij duurzaamheid expliciet mee als criteri-

Van versnippering naar structuur

um. Het is daarmee een meetbare factor

De aanleiding voor het project ligt in de

bij RebelGroup, ziet dat dagelijks in de

die direct invloed heeft op de gunning.

manier waarop aanbestedingen nu vaak

praktijk. “Gemeenten vragen steeds

verlopen. Gemeenten stellen ieder hun

vaker om duurzame oplossingen, maar

De Nederlandse economie moet in 2030

eigen uitvraag op, met eigen criteria,

doen dat allemaal op hun eigen manier.

voor vijftig procent circulair zijn, “maar

formats en accenten. Dat zorgt voor

Voor bedrijven is het daardoor lastig

in de sportsector ontbreekt nog een

versnippering, merkt Wielemaker. “Er

om gericht te investeren. Wat de ene

operationele standaard die bijvoorbeeld

wordt met veel inzet gewerkt, maar

gemeente vraagt, is niet gelijk aan dat van

in de bouw en GWW al meer wordt

doordat iedereen het op zijn eigen manier

de ander.”

ingezet. Die vrijblijvendheid moet eraf”,

doet, ontstaat een wirwar aan eisen

zegt Marleen Wielemaker, projectleider

en documenten. Intern kost dat tijd en

Uniformering moet daar verandering

van de Projectgroep Uniform aanbe-

vergroot het de kans op fouten. Voor

in brengen. Niet door gemeenten alles

steden kunstgrasvelden met MKI en

marktpartijen betekent het dat ze steeds

uit handen te nemen, maar door ze te

den van kunstgrasvelden. Hierin nemen

Duurzaamheidslabel. “We willen met dit

lemmerend voor verduurzaming. Gerben Hofmeijer, adviseur circulaire economie

ondersteunen met een set van beproefde

Uniform aanbesteden

FOTO: SHUTTERSTOCK

Duurzaamheid wordt een expliciet meetbare factor die direct invloed heeft op de gunning van een aanbesteding.

bouwstenen. “We bieden standaard

duurzaamheid. “Dat geeft aanbieders de

specificaties en inkoopcriteria aan”, zegt

ruimte om zich te onderscheiden”, geeft

Hofmeijer. “Zo hoeven gemeenten niet

technisch adviseur sportaccommodaties

opnieuw het wiel uit te vinden, maar kun-

bij NOC*NSF Wilko Zuidema aan. “Je

nen zij voortbouwen op wat er al is.”

kunt dan met een duurder, maar duurza-

De rem van de laagste prijs Een tweede belangrijke reden om het aanbestedingsproces onder de loep

mer product toch een aanbesteding winnen. Dat was voorheen niet of nauwelijks mogelijk.”

laagste prijs. In veel aanbestedingen is

Duurzaamheid meetbaar maken

dat nog steeds het doorslaggevende cri-

De sleutel tot die nieuwe manier van

terium. Volgens Wielemaker is dat op de

aanbesteden ligt in het meetbaar maken

lange termijn niet houdbaar. “De laagste

van duurzaamheid. Want zolang duur-

inkoopprijs ligt voor de hand, maar als

zaamheid een abstract begrip blijft, is

je kijkt naar de milieukosten op de lange

het lastig om het een volwaardige plek

termijn en de toekomstige weten regel-

te geven in een aanbesteding. Binnen

geving, kunnen we in feite niet anders dan

het project wordt daarom gewerkt met

naar een toekomstbestendige manier van

de Milieukostenindicator (MKI) en een

aanbesteden bewegen.”

duurzaamheidslabel. De MKI drukt de

te nemen, is de dominante rol van de

“IN DE SPORTSECTOR ONTBREEKT NOG EEN OPERATIONELE STANDAARD. DIE VRIJBLIJVENDHEID MOET ERAF” MARLEEN WIELEMAKER (PROJECTLEIDER UNIFORM AANBESTEDEN)

milieu-impact van een product of project Hofmeijer vult aan dat het sturen op prijs

uit in een geldbedrag. “Het gaat om

innovatie in de weg zit. “Als je op laagste

de kosten die nodig zouden zijn om de

prijs gunt, moet je heel precies voor-

milieuschade te herstellen”, legt Zuidema

schrijven wat je wilt. Dan baseer je je op

uit. “Daarin zitten negentien verschillende

Berekeningen aangaande duurzaam-

wat de markt al kan leveren. Bedrijven

impactcategorieën, van CO 2 -uitstoot tot

heid kunnen complex zijn. Daarom is

die met een duurzamer alternatief komen,

verzuring van bodem en water.”

er onder leiding van NOC*NSF en de

worden daar niet voor beloond. Zo rem je de ontwikkeling juist af.”

Routekaart Verduurzaming Sport een Voor kunstgrasvelden betekent dat dat

Duurzaamheidslabel* kunstgrasvloeren

de volledige levenscyclus wordt mee-

opgesteld. “Niet elke inkoper is een mili-

De verschuiving die nu wordt ingezet,

genomen. Wielemaker: “Van productie

euspecialist”, benadrukt Zuidema. “Met

is die naar gunning op basis van beste

en transport tot aanleg, onderhoud en

een label kun je toch eenvoudig sturen.

prijs-kwaliteitverhouding (BPKV). Daarbij

uiteindelijke verwerking. Al die stappen

Je kunt bijvoorbeeld een minimaal label

telt niet alleen de prijs, maar ook de

samen bepalen de MKI-score. Hoe lager

eisen of extra punten geven aan een beter

kwaliteit van de aanbieding, waaronder

de score, hoe lager de milieubelasting.”

label.”

Dossier kunstgras

FOTO: SHUTTERSTOCK

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

“GEMEENTEN VRAGEN STEEDS VAKER OM DUURZAME OPLOSSINGEN, MAAR DOEN DAT ALLEMAAL OP HUN EIGEN MANIER” GERBEN HOFMEIJER (REBELGROUP)

Die bouwblokken bestrijken verschillende onderdelen van de aanbesteding: van technische specificaties en contractbepalingen tot gunningscriteria en geschiktheidseisen. Daarnaast wordt gewerkt met verschillende ambitieniveaus. “Een gemeente kan kiezen voor een basisniveau, maar ook voor een hoger ambitieniveau als ze verder willen gaan”, zegt Hofmeijer. “Adviesbureaus blijven verantwoordelijk voor de technische uitwerking”, geeft Zuidema aan. “Tegelijkertijd krijgen zij

Doorslaggevend criterium

onderscheid. Dat houdt de prikkel om te

wel betere handvatten om duurzaam-

Het wezenlijke verschil met de huidi-

innoveren in stand.”

heid op een consistente manier mee te

ge praktijk is dat duurzaamheid een

nemen, bijvoorbeeld via standaardtek-

Wielemaker: “De milieuscore krijgt direct

Bouwblokken in plaats van blauwdruk

invloed op de beoordeling. Een lagere

Om die nieuwe manier van werken

MKI-score kan bijvoorbeeld worden

toegankelijk te maken, ontwikkelt de

vertaald naar een fictieve korting of extra

projectgroep geen vast format, maar

Meer duidelijkheid voor de markt

punten. Daarmee bepaalt het mede wie

een set van losse bouwblokken. Dat is

Voor aannemers en leveranciers betekent

de opdracht wint.”

een bewuste keuze, legt Wielemaker uit.

de uniformering vooral meer voorspel-

“Gemeenten hebben allemaal hun eigen

baarheid. Hofmeijer: “Op dit moment is

Volgens Hofmeijer zorgt die aanpak er-

inkoopformats. Als je één standaardmo-

elke aanbesteding anders. Dat maakt het

voor dat duurzaamheid geen afvinklijstje

del oplegt, wordt dat vaak niet gebruikt.

lastig om strategische keuzes te maken.

wordt. “Je combineert een basisniveau

Daarom maken we juist losse teksten

Met uniforme criteria weet je beter waar

– via het label – met concurrentie op

en onderdelen die gemeenten naar hun

je aan toe bent.” Volgens Wielemaker

duurzaamheid in de gunning. Iedereen

eigen behoeften kunnen inpassen in hun

leidt dat ook tot een eerlijker speelveld.

moet aan de ondergrens voldoen,

eigen format.”

“Omdat gemeenten op een vergelijkbare

doorslaggevend criterium kan worden.

maar daarboven ontstaat ruimte voor

sten in bestekken en het opnemen van het duurzaamheidslabel.”

manier gaan uitvragen, weten bedrijven

Uniform aanbesteden

waarop ze worden beoordeeld. Dat verlaagt de administratieve lasten en verkleint de kans op fouten. Tegelijkertijd worden duurzame innovaties beter beloond.” Die ontwikkeling vraagt wel iets van de markt. “Bedrijven zullen moeten investeren in duurzame werkwijzen en in het berekenen van hun MKI-scores”, zegt Hofmeijer. “Maar doordat de vraag toeneemt, wordt dat ook rendabeler.”

Praktische uitdagingen De overstap naar deze manier van

“WE MOETEN AF VAN HET IDEE DAT WE IN ELKE AANBESTEDING IETS NIEUWS MOETEN BEDENKEN. HET GAAT EROM DAT JE GOEDE, BEWEZEN PRODUCTEN TOEPAST” WILKO ZUIDEMA (NOC*NSF)

aanbesteden gaat ook wel wat vragen van gemeenten, geeft Hofmeijer aan. “Uit een uitgebreide vragenlijst die door

inzichten gebruiken we om de aanpak

wordt het overzichtelijker voor ieder-

veel gemeenten is ingevuld, hebben we

verder te verbeteren.”

een. Dat komt zowel opdrachtgevers als

verschillende drempels kunnen formu-

opdrachtnemers ten goede.”

leren waar wij nu aan werken. Gebrek

De invoering blijft in principe vrijwillig,

aan kennis en capaciteit speelt een rol.

maar de ambitie is duidelijk. “Het project

Of de omslag snel genoeg gaat, zal de

Daarnaast is er onzekerheid over de

is geslaagd als het ten eerste wordt

komende jaren moeten blijken. Maar de

meerkosten en de risico’s.” Daarom is

gezien als toegevoegde waarde, ten

richting is duidelijk. Wielemaker: “We

het volgens Hofmeijer belangrijk om in-

tweede dus door veel gemeenten wordt

proberen het zo makkelijk mogelijk te

zicht te bieden. “We willen laten zien wat

toegepast en tot slot het daadwerkelijk

maken om duurzaamheid echt mee te

verschillende ambitieniveaus betekenen,

leidt tot meer inkoop van duurzamere

nemen in aanbestedingen. Als dat lukt,

ook financieel. Zo kunnen gemeenten

velden”, aldus Wielemaker.

ontstaat er vanzelf een beweging in de

een weloverwogen keuze maken.”

Beweging in de hele keten

Ook de implementatie vraagt aandacht.

