EL PUERTO DE BARCELONA ESCENARIO COMPUESTO
ARAN CASTELLÀ
Portada: Elementos del escenario compuesto del Puerto. Dibujo del autor.
TUTOR_JAIME COLL MÁSTER MBARCH PROYECTO, PROCESO Y PROGRAMACIÓN Barcelona 2016
EL PUERTO DE BARCELONA ESCENARIO COMPUESTO
ARAN CASTELLÀ
El emplazamiento agua. Dibujo del autor.
ÍNDICE
1_ LA MÁQUINA DEL TIEMPO
6
· Un viaje
8
INTRODUCCIÓN
· El lugar: ¿puerto o no-puerto? · Anejo 1
12 154
2_ LOS PUERTOS DE BARCELONA
18
ā 3HU¿OHV GHO 3XHUWR
20
· Acciones portuarias
40
LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR
1860
1870
1880
1890
1900
1910
1860
1870
1920
1930
1940
1950
PESCA
PESCA
1960
1970
1980
1990
2000
OCIO
OCIO
OCIO
OCIO
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
1880
1890
1900
1910
1920
1930
1940
1950
1960
2010
PESCA
PESCA
1970
1980
1990
2000
2010
· Anejo 2
160
3_ PASEOS POR EL PUERTO
58
· Paseo como mecanismo de acercamiento
60
· Un paseo collage
72
DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA
· Anejo 3
172
4_ RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD
86
ā 5H GH¿QLFLyQ GH 3XHUWR &LXGDG
88
· Cortes de Puerto-Ciudad.
92
UNA LÍNEA CONTIGUA DISCONTINUA
ÍNDICE
5_ SOPORTE AGUA
106
· Desplazamientos.
108
· Combinaciones.
116
· Anejo 5
204
6_ EPÍLOGO
136
B_ B
IBLIOGRAFÍA
148
A_ A
NEJOS
152
EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO
1
LA Mà QUINA DEL TIEMPO INTRODUCCIÓN
2016 + 1906_Frida en el muelle de Drassanes probando su invento. Foto original: AHCB. Fotomontaje del autor.
Esa maĂąana Frida estaba inquieta, y no era para menos. Un caluroso martes de junio del 2016, sentada en las escaleras del muelle de Drassanes en el puerto de Barcelona y rodeada de turistas con ticket en mano esperando subir a Las Golondrinas para hacer el tour por el Puerto. Ella tambiĂŠn tenĂa un “pasajeâ€?, pero su viaje iba D VHU PX\ GLVWLQWR KR\ SRU ÂżQ SRGUtD SUREDU HVDV gafas capaces de transportarla en el tiempo. El UHĂ€HMR GHO VRO HQ HO DJXD OD GHVOXPEUDED SHUR ella invertĂa esfuerzos en contemplar el escenario que la rodeaba para congelar-lo en su memoria. DespuĂŠs de tantos meses encerrada en el estudio recopilando imĂĄgenes y cartografĂas de antaĂąo GHVGH HVH PLVPR SXQWR GH YLVWD VH VRUSUHQGLy GHO PRQWyQ GH GHWDOOHV TXH D~Q VH OH HVFDSDEDQ $O ÂżQ \ DO FDER WDPSRFR HUD WDQ JUDYH SXHV ella se dedicaba a recomponer el pasado. El 6
presente le parecĂa menos interesante por estar al alcance de todos y, muy a su pesar, el futuro QR HVWDED D~Q HQ FRQGLFLRQHV GH VHU GHVYHODGR por su invento. /RV SDVDMHURV VDOXGDEDQ FXDQGR VH HVFXFKy la bocina del barco al zarpar y, justamente en HVH LQVWDQWH HOOD VLQWLy HO FRUDMH GH SUREDU HVD SULPHUD YHUVLyQ GH VX PiTXLQD GHO WLHPSR 3DUD HPSH]DU VyOR UHWURFHGLy DxRV OD PLVPD Golondrina seguĂa zarpando cargada de gente saludando con vestimenta sensiblemente distinta y facciones aparentemente mĂĄs DXWyFWRQDV $O IRQGR OD VLOXHWD GH HVH DSDUDWRVR KRWHO GHVDSDUHFLy MXQWDPHQWH FRQ HO SDUTXH empresarial que ocupaba el lado derecho de su YLVLyQ HO IXQLFXODU VHJXtD IXQFLRQDQGR DO PLVPR ritmo pero todavĂa no se alcanzaba a ver el
horizonte perdiĂŠndose en el mar. Fue entonces FXDQGR GHFLGLy DMXVWDU HO VHQVRU GH WLHPSR FHUFD GHO \ VH HQFRQWUy GH UHSHQWH HQWUH OD expectante muchedumbre en la llegada del Jefe de Estado a bordo del buque Galicia en su visita a la Ciudad Condal, con el pertinente recibimiento del alcalde Porcioles. Cuando las circunstancias OH SHUPLWLHURQ OHYDQWDU OD YLVWD )ULGD VH SHUFDWy que la Rambla de Mar ya no estaba, ni tampoco el complejo comercial del Maremagnum. En su OXJDU WLQJODGRV \ JU~DV FRQÂżJXUDEDQ XQ OXJDU que parecĂa ser de actividad desenfrenada, DXQTXH HQ HVH PRPHQWR QR KDEtD QLQJ~Q operario laborando. Fascinada por el realismo de su invento, UHWURFHGLy RWURV DxRV \ HO UXQU~Q GH OD SOHEH entre tonos de trompetas fue reemplazado por el ruido industrial de las labores de descarga en el puerto y del tren que circulaba justo detrĂĄs suyo. 3DVDURQ XQRV PLQXWRV PLHQWUDV DWyQLWD REVHUYy todo tipo de intercambios entre buques, carruajes y almacenes. Las mercancĂas se mezclaban con los pasajeros, fĂĄcilmente distinguibles de los trabajadores por sus elegantes atuendos.
<D HVWDED GH YXHOWD DO SUHVHQWH \ VyOR TXHGDED OD estela de la Golondrina que se habĂa adentrado en el puerto comercial. Los niĂąos que jugaban en las escaleras la miraban asustados por su UHDFFLyQ \ D HOOD OH VDOWDURQ GRV OiJULPDV DO darse cuenta que su invento habĂa funcionado, pero era consciente que desde ese punto en concreto no podrĂa retroceder mucho mĂĄs allĂĄ del 1900. TenĂa que encontrar un sitio desde donde poder visionar los orĂgenes del puerto sin DFDEDU HQ HO DJXD DVt TXH GHFLGLy GDU XQ SDVHR No podĂa borrar de sus retinas lo que habĂa visto y se sentĂa un poco decepcionada por la pĂŠrdida GH LGHQWLGDG GH HVH OXJDU OR TXH YLVLRQy HQ OD mĂĄquina del tiempo era mucho mĂĄs fascinante que lo que tenĂa delante. Al llegar a Palau de Mar GHFLGLy GDUVH OD YXHOWD SDUD HOOD HVR \D QR HUD un puerto. Des de allĂ ya ni siquiera alcanzaba a ver el agua y solo las antenas de los yates privados se asomaban por encima de la valla que recintaba el perĂmetro de acceso restringido. Fue entonces, al tomar el camino de regreso, FXDQGR YLR TXH OD VROXFLyQ VLHPSUH KDEtD HVWDGR allĂ: MontjuĂŻc era el observatorio que necesitaba SDUD GHVFXEULU OD DSDVLRQDQWH HYROXFLyQ GHO crecimiento del Puerto.
Pero lo que en realidad querĂa Frida era ver como el mar se fundĂa con el cielo desde esas escaleras, asĂ que cansada de ver tanta actividad SRUWXDULD GHFLGLy UHWURFHGHU KDVWD \ DXQTXH IXHUD VyOR SRU XQ LQVWDQWH DOFDQ]y VX SURSyVLWR )XH PHGLR VHJXQGR HWHUQR OR PLVPR TXH WDUGy HQ GDUVH XQ FKDSX]yQ 'HVGH HO DJXD VH YROWHy y vio la ciudad detrĂĄs de la muralla cuando del VXVWR VH TXLWy ODV JDIDV \ YROYLy D OD UHDOLGDG $QWHV GH UHFXSHUDU OD YLVLyQ HQWHQGLy TXH OR TXH ella querĂa ver nunca fue posible. Nunca en la historia se habĂa divisado el horizonte desde esas escaleras porquĂŠ cuando fueron construidas, alrededor de 1880, el dique frontal del puerto ya limitaba sus visuales. 7
1. LA Mà QUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN.
UN VIAJE El tiempo lo borra todo, dice un refrĂĄn popular, aunque tambiĂŠn dice que todo lo descubre. El orden de los pasos en un proceso es determinante, pues si presentamos la secuencia de “Efectos del tiempo en The spiral jettyâ€? en orden LQYHUVR HVWDUtDPRV FDPELDQGR HO UHODWR OD KLVWRULD (Q HVWD RFDVLyQ HO RUGHQ de los factores si altera el producto y ambas opciones estarĂan contando VXFHVRV GLVWLQWRV (Q HO SULPHU FDVR HO WLHPSR KD ERUUDGR OD LQWHUYHQFLyQ PLHQWUDV TXH HQ HO VHJXQGR OD KD GHVFXELHUWR /R FLHUWR HV TXH OD YDULDFLyQ GHO nivel de las aguas del lago hace que el muelle quede a veces cubierto y otras descubierto, con lo cual ambas secuencias pueden ser validas pese a estar contando distintos relatos.
Fig. 1. Secuencia “Efectos del tiempo sobre The spiral jetty�. El tiempo lo borra todo. R. Smithson. 1970, Great Salt Lake. Utah. Foto original: G. Steinmetz. Fotomontaje y secuencia del autor.
&XDQGR 5REHUW 6PLWKVRQ HMHFXWy HVWD WUDQVIRUPDFLyQ ItVLFD VREUH HO ÂłOXJDU´ habĂa diseĂąado previamente como iba a registrar el proceso para la posterior UHSUHVHQWDFLyQ HQ HO ÂłQR OXJDU´ 1 Se trataba de provocar un viaje intelectual al espectador, de incitarle a trasladarse al lugar en su imaginario, pero desde el no-lugar (VWH SDVHR PHQWDO HUD GH KHFKR OD DFFLyQ SULQFLSDO \ SDUD KDFHUOR SRVLEOH ODV WpFQLFDV GH UHSUHVHQWDFLyQ DGTXLUtDQ XQ SDSHO protagonista en su labor de hacer llegar al espectador el proceso, que era OR UHDOPHQWH VXVWDQFLDO HQWUySLFR PXFKR PiV TXH HO UHVXOWDGR WHUPLQDGR (VWD UHSUHVHQWDFLyQ VH PDWHULDOL]y PHGLDQWH XQD SHOtFXOD GH PP TXH LED a ser expuesta en la galerĂa junto con otros materiales de proyecto. En el ÂżOP VH UHSURGXFHQ IUDJPHQWRV GHO SURFHVR GH DSUR[LPDFLyQ DO OXJDU WDQWR ItVLFD FRPR LQWHOHFWXDOPHQWH LPiJHQHV GH OD FRQVWUXFFLyQ GHO PXHOOH \ GH OD REUD ÂżQDO JUDEDGD GHVGH XQ KHOLFySWHUR 3RGUtDPRV DÂżUPDU TXH OD YLVLWD DO OXJDU VLQ ver la pelĂcula -el proceso- es incompleta, pero no a la inversa. De este modo, estaba inaugurando conscientemente un trayecto potencial entre la realidad y OD UHSUHVHQWDFLyQ TXH LPSOLFDED ÂłXQD GLVWDQFLD HVWpWLFD HQWUH HO HVSHFWDGRU \ el paisajeâ€?.2 El Puerto de Barcelona es tambiĂŠn un paisaje, un escenario en constante PXWDFLyQ FRQ XQDV OH\HV SURSLDV \ FRQ XQDV OyJLFDV GH FUHFLPLHQWR TXH QR tienen, en principio, ninguna voluntad estĂŠtica y que quizĂĄ precisamente por ello -por su objetividad- sean generadoras de belleza. Pero, a diferencia de The spiral jetty, no hay un documento proyectado por el mismo autor que explique FRPR GHEH VHU HQWHQGLGR EiVLFDPHQWH SRUTXH KD VLGR GHVDUUROODGR SRU muchas manos y procesos. No existe y no es posible que exista. Lo que si hay HV XQ PRQWyQ GH LQVWDQWiQHDV DQWLJXDV \ XQD DPSOLD ELEOLRJUDItD QRUPDOPHQWH FRQ XQ HQIRTXH KLVWyULFR WpFQLFR VRFLDO R SROtWLFR (O REMHWLYR GH HVWD WHVLQD QR es situarse en este mismo campo de realidad saturado para explicar lo que es HO 3XHUWR HVR \D HVWi KHFKR \ DGHPiV GH IRUPD PX\ FRPSOHWD VLQR PiV ELHQ proponer otra forma de entenderlo. 1 En terminologĂa smithsoniana, el “no-lugarâ€? se entiende como el desplazamiento de OD DFFLyQ DO iPELWR FXOWXUDO DO PXVHR \ D OD JDOHUtD 9pDVH Ă BALOS, IĂąaki: Atlas pintoresco. Vol. 2: los viajes. Barcelona: E. Gustavo Gili. 2008, pĂĄg. 218. 2 HOBBS, Robert: Robert Smithson, sculpture. Ithaca: Cornell University Press. 1981, pĂĄg. 31.
8
UN VIAJE Fig. 2. Secuencia inversa de “Efectos del tiempo en The spiral jetty”. El tiempo todo lo descubre.
9
1. LA Mà QUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN.
Un viaje es la metodologĂa escogida para explicar esta forma de entender el 3XHUWR XQ YLDMH LOXVWUDGR TXH H[SOLTXH HO SURFHVR SHUVRQDO GH FRPSUHQVLyQ GH este escenario complejo. El hecho que sea un viaje y no el viaje implica que desde el principio hay conciencia y voluntad de mostrar una de las muchas SRVLEOHV PLUDGDV VREUH HO SXHUWR OHMRV GH TXHUHU VHU XQD YLVLyQ FDWHJyULFD /D LQWHQFLyQ HV JHQHUDU XQ GRFXPHQWR TXH VHD FDSD] GH WUDGXFLU DO OHFWRU OR TXH YHQ ODV JDIDV GH )ULGD HO SHUVRQDMH ÂżFWLFLR TXH KDFH OD DSUR[LPDFLyQ D FDGD capĂtulo en un registro menos acadĂŠmico y mĂĄs fantĂĄstico. Un viaje entendido como una suma de “vistas parciales, ‘instantĂĄneas’, sumadas y mezcladas en la memoria y, literalmente, recompuestas en un relatoâ€?.3 9ROYLHQGR DO FDVR GHO spiral jetty, hemos concluido que ambas secuencias explican cosas distintas y, por el momento, ciertas sobre el efecto del tiempo HQ OD REUD 3HUR HO WLHPSR GHJUDGD \ PX\ SRVLEOHPHQWH DOJ~Q GtD VROR XQD VHFXHQFLD VHUi SRVLEOH FXDQGR OD LQWHUYHQFLyQ VH GLVXHOYD WRWDOPHQWH FRQ HO DJXD HO WLHPSR OD KDEUi ERUUDGR GHÂżQLWLYDPHQWH QR KDEUi PDUFKD DWUiV SDUD que la vuelva a descubrir. Entonces va a producirse una interesante paradoja: en el lugar estarĂĄ ausente y en el no-lugar seguirĂĄ presente. El viaje fĂsico ya no serĂĄ posible pero el intelectual persistirĂĄ y, por lo tanto, pese a no estar, podrĂĄ seguir siendo descubierta en el museo o en la galerĂa. (VWH PLVPR SURFHVR GH GHJUDGDFLyQ GH ERUUDGR OH VXFHGH FRQWLQXDPHQWH al Puerto por el hecho de estar constantemente mutando, sobrescribiĂŠndose y aĂąadiĂŠndose o quitando capas. Su persistencia en el lugar es tan fugaz que el presente no es capaz de explicar la complejidad de la amalgama que lo compone. Ya se ha comentado, no existe para el puerto el documento anĂĄlogo DO ÂżOP GH 6PLWKVRQ DVt TXH GHEH VHU GHVFXELHUWR /DV KHUUDPLHQWDV PiV ~WLOHV en este proceso de mirar y entender el Puerto han sido las imĂĄgenes antiguas de archivo juntamente con el libro de Joan Alemany4, que describe de forma H[FHOHQWH VX HYROXFLyQ HQ XQ HQIRTXH ELHQ DPSOLR (VWR VLUYH MXQWDPHQWH FRQ OD REVHUYDFLyQ \ ORV SDVHRV SDUD HQWHQGHU HO SUHVHQWH \ HO SDVDGR \ recomponer una cartografĂa temporal del lugar: una guĂa de viaje que relata “lo que hay y lo que huboâ€?. Este serĂĄ el motivo de los capĂtulos de la primera parte que conformaran el inicio de la secuencia. 3HUR HO LQWHUpV ÂżQDO GH HVWD WHVLQD HV WUDQVPLWLU ÂłOR TXH SRGUtD KDEHU´ HO potencial escondido detrĂĄs de la mirada de Frida. Para ello, es estrictamente necesaria la primera parte del trabajo. De no ser asĂ, todo quedarĂa reducido a unas imaginaciones volĂĄtiles y desarraigadas. De nuevo, el orden en el SURFHVR HV LPSRUWDQWH SHUR FRPR HQ HO ODJR QR VH SURGXFH VROR HQ XQD GLUHFFLyQ $XQTXH HO IDFWRU WLHPSR VHD OLQHDO \ VH XWLOLFH SDUD RUGHQDU ODV VHFXHQFLDV TXH VHUYLUiQ SDUD FDUWRJUDÂżDU HO YLDMH GXUDQWH HO WUD\HFWR VH SHGLUi al lector el mismo movimiento que ha hecho el autor al componer: un vaivĂŠn WHPSRUDO SDUD GHVJUDQDU HO FRQWHQLGR SRU FRQWUDVWH \ FRPSDUDFLyQ XQ YLDMH D la mĂĄquina del tiempo. 3 AUGÉ, Marc: Los no lugares. Espacios del anonimato. Una antropologĂa de la sobremodernidad. Barcelona: E. Gedisa. 2008, pĂĄg. 91. 4 ALEMANY, Joan: El Port de Barcelona: un passat, un futur. Barcelona: Lunwerg E. 2002. 10
UN VIAJE R. Smithson, fotogramas de la pelĂcula de 16mm The spiral jetty, 1970.
11
1. LA Mà QUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN.
EL LUGAR: ÂżPUERTO O NO-PUERTO? 9LJHQWH GHOLPLWDFLyQ GH OD zona de servicio y usos portuarios del Port de Barcelona. Dibujo del autor. Zona comercial-logĂstica Zona de las energĂas
Las gafas de Frida, como todas las lentes, no lo ven todo. Algunas cosas porque las desconoce, otras porque no le interesan o sencillamente no le conviene verlas. Pues hay una serie de temas en los que no se va a hacer hincapiĂŠ durante el viaje porque no aportan nada a esta “otraâ€? forma de entender el 3XHUWR VRQ SUHFLVDPHQWH ORV DVSHFWRV PiV RUGLQDULRV ORV TXH GHÂżQHQ HO OtPLWH GHO OXJDU VHJ~Q VX WLWXODULGDG VX SDUWLFXODU IRUPD GH JHVWLyQ R ODV SDWRORJtDV que presenta el tejido urbano en el encuentro Puerto-Ciudad. Pese a no ser material de interĂŠs para el enfoque, es conveniente comentar brevemente estos temas antes de empezar el viaje y no pecar de ingenuidad.
Zona de pasajeros Zona “puerto-ciudad�
12
/D DSUR[LPDFLyQ PiV LQPHGLDWD D OR TXH HV XQ SXHUWR SDVD SRU VX GHÂżQLFLyQ Es un lugar en la costa que debido a su morfologĂa, ya sea natural o DUWLÂżFLDO FRPR HQ HO FDVR GH %DUFHORQD HV FDSD] GH RIUHFHU UHVJXDUGR D ODV embarcaciones aislĂĄndose de las condiciones exteriores del mar. Dispone de unas instalaciones que facilitan las operaciones de carga y descarga de mercancĂas o de embarque y desembarque de pasajeros. Dotado de una conectividad privilegiada con las redes de transporte territorial y de una zona de actividades logĂsticas (ZAL). Es un motor de DFWLYLGDG HFRQyPLFD D HVFDOD HXURSHD \ PHGLWHUUiQHD XQD SLH]D FODYH GHO engranaje capitalista.
0
1
3 km
EL LUGAR: ÂżPUERTO O NO-PUERTO?
(O 3XHUWR HV XQD LQIUDHVWUXFWXUD S~EOLFD FRPR WDPELpQ OR VRQ ORV WHUUHQRV GRQGH VH XELFD \ HO RUJDQLVPR HQFDUJDGR GH VX JHVWLyQ $XWRULGDG 3RUWXDULD GH %DUFHORQD $3% 3HUR HVWD LQVWLWXFLyQ SHVH D VHU S~EOLFD GLVSRQH GH DXWRQRPtD D QLYHO MXUtGLFR \ WHUULWRULDO 6H DXWRJHVWLRQD VH DXWR¿QDQFLD \ VH ULJH por el derecho privado. En la pråctica, esto implica que dentro de su årea de servicio puede hacer båsicamente lo que crea oportuno sin rendir explicaciones a nadie, como por ejemplo construir un hotel en una zona afectada por la SURWHFFLyQ GH OD /H\ GH &RVWDV R DGMXGLFDU FRQFHVLRQHV D HPSUHVDV SULYDGDV SDUD OD H[SORWDFLyQ GH HVSDFLRV GH OR TXH HOORV OODPDQ HO 3XHUWR &LXGDG TXH El puerto es al sistema LPSOLFDQ OD SULYDWL]DFLyQ GHO HVSDFLR S~EOLFR 6X LQWHUpV HV FODUR ORV QHJRFLRV capitalista lo que una placa /D DEXQGDQWH SUHVLyQ VRFLDO5 frente a estos sucesos no ha conseguido PRGL¿FDU QLQJXQR GH ORV SUR\HFWRV TXH $3% KD GHVDUUROODGR (V UHDOPHQWH XQ RUJDQLVPR EOLQGDGR D OD FUtWLFD DPSDUDGR SRU OD OHJLVODFLyQ \ GH GXGRVD WUDQVSDUHQFLD 3URIHVLRQDOHV VREUH HO WHPD OR FDOL¿FDQ FRPR ³XQD IRUWL¿FDFLyQ LQH[SXJQDEOH IUHQWH D OD posibilidad del control democråtico�.6
base a una computadora.
El 77% de lo sectores de actividad de Catalunya son clientes del Puerto. %HQHÂżFLR OLPSLR 40 millones de euros. 2,6 millones de cruceristas en 2013. El puerto mĂĄs frecuentado de Europa. &DSDFLGDG GH JHVWLyQ GH millones de contenedores anuales. Colocados en lĂnea darĂan una vuelta y media a la Tierra. 130 empresas instaladas en la zona logĂstica (ZAL). +D GH VXSHUÂżFLH &DVL el doble que el distrito del Ensanche. 9HU DQHMR GHO FDStWXOR 6 FONT, Marc: “Al servei dels interessos privatsâ€? en Carer 130 - El Port, lluny de la Ciutat, num.13. 2013. PĂĄg. 4.
14.000 lugares de trabajo directos y 18.000 indirectos. 13
1. LA Mà QUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN. Estudio de la accesibilidad restringida en el territorio del Puerto. En rojo los sectores inaccesibles, en verde los tramos de contacto GHO HVSDFLR S~EOLFR FRQ OD låmina de agua. Dibujo del autor.
(Q HO HVTXHPD DQWHULRU VH REVHUYD HQ YHUGH OD ]RQD TXH $3% FODVLÂżFD FRPR Puerto-Ciudad. Es el llamado Port Vell, la parte mĂĄs antigua del puerto que ha sido progresivamente reconvertida en lo que ellos describen como un espacio “integrado en la vida urbana de la ciudadâ€?. (Q HO HVWXGLR GH DFFHVLELOLGDG UHVWULQJLGD TXH DTXt VH SUHVHQWD VH KDQ JUDÂżFDGR las zonas que no son accesibles para un ciudadano estĂĄndar, es decir, sin QLQJ~Q WLSR GH SULYLOHJLR QL HQWUDGD (YLGHQWHPHQWH HQ HO iUHD FRPHUFLDO logĂstica no estĂĄ permitido el acceso debido a las incompatibilidades con las ODERUHV GH PDQLSXODFLyQ GH PHUFDQFtDV $OJR SDUHFLGR SDVD HQ OD ]RQD GH pasajeros, aunque el uso de estos muelles es de una actividad intermitente que podrĂa convivir con sistemas hĂbridos de acceso temporal para la ciudadanĂa FXDQGR ORV PXHOOHV VH HQFXHQWUDQ OLEUHV GH XVR 3HUR FLHUWDPHQWH GLÂżFXOWDUtD OD JHVWLyQ GH HVWRV HVSDFLRV HV PiV IiFLO VL VLHPSUH HVWi FHUUDGR \ QL $3% QL ODV FRPSDxtDV TXH H[SORWDQ DFWLYLGDG HQ HVWRV PXHOOHV WHQGUtDQ QLQJ~Q LQWHUpV en abrirlos temporalmente. (O FDVR GHO SXHUWR FLXGDG HV PX\ GLVWLQWR $TXt QR H[LVWH QLQJ~Q PRWLYR SRU HO FXiO XQ FLXGDGDQR QR SXHGD DFFHGHU KDVWD OD OiPLQD GH DJXD 1LQJ~Q PRWLYR que no sea aislar a los propietarios de los yates que disfrutan de una VLWXDFLyQ VXUUHDOLVWD (Q WpUPLQRV HFRQyPLFRV ORV LQJUHVRV GHO Port Vell representan para APB menos del 10% de la UHFDXGDFLyQ 5HFRUGHPRV HV XQ RUJDQLVPR S~EOLFR \ DXWRÂżQDQFLDGR FRQ XQ EHQHÂżFLR DQXDO GH 40M de euros.
14
0
1
3 km
EL LUGAR: ÂżPUERTO O NO-PUERTO?
¢< TXH TXHGD GHO 3XHUWR SDUD HO FLXGDGDQR" )iFLO XQ NLOyPHWUR \ PHGLR Esta es la distancia total que un ciudadano tipo puede disfrutar del Puerto en FRQWDFWR FRQ OD OiPLQD GH DJXD 'LVFXWLEOH VHUtD HO FDOLÂżFDWLYR GH ÂłLQWHJUDGR´ 9DULRV HVWXGLRV7 diagnostican las patologĂas que el Puerto causa en su HQWUHJD FRQ OD FLXGDG 6H WUDWD EiVLFDPHQWH GH SUREOHPDV GH GHVFRQH[LyQ GHO HVSDFLR S~EOLFR FRQ OD OiPLQD GH DJXD GHELGR DO XVR SULYDWLYR GH JUDQ SDUWH GHO SHUtPHWUR GHO OODPDGR 3XHUWR &LXGDG 7DPELpQ ORV HIHFWRV GH OD JHQWULÂżFDFLyQ \ OD VHJUHJDFLyQ VRFLDO TXH DIHFWDQ ORV ERUGHV GH ORV EDUULRV HQ FRQWDFWR FRQ HO IUHQWH PDUtWLPR $SXQWDQ WDPELpQ DOJXQDV GHÂżFLHQFLDV GH UHODFLyQ HQWUH HO HVSDFLR S~EOLFR SHULPHWUDO GHO SXHUWR \ OD FLXGDG PRVWUDQGR HQ DOJXQRV FDVRV FLHUWD GHVFRQH[LyQ FRQ HO WHMLGR XUEDQR SRU IDOWD GH HQODFHV HQWUH DPERV 6H UHFODPD DGHPiV TXH DOJXQRV HGLÂżFLRV HPEOHPiWLFRV GHO IUHQWH PDUtWLPR como Aduanas, Correos o Palau de Mar cambien su uso para tramsformarse en equipamientos ciudadanos. Algunos problemas mĂĄs concretos respecto a la morfologĂa del espacio son la discontinuidad entre el Moll de la Fusta \ HO SDVHR GH OD %DUFHORQHWD R HO GLÂżFXOWRVR acceso al paseo de la escollera.
7 MAGRINYĂ€ )UDQFHVF 1$9$6 7HUHVD MERCADÉ -RVp MAYORGA, Miguel: “Els SRUWV GH %DUFHORQD FLXWDW L FLXWDGDQLD 5HĂ€H[LRQV L SURSRVWHV SHU DO IXWXU GHO OLWRUDO PHWURSROLWj´ en Biblio 3W 9RO ;9,,, QXP TAPIA, Maricarmen: “TransformciĂłn del Puerto de Barcelona Âż$GLyV D OD SODQLÂżFDciĂłn urbana? en Biblio 3W 9RO ;9,,, QXP “El futur dels Ports de Barcelonaâ€?. Workshop organizado por Intrascapelab cuyas conclusiones pueden encotrarse en: https://intrascapelab.wordpress.com/workshop-i-jornades-futur-dels-ports-de-bcn/ 15
1. LA MĂ QUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIĂ“N. PĂĄgina siguiente: Estudio de la accesibilidad UHVWULQJLGD \ GHOLPLWDFLyQ de la zona de servicio y usos portuarios del Port Vell HQ UHODFLyQ DO HQWRUQR inmediato. Conecta en el “sentido horizontal de la Barcelona modernaâ€? los dos espacios libres de escala territorial: la Ciutadella con los pies de MontjuĂŻc, el legado de las exposiciones universales.12 Dibujos del autor.
Incluso hay quien sugiere que el Port Vell estĂĄ en vĂas de convertirse en un “no-lugarâ€?.8 1R VH UHÂżHUH DO VLJQLÂżFDGR VPLWKVLDQR GHO WpUPLQR (desplazamiento GH XQD DFFLyQ DO iPELWR FXOWXUDO VLQR D OD DFHSFLyQ DQWURSROyJLFD “si un lugar SXHGH GHÂżQLUVH FRPR OXJDU GH LGHQWLGDG UHODFLRQDO H KLVWyULFR XQ HVSDFLR TXH QR SXHGH GHÂżQLUVH QL FRPR HVSDFLR GH LGHQWLGDG QL FRPR UHODFLRQDO QL FRPR KLVWyULFR GHÂżQLUi XQ QR OXJDU´ 9 Para no generar ambigĂźedades lingĂźĂsticas, QRV UHIHULUHPRV D HVWH VLJQLÂżFDGR DQWURSROyJLFR GH no-lugar a partir de ahora como no-puerto. El no-puerto TXHGD GHÂżQLGR HQWRQFHV FRPR HVWH HVSDFLR TXH KD SHUGLGR VXV UDtFHV GH LGHQWLGDG KLVWyULFDV \ UHODFLRQDOHV D FRQVHFXHQFLD GH OD VXEVWLWXFLyQ GH ORV XVRV WUDGLFLRQDOPHQWH SRUWXDULRV SRU ORV XVRV O~GLFRV 10 3HUR H[WUDSRODU OD FRQGLFLyQ GH no-puerto a todo el Port Vell antes de empezar parece precipitado. Dentro de las zonas no accesibles existen grados de UHVWULFFLyQ 3RU HMHPSOR SDUD XQ SHVFDGRU R SDUD XQ VRFLR GHO 5HDO &OXE MarĂtimo el estudio serĂa otro ya que ellos tienen acceso a distintos sectores \ DPEDV DFWLYLGDGHV KDQ HVWDGR KLVWyULFDPHQWH DUUDLJDGDV DO 3XHUWR IRUPDQ parte de su identidad y contribuyen positivamente a su calidad relacional. Por FRQWUD ODV PDULQDV SDUD \DWHV GH OXMR GLItFLOPHQWH HQFRQWUDUDQ QLQJ~Q WLSR GH YtQFXOR FRQ OD WUDGLFLyQ GHO OXJDU Entonces, antes de determinar quĂŠ es puerto y quĂŠ es no-puerto serĂĄ necesario descubrir cuales son dichas raĂces y esto evidentemente el presente no lo podrĂĄ desvelar. Hay que hallar el genius loci. Ahora si, tenemos listo el equipaje para empezar el “proceso de acercamiento y conocimiento, un viaje interiorâ€?11 al Puerto. Buen viaje.12
8 MAGRINYĂ€ )UDQFHVF MAZA, Gaspar: “Tinglados de Bar-cel-ona: la incorporaciĂłn de espacios del puerto a la ciudad (1981-2002)â€? en Scripta Nova 9RO ,; QXP 9 AUGÉ, Marc: op. cit. PĂĄg. 83. 10 SUBIROS, Pep: “Barcelona, Port 2000. De la metĂĄfora al simulacro.â€? en Quaderns d´arquitectura i urbanisme, num. 212. 1996. 11 Ă BALOS, IĂąaki: op. cit. 9RO 3iJ 12 DE SOLĂ€-MORALES, Manuel: “La Ciutadella i MontjuĂŻc: la ciutat tĂŠ dues orellesâ€? en Deu lliçons sobre Barcelona. Barcelona: Col. Arq. de Catalunya. 2008, pĂĄgs. 411-464. 16
17
2
LOS PUERTOS DE BARCELONA LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR
B)ULGD HQ 0RQWMXwF 'LEXMR GH $QWRQ 9DQ GHQ :\QJDHUGH %LEOLRWHFD 1DFLRQDO GH 9LHQD )RWRPRQWDMH GH DXWRU
7UDV XQ SDU GH PHVHV GH HVWXGLR \ SURJUDPDFLyQ )ULGD YROYLy DO FDPSR GH SUXHEDV \D WHQtD OLVWD OD YHUVLyQ GHVGH 0RQWMXwF &RQ OD IRUWDOH]D GHO castillo a sus espaldas estaba preparada para retomar su aventura en el tiempo con garantÃas de no terminar en el agua de nuevo. El haber HVFRJLGR HVWD SRVLFLyQ GH YLJtD OH SHUPLWLUtD retroceder hasta ver desaparecer la ciudad, pero era consciente que desde la distancia se perderÃa muchos de los detalles que pudo REVHUYDU OD SULPHUD YH] TXH SUREy VXV JDIDV Era pleno verano y mientras observaba los colosales cruceros amarrados en el reciente muelle de poniente se preguntaba si esos VHUtDQ ORV HGL¿FLRV PiV JUDQGHV TXH OD FLXGDG MDPiV KDEtD WHQLGR 3HVH D VHU ÀRWDQWHV WHQtDQ PiV SDUHFLGRV FRQ XQ HGL¿FLR TXH FRQ 18
lo que ella entendÃa por un barco: balcones, ventanas, piscinas y hasta pistas deportivas. Le horrorizaba el hecho de imaginarse dentro de HVD H[SHULHQFLD GH YLDMH SURJUDPDGR DVt TXH GHFLGLy SDVDU D OD DFFLyQ \ UHWRPDU VX SDUWLFXODU viaje donde lo habÃa dejado, en 1750. Se puso las gafas y de repente todo lo que tenÃa EDMR VXV SLHV GHVDSDUHFLy /R SULPHUR TXH KL]R fue buscar las escaleras donde estuvo sentada la primera vez: efectivamente, no estaban. Por aquél entonces la ciudad todavÃa se encontraba amurallada y su tamaño era notablemente más pequeño. Era la primera vez que podÃa verla sin Ensanche y parecÃa más bien un pueblo que no KDEtD DJRWDGR D~Q HO HVSDFLR GLVSRQLEOH GHQWUR del recinto de la muralla de Pere el Gran. A lo OHMRV GLYLVy XQD IRUWL¿FDFLyQ FRQ XQD PLVWHULRVD
planta en forma de estrella. No recordaba haber estado nunca allĂ y eso estaba muy cerca de su casa, asĂ que la curiosidad le hizo quitar las gafas momentĂĄneamente para ver en quĂŠ se habĂa convertido aquello: era el actual parque GH OD &LXWDGHOOD \ HQWRQFHV HQWHQGLy KDVWD VX nombre. 5HWRPy ODV JDIDV GH ÂłUHDOLGDG´ DXPHQWDGD SDUD SUHVWDU DWHQFLyQ DKRUD DO SHUÂżO GH OD FRVWD +DEtD XQ HVSLJyQ TXH SURWHJtD GH ORV temporales de levante donde actualmente verĂamos la fachada urbana oeste de la Barceloneta, pero no parecĂa una infraestructura PX\ HÂżFD] /DV HPEDUFDFLRQHV HUDQ GH PDGHUD y de tamaĂąo mucho mĂĄs reducido que a lo que sus ojos estaban acostumbrados. Algunas estaban tiradas por la arena, aunque la mayorĂa fondeaban. La muralla tenĂa una gran puerta D PDU GRQGH VH LQWXtD XQD FRQFHQWUDFLyQ GH movimiento de lo que serĂan los comerciantes de la ĂŠpoca que ella percibĂa al tamaĂąo de una hormiga. PodĂa seguirles la pista hasta que cruzaban la muralla y al entrar en 3Oj GH 3DODX se perdĂan en la intrincada y tupida trama de la ciudad. &RQ OD PLUDGD ÂżMD HQ HO SXHUWR VLJXLy retrocediendo en el tiempo hasta que GHVDSDUHFLy SURJUHVLYDPHQWH DTXpO PXHOOH mĂnimo que protegĂa las ahora vulnerables embarcaciones, era alrededor del aĂąo 1500. Le VRUSUHQGLy OD LPSRQHQWH SUHVHQFLD GH ODV WRUUHV de la iglesia del Pi, de la catedral y de la basĂlica de Santa MarĂa del Mar. TambiĂŠn las atarazanas reales ya estaban allĂ. Aunque la entrega entre la ciudad y el mar respondĂa a estrategias de defensa militar, esa muralla parecĂa mĂĄs bien HO EDOFyQ GH XQD FLXGDG YROFDGD DO PDU )ULGD VH preguntaba si toda esa gente estaba paseando, al menos a ella se lo parecĂa.