Een terugkerende discussie is of

“Niet iedereen is gewend om met MKI en

uniformering niet ten koste gaat van

BPKV te werken”, vult Wielemaker aan.

maatwerk. Volgens Zuidema is dat risico

“Daarom zetten we in op pilots en ken-

beperkt. “Maatwerk klinkt aantrekkelijk,

nisdeling. Door ervaring op te doen en

maar leidt vaak tot hogere kosten en

die te delen, wordt de stap voor anderen

minder duurzaamheid. Je moet steeds

kleiner.”

opnieuw onderzoeken en ontwerpen,

gehele keten.”

strenge eisen voldoen.” Door meer te

de ontwikkelfase. Op basis van input

vertrouwen op bestaande oplossingen

van gemeenten worden de eerste tek-

en gestandaardiseerde criteria, kan de

sten opgesteld, die vervolgens worden

sector efficiënter werken. “We moeten af

getoetst en aangescherpt om toe te

van het idee dat we in elke aanbesteding

werken naar een eerste testfase. Daarna

iets nieuws moeten bedenken. Het gaat

volgen pilots bij verschillende gemeen-

erom dat je goede, bewezen producten

ten. Wielemaker: “We willen zien hoe

toepast.” Volgens hem maakt dat het

het in de praktijk uitpakt. Wat werkt

proces uiteindelijk eenvoudiger. “Met

goed, waar zitten nog knelpunten? Die

standaardteksten en duidelijke criteria

FOTO: SHUTTERSTOCK

terwijl er al producten zijn die aan Het project bevindt zich momenteel in

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

AlgaVelan wil gemeenten overtuigen van ideale onderhoudsmethode

“Onderhoud kunstgras kan goedkoper, duurzamer en veiliger” De aanleg en verwijdering van kunstgras, maar zeker ook het onderhoud van de velden moeten zorgvuldig en verantwoord gebeuren. Ewoud van de Wetering weet er alles van. De omgevingswet, de Wet Milieubeheer, Europese regelgeving, ze spelen allemaal een rol bij goed en duurzaam onderhoud van kunstgras. Het onderhoud en daarbij gebruikte middelen mogen geen risico’s voor de omliggende natuur en de volksgezondheid opleveren. De praktijk is echter regelmatig anders, weet Van de Wetering. Terwijl hij, zo probeert hij gemeenten en andere veldeigenaren keer op keer op het hart te drukken, het onderhoud met zijn bedrijf AlgaVelan volledig biologisch, binnen alle regels en richtlijnen en goedkoper en beter dan de meeste andere partijen kan doen. “Gemeenten weten vaak onvoldoende wat er mogelijk is, ik wil ze dat graag uitleggen.” Van de Wetering heeft inmiddels jaren ervaring met biologische middelen en het reinigen van oppervlakten, op sportterreinen en bijvoorbeeld in kwetsbare gebieden zoals dierenparken, begraafplaatsen en jachthavens, waar chemicaliën uit den boze zijn. Aanvankelijk waren sportterreinen nauwelijks onderdeel van zijn ‘werkveld’, tot een kunstgrasfabrikant bij hem aanklopte en informeerde naar de mogelijkheden om tennisbanen te onderhouden. Van de Wetering realiseerde zich al snel dat de meeste sportondergronden, waaronder kunstgras, prima met zijn unieke

methode onderhouden konden worden. “We deden na verloop van tijd steeds meer werk op hockeyvelden en voetbalvelden, tennis- en padelbanen. Het eerste voetbalveld dat wij onder de loep mochten nemen, was dat van de Amsterdam Arena. Stadions vormen ook nog eens een extra uitdaging omdat het daar veelal gaat om hybridevelden. Elk soort veld gedraagt zich anders, daar hebben wij onze weg wel in moeten vinden, maar we boekten al snel mooie resultaten, zo zagen ook anderen. Er ontstond samenwerking met gemeenten zoals Arnhem, Utrecht, Leiden, Den Haag,

Golazo Media in samenwerking met AlgaVelan

Rotterdam, Haarlem en Groningen, maar ook met aannemers, verenigingen en zelfs landskampioenen. En met universiteiten en de tennisbond werkten wij nauw samen. Sommige aannemers gaven bovendien aan niet met chloor en andere chemische middelen te willen werken, al was het maar omdat hun eigen werknemers er constant mee in aanraking kwamen.” De methode die AlgaVelan hanteert, is eigenlijk simpel. Hun eigen product, MO5 Sport, bevat levende micro-organismen die al het organisch materiaal ‘opeten’, verteren, waardoor het kunstgras schoon blijft en niet aangetast wordt. “Wij zeggen altijd; om de oplossing te begrijpen moet je eerst het probleem begrijpen”, legt Van de Wetering uit. “Als kunstgras volledig schoon is, groeit er niks op. Na verloop van tijd komt er echter materiaal van buiten op het kunstgras, van stikstof tot bladeren, pollen, stuifmeel, vogelpoep en allerlei andere zaken. Al die schimmels en bacteriën zijn ook nog eens slijmvormend, dus dat gaat langzaam een verstoppende laag worden. Water loopt steeds slechter weg, er vormt zich mos en zo wordt het van kwaad tot erger.”

Serieus geld Van de Wetering wil maar zeggen; als je zorgt voor schoon kunstgras, op de juiste manier te werk gaat, ontstaan er nooit te grote problemen, wordt het gras nooit te zeer aangetast, is er slechts beperkte slijtage en kan de grasmat goed zijn maximale levensduur bereiken. “Zo’n mat kost ongeveer vier ton. Als die één à twee jaar langer mee kan, is dat voor een gemeente serieus geld!” Onderhoudswerkzaamheden worden in de methode van Van de Wetering anders van aard, maar zijn niet moeilijk of ingewikkeld. Bladeren en ander

“EEN VELD DAT GOED SCHOON IS, IS MAKKELIJK TE ONDERHOUDEN” Ewoud van de Wetering (AlgaVelan)

organisch materiaal verwijderen blijft onverminderd belangrijk, alleen worden heel regelmatig micro-organismen op het veld aangebracht. Wel worden minder diepreinigingen uitgevoerd en wordt volledig zonder agressieve, chemische middelen gewerkt, waardoor slijtage en aantasting van het kunstgras beperkt blijven. “Andere onderhoudsmethoden vereisen vrijwel altijd zwaardere machines en zeer regelmatige herhaling, wat slijtage in de hand werkt en kosten doet oplopen. Bovendien; gebruikte middelen spoelen uiteindelijk altijd uit, waardoor chemische middelen in de bodem en het oppervlaktewater terechtkomen en daar schadelijk kunnen zijn voor plant, dier en mens. Terwijl onze micro-organismen geen schade veroorzaken, ze komen overal in de natuur voor. Ze zijn niet ‘omgevingsvreemd’, in tegenstelling tot bijvoorbeeld rubberkorrels, micro-plastics, chloor, zeep en azijn. Die middelen zijn daarom ongewenst, zo staat ook in de Omgevingswet.”

Ook het kostenplaatje voor geïnvesteerde uren in onderhoud en in materieel ziet er anders uit. “Het aanbrengen van ons product is niks spannends, dat doen we gewoon met een spuitboom. Dan liggen er in water opgeloste levende micro-organismen op het veld die vanzelf hun werk gaan doen. Dat proces moet je frequent herhalen, maar dat verdien je ruimschoots terug met minder diepreinigingen en veel minder slijtage.”

Weinig veranderd Van de Wetering brengt zijn boodschap met de nodige bezieling. Hij weet als geen ander dat zowel kosten als milieuoverwegingen factoren van betekenis zijn voor gemeenten. Hij kan er dan ook maar moeilijk bij dat ze in veel gevallen toch andere keuzes maken en onnodig op kosten worden gejaagd. Bovendien; ‘de sport’ in Nederland was het er toch ook collectief over eens dat onderhoud van sportaccommodaties zoveel mogelijk duurzaam

Dossier kunstgras

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

gedaan moest worden, zonder middelen die gevaar voor het milieu of de gezondheid konden opleveren? Het werd zelfs vastgelegd in de zogeheten Green Deal Sportvelden: chemievrij onderhoud. Nu, jaren later, lijkt er weinig veranderd. Chemicaliën, die niet alleen op het sportveld, maar ook in het oppervlaktewater terechtkomen, worden nog steeds massaal gebruikt, stelt hij. “Chloor, zeep, azijnzuur, het wordt met pallets tegelijk aangerukt en over de velden gegooid”, zegt Van de Wetering. “In 2024 heb ik uit naam van de BSNC een gehele presentatie gehouden over dit thema, in het teken van de Green Deal, samen met een jurist van de Unie van Waterschappen. Dat is echter een gesloten boek. Over de Green Deal is acht jaar gesproken, maar vorig jaar is het gebruik van bepaalde chemicaliën toch weer in de documenten opgenomen.” Zie ‘Handreiking Zorgplicht milieu kunstgrasvelden 2025’, hoofdstuk 7, van BSNC.

Tegengestelde belangen Eigenaren van velden die het echt anders willen doen, moeten zich in de materie verdiepen en serieus aan de slag. En daar stranden goede bedoelingen regelmatig. Van de Wetering constateert echter ook dat er in de markt te veel tegengestelde belangen spelen. “Wij bewijzen dat er methoden en middelen zijn om kunstgras duurzaam, milieubewust en goedkoper te beheren, maar natuurlijk hebben sommige partijen daar minder baat bij. Regelmatig met zware machines het veld op om het te reinigen en te behandelen, regelmatig vervangen van velden, bestrijdingsmiddelen van allerlei merken, er wordt veel geld mee verdiend.”

“WIJ BEWIJZEN DAT ER METHODEN EN MIDDELEN ZIJN OM KUNSTGRAS DUURZAAM, MILIEUBEWUST EN GOEDKOPER TE BEHEREN, MAAR SOMMIGE PARTIJEN HEBBEN DAAR MINDER BAAT BIJ” Ewoud van de Wetering (AlgaVelan)

Marktpartijen die commercieel succes nastreven, je kunt het ze moeilijk kwalijk nemen, weet Van de Wetering. Het is vooral aan eigenaren van velden, voor een groot deel gemeenten, om te beseffen dat het anders kan en daar naar te handelen.

‘Groot en direct risico’ “Een veld dat goed schoon is, is makkelijk te onderhouden”, besluit Van de Wetering. “Is het veld niet schoon, hebben allerlei ander vuil en organismen zich erin genesteld, dan is het natuurlijk makkelijker een middel erop te gooien dat alles dood maakt, om er vervolgens zware machines op los te laten. Ruim je de troep echter biologisch goed op, dan ben je uiteindelijk goedkoper uit en breng je met middelen niks of niemand in gevaar.

Want ik heb met eigen ogen gezien wat middelen bijvoorbeeld met het leven in de omringende sloten kunnen doen. Bestrijdingsmiddelen op velden worden niet afgevoerd via het riool, die belanden in het oppervlaktewater. Vergis je niet; Nederland voldoet volledig niet aan de richtlijnen voor de kwaliteit van ons oppervlaktewater. Het is geen vijf voor twaalf, het is al half één. Ons drinkwater loopt een heel groot en direct risico, dat wordt de komende jaren een groter probleem dan stikstof. Ik heb genoeg opdrachtgevers en bovendien ben ik niet meer de jongste, ik zou mijn laptop dicht kunnen klappen en met pensioen kunnen gaan. Maar dit gaat mij aan het hart. Het kan en het moet beter. Daar zet ik mij graag voor in.”