6LQ HQWUHWHQHUVH PiV GHFLGLy UHWURFHGHU KDVWD borrar la ciudad. QuerĂa descubrir el llano de Barcelona hasta encontrar el paisaje natural TXH DOJ~Q GtD IXH 1R HVSHUDED HQFRQWUDU QDGD PiV TXH QDWXUDOH]D \ HO FRUD]yQ GH OD DQWLJXD Barcino, pero se vio sorprendida al vislumbrar unas pequeĂąas embarcaciones al otro lado de MontjuĂŻc. Era el aĂąo 10 a.C. y ya habĂa alguien DOOt $VRPEUDGD VH TXLWy ODV JDIDV \ GHODQWH VX\R DSDUHFLy OD =RQD )UDQFD )XH HQWRQFHV FXDQGR HQWHQGLy TXH %DUFHORQD WLHQH XQ 3XHUWR pero habĂa tenido muchos. 1
DE SOLĂ€-MORALES, Manuel: “La Plaça de Palau o el fracĂ s de mirar al mar abans d’hora.â€? en Deu lliçons sobre Barcelona. Barcelona: Col. Arq. de Catalunya. 2008, pĂĄgs. 105-156. 19
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
PERFILES DEL PUERTO /D HYROXFLyQ GHO 3XHUWR SXHGH VHU OHtGD GHVGH ORV SHUÂżOHV DOOt HV GRQGH WRGR VXFHGH 8QD OtQHD TXH HV 3XHUWR HQ HVWDGR SXUR GLYLGH GRV PXQGRV \ HVFRQGH XQ WHUFHUR (V HO ~QLFR OXJDU TXH FRQVHUYD ODV SURSLHGDGHV HVSHFtÂżFDV GH ambos lados: las leyes de Newton y el principio de ArquĂmedes.
Fig. 1. Pablo Palazuelo AFF. 167, 1977 LitografĂa realizada con XQD VROD OtQHD 8Q SHUÂżO
)LJ )RUPDFLyQ GHO OODQR de Barcelona y de la costa VHJ~Q /OXtV 6ROp 6DEDUtV en su estudio de la GeogrfĂa de Catalunya, 1958.
Fig. 3. Plano con cotas subacuĂĄticas y bancos de arena que obturaban la entrada del Puerto, 1743. (AHCB)
/D PXWDFLyQ GHO 3XHUWR SDVD QRUPDOPHQWH SRU OD PRGLÂżFDFLyQ GH VX SHUÂżO \D VHD SRU SURFHVRV SURYRFDGRV SRU OD DFFLyQ KXPDQD R SRU OD QDWXUDOH]D Curiosamente, los mayores cambios en la lĂnea de costa han sido provocados por causas naturales. Si nos remitimos a campos de la geologĂa1, se puede DÂżUPDU TXH 0RQWMXwF XQ GtD IXH XQD LVOD )LJ 'H HVWR KDFH PXFKRV PLOHV GH DxRV D ÂżQDOHV GHO WHUFLDULR \ HYLGHQWHPHQWH QR H[LVWtD %DUFHORQD QL WDPSRFR HO OODQR GRQGH DFWXDOPHQWH VH DVLHQWD OD FLXGDG 'HELGR D OD VHGLPHQWDFLyQ VH IRUPy XQD OHQJXD GH DUHQD TXH WUDQVIRUPy 0RQWMXwF HQ XQD SHQtQVXOD \ GH DKt VH H[SDQGLy KDVWD IRUPDU ORV WHUUHQRV GH OD DFWXDO FLXGDG 0LOHV GH DxRV HQ un pĂĄrrafo. Salvando las diferencias de escala y temporalidad, desde un punto GH YLVWD FRQFHSWXDO HV XQ SURFHVR SDUHFLGR D OD IRUPDFLyQ GH OD %DUFHORQHWD como consecuencia del dique Este, a partir del aĂąo 1500 y durante dos siglos y medio. ÂżY porquĂŠ es importante esto? BĂĄsicamente pone de evidencia algo que tiene mucho que ver con el lugar. Es el mundo que se esconde debajo de ORV SHUÂżOHV HO GH OD DUHQD \ ODV FRUULHQWHV PDULQDV eVWH KD VLGR XQR GH ORV mayores problemas de los Puertos de Barcelona. Los primeros no funcionaban, se llenaban de arena por culpa de los remolinos provocados por las corrientes de levante al impactar contra los diques. Esto hacĂa que los puertos quedaran inoperativos al perder su calado (Fig.3). Esa era la misma arena que los rĂos /OREUHJDW \ %HVyV VHGLPHQWDEDQ HQ HO OLWRUDO \ ODV FRQRFLGDV OHYDQWDGDV VH encargaban de erosionaban para acumular dentro del Puerto (Fig.4). Eso H[SOLFD SRU HMHPSOR SRUTXp ODV FXDWUR ERFDQDV TXH DSDUHFHQ HQ OD ÂżJXUD VH HQIRFDQ WRGDV KDFLD OD PLVPD GLUHFFLyQ HYLWDQGR OD HQWUDGD GH ODV FRUULHQWHV de levante. R. Smithson quiso en su proceso de acercamiento al lago salado de Utah “revelar el genius loci GHVSOHJDGR HQ P~OWLSOHV HVWUDWRV GHVGH OD HVFDOD PDFURVFySLFD GH OD GHULYD GH SODFDV WHFWyQLFDV KDVWD OD PLFURVFySLFD GH los cristales salinosâ€?.2 (VWR LQFOXtD XQD GLPHQVLyQ JHROyJLFD DUTXHROyJLFD ELROyJLFD H LQFOXVR XQD GLPHQVLyQ FRVPROyJLFD (O PDWHULDO DTXt H[SXHVWR DSRUWD VREUHWRGR D OD GLPHQVLyQ JHROyJLFD GH QXHVWUR OXJDU ([SOLFD VX VHFXHQFLD GH IRUPDFLyQ \ VREUHWRGR GH WUDQVIRUPDFLyQ SURGXFWR GH ORV SURFHVRV HQWUySLFRV naturales. Esto es, tambiĂŠn, material de proyecto. 'H OD VXSHUSRVLFLyQ GH ORV SHUÂżOHV HQ ORV ~OWLPRV PLO DxRV )LJ SXHGHQ comentarse algunos temas que explican tambiĂŠn el lugar y que aĂąaden
)LJ (IHFWRV GH OD HURVLyQ en el la arena del litoral. (Ă’scar Marcos) 20
1 2
ALEMANY, Joan: op.cit. PĂĄg. 21. Ă BALOS, IĂąaki: op. cit. 9RO 3iJ
)LJ 6XSHUSRVLFLyQ GHO VXHOR ¿UPH GHO DxR con el del 2010. En gris, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
)LJ 6XSHUSRVLFLyQ GH SHU¿OHV HQWUH HO DxR \ el 2010. Dibujo del autor.
21
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
capas al proceso de acercamiento. La primera, pese al avance hacia mar GH PiV GH FLQFR NLOyPHWURV GH OD OtQHD GH FRVWD HQ DOJXQRV SXQWRV 0RQWMXwF VH KD PDQWHQLGR VLHPSUH DOOt ÂżUPH KDVWD TXH HO KRPEUH KD LQWHUYHQLGR (V XQ REVHUYDWRULR QDWXUDO \ WLHQH XQD SRVLFLyQ GH GRPLQDQFLD TXH OH RWRUJD XQD GLPHQVLyQ DUTXHROyJLFD H LQFOXVR FyVPLFD HQ FXDQWR TXH HV HO RULJHQ y detonante de todo lo sucedido despuĂŠs. Por lo que hace a los cauces de ORV UtRV VH REVHUYD TXH HO %HVyV KD PDQWHQLGR VX GLUHFWUL] QDWXUDO SHUR HO /OREUHJDW KD SDGHFLGR XQD EUXWDO WUDQVIRUPDFLyQ GH OD PDQR GHO KRPEUH HQ ORV ~OWLPRV DxRV 6H WUDWD GH OD PRGLÂżFDFLyQ GH VX FDXFH SDUD JDQDU VXSHUÂżFLH SRUWXDULD QDGD PHQRV TXH GRV NLOyPHWURV VH KD GHVYLDGR VX GHVHPERFDGXUD (VWR WLHQH FRQVHFXHQFLDV PX\ VLJQLÂżFDWLYDV SDUD HO OXJDU 0iV DOOi GHO FRQVXPR GH VXSHUÂżFLH GHO Parc Agrari, que este es otro tema grave para el territorio que QR SURFHGH FRPHQWDU DKRUD OD XOWLPD DPSOLDFLyQ KD VXSXHVWR OD URWXUD GHO proceso cĂclico de crecimiento del delta del Llobregat3 (Fig.6.). El hecho de KDEHU DGHODQWDGR WDQ EUXVFDPHQWH HO SHUÂżO GHO 3XHUWR UHVSHFWR DO WHUULWRULR implica que el labio derecho de la desembocadura del rĂo sobresalga (Fig.7.) e LPSLGD OD VHGLPHQWDFLyQ GH DUHQD GH ORV WHPSRUDOHV GH OHYDQWH HQ HVWH SXQWR que irĂĄ a parar a partir de ahora hacia Port Ginesta, en Sitges. Resulta curioso SHQVDU TXH GHV GH XQ SXQWR GH YLVWD JHROyJLFR ODV FRQVHFXHQFLDV GHO QXHYR SHUÂżO GHO 3XHUWR GH %DUFHORQD SXHGDQ OOHJDU KDVWD 6LWJHV
Fig.6. Secuencia cĂclica del crecimiento natural del delta del Llobregat. Dibujos de Ă“scar Marcos.
Pese que a alguien le pueda parecer que esto no es arquitectura, son los procesos que han generado el lugar y, por lo tanto, forman parte de ĂŠl. Ya no solo del Puerto, sino tambiĂŠn de la Barcelona actual (Fig.9.) que como FRQVHFXHQFLD GH HVWD VHGLPHQWDFLyQ KD JDQDGR XQ DPSOLR WHUULWRULR DO PDU /D ÂżJXUD PXHVWUD TXp SDUWHV GH OD FLXGDG GH KR\ HVWDUtDQ EDMR HO DJXD VL FRQ las gafas de Frida retrocediĂŠramos mil aĂąos. En los extremos, el agua llegarĂa SUiFWLFDPHQWH D *UDQ 9tD (VWD PLVPD RSHUDFLyQ VH KD UHDOL]DGR SDUD XQD VHULH de diez momentos importantes para el desarrollo del Puerto y la ciudad que se encuentran sintetizados en el cuadro de la siguiente pĂĄgina, juntamente con la FURQRORJtD GH VXFHVRV VLJQLÂżFDWLYRV SDUD XQ PX\ EUHYH HQIRTXH KLVWyULFR /D VHULH JUiÂżFD FRPSOHWD GH ORV GLH] HSLVRGLRV VH HQFXHQWUD DPSOLDGD HQ HO DQHMR correspondiente a este capĂtulo.
Fig. 7. Desembocadura del Llobregat en la actualidad. Desviado y con el labio derecho adelantado debido D OD ~OWLPD DPSOLDFLyQ GHO Puerto. (Dibujo del autor) 3 MARCOS, Ă“scar: “Canvis recents a la lĂnia de costa del delta del Llobregatâ€? en 7UHEDOOV GH OD 6RFLHWDW &DWDODQD GH *HRJUDÂżD QXP YRO ; SiJV 22
)LJ 6XSHUSRVLFLyQ GHO SHUÂżO GHO DxR con la ciudad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
Fig. 9. La Barcelona del 2010. CartografĂa extraĂda del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
23
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR. 1353_Barcelona desde Montjuïc en el álbum de Hogenberg-Braun. (AHCB)
1563_Barcelona desde Montjuïc dibujada por $QWRQ 9DQ GHQ :\QJDHUGH (Biblioteca Nacional de 9LHQD
B5HSUHVHQWDFLyQ GH Barcino desde el mar de J. Friderich Leopold. (AHCB)
1856_El puerto y la ciudad. Dibujo de Alfred Guesdon. &ROHFFLyQ - $OHPDQ\
B9LVLWD GH ODV escuadras en el puerto GXUDQWH OD ([SRVLFLyQ Universal. LitografÃa de A. Caulas. (MMB) 1935_Foto aérea. (APB)
1968_Foto aérea. (APB)
1992_Foto aérea durante juegos olÃmpicos. (LC)
1998_Foto aérea. (LC)
2010_Foto aérea con nueva bocana. (AD)
24
1000
1500
1750
1859
1890
1936
1976
1992
2004
2010
PERFILES DEL PUERTO
1280*_Durante el reinado de Pedro III surge el proyecto de poner en marcha una Atarazana Real y se inician las obras para construirla pero años mas tarde las obras fueron interrumpidas por los temporales. 1378_ Se retoman las obras gracias a la intensa lucha de la Ciudad Condal para obtener el visto bueno GHO HQWRQFHV UH\ 3HGUR ,9 eVWDV VRQ ODV SRSXODUHV 'UDVVDQHV UHVXOWDGR GH ORV HVIXHU]RV GH ORV barceloneses para desarrollar el comercio marÃtimo que la ciudad exigÃa. 1439_ &RQVHQWLPLHQWR SRU SDUWH GH $OIRQVR 9 SDUD FRQVWUXLU XQ SXHUWR VHJXUR 1477_ ,QLFLR GH ODV REUDV GHO PXHOOH GH OD 6DQWD &UHX DFWXDOPHQWH GHVDSDUHFLGR \ OD FRQVWUXFFLyQ GHO GLTXH (VWH DPSOLDGR HQ \ $ FRQVHFXHQFLD DSDUHFLy HO OXJDU GH OD %DUFHORQHWD 1529_ 6H UHWRPD OD FRQVWUXFFLyQ GH OD PXUDOOD GH PDU TXH HV WHUPLQDGD HQ \ VHUi OD IDFKDGD PDUtWLPD GH OD FLXGDG KDVWD ELHQ HQWUDGR HO VLJOR ;9,,, 1772_ &RQVWUXFFLyQ GH OD 7RUUH GHO )DUR FRQRFLGD FRPR 7RUUH GHO 5HORM FXDQGR HO 'LTXH (VWH \D VH alargaba hasta el actual muelle de pescadores. 1816_ 3URORQJDFLyQ GHO URPSHRODV SDUD VROXFLRQDU HO JUDQ SUREOHPD TXH HO SXHUWR WHQtD FRQ OD DUHQD 1859_ 6HOHFFLRQDGR HO SUR\HFWR GH -RVHS 5DIR SDUD OD DPSOLDFLyQ GHO SXHUWR 1868_ $SUREDFLyQ SRU 0LQLVWHULR GH )RPHQWR GH XQD -XQWD GH 2EUDV GHO 3XHUWR &RQVWUXFFLyQ GHO SULPHU PXHOOH WUDQVYHUVDO HO PXHOOH GH %DUFHORQD TXH VH HMHFXWy HQWUH \ 1878_ Desaparece totalmente la Muralla de Mar. 1901_ &RQVWUXFFLyQ GH ORV PXHOOHV (VSDxD %DOHDUHV \ &DWDOXxD HQ SRFR PiV GH XQD GpFDGD $GDSWDFLyQ del puerto a las embarcaciones de vapor. 1909_ 3UR\HFWR GH¿QLWLYR GH DPSOLDFLyQ GH &DUORV $QJXOR 1958_ ,QLFLR GH OD H[SDQVLyQ KDFLD HO VXU 8UEDQL]DFLyQ GH =RQD )UDQFD \ FRQVWUXFFLyQ GHO SDVHR PDUtWLPR 1966_ &RQVWUXFFLyQ GH XQ SXHUWR LQWHULRU FRQ HO GUDJDGR GH OD ]RQD GHO 'HOWD GHO /OREUHJDW \ XQ DXPHQWR del recinto portuario de 250 hectáreas. 1972_ 3ODQ *HQHUDO GH 5HFXSHUDFLyQ GH &RVWDV \ 3OD\DV TXH FRQOOHYD OD FHVLyQ GH 3RUW 9HOO D OD FLXGDG 1981_ $SHUWXUD GHO PXHOOH GH %RFK \ $OVLQD SDUD HO XVR S~EOLFR 1986_ Nombramiento de Barcelona como sede olÃmpica para los Juegos de 1992. Inicio del proyecto de nuevos equipamientos que incluye: el centro comercial Maremágnum, los cines Imax y Cinesa, la UHPRGHOFLyQ GHO 3DODFLR GH 0DU HO $TXDULXP HO :RUOG 7UDGH &HQWHU \ OD =RQD GH $FWLYLGDGHV /RJtVWLFDV 1992_ &HOHEUDFLyQ GH ODV 2OLPSLDGDV GRQGH HO SXHUWR GHVDUUROOy XQ SDSHO LPSRUWDQWH DFRJLHQGR PiV GH 10 cruceros, que suplieron la falta de plazas hoteleras en la ciudad. 1993_ ,QLFLR GHO GHVYtR GH OD GHVHPERFDGXUD GHO UtR /OREUHJDW NP KDFLD HO VXU (VWD GHVYLDFLyQ SHUPLWH TXH HO SXHUWR GREOH VX H[WHQVLyQ 2004_ )yUXP 5HFXSHUDFLyQ GH HVSDFLRV LQGXVWULDOHV \ SRUWXDULRV 2008_ Finalizan las obras de los diques Sur y Este. Se abre la nueva bocana, provoca el aislamiento del paseo del rompeolas y la terminal de cruceros, ahora solo accesibles por el puente Porta d’Europa. 2009_ ,QDXJXUDFLyQ GHO +RWHO : %DUFHORQD &RQ HVWR HO SXHUWR FUHFH HQ VX RIHUWD WXUtVWLFD 2011_ $SUREDFLyQ GHO SUR\HFWR GH 2$% SDUD HO PXHOOH GH 3HVFDGRUV 2014_ )LQDOL]DFLyQ GH OD UHPRGHODFLyQ GH OD 0DULQD 3RUW 9HOO XQ SXHUWR GHSRUWLYR SDUD \DWHV GH OXMR 2014_ ,QLFLR GH ODV REUDV SDUD OD 0DULQD 9HOD RWUR SXHUWR GHSRUWLYR GH OXMR
25
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR. Fig.10. Pågina siguiente: Secuencia tiempo-lugar. &RPSRVLFLyQ GHO DXWRU Fig.11. El agrupamiento de imågenes es un proceso parecido a un juego de memoria visual. Montaje del autor.
El enfoque de carĂĄcter territorial, de gran escala, explica algunas cosas y obvia muchas otras, sobretodo aquellas que tienen que ver con la escala humana \ OD DWPyVIHUD GH ORV OXJDUHV $ WRGR HVWR ORV SODQRV \ HVTXHPDV VRQ PXGRV SHUR ÂłODV FROHFFLRQHV IRWRJUiÂżFDV SXHGHQ VHUYLU SDUD OD FUHDFLyQ GH DUFKLYRV visuales, inventarios de la historia local de los cuales puede surgir un sistema GH FODVLÂżFDFLyQ H LQWHUFDPELR´ 4 /D PHWRGRORJtD SDUD RUJDQL]DU HVWD FDUWRJUDItD IRWRJUiÂżFD KD VLGR VHQFLOOD D OD YH] TXH ODERULRVD (O SULPHU SDVR FRQVLVWH HQ OD UHFRSLODFLyQ GH IRWRJUDItDV TXH WHQJDQ DOJR TXH YHU FRQ HO 3XHUWR VLQ QLQJ~Q RUGHQ XQD QXEH $FWR VHJXLGR VH FRORFDQ HQ XQ HMH FURQROyJLFR \ HO WLHPSR VH HQFDUJD GH HVD SULPHUD FODVLÂżFDFLyQ que ya permite ver algunas relaciones. El periodo temporal analizado viene acotado por el requisito del formato, ya que no existen fotografĂas anteriores a 1860 y el objetivo es compararlas con la actualidad. A partir de aquĂ, se reRUGHQDQ HVWDV LPiJHQHV HQ IXQFLyQ GH GRV FRQGLFLRQHV $OJXQDV LPiJHQHV cumplen con ambos requisitos, otras solo con uno y muchas son simplemente descartadas. La primera de las condiciones es la que incumbe a este capĂtulo: fotografĂas del mismo lugar en distintos momentos. Pese a que una vez agrupadas puede SDUHFHU XQ SURFHVR EDVWDQWH REYLR OD UHDOLGDG GHO SURFHVR GH VHOHFFLyQ HV ODERULRVD SRU WHQHU TXH LQYHVWLJDU OD ORFDOL]DFLyQ H[DFWD GH FDGD XQD \D TXH QRUPDOPHQWH HVWD LQIRUPDFLyQ QR HVWi LQFOXLGD 3DUD HOOR VRQ GH JUDQ D\XGD ORV KLWRV GHO OXJDU ORV HOHPHQWRV YHUWLFDOHV FRPR HO PRQXPHQWR D &ROyQ ODV torres del telefĂŠrico, la torre del Rellotge y, sobretodo, MontjuĂŻc. Es un buen ejercicio mental para conocer el lugar y sus inmediaciones.
Fig.11.
(VWR YD D DxDGLU XQ QXHYR HVWUDWR HQ UHIHUHQFLD D ORV \D HVWXGLDGRV SHUÂżOHV HV HO GHVDUUROOR GH DOJXQRV GH ORV SXQWRV GH OD OtQHD SDUD YHU VX HYROXFLyQ GHVGH RWUD SHUVSHFWLYD ,QHYLWDEOHPHQWH YD D DSRUWDU LQIRUPDFLyQ WDPELpQ D OD GLPHQVLyQ DQWURSROyJLFD GHO OXJDU HV LQGLVRFLDEOH DXQTXH HVWD QR VHD HO enfoque principal de este apartado. La secuencia tiempo-lugar (Fig.10) es una serie de “grupos de imĂĄgenesâ€?. Las OtQHDV KRUL]RQWDOHV VRQ WRGDV FRQWLQXDV VHSDUDQ ORV OXJDUHV SHUR VyOR KD\ XQD OtQHD YHUWLFDO FRQWLQXD OD TXH VHSDUD HO SUHVHQWH GHO SDVDGR &RQ HO ÂżQ de hacerla legible, se ha fragmentado en grupos que se desarrollan en las siguientes pĂĄginas con un breve y simple comentario por aquello de que una imagen vale mĂĄs que mil palabras. 4 RIBALTA, Jorge: Âł%DUFHORQD /D PHWUySROL HQ OÂśHUD GH OD IRWRJUDÂżD ´. ExSRVLFLyQ HQ /D 9LUUHLQD &HQWUH GH OD LPDWJH %DUFHORQD 26
PERFILES DEL PUERTO
27
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
MUELLE DE BARCELONA
1961
1929
1987
1933
1916
1950
1920
28
PERFILES DEL PUERTO
2016
1961, 2016B9LVWD DpUHD GHVGH HO WHOHIpULFR GHO 3XHUWR $+&% $'
Fue el primer muelle transversal del Puerto, proyectado por Josep 5DIy \ HMHFXWDGR HQWUH /D UHPRGHODFLyQ WXER OXJDU HQWUH HO \ FRPSRUWy OD VXVWLWXFLyQ GH OD YLHMD HVWDFLyQ PDUtWLPD (O SUR\HFWR VH GHGLFy D R¿FLQDV GH DOWD FDOLGDG \ XQ KRWHO GH OXMR 8Q SUR\HFWR HPSUHVDULDO VLQ FRQFHVLRQHV DO HVSDFLR S~EOLFR 2010
1929B(VWDFLyQ 0DUtWLPD 5HDO &OXE 0DUtWLPR \ DOPDFHQHV FRQ JU~DV 8Q HVSDFLR GH convivencia entre pasajeros, actividades de carga-descarga y ocio. (AD) 1987B0LVPD VLWXDFLyQ SHUR HO &OXE 0DUtWLPR KD VLGR \D GHUULEDGR \ HQ VX OXJDU KD aparecido más tejido industrial. (AD) 2010_World Trade Center y la Terminal MarÃtima Internacional. (AD)
La Torre de Jaume I del Teleférico del Puerto, construida el 1929, es la ~QLFD VXSHUYLYLHQWH D OD UHPRGHODFLyQ GHO PXHOOH GH %DUFHORQD 2016
1933B(VWDFLyQ 0DUtWLPD ,QWHUQDFLRQDO \ &OXE 0DUtWLPR HQ HO PXHOOH GH %DUFHORQD Una hilera de taxis espera que los pasajeros desembarquen. (APB). 2015_WTC desde teleférico.(AD)
(O HVSDFLR FHQWUDO SHVH D VHU S~EOLFR QR WLHQH QLQJXQD RWUD IXQFLyQ que meramente acceder al WTC. La lámina de agua es inaccesible para el ciudadano en todo su perÃmetro. 2016
1916B(VWDFLyQ 0DUtWLPD ,QWHUQDFLRQDO HQ HO PXHOOH GH %DUFHORQD $3%
1950_ DSUR[ B(O HGL¿FLR 5HDO &OXE 0DUtWLPR FRQVWUXLGR \ GHPROLGR D ¿QDOHV GH ORV FLQFXHQWD &ROHFFLyQ - $OHPDQ\
2015_WTC. (AD)
/D IDFKDGD PDUtWLPD GH ORV HGL¿FLRV GHO PXHOOH GH %DUFHORQD WLHQH XQD presencia importante en la entrada por mar a la ciudad. 2016
1920B7UDQVDWOiQWLFR DWUDFDGR HQ OD (VWDFLyQ 0DUtWLPD ,QWHUQDFLRQDO $'
2015_ Buque en el WTC. (AD)
En la actualidad suelen atracar buques de tamaño mediano o SHTXHxR SHUR HQ HO PRPHQWR GH VX FRQVWUXFFLyQ HUD HO OXJDU SDUD ORV trasatlánticos más grandes de la época. Resulta interesante plantearse OD UHODFLyQ GH HVFDOD HQWUH HO HGL¿FLR \ HO EXTXH HQ DPEDV LPiJHQHV 29
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
MUELLE DE DRASSANES PLAZA PORTAL DE LA PAU
1940
1907
1910*
1910*
1910*
1990
1930
30
PERFILES DEL PUERTO
2016
1940, 2016B9LVWD DpUHD GHO PXHOOH GH Drassanes y la plaza Portal de la pau. (AD)
/D SOD]D HV GHOLPLWDGD SRU HO PXHOOH HO HGL¿FLR GH $GXDQDV \ HO DQWLJXR HGL¿FLR GHO HPEDUFDGHUR GH YLDMHURV FRQVWUXLGR HO DFWXDOPHQWH VHGH GH $XWRULGDG 3RUWXDULD (O PRQXPHQWR GH &ROyQ DUWLFXOD HVWH espacio con Las Ramblas. Es probablemente el espacio del puerto que mejor ha conservado su carácter original. 2016
1907B 6H DSUHFLD XQ SDEHOOyQ \ XQD DOIRPEUD SDUD HO UHFLELPLHQWR GH DOJ~Q SHUVRQDMH LO~VWUH GH OD pSRFD (UD XQD SXHUWD LQVWLWXFLRQDO $3%
1910 DSUR[ B(O HGL¿FLR DOEHUJDED HO HPEDUFDGHUR GH SDVDMHURV HO UHVWDXUDQWH Mundial Palace y la sala de equipajes. (AD) 2016_Embarcaciones para paseos turÃsticos por el litoral esperando pasajeros. (AC)
/D VHFFLyQ HQ HVFDOHUDV GHO PXHOOH OH GD YHUVDWLOLGDG HQ VX XVR DO SRGHU recibir embarcaciones de distinto francobordo (altura hasta el agua). 2016
1910 DSUR[ B(O HGL¿FLR GH $GXDQDV HO PRQXPHQWR GH &ROyQ \ DO IRQGR ODV FKLPHQHDV GH ODV IDEULFDV DKXPDQGR HQ WLHPSRV GH 5HYROXFLyQ ,QGXVWULDO $'
2016B1XHYD HPEDUFDFLyQ GH ODV *RORQGULQDV \ XQD SDUHMD HQ XQ ERWH D UHPRV $SDUHFH GH IRQGR OD WRUUH &ROyQ FRQVWUXLGD HQ ORV DxRV \ TXH HQ VX GtD IXH HO SULPHU HGL¿FLR GH OD FLXGDG FRQ PiV GH P GH DOWXUD $&
/D SULPHUD IRWRJUDItD HV WRPDGD GHVGH XQD HPEDUFDFLyQ OD VHJXQGD desde Rambla de mar, que conecta la plaza con el Maremagnum. 2016
1910 (aprox)_ Pasajeros desembarcando entre la multitud. (AD) 1990_Inicio de la travesÃa a nado por el Port Vell desde las escaleras del muelle. 7LHQH OXJDU GXUDQWH ODV ¿HVWDV GH OD Mercé y por navidad. (APB) 2016_Gente sentada en las escaleras a modo de banco con vistas al Puerto. Un lugar de carácter romántico, donde Frida se sienta al inicio de su viaje. (AC)
'HVGH XQ SXQWR GH YLVWD GH DSURSLDFLyQ GH HVSDFLR S~EOLFR HV VLQ duda, uno de los puntos más interesantes del puerto. 2016
1930 (aprox), 2016_ La caseta de venda de tickets, el letrero de Las Golondrinas y la torre Jaume I del teleférico. Todo igual, excepto los carteles, los atuendos y el fondo del muelle de Barcelona. (AD)
Las Golondrinas empezaron en 1884 a ofrecer paseos en barco por el puerto. Años atrás tenÃan parada en el rompeolas y permitÃan su uso a PRGR GH WUDQVSRUWH S~EOLFR SHUR DFWXDOPHQWH FRPR SXHGH GHGXFLUVH por la diferencia en los carteles, solo pueden ofrecer tours sin parada. 31
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
MUELLE DE BOSCH Y ALSINA PASEO DE COLÓN
1887
1860
1909
1888
1909*
1961
1923
1924
1992
32
PERFILES DEL PUERTO
2016
1887B0RQXPHQWR GH &ROyQ D~Q VLQ FRQVWUXLU VyOR FRQ HO DQGDPLR $'
1909B $OPDFHQHV GHO PXHOOH GH OD 0XUDOOD FRQ IHUURFDUULO \ 3DVHR GH &ROyQ $3% 2016B9LVWDV GH HO SDVHR GHVGH HO PLUDGRU GHO PRQXPHQWR &ROyQ. (AD)
También conocido como Moll de la Fusta FRQVWLWX\y OD SULPHUD HWDSD GH OD UHFRQTXLVWD GHO SXHUWR HQ HO DxR /D DSDULHQFLD ¿QDO VH parece más a la primera imagen -el origen- que al estadio intermedio. Un espacio complejo que incorpora el paso semi-soterrado de la ronda. 2016
2016
1860_La Muralla de mar era también un paseo, con vistas al horizonte. Fue la fachada marÃtima desde 1529 hasta 1878. (Foto C. Clifford. AHCB). 1888_Muelle de la Muralla y el Paseo hasta el Parc de la Ciutadella. De fondo el PRQXPHQWR HQ FRQVWUXFFLyQ )RWR 3 $XGRXDUG &ROHFFLyQ - $OHPDQ\
1909 DSUR[ B3DVHR HQ XQ HVWDGLR LQWHUPHGLR DOLQHDGR FRQ &ROyQ $'
2016_Actualmente se ha desalineado el paseo del monumento hacia mar y el eje es ocupado ahora por un carril bus. Esto implica que durante el paseo actual hay menos vistas sobre el monumento y más sobre el puerto. (AC) 1961_Derrivo del tinglado num.1 del muelle Bosch y Alsina. Era el inicio de un proceso de derrivo de las sucesivas naves. Durante un tiempo, como se obseva en la imagen, se uso el espacio liberado para descargar madera, motivo por el cual se conoce popularmente como moll de la Fusta. (APB) 2016_Muelle Bosch y Alsina con el actual paseo. (APB)
)XH XQ SURFHVR GH YDFLDGR GH DOPDFHQHV TXH WHUPLQD HQ OD VLWXDFLyQ actual, permitiendo disfrutar de una vista despejada del puerto. 2016
1923_Almacenes en el muelle Bosch y Alsina GRWDGRV GH JU~D VHPL SyUWLFR \ ferrocarril para el transporte de mercancÃas. (APB). 1924_Tractor arrastrando vagones en el muelle Bosch y Alsina. (APB). 2016_El paseo de la cota inferior en estado actual. (AC)
Es el espacio de más contacto con la lámina de agua en el actual Puerto-Ciudad. Sin embargo, la cicatriz de la ronda litoral provoca una VLWXDFLyQ GH UHODWLYD GHVFRQH[LyQ SRU VX VDOWR GH FRWD 2016
1992_Moll de la Fusta y sus restaurantes durante las olimpiadas. (AD) 2016_El paseo de la cota superior en estado actual. Los restos del esqueleto de los antiguos restaurantes funcionan ahora como pérgolas. (AC)
+D\ GRV UDPSDV GH FRQH[LyQ HQWUH DPEDV FRWDV GHO SDVHR SHUR DFWXDOPHQWH HVWiQ FHUUDGDV DO S~EOLFR DXQTXH GH WRGRV PRGRV QR IXHUD HVWD XQD VROXFLyQ VX¿FLHQWH /D UHFRQH[LyQ WUDQVYHUVDO FRQ OD ciudad es uno de las tareas pendientes para este espacio. 33
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
MUELLE DE ESPANYA RAMBLA DE MAR
1968
1992
1961
1874
1953
1939
34
PERFILES DEL PUERTO
1998
1968_Perspectiva aérea. (APB) 1992B3HUVSHFWLYD DpUHD (Q FRQVWUXFFLyQ \ D~Q VLQ OD 5DPEOD GH PDU /&
1998B3HUVSHFWLYD DpUHD FRQ OD UHPRGHODFLyQ FRPSOHWDGD /&
Fue construido alrededor del 1901 y estaba equipado con distintos DOPDFHQHV \ JU~DV (Q VH FRQVWUX\y HO 0DUHPDJQXP TXH EDUULy OLWHUDOPHQWH WRGR OR DQWHULRU \ HQ VH HMHFXWy OD 5DPEOD GH PDU 1998
1961B9LVWD DpUHD GHO 3XHUWR KDFLD OD FLXGDG $+&%
1998B9LVWD DpUHD GHO Port Vell. (APB)
Hoy la dársena es ocupada por embarcaciones de recreo, pero en 1961 estaba libre debido al espacio de maniobra de las embarcaciones que descargaban allÃ. Anteriormente estuvo llena de pequeños barcos pesqueros (siguiente imagen). 2016
1874_El puerto con el barrio de la Barceloneta y la Parroquia de Sant Miquel del Port de fondo. (Foto J. MartÃ. AHCB). 1953_Locomotoras a vapor transportando la mercancÃa descargada. (AD) 2016_ Yates privados de gran eslora ocupan actualmente el lugar. (AC)
Ha pasado de amparar los barquitos de pescadores del barrio a los YHOHURV \ \DWHV SULYDGRV FDGD YH] GH PiV GLPHQVLyQ (Q XQ PRPHQWR intermedio fue un lugar de gran actividad industrial. 2016
1939_Buque medio hundido durante la guerra civil. De fondo la torre del rellotge. (AD) 2016_Yate privado de cuatro cubiertas atracado en la zona de acceso restringido de la OneOcean marina Port Vell. (AC)
1yWHVH TXH HO OtPLWH GHO SXHUWR VH KD DGHODQWDGR SDUD JDQDU XQ HVSDFLR GH FLUFXODFLyQ \ DSDUFDPLHQWR H[FOXVLYDPHQWH SDUD ORV SURSLHWDULRV GH los yates. 2016
2016_Rambla de mar vista desde el Maremagnum y Portal de la Pau respectivamente. (APB)
Conecta el Portal de la Pau con el Maremagnum. El proyecto original GH 9LDSODQD 3LxyQ LQFOXtD XQD VHJXQGD SDVDUHOD SDUD FRQHFWDU FRQ HO PXHOOH GH SHVFDGRUHV TXH QR VH OOHJy D UHDOL]DU
35
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
MUELLE DE LA BARCELONETA PASEO JOAN DE BORBÓ MUELLE DEL DIPÒSIT
1968
1998
2000
1923
1925*
1930
1905
1908
36
PERFILES DEL PUERTO
1968, 1998, 2000, 2016_Perspectiva aérea. (APB, LC, AD, AD)
2016
2016
$QWHV GH OD FUHDFLyQ GH OD %DUFHORQHWD \D KDEtD DFWLYLGDG SRUWXDULD HQ HVWH PXHOOH VLHQGR HO SULPHU HVSLJyQ GHO SXHUWR DUWL¿FLDO Un escenario transformado por sucesivas intervenciones hasta llegar a OD VLWXDFLyQ DFWXDO WHUPLQDGD HQ (VWD ~OWLPD FRQVLVWLy EiVLFDPHQWH HQ OD VXVWLWXFLyQ GH ORV WLQJODGRV DOPDFHQHV SRU XQ QXHYR SDVHR VREUH HO HVSDFLR GHVDORMDGR XQD RSHUDFLyQ GH ³HVSRQMDPLHQWR´ DO TXH solo el Palau de Mar VREUHYLYLy FRQVWUXLGR HQ /D LPDJHQ PiV SRVLWLYD TXH RIUHFLy HVWD ]RQD IXH OD GH XQ SXHUWR deportivo dentro de la ciudad con su lÃnea de veleros frente al muelle y con vistas al Moll d’Espanya (98-10), pero desde entonces ha entrado HQ XQD GLQiPLFD GH GHFDGHQWH FUHFLPLHQWR FRQFpQWULFR \ SULYDWL]DFLyQ GHO SHUtPHWUR GH DPDUUH KDVWD OOHJDU D OD ODPHQWDEOH VLWXDFLyQ DFWXDO GH DLVODPLHQWR WRWDO UHVSHFWR D OD FLXGDG VyOR DO DOFDQFH GH DOJXQRV 1923_Muelle de la Barceloneta en pleno funcionamiento, apto tanto para transporte de pasajeros como de mercancÃas. (APB) 1925 DSUR[ B'HVFDUJD GH PHUFDQFtDV HQ JUDQR PHGLDQWH JU~D VHPL SyUWLFR $3%
1930_Barcos de pesca amarrados. De fondo, como en todas la imágenes de la secuencia, Palau de Mar. (AD) 2016B6LWXDFLyQ DFWXDO GHO SDVHR GH FRPSOHWR DLVODPLHQWR UHVSHFWR DO 3XHUWR $&
La valla separa dos universos: la ciudad popular y el lujo exclusivo. 2016