Korte berichten

Korte berichten LMB Sports en Kiwa ISA Sport sluiten overeenkomst voor levering Granobase® onder keur LMB Sports en Kiwa ISA Sport hebben een overeenkomst gesloten voor de levering onder keur van de producten Granobase® Sport en Granobase® Voetbal. Met deze overeenkomst onderstrepen beide partijen hun inzet voor de borging van kwaliteit binnen sportveldconstructies.

Borging van kwaliteit en prestaties

Onderdeel van bredere certificeringspraktijk

Granobase® Sport en Granobase® Voetbal

LMB Sports richt zich op innovatieve op-

worden toegepast als sporttechnische funda-

lossingen voor sportveldconstructies, met

tielagen in kunstgrassportvelden en zijn op-

aandacht voor kwaliteit en duurzaamheid.

genomen op de sportproductenlijst. Binnen

Kiwa ISA Sport is een onafhankelijk kennis-

de markt groeit de aandacht voor materialen

en keuringsinstituut gespecialiseerd in

die bijdragen aan duurzame en kwalitatief

sportaccommodaties, sportconstructies en

hoogwaardige sportveldconstructies.

kwaliteitsborging binnen de sportsector. De samenwerking tussen de twee organisaties

Sander van der Holst (Kiwa ISA Sport, links) met Arthur en Harold Bink (rechts) namens LMB Sports bij de ondertekening van de samenwerkingsovereenkomst.

Met de levering ‘onder keur’ wordt geborgd

past binnen een bredere praktijk waarin

dat deze materialen blijvend voldoen aan

Kiwa ISA Sport met meerdere marktpartijen

de specificaties zoals opgenomen in de

samenwerkt aan certificering en kwaliteits-

sportproductenlijst. Hiermee wordt op

borging van sportproducten en -constructies.

objectieve wijze invulling gegeven aan kwa-

Dit draagt bij aan een gelijk speelveld en een

liteitsborging en prestatiezekerheid binnen

consistente kwaliteitsstandaard binnen de

sportaccommodaties.

sector.

Deze werkwijze sluit aan bij de toenemende behoefte in de markt aan transparante en

Gezamenlijke ambitie

aantoonbare kwaliteit, waarbij opdrachtge-

“Met deze overeenkomst bevestigen we onze

vers, gemeenten en uitvoerende partijen

gezamenlijke inzet voor het borgen van kwali-

kunnen vertrouwen op getoetste en geborgde

teit binnen sportveldconstructies. Door onaf-

materialen.

hankelijke toetsing en certificering dragen we bij aan betrouwbare en duurzame oplossingen voor de sportsector”, zegt Sander van der Holst namens Kiwa ISA Sport. “Wij zien deze samenwerking als een belangrijke stap in de verdere borging van duurzame en toekomstbestendige sportveldconstructies”, aldus Arthur Bink van LMB Sports. “Voor opdrachtgevers en adviseurs wordt het steeds belangrijker dat materialen niet alleen kwalitatief hoogwaardig zijn, maar ook transparant en onafhankelijk worden getoetst.”

Granobase® wordt aangebracht op een kunstgrasveld.

Het walsen van Granobase®.

Verduurzaming

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Coöperaties helpen sportclubs bij de verduurzaming

ENERGIETRANSITIE BIEDT KANSEN VOOR ACCOMMODATIES

Afgelopen najaar publiceerde NRC een alarmerend artikel over het gebrek aan ruimte voor de sport in de binnensteden, waar velden plaats moeten maken voor huizenbouw. Om de ‘ontsporting’ van de wijken tegen te gaan, zouden clubs en verenigingen kunnen zoeken naar een opwaardering van de ruimte die zij daar innemen. De energietransitie biedt daarvoor kansen. Door: Ernst Bouwes

ehalve de maatschappelijke en sociale

een kantine met clubleden te overtuigen dat

ruimte voor zonnepanelen zochten zij geschik-

functie van sport in de gemeenschap

hun vereniging kan profiteren van duurzame

te openbare daken van gebouwen, meestal

biedt een sportlocatie in de wijken

stroom, opgewekt door een dak vol panelen.

met een maatschappelijk doel, of op bedrijven,

namelijk nóg een mogelijk voordeel:

Ons land kent al diverse voorbeelden waarin

vertelt bestuurslid Gertjan Schut. “Onze eerste

de ruimte op het complex. Dat is

deze kruisbestuiving succesvol is gebleken.

locatie was het nieuwe buurthuis De Groene

interessant voor de energiecoöperaties, die de

Hoeven. De grote interesse van inschrijvers

zonnepanelen bij voorkeur plaatsen op daken

ROBUR ET VELOCITAS

van maatschappelijke gebouwen. Bovendien

In de Apeldoornse wijk Kerschoten, nabij

waarna we binnen onze postcodegebieden

zoeken deze burgerinitiatieven naar deelne-

Paleis het Loo, vormden inwoners ruim tien

op zoek gingen naar een tweede project. We

mers aan hun project. Dat kunnen zij doen

jaar geleden de coöperatie ‘Zon op Kerschoten

kwamen uit bij het clubhuis van voetbalvereni-

door huis-aan-huis aan te bellen bij buurtbe-

en de Naald’ (Zon op K&N) om het gebruik van

ging Robur et Velocitas. Daar had het bestuur

woners, maar het is een stuk makkelijker om

zonne-energie te stimuleren. Op zoek naar

al oriënterend onderzoek naar duurzaamheid

voor de certificaten leverde een wachtlijst op,

77 uitgevoerd, wat de gesprekken vereenvoudigde. Zo wisten ze dat de overheid hen subsidie zou willen geven, waardoor de vereniging zelf 38 panelen konden afnemen. De gemeente Apeldoorn nam vervolgens een kwart van die investeringskosten voor haar rekening. “Daarnaast kochten diverse omwonenden met dezelfde of een aanliggende postcode één of meer certificaten ter waarde van driehonderd euro, terwijl een ondernemer meteen dertig stuks nam. Certificaathouders mogen jaarlijks gemiddeld drie tientjes per stuk in mindering brengen op hun energiefactuur, waardoor de inleg na een jaar of tien ruimschoots is terugverdiend. Samen vormen de deelnemers een coöperatie waarin een aantal vrijwillige bestuursleden de aankoop, de aanleg, het onderhoud en de administratie organiseren. De panelen liggen deels op het clubhuis en

Zonnepanelen op het clubgebouw van voetbalvereniging Robur et Velocitas uit Apeldoorn.

deels op de tribune. Voor de bouw van een

grote betrokkenheid van de voetbalclub, die

hij het model van een energiecoöperatie,

stevige constructie heeft de club de vernieu-

graag meedenkt over onze toekomstplannen.

waarin omwonenden mee konden delen in de

wing van deze daken naar voren gehaald. Met

Dat is bij de andere locatie, waar de gebruikers

opbrengst. Dit lokaal eigendom was voor de

de panelen erop kunnen die weer 25 jaar mee.

nauwelijks interesse hebben in de zonnepane-

gemeente een van de redenen om in te stem-

Eventuele schade dragen wij als corporatie.

len, veel minder.”

men met de aanleg van het park.

Daar mag de club geen last van hebben.”

GOEDKOPE STROOM

BIODIVERSITEIT

Bij het zoeken naar leden kreeg Van Hooft hulp van zijn broer, die in het bestuur zat van

Ook in Maarheeze profiteerden sportvereni-

het nabijgelegen Sportpark de Romrijten

De afgelopen twee jaar zijn lastig geweest,

gingen van de aanleg van een zonnepark, dat

waar Maarheeze (voetbal), HC Cranendonck

vertelt Schut, maar nu ziet hij weer lichtpunten

niet eens op hun eigen terrein lag. Een tiental

(hockey) en TC Maarheeze (tennis) spelen. Zij

opdoemen, bijvoorbeeld door de opkomst

jaar geleden stopte Wim van Hooft daar met

bedachten het plan om de clubs in te zetten bij

van duurzamere batterij-oplossingen. “Nu

zijn landbouwactiviteiten. Op de vrijgekomen

de werving van deelnemers in de coöperatie.

is overdag de stroom op zonnige dagen heel

grond wilde hij met zijn partner Lies Vanden

Voor het opzetten en uitwerken van dat

goedkoop, wat ons weinig oplevert, en ’s

Bussche zeventien hectare aan zonnepanelen

idee schakelden de bestuurders coöperatief

avonds duur, wanneer de behoefte groot is.

combineren met ruimte voor verbetering van

ontwikkelaar Energie voor Iedereen in, vertelt

Samen met het bestuur van Robur et Velocitas

de biodiversiteit via akkergewassen, poelen

eigenaar Maarten Bakker. “Wij hebben het

sorteren we voor op de komst van zoutbat-

en kruidenmengsels. Voor de exploitatie koos

participatieplan voor onze rekening genomen

terijen, waarmee we in de toekomst energie kunnen opslaan. Ook bekijken we de aanleg van laadpalen. Het parkeerterrein biedt daarvoor voldoende ruimte, terwijl het sportpark gunstig ligt om door de week als laadlocatie te fungeren. Alles bij elkaar creëren we daarmee een kleine energiehub, waarvan de vereniging financieel kan profiteren. Links- of rechtsom verwachten we dat we dan weer positieve cijfers kunnen gaan schrijven.” Ondanks de hobbels onderweg is Schut tevreden over de samenwerking met de voetbalclub. ”Het heeft ook als voordeel dat we als energiecoöperatie toegang krijgen tot een groot netwerk. Daarnaast merken we een

SAMEN MET HET BESTUUR VAN VOETBALVERENIGING ROBUR ET VELOCITAS SORTEREN WE VOOR OP DE KOMST VAN ZOUTBATTERIJ EN, WAARMEE WE IN DE TOEKOMST ENERGIE KUNNEN OPSLAAN” Gertjan Schut (coöperatie Zon op K&N)

Verduurzaming

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

alsmede de administratieve taken zoals

sporthallen of zwembaden in de wijken liggen

met een koudevloeistof. Het bleek mogelijk

subsidies, contracten en meehelpen met de

mogelijkheden.

om die warmte op te slaan in een bestaand

financiering voor de energiecoöperatie. Voor

Bakker legt uit: “Deze terreinen hebben vaak

warmtekoudeopslagsysteem (WKO), zodat we

het werven van voldoende leden hebben

relatief grote parkeerplaatsen, die meestal in

de zomerhitte konden bewaren voor de winter-

de bestuurders van de sportclubs een paar

gemeentelijk eigendom zijn. Het bouwen van

maanden. Daarnaast is een kunstgrasveld in

zaterdagmiddagen uitleg gegeven in de kan-

carports met zonnepanelen is niet goedkoop,

de zomermaanden veel koeler.”

tines. Dat heeft heel goed gewerkt, want de

vanwege de noodzakelijke stevige construc-

Finovi had de meevaller dat Eindhoven het idee

coöperatie ziet zich gesteund door een groot

tie, maar het geeft wel meer controle over

omarmde als een pilot voor de verduurzaming

aantal leden. Door hun lidmaatschap van de

de energierekening. Tevens kunnen leden en

van de sportcomplexen. “De gemeente wilde

energiecoöperatie kan deze de SCE-subsidie

bezoekers gebruikmaken van de laadpalen.

gewoon snel stappen zetten. Misschien was de

aanvragen waarmee de coöperatie inkom-

Voor gemeenten kan het om die reden interes-

business case bij de start van dit innovatieve

sten uit het zonnepark haalt. Die inkomsten,

sant om hiernaar te kijken omdat zij op veel

project niet helemaal sluitend, maar dat risico

duizenden euro’s per jaar, gebruiken de clubs

plekken vaak medeverantwoordelijk zijn voor

durfde ze te nemen. In het begin leverde de

voor duurzame investeringen, zoals ledverlich-

de sportaccommodaties.”