1905B$OPDFHQHV GHO PXHOOH GH OD %DUFHORQHWD UHFLpQ FRQVWUXLGRV 7HQtDQ FRQH[LyQ ferroviaria en la fachada de mar y tierra. (APB) 2016_Desde la terraza de Palau de Mar se aprecia la valla situada exactamente sobre el antiguo perÃmetro de amarre, el espacio privatizado ha sido ganado KDFLD HO DJXD \ WDPELpQ LQFOX\H GRV HGL¿FLRV ³ÀRWDQWHV´ GHO FOXE $&
/DV P~OWLSOHV UHLYLQGLFDFLRQHV YHFLQDOHV QR KDQ VHUYLGR SDUD WLUDU DWUiV un proyecto amparado por la autonomÃa de Autoridad Portuaria. 2016
1908_Casa de las máquinas donde habÃa calderas y máquinas de vapor para WUDQVPLWLU OD SUHVLyQ D ODV JUXDV KLGUiXOLFDV $3%
2015_Moll del Dipòsit con terrazas de los restaurantes. (APB)
/D ~QLFD SDUWH FRQ YLVWDV UHDOHV VREUH HO 3XHUWR DXQTXH VLQ DFFHVR a la lámina de agua, es el pequeño tramo de paseo delante de Palau GH 0DU (V HO ~OWLPR SXQWR GRQGH H[LVWH FRQH[LyQ YLVXDO GLUHFWD FRQ HO puerto hasta llegar al hotel W. 37
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
08(//( '( 5(%$,; MUELLE DE PESCADORS MUELLE DE BALEARES MUELLE M MU ELLE DEL RELLOTGE RELLO OT TG GE
1888
1950*
2011
1960*
1890*
2000*
1965
1890*
1970*
1910*
1890*
38
1910*
PERFILES DEL PUERTO
2016
1888, 2011, 2016_ Perspectiva aérea del muelle de 5HEDL[. (Foto P. Audouard AHCB, AD, AD)
El muelle de 5HEDL[ tiene la misma linea evolutiva que el muelle de la Barceloneta y padece las mismas patologÃas de aislamiento respecto la ciudad. Antiguamente fue una de las primeras zonas de descarga GH PHUFDQFtD FRQ JU~DV /D SOD]D GH Miquel Terradell se alquila para instalaciones efÃmeras, como se observa en la segunda imagen. 2015
1950*, 1960*, 2000*, 2015 (aprox)_Perspectiva aérea muelle de Pescadors. (AD)
'HVGH VX FRQVWUXFFLyQ D ¿QDOHV GHO V ;,; HO PXHOOH GH Pescadors ha sido HO OXJDU GHO JUHPLR LQFOX\HQGR OD ORQMD GH SHVFDGR (O DFWXDO HGL¿FLR de planta modular octogonal, fue construido en 1973 sustituyendo al DQWLJXR 7LHQH XQ SUHPLR )$' SHUR VHUi GHUULEDGR SUy[LPDPHQWH SDUD dejar lugar a la nueva lonja diseñada por OAB-Ferrater. 2011*
1890*, 1965, 1970, 2011 (aprox)_El muelle de Pescadors. (AD, J.Fuguet, AD, AD)
La parte exterior es el muelle de Balears y funciona de forma conjunta con el muelle de Pescadors. Aquà se encuentran los amarres de más eslora para las embarcaciones pesqueras que han aumentado su WDPDxR FRQVLGHUDEOHPHQWH UHVSHFWR D LQLFLRV GHO VLJOR ;; &XDQGR HO faro funcionaba fue la sede de CapitanÃa General. 2016
2016
1890*, 1910*, 2016 (aprox)_El muelle del Rellotge. (AD, AD, AD)
/D FRQWLQXDFLyQ SRU ODV SDUWH H[WHULRU UHFLEH HO QRPEUH GH PXHOOH del Rellotge. Juntamente con el muelle de 5HEDL[ fue una zona de mucha actividad en los inicios del Puerto. Actualmente, como todos los muelles de esta zona, es inaccesible para el ciudadano de a pié. (VWi HQ REUDV \ OD UHPRGHODFLyQ TXH YD D VHU WHUPLQDGD HQ FRQWHPSOD XQ SHTXHxR HVSDFLR S~EOLFR TXH DEULUi HO DFFHVR KDVWD OD torre y una pasarela elevada para ver la actividad dentro de la nueva ORQMD /D DFFHVLELOLGDG GHO SHDWyQ KDVWD OD OiPLQD GH DJXD QR TXHGD HVSHFL¿FDGD HQ ORV GRFXPHQWRV SXEOLFDGRV SHUR VXSXHVWDPHQWH HO lado del pantalán de pescadores quedará libre y accesible. La torre fue el primer faro del puerto entre 1772-1850 aprox. y entonces era llamado torre del Far. En 1904 cambiaron el cabezal de la torre por XQ UHORM \ HQWRQFHV DGRSWy HO QRPEUH 6H XELFD HQ OD LQWHUVHFFLyQ GH las prolongaciones de Paral·lel y Meridiana, fue un hito para Cerdà . 39
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
ACCIONES PORTUARIAS (Q OD E~VTXHGD GH ODV UDtFHV GH LGHQWLGDG KLVWyULFDV \ UHODFLRQDOHV GHO OXJDU D ÂżQ GH GHVJORVDU OR TXH HV puerto y lo que es no-puerto, mĂĄs importante que los HVSDFLRV VRQ ODV DFFLRQHV TXH VXFHGHQ HQ HOORV /D PLVLyQ HV LGHQWLÂżFDU FXiOHV )LJ 3DWUyQ GH UHODFLyQ son las actividades que han tenido una continuidad, que estĂĄn arraigadas y GH LQFOXVLyQ \ GH VHJUHJD- TXH FRQÂżJXUDQ OD LGHQWLGDG GHO OXJDU $GHPiV HVWR DSRUWDUi LQIRUPDFLyQ VREUH FLyQ UHVSHFWLYDPHQWH OD PXWDFLyQ GH HVWDV DFFLRQHV GLODWDGDV HQ HO WLHPSR \ SRQGUi HQ HYLGHQFLD ORV Dibujo del autor. usos del Puerto actual que brillan por su ausencia en el pasado. Fig.12. PĂĄgina siguiente: 0DWUL] WLHPSR DFFLyQ &RPSRVLFLyQ GHO DXWRU
+DVWD DTXt SRGUHPRV GHWHFWDU UDtFHV GH LGHQWLGDG H KLVWyULFDV SHUR ¢FyPR podemos valorar los factores relacionales del lugar? Esto tendrĂĄ que ver con HO SHUÂżO GH XVXDULR GHO HVSDFLR \ GH ODV UHODFLRQHV TXH HVWDEOH]FD FRQ ORV GHPiV HO FDUiFWHU XUEDQR R QR GH XQ OXJDU Âł6L HO HVSDFLR HV FRQRFLGR SRU los usuarios y la gente se conoce, ello da lugar a una movilidad de vecindario que es la que articula el espacio, ya que los distintos usuarios del espacio establecen claramente las reglas de juego en su uso. EstĂĄ comprobado que cuando en un espacio no se producen unas mĂnimas relaciones de movilidad de vecindario el espacio se fragilizaâ€?.5 Por lo tanto, serĂĄ importante tambiĂŠn SUHVWDU DWHQFLyQ DO IDFWRU UHODFLRQDO HQ ODV LPiJHQHV SDUD GHWHFWDU TXp SDWURQHV GH UHODFLyQ VH HVWDEOHFHQ
Fig.13.
/D QXHYD FRQGLFLyQ SDUD VHOHFFLRQDU LPiJHQHV GH OD QXEH SDUD OD GLPHQVLyQ DQWURSROyJLFD HV FODUD IRWRJUDItDV GH OD PLVPD DFFLyQ HQ GLVWLQWRV PRPHQWRV (O SURFHVR GH VHOHFFLyQ HV H[DFWDPHQWH HO PLVPR TXH HO DSDUWDGR SUHFHGHQWH SHUR OD UHFRPSRVLFLyQ DTXt VH UHDOL]D GH XQD IRUPD XQ SRFR PiV FRPSOHMD Si en el caso anterior tenĂamos una secuencia de grupos de imĂĄgenes, aquĂ tenemos una matriz tiempo-acciĂłn que permite una doble lectura. Si leemos SRU ÂżODV YHUHPRV OD HYROXFLyQ GH XQD DFFLyQ HQ HO WLHPSR SHUR VL OR KDFHPRV por columnas descubriremos distintas acciones coetĂĄneas. Puede consultarse la matriz ampliada en los anejos de este capĂtulo y en las pĂĄginas siguientes se FRPHQWDQ ODV ÂżODV DLVODGDV FRPSULPLGDV \ FRQYHUWLGDV HQ VHFXHQFLD
5 MAGRINYĂ€, Francesc: “Hacia una relectura de los espacios pĂşblicos desde la posmodernidadâ€?. En Idensitat. Proyectos de intervenciĂłn crĂtica e interacciĂłn social en el espacio pĂşblico. Madrid: Editorial Injuve. 2003. PĂĄg. 229. 40
ACCIONES PORTUARIAS
1860
1860
1860
1870
1870
1870
1880
1890
1900
1910
1920
1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2000
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
1880
1890
1900
1910
1920
1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2000
PESCA
PESCA
PESCA
PESCA
OCIO
OCIO
OCIO
OCIO
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
1880
1890
1900
1910
1920
1930
1940
1950
1960
1970
1980
1990
2000
41
2010
2010
2010
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIร N DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
ยท CARGA Y DESCARGA DE MERCANCร AS POR PIEZAS (V XQD GH ODV DFFLRQHV TXH LQGXGDEOHPHQWH IRUPDQ SDUWH GH OD WUDGLFLyQ GHO OXJDU 1HFHVDULDPHQWH WUDQVFXUUH HQ HO SHUยฟO \ FRQ DVLVWHQFLD GH JU~DV /D HYROXFLyQ GH ODV HQHUJtDV \ OD WHFQRORJtD MXHJD XQ papel fundamental en la secuencia. 3RGUtDPRV GHFLU TXH D PHGLGD TXH DXPHQWD HO WDPDxR GH ODV JU~DV YDQ GHVDSDUHFLHQGR ORV RSHUDULRV $Vt HQ OD SULPHUD LPDJHQ KD\ KDVWD VHLV RSHUDULRV SRU JU~D \ HQ OD ~OWLPD QLQJXQR HV XQ VLVWHPD automatizado.
1860 aprox_ Tiradores trabajando el una JU~D PDQXDO &ROHFFLyQ -RDQ $OHPDQ\
1905_Almacenes del muelle de la Barceloneta reciรฉn construidos con JU~DV PyYLOHV VHPL SyUWLFR 7HQtDQ FRQH[LyQ IHUURYLDULD HQ OD IDFKDGD mar y tierra. (APB)
1908_Casa de las mรกquinas donde habรญa calderas y mรกquinas de vapor SDUD WUDQVPLWLU OD SUHVLyQ D ODV JU~DV hidrรกulicas. (APB)
B0RQWDMH GH JU~DV HOpFWULcas en los muelles de Barcelona y San Bertrรกn. (APB)
ยท CARGA Y DESCARGA DE MERCANCร AS A GRANEL 3DUD OD GHVFDUJD GH PHUFDQFtDV D JUDQHO VH REVHUYD OD PLVPD UHODFLyQ LQYHUVD HQWUH WDPDxR GH OD LQVWDODFLyQ \ Q~PHUR GH RSHUDULRV HYLGHQWHPHQWH FRQGLFLRQDGR SRU HO IDFWRU HQHUJpWLFR \ WHFQROyJLFR $ GLIHUHQFLD GH ODV JU~DV GH GHVFDUJD SRU SLH]DV QR KD KDELGR XQ DXPHQWR GHO WDPDxR WDQ VLJQLยฟFDWLYR GHELGR D XQ FDPELR LPSRUWDQWH ODV SULPHUDV JU~DV GHVFDUJDEDQ OD PHUFDQFtD FRQ FXEHWDV \ ODV QXHYDV OR KDFHQ SRU PDQJXHUDV D VXFFLyQ QR HV XQD FXHVWLyQ GH WDPDxR Actualmente tienen mรกs presencia los silos de almacenamiento que las propias instalaciones de descarga.
B*U~D GH YDSRU GHGLFDGD D WUDEDMRV GHO SXHUWR 3 $XGRXDUG &ROHFFLyQ -RDQ Alemany)
42
DSUR[ B&DUJD GH FDUEyQ FRQ OD LQVWDODFLyQ OODPDGD ยตELFLFOHWDยถ IXQFLRQDED FRPR XQ funicular. (APB)
1925 aprox_ Descarga en muelle de la Barceloneta directamente en el cobertizo, equipado con vagonetas. (APB)
ACCIONES PORTUARIAS
El crecimiento progresivo del tamaño hace que sea el elemento del paisaje portuario con más presencia \ TXH HYRFD XQ FDUiFWHU LQGXVWULDO DO OXJDU (Q FLHUWR PRGR DFW~DQ GH KLWRV Es una actividad que ha sufrido un desplazamiento hacÃa el sur del Puerto, alejándose progresivamente GHO FHQWUR GH OD FLXGDG \ FDGD YH] FRQ PHQRV RSHUDULRV GHELGR D VX DOWR JUDGR GH LQGXVWULDOL]DFLyQ
1970_Primera terminal (provisional) de contenedores en el muelle de la Costa. (APB)
2000 (aprox)_Trabajos de control de la maniSXODFLyQ GH FDUJDV GH los tiradores. (LC)
DSUR[ B*U~DV GH JUDQ HVFDOD SDUD ORV nuevos portacontenedores SRVW SDQDPD[. (APB)
2016_/DV JU~DV GH OD WHUPLQDO %HVW FRQ 42 metros de altura. Las construyeron en China y fueran transportadas por mar.
B 'HVFDUJD GH VyOLGRV D JUDQHO (APB)
43
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
¡ MANIPULACIĂ“N DE MERCANCĂ?AS POR PIEZAS Esta actividad va de la mano de las labores de descarga. El tamaĂąo de la pieza depende al principio de OD FDSDFLGDG GH ODV JU~DV /DV ERWDV GHEtDQ VHU PDQLSXODGDV SRU OD IXHU]D KXPDQD \ FDUJDGDV SRU FDUURV de caballos. Su formato cilĂndrico permitĂa moverlas rodando. &RQ OD DSDULFLyQ GHO WUHQ \ ODV SULPHUDV JU~DV GH YDSRU UiSLGR FDPELy OD XQLGDG GH PHGLGD DO YDJyQ TXH HQWUDED KDVWD HO DOFDQFH GH OD JU~D SDUD TXH SXGLHUD FDUJDUOR GLUHFWDPHQWH HUD XQD IRUPD GH HOLPLQDU XQ SDVR GHO SURFHVR GH GLVWULEXFLyQ
1890 aprox_Descarga de los baUULOHV FRQ JU~DV PDQXDOHV GLUHFWDmente al carro tirado por cavallos. Una pieza de carga por animal. Muelle del Rellotge. (AD)
DSUR[B0DQLSXODFLyQ PDnual de barriles para cargarlos a los vagones. Se observa una rampa por la que los hacĂan rodar. Unos diez barriles por YDJyQ 0XHOOH GHO Rellotge. (AD)
B /DV JU~DV GHVFDUJDQ directamente en los vagones, que entran al muelle Bosch y Alsina tirados por un tractor. (APB)
1927_Carrito elĂŠctrico transportando tablones. (APB)
¡ MANIPULACIÓN DE MERCANC�AS A GRANEL La misma dinåmica que en los procesos anteriores, una tendencia al aumento del tamaùo de la maquinaria \ GLVPLQXFLyQ GHO Q~PHUR GH RSHUDULRV +D\ XQ PRPHQWR LPSRUWDQWH HQ HO VDOWR GHO VDFR DO VLOR TXH sucede paralelamente al cambio de la cinta transportadora al conducto.
B&DUUR GH WUDFFLyQ DQLPDO FDUJDGR FDUEyQ GLUHFWDmente de la ‘bicicleta’ en el muelle de San BertrĂĄn. (APB)
44
1925 aprox_Secuencia ,QWURGXFFLyQ GH OD mercancĂa. Muelle de la Barceloneta. (APB)
1925 aprox_Secuencia 2/3. BĂĄsculas para pesar \ GRVLÂżFDU 0XHOOH GH OD Barceloneta. (APB)
DSUR[B6HFXHQFLD 0DQLSXODFLyQ GHO producto ensacado por cintas. Muelle de la Barceloneta. (APB)
ACCIONES PORTUARIAS
(Q HO VLJOR ;;, OD XQLGDG GH WUDQVSRUWH VRQ ORV FRQWHQHGRUHV LQGXVWULDOHV GH R SLHV \ OD PDTXLQDULD HQFDUJDGD GH OD PDQLSXODFLyQ KD DJUDQGDGR H[SRQHQFLDOPHQWH &RPR HQ ODV JU~DV KD\ WHQGHQFLD D XQ DXPHQWR GHO WDPDxR \ XQD GLVPLQXFLyQ GH OD SUHVHQFLD GHO LQGLYLGXR HQ HO SURFHVR TXH HQ OD QXHYD terminal de contenedores es por sistemas completamente automatizados. Tienen la propiedad de poder ser apilados por niveles.
DSUR[B0DQLSXODFLyQ GH FRQWHQHGRUHV LQGXVtriales con tractor especializado. (AD)
DSUR[B0DQLSXODFLyQ GH contenedores con maquinaria que permite apilamiento de tres niveles. (LC)
B6LVWHPD DXWRPDWL]DGR GH PDQLSXODFLyQ de contenedores por raÃles. Apilamiento de hasta seis niveles. (AD)
B6LVWHPD GH FRQGXFWRV SDUD OD PDQLSXODFLyQ de graneles.
45
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
¡ ALMACENAJE DE MERCANCĂ?AS Los espacios de almacenaje han tendido a especializarse. En la primera imagen se aprecian agrupaciones de distintas mercancĂas en un mismo lugar, muy cerca de la ciudad. Progresivamente se ha alejado hacia el Llobregat juntamente con las labores de descarga. El salto de escala en la economĂa provoca que estos espacios, que son bĂĄsicamente descampados HQRUPHV RIUH]FDQ XQR GH ORV SDLVDMHV PiV VXJHUHQWHV GHELGR D OD UHSHWLFLyQ GH HOHPHQWRV /D HVFDOD GH ORV VLORV OHV GRWD GH XQD SUHVHQFLD HVSHFLDOPHQWH GHVWDFDEOH MXQWR FRQ ODV JU~DV VRQ ORV HOHPHQWRV FRQ
B9DULRV WLSRV GH PHUFDQFtDV \ PHdios de transporte terrestres. (APB)
1925 aprox_Tirado de sacos en muelle de la Barceloneta. (APB)
B([SRUWDFLyQ GHO 6HDW $3%
¡ DISTRIBUCIÓN DE MERCANC�AS De nuevo, esta actividad ha tenido el mismo desplazamiento del lugar que las anteriores, del centro hacia HO /OREUHJDW 6X HYROXFLyQ YD OLJDGD D ORV DYDQFHV HQ ORV VLVWHPDV GH WUDQVSRUWH +DVWD PHGLDQRV GH VLJOR ;; HVWDV ODERUHV GH GLVWULEXFLyQ VH SURGXFtDQ GHVGH GHQWUR GH OD FLXGDG PH]FOiQGRVH DFWLYLGDGHV PX\ GLVWLQWDV TXH GHEtDQ FRQYLYLU HQ HO PLVPR HVSDFLR /D FRQVWUXFFLyQ GHO 3XHUWR FRPHUFLDO PRGHUQR SURGXMR XQ GHVSOD]DPLHQWR TXH SHUPLWLy OLEHUDU OD FLXGDG GH DFWLYLGDG LQGXVWULDO HQ ORV PXHOOHV
1874_ Carros de caballos esperando para carJDU GHODQWH GHO 'HSyVLWR &RPHUFLDO FRQVWUXLGR el 1862 en el lugar del baluarte del mediodĂa de la Muralla de Mar. (AHCB)
46
1925_Muelle Bosch y Alsina, Paseo &ROyQ \ YtDV LQWHULRUHV GHO IHUURFDUULO (APB)
1953_Locomotoras a vapor mezcladas con peatones. En aquĂŠl momento todo el perĂmetro de amarre estaba equipado con vĂas de tren. (AD)
ACCIONES PORTUARIAS
más presencia. En la actualidad, todos estos paisajes industriales son visibles desde Montjuïc.