WKO de warmte alleen aan de sportaccom-

ting, zonneboilers en eigen zonnepanelen. Ook

Tenslotte merkt hij op: “Het project in

modatie en een middelbare school, waardoor

zorgen die inkomsten voor het laaghouden van

Maarheeze is tot stand gekomen doordat

we overcapaciteit hadden. Intussen zijn ook

de contributies en voor duurzame ontwik-

lokale mensen wílden samenwerken met

plannen gemaakt voor de verwarming van

kelingen rondom het zonnepark. Met deze

professionals vanuit het vertrouwen dat dit

een appartementencomplex en een aantal

lokale invulling van het plan kreeg het project

plan een goed idee moest zijn voor de langere

woningen.”

maatschappelijke betekenis.”

termijn en voor de clubs. Als er vertrouwen,

ZONNECARPORTS Voor de sportclubs heeft deze constructie veel voordelen, legt Bakker uit. “Zij hoeven zich

tijd en bereidheid is om eruit te willen komen,

PROEFTUIN

kunnen vast ook op andere plekken mooie

De uitvoering van de pilot kwam in handen

projecten opgezet worden.”

van Eva van Enk, projectleider Energietransitie van de gemeente Eindhoven. “Ik wist dat het

helemaal niet bezig te houden met de energie-

STADSVERWARMING

coöperatie van het zonnepark, dat een eigen

Dat hoeft niet alleen met zonne-energie. De

Roest dringend toe was aan vervanging”,

bestuur heeft. Dat fungeert min of meer als

overheid streeft ook naar een aardgasvrije

vertelt ze. “Hun terrein ligt in de woonwijk ’t

een sponsor van de clubs. Rond het sportpark

woningvoorraad in 2050, bijvoorbeeld via

Ven, dat een van de 66 proeftuinen is van het

zijn inmiddels diverse andere duurzame initia-

stadsverwarming. Op kleinere schaal kunnen

nationale programma Aardgasvrije Wijken, nu

tieven gelanceerd, zoals een waterbuffer onder

ook hier mogelijkheden liggen voor sportcom-

bekend als NPLW. Via mijn collega’s van Sport

het nieuwe kunstgrasveld voor de beregening

plexen, bijvoorbeeld via het opslaan van de

en Inkoop hoorde ik over het collectorveld,

van de velden met regen- in plaats van grond-

hitte van kunstgras via een collectorveld.

waardoor de puzzelstukjes precies in elkaar

water en een wandelpad langs de panelen.” Nu

In de podcast Sport & Duurzaamheid legde

vielen. Hier konden we via een pilot bekijken

was dit project bijzonder door het nabijgelegen

Teun Wouters, directeur van Finovi, uit hoe

of de innovatie van Finovi een goed alternatief

zonnepark; dat kan lang niet overal. Echter,

zijn bedrijf op dit idee kwam. “De warmte van

bood voor aardgas. Het terrein beschikte over

ook op de eigen parkeerterreinen van sportac-

de kunstgrasvelden kan in de zomer oplopen

een WKO met twee doubletten en nog veel

commodaties ziet Bakker kansen, bijvoorbeeld

tot wel 70 graden. Gebruikers vroegen ons

ongebruikt vermogen. Daar konden we het

door de aanleg van zonnecarports. Ook voor

naar de mogelijkheid om te koelen. Dat kan

collectorveld aan toevoegen. Het was nog

multifunctionele sportaccommodaties zoals

door de warmte aan het veld te onttrekken

even spannend of de omgevingsdienst vond

via een kilometerslang leidingensysteem

dat deze innovatie een vergunning nodig had

kunstgrasveld van korfbalvereniging Rust

voor een bodemenergiesysteem. Een aanvraag zou veel tijd kosten en die luxe hadden we

HET PROJECT IN MAARHEEZE IS TOT STAND GEKOMEN DOORDAT LOKALE MENSEN WÍLDEN SAMEN WERKEN MET PROFESSIONALS” Maarten Bakker (Energie voor Iedereen)

niet. Uiteindelijk wisten wij hen te overtuigen, dat de installatie een onderdeel is van de sportconstructie. Ik heb begrepen dat niet alle diensten daar zo instaan. Dat zie je wel vaker bij innovatieve producten.”

GEDEELD ENTHOUSIASME Nu kon de gemeente Eindhoven snel doorpakken. “In december 2022 gaf het college

79 toestemming voor de aanleg. Daarna is het snel gegaan. Bij de start van het nieuwe seizoen beschikte Rust Roest over een nieuwe kunstgrasmat en nog voor de zomer is de installatie gekoppeld aan de WKO”, zegt Van Enk. “Voor de organisatorische kant heb ik in die periode met zo’n veertig mensen gesproken om alles af te stemmen, van wethouders tot exploitant, beheerders en de boekhouding. Door het gedeeld enthousiasme over het project liep dat vlot. Over het resultaat zijn we tevreden. Van een korfballend raadslid hoorde ik, dat het veld aanzienlijk koeler blijft

Voetbalclub sv Wijk aan Zee profiteert van het plaatselijke windpark.

in vergelijking met vroeger. Mijn collega’s van Sportbeleid zeggen dat ze voor iedere vierkante meter moeten concurreren met andere disciplines, zoals woningbouw. Door meerwaarde toe te voegen aan een sportveld via de warmtelevering aan de omgeving of aan onze gebouwen, staan we sterker in de verdeling van de schaarse ruimte. Als gemeente hebben we intussen een quick-scan gedaan waar een collectorveld een optie kan zijn bij vervanging van het kunstgras. Daar zijn zes locaties uitgekomen. Of de gemeente die gaat uitvoeren, hangt ook af van onze ervaringen en die in gemeentes als Zaandam, Zwolle en

Ook op de tribune van Robur et Velocitas is een deel van de zonnepanelen geplaatst.

Leiden waar vergelijkbare velden liggen of

had een beter idee. “Obligaties komen altijd in

toegenomen energiekosten in de coronaperi-

worden aangelegd.”

handen van de mensen met geld. We wilden

ode. Nu konden ze die ideeën in een concreet

iets doen voor het hele dorp. Ik stelde voor om

plan gieten. Dat paste heel goed bij het doel

dat kortingsbedrag in een fonds te storten, dat

van onze stichting.”

Zelfs windenergie kan bijdragen aan de

jaarlijks zou uitkeren aan een maatschappelijk

Eerder twijfelde het voetbalbestuur over de in-

verduurzaming van sportcomplexen, zo blijkt

doel in de omgeving. Dan profiteert iedereen in

stallatie van een batterij, waarvan de terugver-

in de IJmond. Bij windparken op het land delen

de omgeving van de opwekking van windener-

dientijd onzeker was. Nu konden ze gratis geld

commerciële exploitanten via de uitgifte van

gie en niet alleen de investeerders in het pro-

uit het fonds krijgen, terwijl het streven naar

obligaties het eigendom vaak met burgerco-

ject. Dat idee is omarmd door het Windpark en

een klimaatneutraal sportpark in het voorstel

öperaties om te voldoen aan de afspraken

door Tata Steel, waardoor het fonds jaarlijks

een belangrijke rol speelde, aldus Van der

in het Klimaatakkoord. Gemeentes geven

een bedrag van rond de veertigduizend euro

Scheer. “Door onze bijdrage was die afweging

sneller concessies uit voor de parken bij lokaal

ontvangt.”

niet meer nodig. Het belang van duurzaamheid

MAATSCHAPPELIJK DOEL

eigenaarschap, bijvoorbeeld in Wijk aan Zee.

kreeg voorrang boven de financiële vraag.

Daar wees de provincie Noord-Holland een

KLIMAATNEUTRAAL SPORTPARK

concessiegebied aan langs de Reijndersweg

Sinds de oplevering van het windpark nodigt

zonnepanelen installeren en is veel apparatuur

bij Tata Steel. Infinergy Nederland stapte

de Stichting Gebiedsfonds Ferrum ieder jaar

en verlichting vervangen door energiezuinige

daarin in samenwerking met het Windcollectief

inwoners van Wijk aan Zee uit om voorstellen

varianten. De batterijopslag verzorgt het

Noord-Holland.

in te dienen met een maatschappelijk en duur-

stroommanagement gedurende de dag. In

Vanuit de Stichting Milieuherstel Wijk aan

zaam karakter, legt Van der Scheer uit. “Ook

een tweede uitkering heeft onze stichting

Zee raakte Luuth van der Scheer, tegen-

mag het niemand uitsluiten. Dan kom je al snel

bijgedragen aan warmtepomp en boilers voor

woordig penningmeester van de Stichting

bij een sportvereniging uit, waar iedereen zich

de temperatuur in het clubhuis en de douches.

Gebiedsfonds Ferrum, in gesprek met de

kan aanmelden. Onze plaatselijke voetbal-

Dankzij de verminderde energierekening kan

initiatiefnemers. Zij overwogen die obligaties

club sv Wijk aan Zee dacht al langer aan de

de club de contributie laag houden, waardoor

met korting uit te geven aan omwonenden. Hij

verduurzaming van hun terrein, vanwege de

voetballen toegankelijk blijft voor iedereen.” ■

Verder kon de club op het dak van de tribune

Fanbeleving

FOTO: BROER VAN DEN BOOM

sportaccom » juni 2026 » nummer 1 De gerestylde dubbele skybox van bestuur en directie van N.E.C. in het Goffertstadion in Nijmegen.

HET STADION ALS BESTEMMING

Hoe sportaccommodaties met ‘experience design’ meer waarde kunnen creëren Rob van Rijswijk en Maarten Holland, experience- en hospitalityspecialisten van Beewan Sports, zien in veel sportaccommodaties nog onbenut potentieel. Een stadion wordt vaak gezien als een plek waar eens in de twee weken een wedstrijd wordt gespeeld. Volgens hen ligt de sleutel in het anders kijken naar het stadion: niet alleen als wedstrijddomein, maar als omgeving voor ontmoeting, merkbeleving, hospitality en commerciële activatie. Door ruimtes slimmer te ontwerpen en breder te benutten, kunnen clubs het gedrag van supporters beïnvloeden: fans komen eerder, blijven langer en het stadion wordt ook buiten wedstrijddagen actiever gebruikt. Door: Frans Oosterwijk

e kunt het zo gek niet bedenken of er

fanexperience kun je structureel extra waarde

periode begon ook het aantal projecten in de

wordt wel een congres over georgani-

creëren. Het is niet of/of maar en/en.”

sport sterk toe te nemen.

seerd. Zo belandde Rob van Rijswijk,

Een van de toonaangevende opdrachten uit

oprichter en directeur van Beewan,

LEVENSADER

twee jaar geleden op de Stadium

Na zijn studie Vrijetijdsmanagement aan

teplaats van Van Rijswijk. N.E.C. Nijmegen

Business Design & Development Summit in

de huidige Breda University begon Rob van

vroeg hem de dubbele skybox van bestuur en

Manchester, waar hij deelnam aan een panel-

Rijswijk (49) zijn loopbaan als congresmana-

directie in het Goffertstadion te restylen tot

discussie over de impact van verlichting op de

ger bij Organon. Voor het gezondheidszorg-

een ruimte die ook buiten wedstrijddagen ge-

fanbeleving.

bedrijf uit Oss organiseerde hij wereldwijd

bruikt kan worden. “We hebben de bar met de

“De juiste verlichting is niet alleen functioneel

congressen en beursdeelnames. Daarna werk-

rug naar het veld geplaatst, een klein podium

voor een ruimte, maar creëert ook momenten

te hij enkele jaren bij een standbouwbedrijf.

toegevoegd en ronde zitjes neergezet, en het

die ertoe doen”, zegt Van Rijswijk. “Niet alleen

“Daar dacht ik op een gegeven moment:

geheel stijlvol ingericht”, vertelt Van Rijswijk.

voor supporters op wedstrijddagen, maar

dit wil ik anders doen”, zegt Van Rijswijk. In

“Daardoor wordt de ruimte nu ook gebruikt

ook voor bezoekers die op andere momenten

2012 richtte hij Beewan op, een bureau dat

voor ontvangsten, diners en bijeenkomsten.

in het stadion komen voor een vergadering,

organisaties helpt om meer impact te maken

NEC verhuurt de box op niet-wedstrijddagen

bijeenkomst of evenement. Of het nu gaat

met hun beursdeelnames. Niet alleen met een

en genereert daarmee extra inkomsten.”

om een skybox, fanzone, business lounge,

mooi ontwerp, maar vooral met het communi-

Bij veel clubs staan skyboxen het grootste

stadionrestaurant of andere multifunctionele

catieve effect van een stand.

deel van de tijd leeg. “Een groot probleem

publieksruimten: goede verlichting is essenti-

De naam Beewan, fonetisch gemodelleerd

voor stadiondirecties”, zegt Van Rijswijk. “Als

eel om sfeer te creëren, het potentieel van het

naar het Engelse Be One, was bedoeld als

je stadions en sportaccommodaties niet goed

stadion volledig te benutten en waarde toe te

signaal naar opdrachtgevers. “Ik wilde laten

benut, heb je eigenlijk het duurste vastgoed

voegen aan de totale sportbeleving.”

zien dat het bij ons niet alleen om het mooie

van Nederland dat grotendeels ongebruikt

Waarde toevoegen aan sportaccommoda-

plaatje gaat. Een interieur, paviljoen of stand

blijft. Terwijl juist daar veel waarde te creëren

ties, zodat clubs, sponsors, fans en andere

moet ook effect hebben: het moet een organi-

is, door ruimtes zo te ontwerpen dat ze

gebruikers er allemaal baat bij hebben, staat

satie helpen om zich te onderscheiden en bij

meerdere functies krijgen en het stadion

centraal in het werk van Beewan. Dat gebeurt

voorkeur nummer één te worden in zijn markt.

ook buiten wedstrijddagen een bestemming

niet alleen met verlichting, maar vooral door

Dus: Be One. Later stapten we met het bedrijf

wordt.”

het ontwerpen en realiseren van fanzones,

ook in de sport. Daar past de naam natuurlijk

Na het project bij N.E.C. ging het snel. Beewan

lounges en andere publieksruimten in en rond

perfect, want in sport wil iedereen nummer

bleek in de sport een nieuwe groeirichting te

het stadion waar ontmoeting, hospitality en

één worden en goud winnen. En eerlijk is

hebben gevonden. Het bedrijf ontwierp onder

beleving samenkomen.

eerlijk: als onze klanten succesvol zijn, zijn wij

meer een nieuwe business lounge voor MVV,

Van Rijswijk: “Wij bedenken, ontwerpen en

dat ook.”

een stadionrestaurant voor Roda JC en een

realiseren merken belevingsomgevingen in

In 2019 werd het team versterkt met expe-

fanzone voor Excelsior Rotterdam.

de sport. Van fanzones en hospitalityruim-

rience designer Maarten Holland, inmiddels

Inmiddels telt Beewan vijftien medewer-

ten in stadions tot tijdelijke omgevingen bij

Creative Director van het bedrijf. Rond die

kers. Het hoofdkantoor bevindt zich aan

internationale sportevenementen. Daarmee

deze periode kwam uit Nijmegen, de geboor-

de Veembroederhof, vlak bij Amsterdam

creëren we plekken waar fans, sponsors en partners samenkomen en waar sportbeleving en merkbeleving elkaar versterken. Zo hebben we tijdens de Olympische Spelen in Parijs voor NOC*NSF een paviljoen voor hun zakelijke gasten gerealiseerd. En bij de recente Winterspelen in Milaan hebben we in Cortina, in opdracht van de organisatie, de atletenlounge ingericht.” In Nederland werkt Beewan vooral voor clubs in het betaald voetbal. “Bij veel clubs ligt de focus sterk op het eerste elftal, de elf spelers op het veld. Begrijpelijk, maar het rendement daarvan varieert van seizoen tot seizoen. Door daarnaast te investeren in hospitality en

VEEL FUNCTIES IN STADIONS WORDEN MAAR EEN BEPERKT AANTAL MOMENTEN GEBRUIKT. DOOR RUIMTES FLEXIBEL TE ONTWERPEN, KUNNEN ZE VEEL VAKER WORDEN INGEZET” Rob van Rijswijk (directeur Beewan Sports)

Fanbeleving

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

Centraal. Bij de Johan Cruijff Arena beschikt het bedrijf over opslag- en productiefaciliteiten en bij #11, de innovatiehub van de KNVB in Zeist, werkt het team vanuit een aantal flexplekken. Vanaf deze locaties bedient Beewan een groeiend aantal klanten, met name in het Nederlandse betaald voetbal. Volgens Holland zit de kracht van het bureau in de combinatie van creativiteit en (snelle) uitvoering. “Wat ons sterk maakt – zowel bij internationale beurzen als in de sport – is dat we ontwerpers en makers in één team heb-

Het stadionrestaurant van Roda JC dat door Beewan Sports werd ontworpen.

ben. En doordat we inmiddels veel ervaring hebben in het voetbal, weten we goed hoe je de multifunctionele mogelijkheden van een stadion kunt benutten.”

VOETBALTEMPEL Centraal in de gedachtegang van Van Rijswijk en Holland staat de overtuiging dat een voetbalstadion niet slechts één keer in de veertien dagen tot leven hoeft te komen, maar in principe 365 dagen per jaar waarde kan creëren. Steeds meer clubs ontdekken dat een stadion

De Olympic Club bij de Olympische Spelen van Parijs 2024.

niet alleen een sportlocatie is, maar ook een

een DJ, er kan gegeten en gedronken worden

met supporters georganiseerd om te bespre-

platform voor ontmoeting, entertainment en

en supporters kunnen er samenkomen voor-

ken hoe de ruimtes eruit zouden kunnen zien.

hospitality.

afgaand aan de wedstrijd. Het effect is dat

Uiteindelijk hebben we twee specifieke zones

Holland: “Clubs hebben goud in handen. Ze

zo’n 2.500 mensen een uur eerder naar het

ontworpen voor de eerste twee groepen en

beschikken over een enorm betrokken achter-

stadion komen of na afloop nog blijven hangen

een groot supportersplein voor de derde

ban van fans en supporters én over een stadi-

en gemiddeld twee extra biertjes drinken. Bij

groep. Zo kon iedereen zijn eigen sfeer behou-

on: een voetbaltempel die met al zijn ruimtes

zeventien thuiswedstrijden per seizoen heeft

den en blijft het stadion toch één geheel.”

ook benut kan worden op de dagen dat er

dat een grote impact, ook financieel.”

geen wedstrijd is. Juist dan kun je in en rond

Daarnaast kan een fanzone ook buiten

ANDERS KIJKEN

het stadion activiteiten organiseren waarmee

wedstrijddagen worden ingezet voor andere

Volgens Van Rijswijk helpt het om in de ont-

je mensen bindt en extra waarde creëert.”

activiteiten en evenementen. “Door zo’n

werpfase van een stadion verschillende per-

De fanzone die Beewan bij Excelsior

plek multifunctioneel te ontwerpen, ontstaat

spectieven samen te brengen. “Architectuur

Rotterdam realiseerde, is daarvan een goed

een ruimte die veel vaker gebruikt kan

en uitstraling zijn belangrijk, maar het

voorbeeld. Van Rijswijk: “Excelsior had achter

worden en waar verschillende doelgroepen

dagelijkse gebruik van een stadion is minstens

het stadion een strook asfalt van zo’n 85

samenkomen.”

zo bepalend. Door clubs, horecapartners en

meter beschikbaar waar ze een permanente

Waar het bij Excelsior vooral ging om gedrag

andere gebruikers vroeg te betrekken bij het

fanzone wilden realiseren. Een uitstekend

en ontmoeting rond de wedstrijd, draaide het

ontwerp, kun je ervoor zorgen dat looplijnen,

idee, want als je de omgeving rond een stadi-

bij Cambuur Leeuwarden meer om identiteit

ontmoetingsplekken en horecapunten logisch

on goed ontwikkelt, kun je ervoor zorgen dat

en supporterscultuur. Voor het nieuwe Kooi

op elkaar aansluiten. Dat maakt een stadion

supporters op wedstrijddagen eerder komen.

Stadion ontwikkelde Beewan een stadi-

uiteindelijk prettiger voor bezoekers én beter

Daardoor ontstaat er via horeca en merchan-

on-DNA en ontwierpen ze voor het suppor-

werkbaar voor de mensen die er dagelijks mee

dise ook extra omzet.”

tershome drie verschillende fanzones.

werken.”

Samen met Heineken, Excelsior Events en een

Van Rijswijk: “Cambuur heeft drie suppor-

Ook binnen bestaande stadions liggen volgens

sponsor van de club werd de ruimte, volledig

tersgroepen met elk hun eigen muzieksmaak.