1998_Terminal de contenedores de Barcelona, en el muelle Sud. (APB)
2015_Silos de cereales. (J. Sánchez Muñoz)
2015_Coches esperando a ser exportados y de fondo el crucero más grande del mundo, Harmony of the Seas. (J. Cotrina)
2016_Terminal de contenedores BEST. (AD)
$ GtD GH KR\ ORV FRQWHQHGRUHV OOHJDQ D VX GHVWLQR ¿QDO SRU WUHQ R FDPLyQ PRWLYR SRU HO FXDO QR SXHGHQ ser más grandes. El puerto actual dispone de unas conexiones excelentes con las infraestructuras de transporte. (VWH HV HO ~OWLPR SDVR GH ODV PHUFDQFtDV HQ HO SXHUWR FRPHUFLDO ORJtVWLFR DQWHV GH DGHQWUDUVH HQ HO territorio para llegar a los puntos de consumo.
B2UGHQDFLyQ GHO muelle del Contradic FRQ FRQH[LyQ IHUURYLDria. (APB)
2016_Camiones saliendo del Puerto con contenedores. (AD)
B'LVWULEXFLyQ GH FRQWHQHGRUHV SRU WUHQ $3%
47
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
· TRANSITO DE PASAJEROS +DVWD OD SULPHUD PLWDG GHO V ;; HO HPEDUTXH GH SDVDMHURV FRPSDUWtD HVSDFLR FRQ ODV ODERUHV GH FDUJD \ descarga de mercancias. Esto provocaba escenas como la de la primera fotografÃa, donde la mezcla de GLVWLQWRV XVXDULRV DSRUWD DO OXJDU FRQ XQ SDWUyQ UHODFLRQDO GH LQWHJUDFLyQ (O FUHFLHQWH WDPDxR GH ORV EXTXHV \ OD LQWHQVL¿FDFLyQ GH OD DFWLYLGDG LQGXVWULDO HQ HO 3XHUWR KL]R TXH SURQWR WXYLHUDQ VXV PXHOOHV HVSHFt¿FRV
1923_Pasajeros a punto de embarcar en el muelle Bosch y Alsina. Comparten espacio con la zona de descarga. (APB)
1920_Transatlántico atracado en la esWDFLyQ PDUtWLPD LQWHUQDFLRQDO 0XHOOH GH Barcelona. (AD)
1968_Ferry de la linea regular entre Barcelona y Génova. Pasajeros y mercancÃas siguen compartiendo el muelle. (APB)
· LLEGADA DE PASAJEROS A LA CIUDAD $ LQLFLRV GHO VLJOR ;; ORV FDUUXDMHV GH ORV UHVSHFWLYRV KRWHOHV HVSHUDEDQ D ORV SDVDMHURV HQ HO PXHOOH de Drassanes, donde sucedÃan otras acciones simultáneas. En pocos años los carruajes cambiaron por autos. Actualmente la creciente llegada de turistas a la ciudad colapsa a menudo el acceso al muelle Adossat SRU HO H[FHVR GH WD[LV 3RU HVWH PRWLYR ODV FRPSDxtDV DFRVWXPEUDQ D RUJDQL]DU DXWREXVHV /D VLWXDFLyQ SUHVHQWD XQ SDWUyQ UHODFLRQDO GH VHJUHJDFLyQ DO FRQWUDULR TXH HQ VXV RUtJHQHV
1906_Carruajes esperando pasajeros de Mallorca en el muelle de Drassanes. (APB)
48
B$XWRPyELOHV HQ OD HVWDFLyQ PDUtWLma de Baleares. (APB)
2014_Miles de pasajeros esperan en la terminal del puerto de Barcelona. (D. Caminal. EP)
ACCIONES PORTUARIAS
En la actualidad, los ferrys atracan en el muelle de San BertrĂĄn y raramente en el de Barcelona. Los cruceros, que mueven la gran parte del trĂĄnsito de pasajeros, atracan en el muelle Adossat, accesible VRODPHQWH FUX]DQGR HO SXHQWH GH (XURSD SRU XQD FRQH[LyQ SHDWRQDO PX\ GHÂżFLHQWH /RV SDVDMHURV GHEHQ ir a la ciudad en transporte rodado, normalmente taxis o buses de las mismas compaĂąĂas. No genera QLQJ~Q WLSR GH LQWHUFDPELR UHODFLRQDO FRQ HO FLXGDGDQR
B7HUPLQDO $ HVSHFtÂżFD para cruceros en el muelle Adossat. (APB)
2016_Harmony of the Seas, el crucero mĂĄs grande del mundo puede acomodar a mĂĄs de 6mil pasajeros. Tiene su puerto base en Barcelona. (AD)
2015_Taxis esperando pasajeros en la terminal de cruceros. (AD)
2014_Cruceros en el puerto. Hay amarre hasta para 9 cruceros de grandes dimensiones con una capacidad cerca de 40mil turistas. A modo de comSDUDFLyQ VH HVWLPD TXH %DUFHORQD WLHQH DOUHGHGRU de 65mil camas hoteleras. (AD)
2015_Cruceristas a punto de embarcar. (A. Monge. EP)
2015_Autocares esperando cruceristas. (AD)
49
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
Ä 3(6&$ ,17(16,9$ En sus orĂgenes, la Barceloneta era un barrio de pescadores y gente de mar. La pesca era una actividad WRWDOPHQWH DUUDLJDGD \ SUREDEOHPHQWH HO PXHOOH XQ OXJDU FRQ XQD DWPyVIHUD HQWUH SURIHVLRQDO \ VRFLDO Progresivamente fue trasladĂĄndose la actividad hacia el muelle del Rellotge, que por su morfologĂa ofrece menos intercambio con la ciudad, aunque hace unos aĂąos el acceso al recinto de pescadores no era restringido.
1874_El puerto con el barrio de la Barceloneta y la Parroquia de Sant Miquel del Port de fondo. (J. MartĂ. AHCB).
1929_Pescador cosiendo redes en el muelle del Rellotge. (AD)
1950 aprox_Cofradia de pescadores. (AD)
1965_Pescador cosiendo redes en el muelle. (J. Fuguet)
Ä 3(6&$ '(3257,9$ La comunidad de pescadores es uno de los grupos sociales mĂĄs activos del Puerto. Entre ellos se HVWDEOHFHQ IXHUWHV YtQFXORV SHUVRQDOHV DO SDVDU PXFKR WLHPSR HQ HO OXJDU VH DSURSLDQ OLWHUDOPHQWH GH pO construyendo las plataformas -caladas- para domesticar el abrupto terreno. 3HVH D ODV P~OWLSOHV PRGLÂżFDFLRQHV GH ORV GLTXHV GHO 3XHUWR VLHPSUH KDQ WHQLGR XQ HVSDFLR HQ OD FDUD exterior, hacia mar. Incluso durante alguna ĂŠpoca han tenido locales para guardar sus caĂąas, y junto a sus lugares frecuentados aparecĂan focos de actividad como bares.
1910 aprox_Los pescadores de caĂąa han auto-construido desde inicios de siglo sus plataformas, llamadas caladas, en la parte exterior los diques del Puerto. En la fotografĂa se observa incluso una cabaĂąa. (SPB)
50
1960_Pescadores con sus particulares banquetas. (SPB)
1955_Era una actividad que se desarrollaba a lo largo del paseo del rompeolas. (SPB)
ACCIONES PORTUARIAS
En la actualidad hay 38 embarcaciones censadas en la CofradĂa que se dedican profesionalmente a OD SHVFD LQWHQVLYD HV XQD DFWLYLGDG TXH VH PDQWLHQH HVWDEOH GXUDQWH ORV ~OWLPRV DxRV /DV UHIRUPDV que se realizan actualmente en el muelle incluyen una nueva lonja donde se podrĂĄ comprar pescado directamente, aunque el proyecto tiene un cierto enfoque comercial hacia el turista. En cualquier caso, ofrecerĂĄ un mĂnimo de intercambio entre ciudad y muelle de pescadores que actualmente no existe.
2016_Redes tiradas para ser cosidas debajo del toldo. (J.J.SesĂŠ)
2016_PequeĂąas embarcaciones auxiliares para pesca de cerco. (J.J.SesĂŠ)
B(PEDUFDFLyQ GH SHVFD LQWHQVLYD GH cerco. (J.J.SesĂŠ)
6X UHODFLyQ FRQ $3% VH ULJH SRU FRQFHVLRQHV SHUR GHVGH TXH WHUPLQy OD ~OWLPD HQ QR VH OHV ha renovado. Hay una cierta voluntad de restringir la actividad en la escollera por unas demandas de “seguridad� exigidas por las operadoras de cruceros, que incluso hacen cerrar la zona de noche. $FWXDOPHQWH HVWiQ D OD HVSHUD GH XQ QXHYR HVSDFLR SDUD OD SHVFD \ VROR SXHGHQ HMHUFHU VX SDVLyQ eventualmente en el muelle de pescadores tramitando previamente el permiso de acceso. Es una de las actividades arraigadas que aporta un alto valor relacional al lugar.
1980_Cada socio con licencia tenĂa derecho a construirse su propia calada. En la temporada de invierno se desmontaban para evitar que los temporales las daĂąaran. (SPB)
2016_En la actualidad los miembros de la Societat de Pescadors Esportius tienen acceso esporĂĄdico al muelle de pescadores, donde se les permite ejercer la pesca en caĂąa. Se auto-construyen unas interesantes banquetas portĂĄtiles que permiten ademĂĄs guardar sus herramientas y aguantar la caĂąa. (SPB)
2016_Pescador en el rompeolas sin QLQJ~Q WLSR GH LQVWDODFLyQ (V XQ lugar frecuentado tambiĂŠn por pescadores subacuĂĄticos con fusil, que HQWUDQ DO DJXD SRU HO ÂżQDO GHO SDVHR (AC)
51
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
¡ PASEAR Los lugares por donde ha transcurrido esta actividad han ido mutando en el tiempo, pero todos estos SDVHRV WLHQHQ HQ FRP~Q HO FRQWDFWR FRQ OD OiPLQD GH DJXD &XDQGR QR KD VLGR DVt FRPR SRU HMHPSOR HQ DOJXQDV pSRFDV HQ HO SDVHR &ROyQ OD DFFLyQ KD SHUGLGR SDUWH GH VX HQFDQWR El caso del rompeolas fue el lugar de paseo mås alejado del centro de la ciudad a partir de los aùos 20 y PX\ IUHFXHQWDGR KDVWD TXH GHELGR D OD DSHUWXUD GH OD ERFDQD QRUWH GHO 3XHUWR TXH FRUWy VX DFFHVR GHVGH OD %DUFHORQHWD VH FRPSOLFy VX DFFHVR
B/D PXUDOOD GH PDU HUD HO EDOFyQ GH OD FLXGDG \ FRQÂżJXUDED XQ SDVHR PDUtWLPR GHVGH HO VLJOR ;9, )XH Âżnalmente derribada alrededor de 1878. (J. MartĂ. AHCB)
B(O SDVHR FROyQ IXH OD HYROXFLyQ GH OD PXUDOOD Desde 1888 ofrece un paseo que conecta la Ciutadella con la parte inferior de las Ramblas y, con mĂĄs GLÂżFXOWDGHV FRQ OD IDOGD GH 0RQWMXwF (Q VXV LQLFLRV WHQtD YLVWDV DO 3XHUWR FRPR HQ OD VLWXDFLyQ DFWXDO SHUR QR VLHPSUH KD VLGR DVt GXUDQWH VX HYROXFLyQ (AD)
1929 aprox_El paseo del rompeolas fue el lugar de ocio y paseo para muchos barceloneses a lo largo del siglo ;; (O DFFHVR HQ FRFKH VH SHUPLWLy desde medianos de siglo. (APB)
¡ COMER 3DUHFH TXH ODV WHUUD]DV HQ HO HVSDFLR S~EOLFR QR VRQ QDGD QXHYR LQFOXVR VHJXUDPHQWH DOJXQDV GH ODV primeras imĂĄgenes nos sorprenderĂan en la actualidad y lo encontrarĂamos un uso privativo del espacio S~EOLFR (VSHFLDOPHQWH LQWHUHVDQWH OD PH]FOD GH DSURSLDFLyQ GHO OXJDU HQWUH OD JHQWH VHQWDGD HQ ODV PHVDV \ HQ HO URPSHRODV 3DUHFH XQD VLWXDFLyQ GH UHODFLRQHV LQFOXVLYD HQWUH ORV XVXDULRV TXH SUREDEOHPHQWH OD mayorĂa eran barceloneses.
1921_Ambiente de la terraza mirador de los baĂąos de San SebastiĂĄn. (AD)
52
1927_El faro del rompeolas albergaba tambiÊn el UHVWDXUDQWH ³0DU \ FLHOR´ DO ¿QDO GHO SDVHR +DFLD los aùos 50 fue demolido para prolongar el dique. (AD)
1933_La terraza del “Mar y cielo� y la aproSLDFLyQ GHO OXJDU SRU SDUWH GH ORV SDVHDQtes. (J. M. Sagarra. AFB)
ACCIONES PORTUARIAS
/RV PXHOOHV DELHUWRV GHO 3RUW 9HOO VRQ HO OXJDU GH SDVHR HQ HO 3XHUWR GH OD %DUFHORQD PRGHUQD SHUR OD VHQVDFLyQ HV TXH VRQ PiV IUHFXHQWDGRV SRU WXULVWDV TXH SRU DXWyFWRQRV /D 5DPEOD GH 0DU HV VHJXUDPHQWH HO OXJDU TXH SUHVHQWD XQD DFWLYLGDG PiV LQWHUHVDQWH GRQGH JUXSRV GH WUDQVH~QWHV DFRVWXPEUDQ D WRPDU un descanso sentados en la pasarela. Pese a ser normalmente un intercambio entre turistas, lo cierto es TXH D PHQXGR SUHVHQWD XQ SDWUyQ UHODFLRQDO EDVWDQWH LQFOXVLYR
1970 aprox_Las Golondrinas eran y siguen siendo una de las formas de paseo por el Puerto, aunque sea por mar. AĂąos atrĂĄs tenĂan parada en el rompeolas y en sus inicios en los baĂąos de San SebastiĂĄn. En la actualidad ofrecen tours sin paradas. (AD)
1990_El paseo del rompeolas tuvo varias ampliaciones, hasta que ya entrado el siglo ;;, VH FHUUy HO DFFHVR GHVGH la Barceloneta a consecuencia de la apertura de la nueva bocana norte. Desde entonces, solo es accesible por el puente Porta d’Europa. (AD)
2016_En la actualidad el paseo por el Puerto se concentra bĂĄsicamente en la zona del Port Vell, con especial intensidad en el muelle Bosch y Alsina y en la Rambla de Mar. Es un lugar de paso para la mayorĂa de turistas que visitan la ciudad. (APB)
En el Port Vell hay una zona de terrazas donde se puede comer pegado al Puerto que queda un poco resguardado de la gran masa de turistas. Con un presupuesto mĂĄs alto hay locales muy interesantes con buenas vistas como la Torre de alta mar R ODV WHUUD]DV GH ORV FOXEHV QiXWLFRV SHUR QDGD FRQ HO FDUiFWHU tan domĂŠstico que transmiten las primeras fotografĂas. De nuevo, la Rambla de Mar nos ofrece escenas de grupos de gente apropiĂĄndose del lugar, normalmente comiendo sentados en el borde.
1992_En el muelle Bosch y Alsina se proyectaron algunos restaurantes selectos que funcionaron durante un tiempo. En el 2000 dejaron de ser frecuenWDGRV \ HO D\XQWDPLHQWR GHFLGLy cerrarlos, actualmente quedan los esqueletos a modo de pĂŠrgolas. (AD)
2016_En el muelle de Espanya, a un laWHUDO GHO HGLÂżFLR GHO Maremagnum, estĂĄ OD ~QLFD ]RQD GRQGH WRPDU DOJR MXVWR HQ HO SHUÂżO GHO 3XHUWR 'LVIUXWD GH YLVWDV GHO muelle de pescadores al otro lado. (AD)
2016_El restaurante Torre d’alta mar es un buen sitio para cenar con vistas al puerto. Situado en lo alto de la torre del telefÊrico y no apto para todos los bolsillos. (AD)
2016_La escena de pequeĂąos grupos haciendo pĂcnic en la Rambla de Mar es bastante habitual. (APB)
53
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
¡ BAĂ‘ARSE (O XVR O~GLFR GHO DJXD SDUHFH QR VHU WDPSRFR QDGD QXHYR /RV EDxRV GH 6DQ 6HEDVWLiQ IXHURQ HO OXJDU PiV IUHFXHQWDGR FHUFD GHO 3XHUWR VLWXDGRV GRQGH DFWXDOPHQWH HVWiQ ORV FOXEHV GH QDWDFLyQ GH OD FLXGDG y que en su dĂa estaba en la lĂnea del dique. TambiĂŠn en el rompeolas, aunque con aparentemente menos comodidades, habĂa mucha asistencia de baĂąistas. El acceso al litoral barcelonĂŠs no era fĂĄcil dĂŠcadas DWUiV HQWUH YtDV GH WUHQ LQGXVWULDV \ DJXDV UHODWLYDPHQWH VXFLDV HVWR H[SOLFD OD FRQFXUUHQFLD GH JHQWH en estos lugares mĂĄs alejados.