Beewan nog veel kansen om ruimtes slimmer

in de kleuren en huisstijl van Excelsior,

De ene groep houdt van Hazes, een andere

en flexibeler te gebruiken. Van Rijswijk: “Veel

ingericht met verschillende functies. “Er is

van hardcore en een derde groep vond het

functies in stadions worden maar een beperkt

ruimte voor entertainment met livemuziek of

allemaal prima. We hebben meerdere sessies

aantal momenten gebruikt. Door ruimtes

ALS EEN CLUB SUPPORTERS EN SPONSORS MEER ERVARINGEN EN EEN BREDERE BELEVING KAN BIEDEN DAN ALLEEN HET BIJWONEN VAN EEN WEDSTRIJD, DAN KOMEN MENSEN EERDER, VAKER EN BLIJVEN ZE OOK LANGER”

Maarten Holland (Creative Director Beewan Sports)

Zo werd een complex technologisch verhaal vertaald naar een ervaring die bezoekers konden begrijpen, beleven en onthouden. Volgens Van Rijswijk laat het project goed zien hoe ex-

perience design kan helpen om complexe verhalen toegankelijk te maken voor een breed publiek – een aanpak die Beewan ook toepast in stadions en andere sportomgevingen. Het Missie H2-project werd later bekroond met een zilveren SponsorRing Award in de categorie Maatschappij.

ONONTGONNEN POTENTIEEL Ook internationaal heeft Beewan de nodige ijzers in het vuur. Van Rijswijk: “Samen met een Amerikaanse partner werken we momenteel aan een aantal trajecten rond de Olympische Zomerspelen van 2028 in Los Angeles, en we kijken zelfs al vooruit naar Brisbane 2032. De

flexibel te ontwerpen, bijvoorbeeld met

voorbeeld daarvan is Missie H2, een samen-

Olympische Spelen zijn voor ons een langeter-

verplaatsbare wanden of multifunctionele in-

werkingsverband van onder meer Gasunie,

mijnstip op de horizon. Voor LA28 zitten we

richting, kunnen ze veel vaker worden ingezet.

Shell, Toyota en Eneco, dat werkt aan de

momenteel in twee tenders en zijn we net een

Een ruimte die op wedstrijddagen dienstdoet

ontwikkeling van een waterstofeconomie

ronde verder gekomen. Dat is best spannend.”

als persruimte, kan op andere momenten

richting 2030.

De afgelopen jaren namen Van Rijswijk en

bijvoorbeeld worden gebruikt voor bijeenkom-

In de Olympic Club bij de Olympische Spelen

Holland deel aan verschillende handelsmis-

sten, presentaties of diners.”

van Parijs 2024 vertaalde Beewan het verhaal

sies van Orange Sports Forum, de KNVB en

Volgens Holland begint dit alles met een

van Missie H2 – een van de partners van

RVO naar onder meer Frankrijk, Italië en de

andere manier van kijken naar de mogelijkhe-

TeamNL – naar een beleving voor bezoekers.

Verenigde Staten. Daarnaast sloten zij aan bij

den van een stadion. “Als een club supporters

Met behulp van interactieve elementen werd

diverse sporthandelsmissies met organisaties

en sponsors meer ervaringen en een bredere

het verhaal achter waterstof en de energie-

uit de Nederlandse sportsector.

beleving kan bieden dan alleen het bijwo-

transitie op een toegankelijke en aanspreken-

Volgens Van Rijswijk bevestigen die internatio-

nen van een wedstrijd, dan komen mensen

de manier verteld.

nale bezoeken dat Nederland een sterke naam

eerder, vaker en blijven ze ook langer. Als dat

Van Rijswijk: “We hebben een parallel getrok-

heeft op het gebied van sportbeleving en hos-

je uitgangspunt is, ga je automatisch anders

ken tussen de reis van een topsporter naar de

pitality. “We merken dat Nederland wereldwijd

naar ruimtes kijken en ontstaan er nieuwe

Olympische Spelen en de weg die Nederland

wordt gezien als een land dat goed is in het

manieren om een stadion te gebruiken.”

als land aflegt richting een waterstofecono-

organiseren van sportevenementen en in het

mie. In beide gevallen gaat het om een lange

creëren van gastvrije sportomgevingen.”

WATERSTOFECONOMIE

voorbereiding, veel doorzettingsvermogen

Tegelijkertijd leveren die reizen ook nieuwe

Beewan werkt niet alleen in stadions, maar

en het vermogen om op het juiste moment te

inzichten op. “Overal ter wereld ontstaan

ook bij internationale sportevenementen. Een

kunnen vlammen.”

inspirerende ideeën en nieuwe concepten”, zegt Holland. “Die kennis nemen we weer mee naar Nederland.” “Dat is precies wat ons vak zo interessant maakt”, vervolgt Holland. “Sportlocaties en sportevenementen zijn plekken waar emotie, energie en verhalen samenkomen. Als je die elementen goed weet te vertalen naar een omgeving, kun je veel impact maken. En precies daar ligt voor clubs, stadions en sportorganisaties nog enorm veel onontgonnen

De interactieve bezoekersbeleving van Missie H2.

potentieel.” ■

Omzien en niet vergeten

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

UITHANGBORD VAN DE NEDERLANDSE DRAFSPORT De roemruchte geschiedenis van de Hilversumse renbaan Het Europese hoofdkantoor van Nike in Hilversum staat op historische grond van de Nederlandse paardensport. Door: Jurryt van de Vooren

De regio Hilversum heeft een lange geschie-

Willem II kwam zelf kijken, samen met de hele

ligging, bodemgesteldheid en omgeving,

denis in de draf- en rensport, die teruggaat

hofhouding.

dan Hilversum.’

tot diep in de negentiende eeuw. Op 25 juli

Op 20 augustus 1881 waren er zo’n 30.000

Brandend van nieuwsgierigheid meldden

1846 waren er wedstrijden op een renbaan

toeschouwers op de heide bij Bussum voor

bestuurders en journalisten zich in april 1925

tussen Hilversum en Laren. ‘De koninklijke

wedlopen van de Nederlandse Harddraverij

om de voortgang van de werkzaamheden te

prinsen en eenige voorname bewoners van

en Renvereniging. Opnieuw was de koninklijke

zien. Bestuurslid A. de Geus van den Heuvel

Gooiland hebben prijzen uitgeloofd voor deze

familie erbij.

legde uit dat de baan duizend meter lang was

wedrennen, voor welke reeds een veertigtal

Een permanent onderkomen was er alleen nog

en zeventien meter breed. Daarbij hoorden

paarden zijn ingeschreven’, zo meldde de

niet, maar in september 1920 kreeg Hilversum

natuurlijk ook tribunes, een paddock en

Nieuwe Rotterdamsche Courant. Koning

zijn eigen sportpark. Het ontwerp van architect

restaurants. ‘Vooral legde spr. er den nadruk

Willem Dudok lag aan de Soestdijkerstraatweg,

op, dat bij den aanleg met het behoud van

waarnaar het huidige treinstation nog steeds

het natuurschoon was rekening gehouden’, zo

is vernoemd. In eerste instantie was het vooral

hoorde de verslaggever van De Paardenwereld.

EEN BAAN IN HET MIDDEN DES LANDS ZAL ZONDER TWIJFEL ALGEMEENE INSTEMMING VINDEN” Tijdschrift De Paardenwereld in 1884

bedoeld voor voetbal, maar nog voor de opening werd al melding gemaakt van de komst

BOUWFOUTEN

van de paardensport.

De officiële opening van deze baan was op 21

Weer drie jaar later schreef tijdschrift

mei 1925, op Hemelvaartsdag. De hippische

De Paardenwereld over de oprichting

wereld keek er reikhalzend naar uit, met alleen

van de Hilversumsche Harddraverij- en

nog wat vage herinneringen aan de eeuw

Renvereeniging. Die moest een eigen renbaan

daarvoor. ‘Er werd steeds gesproken over het

krijgen, waarvan het ontwerp al gereed

gemis van de Bussummerbaan’, merkte De

was. ‘Een baan in het midden des lands

Paardenwereld op in het verslag, ‘totdat ein-

zal zonder twijfel algemeene instemming

delijk een commissie te Hilversum het waagde

vinden. Unaniem is men het in paardensport-

om een renbaan aldaar te gaan exploiteeren’.

kringen erover eens dat er geen plaats in

Er waren zo’n 7000 toeschouwers, waarmee

Nederland is te bedenken welke zich beter

de eerste dag meteen al een succes was. ‘Zeer

leent voor de paardensport, wat betreft

begrijpelijk droeg deze openingsmeeting een

FOTO: ARCHIEF GOOI EN VECHTSTREEK

Het Sportpark in 1921, nog voor de aanleg van de renbaan.

officieel karakter en stemde het aangenaam te ontwaren, dat deze baan de volle sympathie wegdraagt zoowel van de geheele gemeente Hilversum als van haar Bestuur.’ Dat nam niet weg dat er enkele bouwfouten werden geconstateerd. ‘Dat hebben de bezoekers ook heden kunnen zien. Wij achten het beslist in het belang van de coursen en van het publiek om de finish meer naar de hoek te verplaatsen.’ Verder moesten de organisatoren in Hilversum beter opletten of er op dezelfde dag niet elders in het land ook al wedstrijden waren uitgeschreven. ‘Voor de draverijen waren een behoorlijk aantal paarden ingeschreven. Dit aantal zou talrijker zijn geweest, in dien op denzelfden dag geen coursen hadden plaats gevonden te Duindigt.’

De opening van de drafbaan in 1925.

De rijders waren zeer tevreden, al was de bodem nog wat los. “Het is een prachtbaan

brak de economische crisis uit, waardoor een

neerwaartse trend doorbroken. Het uitbreken

met schitterende bochten”, zei een van de

bezoekje voor veel mensen veel te duur werd.

van de Tweede Wereldoorlog zorgde niet voor

deelnemers. “Wanneer wij een jaar verder zijn,

‘Omstreeks 1934 braken er moeilijke tijden

problemen, integendeel zelfs. Vanwege de

zal deze baan mogelijk de snelste van ons land

aan’, schreef Durk Minkema in zijn boek Draf-

toenemende ellende ontstond er steeds meer

worden.”

en renbanen in Nederland. Het ging zo slecht

behoefte aan afleiding, die op de draf- en

dat er zelfs struisvogelwedstrijden werden

renbanen werd gevonden.

georganiseerd, maar tevergeefs.

Dat is te zien in de Jaarboeken van het

De grootste problemen voor de Hilversumse

Met de oprichting van de Paarden Sport

Centraal Bestuur voor het Draf en Renwezen

baan bleken elders te liggen. In de jaren dertig

Vereeniging Hilversum in 1938 werd deze

van 1943 tot en met 1947. In het jaar 1943

CRISIS EN OORLOG

Omzien en niet vergeten

FOTO: ARCHIEF GOOI EN VECHTSTREEK

sportaccom » juni 2026 » nummer 1 Flink wat toeschouwers langs de baan in 1926.

het eind van de oorlog werd deze baan zwaar beschadigd door oorlogsgeweld. Een jaar later was de drafsport nog steeds populair met een totaalomzet van ruim één miljoen gulden. En zelfs in 1945, toen de oorlogschaos in Nederland maximaal was, waren er nog steeds 72 wedstrijddagen met 278 FOTO: ARCHIEF GOOI EN VECHTSTREEK

courses. De omzet was wel bijna gehalveerd. Een vergelijkbare trend zien we in Hilversum, met een verdubbeling van het aantal evenementen in de oorlogsjaren. De baan kwam redelijk ongeschonden door de oorlog, zodat het naoorlogse leven daar al op 17 juni 1945 begon, in aanwezigheid van prins Bernhard. Op dat moment lag Duindigt nog in puin.