1920_Multitud en los baĂąos de San SebastiĂĄn. BaĂąistas y remadores disfrutando en el mismo lugar. (AD)
1925_Los baĂąos de San SebastiĂĄn fueron los primeros en admitir hombres y mujeres en el mismo recinto. En aquĂŠl momento los hombres tambiĂŠn usaban trajes de baĂąo completos. (AD)
1950_Pese a no ser un lugar especialmente adaptado para la entrada al agua, los primeros baĂąistas aparecĂan en el rompeolas. (AD)
¡ REMAR $ ÂżQDOHV GHO V ;,; \D H[LVWtD HO FOXE GH UHJDWDV HQ HO 3XHUWR 'LVSRQtD GH XQ HVSDFLR HQ HO PXHOOH GHO Rellotge, donde convivĂa con la actividad portuaria de carga y descarga. AĂąos despuĂŠs, fusionado con el 5HDO &OXE 0DUtWLPR VH HPSOD]y HQ HO PXHOOH GH %DUFHORQD \ DFWXDOPHQWH HQ HO PXHOOH GH Espanya. Las embarcaciones de vela y de remo ofrecen un pintoresco paisaje portuario al Port Vell a la escala del lugar. Es una actividad que desarrolla relaciones de proximidad, pero al ser clubes de acceso restringido este LQWHUpV UHODFLRQDO TXHGD VyOR GH SXHUWDV D GHQWUR
1890 aprox_En el muelle del Rellotge ya habĂa un club de regatas. (AD)
54
1914_Real Club MarĂtimo en su inauJXUDFLyQ HQ HO PXHOOH GH %DUFHORQD $ ÂżQDOHV GH ORV IXH GHPROLGR $'
1929_Regatas de remo en el puerto. (J.M. Sagarra y P.Ll. Torrents. AFB)
ACCIONES PORTUARIAS
$FWXDOPHQWH OD VLWXDFLyQ VH KD UHYHUWLGR \ ODV SOD\DV GHO OLWRUDO VRQ XQ DXWpQWLFR HVSDFLR S~EOLFR GH OD FLXGDG DGHPiV TXH HO EDxR HQ HO 3XHUWR QL HVWi SHUPLWLGR QL SDUHFH PX\ DWUDFWLYR SRU WHPDV GH VHJXULGDG y salubridad. Solamente dos veces al aĂąo se realiza una travesĂa popular a nado en el Port Vell. 'HVGH XQ SXQWR GH YLVWD DQWURSROyJLFR HV XQD DFWLYLGDG LQWHUHVDQWtVLPD SHUR VH KD PXGDGR comprensiblemente a otros lugares.
1968_La Escullera -el rompeolas- se FRQYLUWLy HQ XQ OXJDU FRQFXUULGR SDUD el baĂąo. EstĂĄ prĂĄcticamente saturado de gente. (AD)
2016_La imĂĄgen de los mĂĄstiles de los veleros que se aprecia desde Rambla de Mar recuerda a las primeras imĂĄgenes de embarcaciones en el muelle de la Barceloneta. (AD)
1970_Tomando el sol en el rompeolas. Un lugar literalmente duro comparado con las playas de arena de la ciudad actual. Al fondo, la torre del funicular y los baĂąos de San SebastiĂĄn. (AD)
2016_Dos veces al aĂąo se realiza una travesĂa a nado por el Port Vell. En estas ocasiones, la Rambla de Mar se convierte en un palco. (AD)
2016_El Reial Club MarĂtim de Barcelona, en el muelle de Espanya 8Q HGLÂżFLR PX\ ELHQ equipado con embarcadero para el acceso de regatistas. (AD)
2016_Las escenas de regatistas por el Port Vell son bastante habituales. (AD)
55
2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
2015_Fin de trayecto para cruceristas en la terminal A del Puerto. (EP)
7UiÂżFR GH PHUFDQFtDV GH SDVDMHURV SHVFD \ RFLR HQ HO 3XHUWR %iVLFDPHQWH HVWDV VRQ ODV DFFLRQHV SRUWXDULDV GH ODV TXH VH KD GHWHFWDGR XQD FRQWLQXLGDG \ TXH FRQÂżJXUDQ OD PDWUL] WLHPSR DFFLyQ GHO OXJDU 6yOR PDWL]DU TXH GHQWUR GH ODV WUHV FRQGLFLRQHV TXH GHÂżQHQ XQ HVSDFLR FRPR lugar -o como puerto en QXHVWUR FDVR FXPSOHQ VREUHWRGR HQ GRV ODV UDtFHV GH LGHQWLGDG H KLVWyULFDV /D FRQWLQXLGDG HQ ODV relaciones de carĂĄcter inclusivo entre los usuarios ha sido mĂĄs difĂcil de encontrar. Sobre los usos que quedan fuera de la matriz, destacan el ocio-consumo que propone el centro comercial Maremagnum y las marinas de lujo para yates de gran eslora. Son las dos actividades que estĂĄn fuera de lugar y consideradas, por lo tanto, no-puerto. Por contra, usos como los clubes nĂĄuticos, pese a SUHVHQWDU XQ DFFHVR UHVWULQJLGR KDQ HVWDGR KLVWyULFDPHQWH YLQFXODGRV DO 3XHUWR \ IRUPDQ SDUWH WDPELpQ de su identidad. Para cerrar el capĂtulo dos imĂĄgenes que ilustran la ruptura de raĂces relacionales del lugar. Unos justo terminan de trabajar, se conocen, uno cocina y los demĂĄs toman un trago sentados en corro, intercambian miradas de complicidad. Probablemente despuĂŠs de comer volverĂĄn a sus casas, que estĂĄn a cuatro calles, y maĂąana harĂĄn lo mismo pero cocinarĂĄ otro. Es su lugar, algo asĂ como “arraigar en el espacio, SHUPLWLU OD DSURSLDFLyQ SRU SDUWH GH VXV FLXGDGDQRV \ JHQHUDU DFWLYLGDGHV SURSLDV GH OR S~EOLFR´ 6 Los otros terminan un viaje de semanas en el mismo buque y quizĂĄ ni se conocen, no se miran y se DSUHVXUDQ SDUD OOHJDU DQWHV D OD FROD GHO WD[L $OOt VHUi OD ~OWLPD YH] TXH FRLQFLGLUiQ SHUR SUREDEOHPHQWH se hospeden en la ciudad un par de dĂas antes de volar a sus respectivos paĂses. Esto serĂa mĂĄs bien “la coexistencia de individualidades distintas, semejantes e indiferentes las unas a las otrasâ€?.7 6HJXUDPHQWH QR HV XQ SUREOHPD GHO 3XHUWR TXL]i WDPSRFR GH OD FLXGDG HV PiV ELHQ XQD FXHVWLyQ GH la sobremodernidad. 6 7 56
MAGRINYÀ )UDQFHVF MAZA, Gaspar: op.cit. AUGÉ, Marc: op.cit. Påg. 114.
ACCIONES PORTUARIAS
1963_Almuero de pescadores en la Barceloneta. (E. Forano. AFB)
57
3
PASEOS POR EL PUERTO DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA
2016_Frida observando el Puerto. Fotomontaje del autor.
Frida seguĂa allĂ, sentada, contemplando lo que tenĂa a sus pies despuĂŠs de haberse quitado las gafas. HacĂa mucho tiempo que no subĂa a MontjuĂŻc, la verdad es que no recordaba cuĂĄndo IXH OD ~OWLPD YH] SHUR HVWDED VHJXUD TXH HUD OD primera que divisaba ese paisaje. Era un lugar enorme, de no ser por los barcos y camiones no podrĂa saber cuan grande aunque igualmente dudaba del tamaĂąo que tendrĂa ella DOOt HQ PHGLR /H OODPDED OD DWHQFLyQ FyPR HVDV JU~DV VDFDEDQ FDMLWDV GH XQ EXTXH ODV GHMDEDQ HQ HO VXHOR \ RWUD JU~D VREUH UXHGDV ODV FRORFDED HQ HO PRQWyQ ¢$OJXLHQ VDEtD TXp FRQWHQtD cada una de ellas o eran cajas sorpresa? HabĂa muchas, tantas que la curiosidad le hizo sacar su smartphone para contarlas por encima, estaban tan ordenadas que fue rĂĄpido. 58
Unas diez mil cajas y cada una iba a ser WUDQVSRUWDGD SRU XQ FDPLyQ KDVWD TXLpQ VDEH GRQGH ¢+DEtD WDQWRV FDPLRQHV" 9ROYLy D multiplicar la cifra para saber cuanto ocuparĂan HQ OtQHD UHFWD 6L VDOtDQ WRGRV HQÂżODGRV FRQ XQ contenedor en el remolque el primero llegarĂa a Francia y todavĂa quedarĂan unos pocos en el Puerto. ¢< WRGRV HVRV GHSyVLWRV" ¢4Xp KDEtD DKt dentro? No podĂa dejar de preguntase quĂŠ era todo aquello y no tenĂa literalmente ni idea, pero OD FRPSODFtD REVHUYDU FyPR HVD JUDQ PiTXLQD operaba lentamente pero sin pausa. AdemĂĄs, desde aquĂ podĂa ver aquello que tanto la apasionaba: el mar fundirse con el cielo en el horizonte. Estaba atardeciendo y tenĂa planes, DVt TXH WRPy HO VHQGHUR TXH UHFRUUH OD ODGHUD
(O SDLVDMH LQGXVWULDO TXHGy DWUiV HQ SRFRV segundos para dar paso a las vistas de la ciudad, Barcelona estaba bonita con esa luz y el mar de fondo pero no podÃa entretenerse más o llegarÃa tarde. De hecho, no tenÃa muy claro como bajar a casa. Normalmente hubiese tomado el funicular para empalmar con el metro en Paral·lel SHUR D OD LGD VH HQFRQWUy FRQ TXH QR IXQFLRQDED \ VH SHUGLy XQDV FXDQWDV YHFHV DO VXELU D SLp 1R VRSRUWDED KDFHUOR SHUR VDFy HO teléfono para encontrar la forma más rápida de llegar a casa. Treintaynueve minutos a pié -dijo HO QDYHJDGRU \ HOOD VH DOLYLy WRGDYtD OH VREUDED un poco de tiempo. Frida vivÃa en el Born, justo detrás de 3Oj GH 3DODX DVt TXH HPSH]y VX descenso chequeando la ruta a menudo para no perderse, eso era un laberinto de caminos. 1R OOHYDED QL GRV PLQXWRV DQGDQGR FXDQGR GHMy GH YHU HO PDU (OOD FUH\y TXH OR SRGUtD RWHDU durante todo el camino pero descendÃa por una calle con pendiente de denso follaje y pocas YLVWDV 'H UHSHQWH HO QDYHJDGRU YLEUy SDUD recordarle que tenÃa que girar a la derecha, de no ser asÃ, ella hubiese pasado de largo. Era una rampa estrecha que transcurrÃa entre los arboles, seguÃa bajando en zig-zag pero ahora hacia la RWUD GLUHFFLyQ $O ¿QDO GH OD UDPSD XQ HGL¿FLR XQDV HVFDOHUDV \ XQ UyWXOR ³KRWHO 0LUDPDU´ El teléfono la mandaba a la derecha aunque a ella le parecÃa estar entrando en la zona del KRWHO /H KL]R FDVR \ VLJXLy DGHODQWH FXDQGR GH UHSHQWH XQD JUDQ SOD]D PLUDGRU VH DEULy HQWUH ORV iUEROHV FRSDGRV \ SHQVy TXH HO QRPEUH GHO KRWHO OH KDFtD MXVWLFLD DO OXJDU 6LJXLy DQGDQGR hasta llegar al borde de la plaza y apoyada HQ HO DQWHSHFKR GH SLHGUD FKHTXHy WRGR D VX alrededor. Ya habÃa descendido bastante, pero desde ahà también se disfrutaba de una buena vista aérea del Puerto urbano, de mucho más cerca.
(O DSDUDWR OH UHFRUGy TXH GHEtD ³VHJXLU DGHODQWH´ por un intrincado parque lleno de escaleras que la bajarÃa hasta la ciudad si querÃa llegar D FDVD HQ HO WLHPSR SUHYLVWR D~Q GH YHLQWLVLHWH minutos. Estaba un poco cansada asà que GHFLGLy DODUJDU OD SDXVD SDUD UHWRPDU HQHUJtDV \ apagar el navegador que la presionaba a seguir FDPLQDQGR 1R SUHVWDED PXFKD DWHQFLyQ D QDGD simplemente dejo descansar la vista en el aire pero un pequeño teleférico rojo que sobrevuela HO 3XHUWR VH LED DFHUFDQGR D VX SRVLFLyQ KDVWD TXH OOHJy D OD SDUDGD PX\ FHUFD GH GRQGH HOOD UHSRVDED 9ROYLy D PLUDU ODV HVFDOHUDV TXH OD HVSHUDEDQ \ VRQULy QR WHQtD PXFKR GLQHUR SHUR acababa de decidir volver a casa en teleférico, asà que se fue a buscar la caseta de los tickets. 6H DOHJUy DO YHU TXH QR KDEtD XQD LQ¿QLWD FROD de gente esperando y fue a preguntar el precio. /H SDUHFLy XQ SRFR FDUR SHUR QXQFD VH KDEtD VXELGR D XQ WHOHIpULFR DVt TXH GHFLGLy SDJDUOR 0RQWy D OD FDELQD MXQWR FRQ RWURV VHLV SDVDMHURV \ HQVHJXLGD HPSH]y HO YLDMH 7RGR KDFtD UXLGRV y parecÃa un poco viejo, creÃa recordar que sobre unos cien años, pero las vistas eran impresionantes: a un lado el puerto comercial y al otro el Port Vell &LQFR PLQXWRV GXUy HO WUD\HFWR hasta la torre de San Sebastián, en lo alto de la %DUFHORQHWD $OOt WRPy HO DVFHQVRU SDUD EDMDU DO ¿Q \ DO FDER KDEtD SDJDGR RQFH HXURV SDUD no coger unas escaleras, y cuando se abrieron ODV SXHUWDV VH HQFRQWUy GHODQWH GH GHFHQDV GH turistas esperando a subir. Allà estaba, de nuevo, entre la multitud de la ciudad esquivando gente de camino a casa. $O UHFRUGDU TXH VyOR KDFtD PHGLD KRUD KDEtD disfrutando de un paisaje espectacular para HOOD VROD FRQFOX\y TXH HO 3XHUWR HUD PHMRU YLVWR desde Montjuïc que desde allà mismo. 59
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO ÂżComo hacerse con un lugar de tal escala? Las cartografĂas territoriales SXHGHQ D\XGDU D H[SOLFDU DOJXQDV FRVDV SHUR VRQ SRFR HÂżFLHQWHV SDUD IRUPDU XQD RSLQLyQ VREUH XQ OXJDU FRQRFHUOR HQ WRGD VX H[WHQVLyQ \ HQ HO VHQWLGR PiV DPSOLR SRVLEOH 3RU HVWH PRWLYR VH HVFRJLy RWUD PHWRGRORJtD SDUD FRQRFHU HO Puerto y aunque ocupe aquĂ el tercer capĂtulo, fue en su dĂa el primer ejercicio. 6H RSWy SRU HO SDVHR OD HVFDOD GH DFHUFDPLHQWR FRQ HO REMHWLYR GH GHVFXEULU el lugar desde el mĂĄximo de puntos de vista distintos. Al tratarse de un organismo bastante estanco y de acceso restringido a El trayecto se va dibujando muchos sectores desde el principio hubo conciencia de que serĂa realmente a tiempo real con el difĂcil adentrarse en el recinto, sobretodo en la zona comercial-logĂstica, pero GPS, pero no aparece la H[LVWtD OD LQWXLFLyQ TXH SRGUtD VHU Ă€DQTXHDGR (VWH KHFKR LQĂ€X\y DOWDPHQWH HQ LQIRUPDFLyQ FDUWRJUiÂżFD OD IRUPD GH DERUGDU HO SDVHR \D TXH DFDEy GHWHUPLQDQGR VXV FRQGLFLRQHV del entorno por lo que se desconoce el destino del camino. (AC)
3DUD OD REWHQFLyQ GH ORV fotogramas se ha utilizado una cĂĄmara de formato pequeĂąo capturando de IRUPD FRQWLQ~D GXUDQWH todo el proceso. (AD)
Las reglas de juego era muy claras: cruzar a pie desde la plaza del Mar en la Barceloneta hasta el Llobregat, lo mås pegado al agua posible y preferiblemente VLQ SHUGHU OD SHUFHSFLyQ YLVXDO GHO 3XHUWR GXUDQWH HO WUD\HFWR 'HEtD VHU trackeado mediante un reloj GPS SDUD REWHQHU OD LQIRUPDFLyQ FDUWRJUi¿FD HQ WUHV GLPHQVLRQHV \ ¿OPDGR SRU XQD FiPDUD GH SHTXHxR IRUPDWR HQIRFDQGR VLHPSUH KDFLD HO DJXD FRQ HO ¿Q GH JHQHUDU XQ GRFXPHQWR YLVXDO TXH SHUPLWLHVH OD UHSURGXFFLyQ XQD KHUUDPLHQWD GH SUR\HFWR Por lo tanto, no se trata de una deriva ya que el caminante tiene ordenes claras para desplazarse pero, en cambio, desconoce gran parte del terreno a recorrer. Ademås, hay voluntad de explorar mås allå de los caminos consolidados adentråndose en el territorio virgen hasta que el paso queda vetado por ORV DFFLGHQWHV JHRJUi¿FRV R EDUUHUDV DUWL¿FLDOHV (O UHFRUULGR QR KD HVWDGR SODQHDGR VREUH HO PDSD PiV TXH HQ VX LQLFLR \ ¿QDO KD\ XQD FODUD LQWHQFLyQ GH SHUGHUVH HQ HO WUDQVFXUVR 3DUD )UDQFR /D &HFOD ³SHUGHUVH VLJQL¿FD TXH HQWUH QRVRWURV \ HO HVSDFLR QR H[LVWH VRODPHQWH XQD UHODFLyQ GH GRPLQLR GH FRQWURO por parte del sujeto, sino tambiÊn la posibilidad de que el espacio nos domine a nosotros. Son momentos en la vida en los cuales empezamos a aprender del espacio que nos rodea.�1 (VWR GLR OXJDU D OD SULPHUD VRUSUHVD QR HV SRVLEOH URGHDU HO 3XHUWR WHQLHQGR YLVWDV VREUH pO \D TXH HO ~QLFR SDVR H[LVWHQWH SRU HO ODGR PDU GH 0RQWMXwF HV de uso restringido para los operarios. Siguiendo las instrucciones de la hoja de ruta uno acaba inevitablemente subiendo a la montaùa para luego tener que bajar y rodeararla por detrås. El resultado de intentar cumplir las condiciones es un trazado inevitablemente HUUiWLFR XQD IRUPD GH H[SORUDU HO WHUULWRULR (VWR VH PDJQL¿FD VREUHWRGR al cruzar infraestructuras en el contacto entre el Puerto-Zona Franca o Puerto1 CARERI, Francesco: Walkscapes. El andar como pråctica estÊtica. Barcelona: Gustavo Gili. 2009. Påg. 46.