De Hilversumse drafbaan in 1992.

waren er in heel Nederland 96 wedstrijddagen

waar in één jaar een totaalbedrag van ruim

NIKE

geweest, waar 4136 paarden in actie kwamen.

670.000 gulden was uitgereikt – in onze tijd

In de naoorlogse jaren groeide de Hilversumse

Duindigt was veruit de belangrijkste baan,

vergelijkbaar met circa 8,5 miljoen euro! Aan

baan uit tot het uithangbord van de Nederlandse drafsport. Het hielp dat er in 1953 verlichting werd aangebracht, zodat er

IN DE JAREN DERTIG GING HET ZO SLECHT MET DE BAAN DAT ER ZELFS STRUISVOGELWEDSTRIJDEN WERDEN GEORGANISEERD

avondkoersen konden worden gehouden – een grote uitbreiding van het aanbod. In de jaren tachtig en negentig daalde de publieke belangstelling, waarna de baan in 1989 tot een einde kwam. De gemeente besloot in die tijd om de drafbaan en het stalterrein aan te wijzen als bedrijvenpark. Op die plek staat nu het Europese hoofdkantoor van Nike. ■

BEDRIJVENGIDS

De bedrijvengids omvat vermeldingen en adressen van bedrijven en instellingen die naar branchegroepen gerangschikt zijn. Wanneer u ook in deze gids vermeld wilt worden of meer informatie daarover wenst, dan kunt u contact opnemen met Arko Sports Media, telefoon 030 - 707 30 00.

3X3 BASKETBAL

De Kil 5 8255 RR Swifterbant Tel: 038-3337099 info@royalcampen.nl www.royalcampensports.nl

Royal Campen Sports B.V. is leading in innovatieve modulaire sportvloerprojecten in Europa.

ADVIES EN DIENSTVERLENING

Kelvinring 54 2952 BG ALBLASSERDAM Tel: 010 – 2112121 info@drijver-en-partners.nl www.drijver-en-partners.nl

Ons team heeft jarenlange praktijkervaring in beheer- en exploitatievraagstukken rond maatschappelijke voorzieningen. Onze oplossingen zijn verbindend, betrouwbaar en praktisch.

AANNEMERSBEDRIJF

Lagehaarsedijk 9b 3455 RN HAARZUILENS Tel: 030 – 6771557 GSM: 06 – 51376550 Info@vanzuijlenbv.nl www.vanzuijlen.nl

De Graaf en Van Stijn bv Transportweg 46 Postbus 32 2420 AA NIEUWKOOP Tel: 0172 – 579720 Fax: 0172 – 572670 www.trenomat.nl info@trenomat.nl

Verbetering van de ruimte-akoestiek en advies op maat bij zowel renovatie- als nieuwbouwprojecten.

Meer waarde creëren met maatschappelijke voorzieningen. Wij bundelen bouwkundige, bestuurskundige en bedrijfskundige kennis. Vanuit een onafhankelijke positie helpen we onze opdrachtgevers om richting te geven, keuzes te maken en plannen te verwezenlijken. Altijd met een scherp oog voor de haalbaarheid. Dat is ook precies onze kracht: idealen combineren met gezond realisme. Het resultaat? Deskundig advies, een breed draagvlak en realistische doorlooptijden van beleidsvorming tot en met oplevering.

Burg. v.d. Weijerstraat 80 3981 EK BUNNIK Tel: 030 – 6570636 www.adviesburoriet.nl info@adviesburoriet.nl

Of uw vraag nu gaat over groen, sport of natuur: wij staan voor u klaar. Wij zijn u van dienst tijdens het gehele planproces, van globale schets tot een bestek of onderhoudsadvies.

Al 40 jaar gespecialiseerd in renovatie, aanleg en onderhoud van natuurgrasvelden en kunstgrasvelden en cultuurtechnische sector: openbare ruimte en waterwerken.

AKOESTIEK

Kade 52 3371 EP Hardinxveld-Giessendam Tel: 0184 – 61 65 44. www.synarchis.nl info@synarchis.nl

Treubstraat 25 2288 EH Rijswijk Tel: +31 (0)15 285 2211 info@bas-sport.nl www.bas-sport.nl

Als onafhankelijk adviesbureau ondersteunen wij u deskundig bij het dagelijks & meerjaren beheer en de renovatie- of aanlegprojecten voor alle buitensportaccommodaties.

Nijverheidsweg-Noord 78 3812 PM Amersfoort Tel: 033 - 462 55 55 www.hospitality-group.nl

Hospitality Group ondersteunt gemeenten en maatschappelijke organisaties bij beleid, ontwikkeling en beheer van maatschappelijke voorzieningen. Dat doen wij met een scherp oog voor de maatschappelijke opgave, data gedreven en met de gebruiker centraal.

Berkveld 1 5709 AE HELMOND Postbus 77 5700 AB HELMOND Tel: 0492 – 530930 Fax: 0492 – 511968 www.janssen-fritsen.nl verkoop@janssen-fritsen.nl

Innovaties voor bewegingsonderwijs, turnsport en de inrichting van indoor en outdoor sportaccommodaties. Wij begrijpen de kracht van sport en plezier, want bewegen is onze sport.

ARCHITECTENBUREAUS

Burg. Wuiteweg 35 9203 KA DRACHTEN Postbus 160 9200 AD DRACHTEN Tel: 0512 – 571471 www.winddesignbuild.nl info@winddesignbuild.nl

Een ontwerpende bouwer gespecialiseerd in de sectoren sport en onderwijs. Een Partner die zich met een integrale aanpak richt op het totaal ontzorgen van initiatiefnemers.

Met het geïntegreerde Accommodatiepaspoort heeft de gemeente een overzicht van al hun sportvelden. Ze zien welke velden goedgekeurd zijn en het bijbehorende certificaat is beschikbaar in het accommodatiepaspoort.

Bedrijvengids

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

BINNENSPORT

KADASTER SPORTACCOMMODATIES

WANDBEKLEDING

Berkveld 1 5709 AE HELMOND Postbus 77 5700 AB HELMOND Tel: 0492 – 530930 Fax: 0492 – 511968 www.janssen-fritsen.nl verkoop@janssen-fritsen.nl

Innovaties voor bewegingsonderwijs, turnsport en de inrichting van indoor en outdoor sportaccommodaties. Wij begrijpen de kracht van sport en plezier, want bewegen is onze sport.

BINNENSPORT VLOEREN

Sika Nederland B.V. Locatie Deventer/Pulastic sportvloeren Postbus 420 7400 AK Deventer Tel. : 0570 – 620744 www.pulastic.com verkoop.pulastic@nl.sika.com

Een Pulastic sportvloer biedt de ideale mix van bescherming en sportieve mogelijkheden. Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

De Hofstede 55 4033 BV LIENDEN Tel: 0344 – 643525 www.sportvloeren.nl info@sportvloeren.nl

Specialist in sportvloeren. Vloeren van hoge kwaliteit, met de juiste ondergrond, een perfecte toplaag en tot op de millimeter nauwkeurige belijning. Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

Het Kwaliteitszorgsysteem is een private samenwerking tussen opdrachtgevers, gebruikers en marktpartijen. En zelfregulerend systeem dat bijdraagt aan de wettelijke zorgplicht waarin voorschriften, richtlijnen, aanbevelingen en procedures, aanvullend op wetgeving en formele normering, zijn beschreven. www.sportinfrastructuur.nl

Sika Nederland B.V. Locatie Deventer/Pulastic sportvloeren Postbus 420 7400 AK Deventer Tel. : 0570 – 620744 www.pulastic.com verkoop.pulastic@nl.sika.com

Geluidsoverlast kan verminderd worden door het toepassen van de Pulastic® Soundwall, een geluidsabsorberende oplossing voor wand en plafond.

Sportinfrastructuur.nl is hét startpunt voor iedereen die aan de slag wil met de realisatie, exploitatie en renovatie van veilige en duurzame sportaccommodaties. Het Handboek Sportaccommodaties en het vakblad Sportaccom zijn ook onderdeel van sportinfrastructuur.nl. www.sportinfrastructuur.nl info@sportinfrastructuur.nl

Het platform is een initiatief van VSG en NOC*NSF.

PODIUMELEMENTEN

Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

De Hofstede 55 4033 BV LIENDEN Tel: 0344 – 643525 www.sportvloeren.nl info@sportvloeren.nl

De Graaf en Van Stijn bv Transportweg 46, Postbus 32 2420 AA NIEUWKOOP Tel: 0172 – 579720 Fax: 0172 – 572670 www.trenomat.nl info@trenomat.nl

Specialist in sportvloeren. Vloeren van hoge kwaliteit, met de juiste ondergrond, een perfecte toplaag en tot op de millimeter nauwkeurige belijning.

Wij denken met u mee over de wijze waarop u de beschikbare ruimte optimaal kunt benutten, zonder gebonden te zijn aan vaste opstellingen of elementen.

Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

SCHEIDINGSWANDEN

BUITENCOURTS

De Kil 5 8255 RR Swifterbant Tel: 038-3337099 info@royalcampen.nl www.royalcampensports.nl

Royal Campen Sports B.V. is leading in innovatieve modulaire sportvloerprojecten in Europa.

BUITENSPORT

De Graaf en Van Stijn bv Transportweg 46, Postbus 32 2420 AA NIEUWKOOP Tel: 0172 – 579720 Fax: 0172 – 572670 www.trenomat.nl info@trenomat.nl

Advies en realisatie van akoestische scheidingswanden, in geluidsabsorberende en geluidsisolerende uitvoering. Ook in combinatie met akoestische voorzetwanden.

INRICHTING

Berkveld 1 5709 AE HELMOND Postbus 77 5700 AB HELMOND Tel: 0492 – 530930 Fax: 0492 – 511968 www.janssen-fritsen.nl verkoop@janssen-fritsen.nl

Innovaties voor bewegingsonderwijs, turnsport en de inrichting van indoor en outdoor sportaccommodaties. Wij begrijpen de kracht van sport en plezier, want bewegen is onze sport.

Havenweg 6 6101 AB ECHT Postbus 169 6040 AD Roermond Tel: +31(0)475 – 580 655 www.lmb-sports.com info@lmb-sports.com

Mineralen en infill materialen voor sportvelden van toplaag, fundatie laag tot en met de onderbouw. Alles gecertificeerd volgens NOC*NSF normen. Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

89 SPORTVLOER VERHUUR

Burg. Wuiteweg 35 9203 KA DRACHTEN Postbus 160 9200 AD DRACHTEN Tel: 0512 – 571471 www.winddesignbuild.nl info@winddesignbuild.nl

Een ontwerpende bouwer gespecialiseerd in de sectoren sport en onderwijs. Een Partner die zich met een integrale aanpak richt op het totaal ontzorgen van initiatiefnemers. Gecertificeerde producten volgens Sportinfrastructuur.nl

De Hofstede 55 4033 BV LIENDEN Tel: 0344 – 643525 www.sportvloeren.nl info@sportvloeren.nl

Hét startpunt voor iedereen die aan de slag wil met de realisatie, exploitatie en renovatie van veilige en duurzame sportaccommodaties. Veelgestelde vragen over Sportinfrastructuur.nl

SPORTATTRIBUTEN

Berkveld 1 5709 AE HELMOND Postbus 77 5700 AB HELMOND Tel: 0492 – 530930 Fax: 0492 – 511968 www.janssen-fritsen.nl verkoop@janssen-fritsen.nl

De Kil 5 8255 RR Swifterbant Tel: 038-3337099 info@royalcampen.nl www.royalcampensports.nl

Royal Campen Sports B.V. is leading in innovatieve modulaire sportvloerprojecten in Europa.

Innovaties voor bewegingsonderwijs, turnsport en de inrichting van indoor en outdoor sportaccommodaties. Wij begrijpen de kracht van sport en plezier, want bewegen is onze sport.

Gratis digitaal handboek Sportaccommodaties bij abonnement op Sportinfrastructuur.nl

Handboek Sportaccommodaties Het Handboek Sportaccommodaties is een losbladig naslagwerk voor iedereen die met planning, ontwerp, bouw, beheer, exploitatie of onderhoud van sportaccommodaties te maken heeft. Het Handboek Sportaccommodaties bevat zowel algemene, sporttakoverstijgende richtlijnen voor accommodaties als specifieke eisen per sporttak. Bovendien is in het Handboek Sportaccommodaties informatie te vinden over een groot aantal aan accommodaties verwante thema’s, zoals belastingen, subsidies, energie en duurzaamheid.

Prijzen* Handboek Sportaccommodaties: 286,88 euro Een jaarabonnement op supplementen kost 1.188,- euro, inclusief gratis persoonlijke inlogcode voor de internetdatabase. Wilt u alleen toegang tot het online gedeelte, dan bedragen de kosten 1.050,euro per jaar.

*Alle prijzen zijn exclusief BTW.

Bij aankoop van het handboek bent u tevens minimaal 1 jaar geabonneerd op de aanvullende supplementen van het handboek en kunt u gebruikmaken van de internetdatabase.

Het digitale handboek is inbegrepen bij een abonnement op sportinfrastructuur

Column Björn Schadenberg

sportaccom » juni 2026 » nummer 1

SPORTACCOMMODATIES EN BABYSPULLEN 2.0

DE PIEK IN VERDUUR ZAMING VAN DE SPORT SECTOR IS SINDS DE STERK STIJGENDE ENERGIE PRIJZEN IN 2022 VOORBIJ

Twee jaar geleden was de titel van mijn column

opgaat. De aandacht voor duurzaamheid in de

‘Sportaccommodaties en babyspullen’. Mijn

sportsector is juist wat naar de achtergrond

vriendin was destijds zwanger van ons eerste

verdwenen. Met name verduurzaming van het

kind. Voor mijn gevoel stond ik elk weekend

sportvastgoed stond jarenlang hoog op de (be-

in een babywinkel. Ik schreef toen over mijn

leids)agenda. Gemeenten en sportaanbieders

verbazing over de vele mogelijkheden om

investeren zeker nog wel in duurzaamheids-

babyspullen aan te passen. Mogelijkheden om

maatregelen. Maar de piek is sinds de sterk

deze langer te kunnen gebruiken. Bijvoorbeeld

stijgende energieprijzen in 2022 voorbij.

een 4-in-1-fietsje dat meegroeit met je kind. Of

En bij die energieprijzen ligt nog een ander

een adapter voor de kinderwagen zodat er in de

punt. De Nederlandse sportsector is op het

toekomst plek voor twee is.

gebied van duurzaamheid vooral bezig met

Ik maakte toen de vergelijking met sportaccom-

energieverbruik. Andere onderdelen blijven

modaties. Ik zag dat bij het ontwerp van een

grotendeels buiten beeld. Zo wordt er veel

accommodatie steeds vaker werd nagedacht

minder geïnvesteerd in biodiversiteit. En wordt

over de mogelijkheden om de functionaliteit

er niet vaak gesproken over circulariteit. Het

in de toekomst aan te passen. Zodat bij een

is dan ook niet verwonderlijk dat is geconsta-

veranderende behoefte de accommodatie

teerd dat de stappen die binnen de Routekaart

mee kon veranderen. Dat we ons steeds vaker

Verduurzaming Sport worden gezet, te klein zijn

realiseerden dat we iets neerzetten met een le-

om de doelen te halen.

vensduur van 40 à 50 jaar. En dat in die periode

Bij deze stappen konden we in het verleden nog

de behoefte kan veranderen.

rekenen op een redelijk goed gevulde BOSA-

Nu – twee jaar later – is mijn vriendin weer

pot. Hoe vol die pot in de toekomst is, is nog

zwanger. Maar dit keer ben ik nog niet in een

onzeker. Wel is de DUMAVA nu ook beschikbaar

babywinkel geweest. Terwijl ‘we’ best al ver zijn

voor sport. Maar voorlopig is dat geen volwaar-

in de zwangerschap. We kunnen nu natuurlijk

dig alternatief voor de BOSA. Zo subsidieert de

veel opnieuw gebruiken. We hebben geen nieuw

BOSA véél meer dan alleen de verduurzaming

wiegje nodig. De meeste kleertjes kunnen nog

van bestaande gebouwen.

een ronde mee. En op de kinderwagen is dus

Het is dus zoeken naar een nieuwe (financiële)

plek voor twee.

impuls. Een impuls waardoor duurzaamheid

Maar we hebben ook onze weg gevonden naar

weer de aandacht krijgt die het nodig heeft.

de platforms voor tweedehands kleertjes. En

Een impuls waardoor verder wordt gekeken dan

naar winkels waar je speelgoed kunt lenen en

het eigen belang. Verder dan de energiereke-

huren. Natuurlijk scheelt ons dit ook veel geld.

ning. Dan hoop ik dat onze sportinfrastructuur

Maar we doen dit voornamelijk vanwege de

steeds toekomstbestendiger wordt. Zowel qua

duurzaamheid. We zijn ons heel bewust van

functionaliteit als qua duurzaamheid. Zodat ook

onze impact. En we weten dat niet alles nieuw

mijn beide kinderen daar dan weer in kunnen

hoeft. En dat meer lang niet altijd beter is.

sporten. ■

Helaas moet ik nu constateren dat de vergelijking met sportaccommodaties minder goed

Björn Schadenberg is onderzoeker bij het Mulier Instituut.

ZUINIGER EN EFFICIËNTER VAATWASSEN: 8 TIPS VOOR SPOELKEUKENS

Lees de tips in ons blog > Hogere energiekosten en een alsmaar krappere arbeidsmarkt: spoelkeukens staan voor een grote uitdaging. Besparen en tegelijkertijd efficiënter werken wordt nóg belangrijker. Hoe? Met handige hulpmiddelen, energiezuinige apparatuur en slimme gebruikstips. 4194.110

4558.010

4194.102

COMBINATIE A

Vaatwasser voorlader

Doorschuif vaatwasser Type: Hakpro HDS80 geheel rvs (AISI 304) diepgetrokken tank met afgeronde hoeken laag verbruik: slechts 2 liter per spoelbeurt atmosferische boiler naglanspomp 3 programma's 45 | 84 | 150 seconden zelfreinigingsprogramma en automatische leegloop krachtige 12 liter boiler vulhoogte tot 44 cm incl. 1 bordenkorf + 1 bestekkorf afm. 67x76x157 cm (excl. beugel) 400 Volt | 9,9 kW

ACTIVE

4558.911 normaal actie

inruilkorting 750,NU

4.195,-

Lease vanaf 98,16*

COMBINATIE B |

120 cm

67 cm

110 cm

6.529,4.945,-

Type ZTUCL1P1X ■ demontabele wasarmen ■ vervaardigd van roestvaststaal (AISI 304) ■ 2 wasprogramma’s: 100|240 sec via app 5 programma’s mogelijk ■ 5,8 liter boiler ■ inclusief tankfilters, zeepdoseerunit, naglanspomp en afvoerpomp ■ inclusief bordenkorf en 1 bestekkorf ■ afm. 58x63x83 cm ■ 230 Volt | 3,3 kW

4558.913 normaal 6.689,actie 5.045,Inruilkorting 750,QUA HOOGTE

4.295,-

EENVOUDIG TE PLAATSEN ONDER

Lease vanaf 110,50* 4194.110

4558.010

SPOEL- OF WERK-

4194.106

TAFEL

COMBINATIE C |

110 cm

67 cm

120 cm

4558.913 normaal 6.689,actie 5.045,Inruilkorting 750,-

4550.1612 3.215,-

2.395,-

4.295,-

Lease vanaf 60,59*

Lease vanaf 110,50* 4194.108

EMMELOORD

Platinaweg 21 8304 BL Emmeloord Tel: (0527) 635 635 info@hakpro.nl

4558.010

*De in deze advertentie vermelde lease tarieven zijn per maand op basis van 60 maanden en op basis van operationele lease.

4194.112

AMSTERDAM

De Flinesstraat 20 1114 AL Duivendrecht Tel: (020) 665 6428 amsterdam@hakpro.nl

GRONINGEN

Verl. Bremenweg 10c 9723 JV Groningen Tel: (050) 318 1600 groningen@hakpro.nl

ROTTERDAM

Schuttevaerweg 13 3044 BA Rotterdam Tel: (010) 750 2750 rotterdam@hakpro.nl

VENLO

Venrayseweg 44 5928 NZ Venlo Tel: (077) 387 4242 venlo@hakpro.nl

VLISSINGEN

Bedrijfsweg 9 4387 PD Vlissingen Tel: (0118) 493 222 vlissingen@hakpro.nl

23-06-01 Alle prijzen zijn in euro's, exclusief BTW en wettelijke verwijderingsbijdragen. Wijzigingen voorbehouden zonder voorafgaande kennisgeving. Zet- of drukfouten voorbehouden.

hakpro.nl

AKOESTISCHE OPLOSSINGEN VOOR EEN BETERE BELEVING VAN UW RUIMTE  Specialist in maatwerk  Beste kwaliteit & service  Meer dan 50 jaar ervaring

SCHEIDINGSWAND TRIPLE COMFORT Akoestische scheidingswanden Trenomat Triple Comfort Uitstekende geluidsabsorptie, over het gehele wandoppervlak, ongeëvenaarde geluidsisolatie

AKOESTISCHE VOORZETWANDEN EN MEER Esthetisch aantrekkelijke akoestische voorzetwanden en diverse maatwerkoplossingen, voor verbetering van de ruimteakoestiek èn de uitstraling in uw sportaccommodatie.

AKOESTISCHE TOTAALOPLOSSINGEN Akoestische metingen, berekeningen, adviezen en leveringen op maat, met een garantie op het gewenste eindresultaat volgens de NOC*NSF norm.

+31 (0)172 579720 | info@trenomat.nl