60
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
MontjuĂŻc. Al no tratarse de un lugar pensado para el paseo uno se encuentra allĂ HQ FRQGLFLyQ GH YXOQHUDELOLGDG IUHQWH DO FDUiFWHU LQGXVWULDO GHO OXJDU JREHUQDGR por los vehĂculos. Pero tambiĂŠn en otras zonas como en el cementerio o en los senderos de la misma montaĂąa el trazado sufre muchas correcciones. El hecho de estar obedeciendo a unas normas hace que despuĂŠs de tomar algunos FDPLQRV TXH SDUHFtDQ FXPSOLU VH WHQJD TXH UHFWLÂżFDU DO HVWDUVH DOHMDQGR XQR GHO objetivo. En el caso idĂlico el dibujo del recorrido hubiese sido una lĂnea continua que transcurrirĂa de un lado al otro del Puerto, a veces mĂĄs cerca y otras mĂĄs lejos del agua. Pero esto no es posible, ademĂĄs de por el trazo errante, porque el Puerto tiene un “lago y una islaâ€?. El lago, en el Port Vell, hace que al cumplir las condiciones uno entre en un trazado en bucle. La isla, en la escollera, se convierte en un paseo sin salida que obliga a volver forzosamente por el puente. Este ejercicio de acercamiento se ha desarrollado en distintos dĂas por razones GH WLHPSR SHUR QXQFD VH KD JUDÂżFDGR QL OD YXHOWD QL OD DSUR[LPDFLyQ DVt TXH D HIHFWRV SUiFWLFRV SRGUtDPRV VXSRQHU TXH HV XQ VyOR WUD]R FRQWLQXR GH LGD aunque en la realidad en el regreso hay un segundo ejercicio oculto. (O PDWHULDO GHULYDGR GH HVWD H[SHULHQFLD VRQ ORV IRWRJUDPDV \ OD WUDQVFULSFLyQ GH ORV UHFRUULGRV HQ UHODFLyQ DO SODQR GH DJXD TXH UHSOLFDQ HO GLEXMR KHFKR DO DQGDU VREUH HO OXJDU MXQWR FRQ XQD VHJXQGD YHUVLyQ GH ORV WUD\HFWRV UHFWLÂżFDGRV \ VHJUHJDGRV SDUD XQD PHMRU FRPSUHQVLyQ +D\ WDPELpQ XQ EUHYH comentario de los tramos junto con unas pocas imĂĄgenes. Los fotogramas completos de los recorridos estĂĄn ampliamente documentados en el anejo del FDStWXOR \ QR VH LQFOX\HQ D FRQWLQXDFLyQ GHELGR D VX H[WHQVLyQ SHUR VRQ XQD parte fundamental de este capĂtulo: la secuencia espacio-tiempo.
61
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
62
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
7UDQVFULSFLyQ GLUHFWD GHO UHFRUULGR WRWDO VHJ~Q HO *36 Dibujo del autor.
63
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
$ ¿Q GH KDFHU HQWHQGLEOH HO HMHUFLFLR \ GH H[WUDHU XQ FRQWHQLGR ~WLO \ VLQWHWL]DGR SDUD HO SUR\HFWR VH ha retrazado el recorrido, segregado ahora en seis paseos continuos que explican como funcionan las LQPHGLDFLRQHV GHO 3XHUWR /RV SDVHRV VH FRUWDQ HQ HO PRPHQWR HQ TXH OD ~QLFD DOWHUQDWLYD HV YROYHU DWUiV exactamente por el mismo trayecto o realizar una vuelta que implica perder el objetivo de ver el mar. Se representan las conexiones reales del lugar, pues por ejemplo no es posible pasar del 1 al 3 sin dar una YXHOWD GH FDVL GRV NLOyPHWURV SRU OD RWUD ODGHUD FRQ XQ LPSRUWDQWH GHVQLYHO DFXPXODGR &DEH PDWL]DU TXH el 3 y el 4 son conectables, pero debería salvarse más de cien metros de desnivel por escaleras, lo cual no parece muy apropiado para un paseo. 44.5 km recorridos 22.4 km andando 8.7 km bicicleta 12.1 km Golondrina 1.3 km teleférico
7h 6min 5h 35min andando 45min bicicleta 40min Las Golondrinas 6min teleférico
2
64
1 2 3 4 5 6
Plaza de Mar - Montjuïc Faro de Montjuïc - Llobregat Cementerio de Montjuïc -acceso superiorCementerio de Montjuïc -acceso inferiorTeleférico del Port Tour Las Golondrinas
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4 3 5 3 4
6 6
1 2
5
1
6HJUHJDFLyQ \ UHFWL¿FDFLyQ GH ORV SDVHRV Dibujo del autor.
65
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
66
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
6XSHUSRVLFLyQ FRQ HO HQWRUQR Dibujo del autor.
67
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
1 · Plaza de Mar - Montjuïc 19.3 km 4h 50min andando
1.1
1.2
1.3
2.2
2.3
3.2
3.3
2 · Faro de Montjuïc - Llobregat 8.7 km 45min bicicleta
2.1 3 · Cementerio de Montjuïc -superior1.7 km 25min andando
3.1 68
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
Inicia en la Barceloneta y transcurre por el frecuentado Port Vell, es el tramo más urbano de todos. 8QD YH] UHEDVDGR HO PRQXPHQWR GH &ROyQ OD SUHVHQFLD GH JHQWH GLVPLQX\H UiSLGDPHQWH \ HO SDVHR VH adentra en la escollera desde donde se divisa el puerto comercial (1.3) y los cruceros. La subida por la carretera hasta Miramar no es especialmente interesante, pero una vez llegados allà se tiene ya una buena perspectiva aérea (1.4). Al subir hasta el castillo el recorrido no siempre tiene visuales a mar, aunque una vez arriba ofrece la perspectiva más amplia del Puerto, tanto urbano como comercial.
1.4
1.5
1.6
(O FDPLQR DO )DUR HVWi WHyULFDPHQWH UHVWULQJLGR D SHUVRQDO DXWRUL]DGR \ HV XQD VHQGD VLQ VDOLGD KD\ que subir adrede pero se ve el puerto comercial desde un cota intermedia más cercana que desde Montjuïc (2.1). Se pasa también por la cantera, un lugar con un ambiente conmovedor, un gran vacÃo (2.2). Llegados a la cota del puerto el recorrido transcurre entre camiones e infraestructuras (2.3, 2.4). 7LHQH XQ FDUiFWHU LQGXVWULDO H LQIUDXUEDQL]DGR KDVWD OOHJDU D OD LQ¿QLWD &DOOH $ HQ JHQHUDO GHVLHUWD DXQTXH XUEDQL]DGD (Q HO WUDPR ¿QDO HVWi HO SROtJRQR GH OD ]RQD ORJtVWLFD PX\ FHUFD GHO DHURSXHUWR
2.4
2.5
2.6
El paseo por el cementerio desde su acceso por Montjuïc es una de las buenas sorpresas del ejercicio. 6H OOHJD D OD FRWD DOWD SRU XQ UHFRUULGR VLQXRVR HQWUH EORTXHV GH QLFKRV (V XQ OXJDU OOHQR GH ÀRUHV \ con unos curiosos setos que acompañan. Una vez arriba se disfruta de una vista privilegiada a ambos ODGRV GH OD FLXGDG \ VH GHVFXEUH HO 3XHUWR 8QR QR WLHQH OD VHQVDFLyQ GH HVWDU HQ XQ FHPHQWHULR \ HO DWHUUD]DPLHQWR GH OD SDUWH DOWD VH IXQGH FRQ OD PRQWDxD 8QD YH] OOHJDGRV DO ¿QDO KD\ TXH YROYHU SRU el mismo camino.
3.4
3.5
3.6 69
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
4 · Cementerio de Montjuïc -inferior1.4 km 20min andando
4.1
4.2
4.3
5.2
5.3
6.2
6.3
5 · Teleférico del Port 1.3 km 6min teleférico - 11€
5.1 6 · Tour Las Golondrinas 12.1 km 40min Golondrina - 7.40€
6.1 70
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
El acceso al cementerio por la Zona Franca (4.1) se produce desde la cota inferior de MontjuĂŻc y tiene un carĂĄcter muy distinto al paseo de la cota superior de este mismo lugar. La topografĂa es mĂĄs suave y la tipologĂa es mĂĄs de tumbas, panteones y pequeĂąas capillas. Una gran variedad de arquitectura funeraria que permite ser recorrida por distintos tours WHPiWLFRV (Q HO ~OWLPR HVWDGLR \D XQ SRFR mĂĄs elevado, se tiene una vista imponente de la cantera y se estĂĄ muy cerca del Puerto y la ronda. Como en la parte superior, este es tambiĂŠn un camino sin salida y hay que volver atrĂĄs.
4.4
4.5
4.6
El telefĂŠrico es una buena forma de entrar al Puerto. Pese que las imĂĄgenes estĂĄn en una perspectiva frontal, al doblar la vista a ambos lados se percibe la parte urbana y la comercial. Durante el trayecto se vuela por encima de buques y muelles aportando un punto de vista muy distinto a los paseos andados. Salva un tercio del desnivel entre el mar y MontjuĂŻc y recorre una gran distancia en muy poco tiempo. El viaje hacia mar es mĂĄs impresionante, aunque en el viaje de vuelta las vistas sobre la ciudad son tambiĂŠn interesantes con Collserola de fondo.
5.4
5.5
5.6
En el tour que ofertan Las Golondrinas SRU OD ]RQD FRPHUFLDO HV HQ ~QLFR PRPHQWR HQ TXH XQR HVWi VXÂżFLHQWHPHQWH FHUFD GH ODV LQVWDODFLRQHV SRUWXDULDV SDUD SHUFDWDUVH GH VXV GLPHQVLRQHV FRORVDOHV (O SDVR SRU GHODQWH GH ORV VLORV \ ODV JU~DV HQ OD LGD HV HO PRPHQWR PiV LPSDFWDQWH 'H YXHOWD VH contemplan los enormes cruceros desde un punto de vista bajo y ya entrados en el Port Vell se pasa por delante del muelle de pescadores (6.5) y del Maremagnum (6.6) para terminar el viaje circular en el muelle de Drassanes (6.1).
6.4
6.5
6.6 71
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
UN PASEO COLLAGE “Caminante, son tus huellas HO FDPLQR \ QDGD PiV Caminante, no hay camino, se hace camino al andar. Al andar se hace el camino, y al volver la vista atrĂĄs se ve la senda que nunca se ha de volver a pisar. Caminante no hay camino sino estelas en la mar.â€? Antonio Machado.
Pablo Palazuelo. Una lĂnea continua de grosor y color variables.
8Q SDVHR KHFKR GH SHGD]RV XQD UHLQWHUSUHWDFLyQ GH ORV FDPLQRV UHFRUULGRV 0RGLÂżFDGRV RUGHQDGRV \ HQFDGHQDGRV GH IRUPD FRQWLQXD SUHVHQWDGRV FRPR una forma concreta de llegar, estar e irse del Puerto que actualmente no es posible y que ademĂĄs evita los tramos considerados no-puerto. Si la primera parte del ejercicio consistĂa en dibujar los recorridos sobre el terreno al andar, un paseo collage propone el procedimiento inverso a partir de la primera experiencia, entendiendo el plano ahora como “un soporte sobre el cual se GLEXMDQ XQDV ÂżJXUDV TXH VH UHFRUUHUiQ SRVWHULRUPHQWH´ 2 7RGR HO WUDEDMR GH JUDÂżFDGR \ GH H[WUDFFLyQ GH IRWRJUDPDV GHO DSDUWDGR DQWHULRU QR HV XQ PHUR HMHUFLFLR GH UHSUHVHQWDFLyQ FRPR WDO QR WHQGUtD PXFKR sentido. Es mĂĄs bien un anĂĄlisis del lugar y una herramienta de proyecto que ha de servir para algo mĂĄs. Son precisamente estos frames los que organizan un paseo donde se aĂąaden algunas cosas y se prescinde de muchas otras, pero sobretodo se recompone lo que hay al cocinar otra receta con los mismos ingredientes. Para ello se elaboran una serie de dibujos, de nuevo mĂĄs instrumentales que representativos, donde las lĂneas dibujadas al andar van D PRGLÂżFDU VX JURVRU SDUD WUDGXFLU ODV SURSLHGDGHV GHO OXJDU \ PDQLIHVWDU VX potencial. /D LQWHQFLyQ QR HV PRVWUDU WRGR HO 3XHUWR VLQR DUPDU XQ UHFRUULGR TXH DO ser andado explique el lugar. Para ello hay que borrar muchos de los trazos resultantes de la primera parte y quedarse con los que conjugan, los que son combinables en una secuencia espacio-tiempo. /D SULPHUD GHFLVLyQ HV SUHVFLQGLU GHO SDVHR QXP GHVGH HO )DUR KDVWD Llobregat. Es quizĂĄ la experiencia mĂĄs conmovedora derivada del ejercicio DQWHULRU \D TXH HO FDUiFWHU LQGXVWULDO H LQIUDXUEDQL]DGR GHO WUD\HFWR VLW~D DO FDPLQDQWH HQ XQD VLWXDFLyQ GH GHVYHQWDMD \ XQR VH VLHQWH IUiJLO HQ XQ HQWRUQR pensado para la mĂĄquina. Explica otras cosas del Puerto, pero es un camino a 2
72
CARERI, Francesco: op. cit. PĂĄg. 156.
ser explorado por el caminante, la parte interesante es precisamente perderse y no seguir una “guía de viaje”. Su potencial es más bien una posible salida de la ciudad hacia el parque agrario del Llobregat en una especie de promenade territorial. Esto podría constituir un grand tour3 conectando el Puerto con el parque agrario en un paseo que lo enlazaría con la Zona Franca, la calle A y el iUHD ORJtVWLFD =$/ 3HUR OD UHDOLGDG HV TXH KR\ HV D~Q XQD SDUWH GLItFLOPHQWH articulable con en el resto debido al constreñimiento infraestructural que tapona HO SDVR HQ HO FRQWDFWR 3XHUWR PRQWDxD (VWD FRQH[LyQ SHDWRQDO KRUL]RQWDO HV una de las tareas pendientes para la ciudad, pero no es el objeto de estudio de esta tesina. /D VHJXQGD FRQVLGHUDFLyQ SUHYLD WLHQH TXH YHU FRQ Las Golondrinas. Muestran el Puerto desde sus entrañas y son una parte imprescindible para entender algo de lo que ocurre allí dentro. Actualmente ofrecen un tour circular sin paradas \ VH SURSRQH PDQWHQHU HO UHFRUULGR SHUR DxDGLU RWUDV WUHV SDUDGDV D ¿Q GH optimizar el desplazamiento y recoser las partes más interesantes del Puerto que se encuentran actualmente desconectadas. Como ya se ha comentado, en sus orígenes hace más de 125 años Las Golondrinas servían para llegar D ORV EDxRV GH 6DQ 6HEDVWLiQ \ GXUDQWH HO V ;; WUDQVSRUWDURQ SDVDMHURV DO paseo del rompeolas desde el muelle de Drassanes. La propuesta es retomar XQD FRQFHSFLyQ GH WUDQVSRUWH FROHFWLYR SDUD HVWDV HPEDUFDFLRQHV TXH SHUPLWD UHYHUWLU OD VLWXDFLyQ DFWXDO GH UHFRUWHV GH SDVHR DLVODGRV SDUD GDU SDVR D XQD QXHYD FRQGLFLyQ GH DUFKLSLpODJR Llegados a este punto, se establecerá una red básica con las nuevas opciones para recorrer el Puerto a partir de este cambio de paradigma provocado por las nuevas conexiones donde caben muchas combinaciones pero se acabará desarrollando una en concreto. Esto es un paseo collage, una de las muchas alternativas que ofrece la nueva red y que será narrada y reproducida en formato stop motion. A partir de los fotogramas de la primera parte reorganizados se compone un pequeño libro que permite reproducir el viaje imaginario en movimiento al hojearlo y constituirá la base para los siguientes capítulos.
The horse in motion. Un experimento sobre cronofotografía, las raíces del cine moderno. Eadweard Muybridge. 1878. 3
ÁBALOS, Iñaki: op. cit. 9RO 3iJ 73
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
74
UN PASEO COLLAGE
(O HVTXHPD HQ SODQWD GH ORV SDVHRV GH OD SULPHUD SDUWH HVFRQGH XQD LQIRUPDFLyQ LPSRUWDQWH GHO WUD\HFWR su componente vertical. En este dibujo los recorridos cobran el grosor proporcional a su altura relativa al mar. Es un documento válido para detectar los puntos que pueden ser fácilmente reconectados, es decir, todos aquellos que tengan un grosor de línea similar.
Componente vertical de los paseos. Dibujo del autor. 0
1
2 km
75
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
76
UN PASEO COLLAGE
(O QLYHO GH SHUFHSFLyQ VREUH HO 3XHUWR HQWHQGLGR FRPR HVFHQDULR HV PX\ YDULDEOH GXUDQWH HO WUD\HFWR \ GHSHQGH GH PXFKRV IDFWRUHV /D FRPSRQHQWH YHUWLFDO HV XQ GH HOORV SHUR QR HO ~QLFR /D WRSRJUDItD GHO SURSLR WHUUHQR GHQVLGDG GH OD YHJHWDFLyQ OD H[LVWHQFLD GH EDUUHUDV YLVXDOHV FRPR YDOODV R HGL¿FLRV TXH OLPLWDQ OD YLVLyQ OHMDQD VRQ IDFWRUHV GLItFLOPHQWH H[SUHVDGRV SRU XQ GLEXMR HQ SODQWD (Q HVWH HVTXHPD HO JURVRU HV SURSRUFLRQDO DO QLYHO GH SHUFHSFLyQ YLVXDO VREUH HO 3XHUWR \ VLUYH SDUD GHVFDUWDU WUDPRV TXH aportan poco al paseo. 1LYHO GH SHUFHSFLyQ YLVXDO VREUH HO 3XHUWR Dibujo del autor. 0
1
2 km
77
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
A
78
UN PASEO COLLAGE
C
B
C
C
D
E C
A B C D E
&RQH[LyQ FHPHQWHULR FDVWLOOR DesvÃo hacia Miramar Nuevas paradas de Las Golondrinas ,QFRUSRUDFLyQ IXWXUR SDVHR ERFDQD QRUWH ,QFRUSRUDFLyQ IXWXUR SDVHR PXHOOH GH SHVFDGRUHV
$ SDUWLU GH GRV LQWHUYHQFLRQHV SXQWXDOHV HQ HO WHUULWRULR GH OD DPSOLDFLyQ GHO QXPHUR GH SDUDGDV GH Las Golondrinas \ GH OD LQFRUSRUDFLyQ GH ORV SUR\HFWRV TXH VH HVWiQ GHVDUUROODQGR DFWXDOPHQWH HQ HO muelle de pescadores y en la bocana norte que incluyen nuevos tramos a recorrer en un futuro muy SUy[LPR VH FRQVLJXH UHYHUWLU OD VLWXDFLyQ DFWXDO GH HVSDFLRV GHVFRQHFWDGRV (O GHWDOOH GH FDGD XQD GH las intervenciones puede consultarse en el anejo correspondiente al capÃtulo. ,QWHUYHQFLRQHV H LQFRUSRUDFLyQ GH HVSDFLRV HQ HO HQWRUQR Dibujo del autor. 0
1
2 km
79
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
80
UN PASEO COLLAGE
C
C
C C
C Paradas de Las Golondrinas
Esta es la red bรกsica de todos los posibles paseos collage. Se ha prescindido de las zona consideradas de poco interรฉs y se han potenciado los tramos de contacto directo con la lรกmina de agua, todo cosido SRU OD UHG GH WUDQVSRUWH S~EOLFR PDUtWLPR DGHPiV FRQHFWDGR D 0RQWMXwF \ HO FHPHQWHULR D WUDYpV GHO WHOHIpULFR 6LQ HPEDUJR D~Q QR WLHQH GLUHFFLyQ SXHGH VHU UHFRUULGR HQ FXDOTXLHU RUGHQ \ SUHVFLQGLUVH GH alguno de les tramos. Red bรกsica para los paseos collage. Dibujo del autor. 0
1
2 km
81
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
I
82
UN PASEO COLLAGE
F
I Inicio en el cementerio -acceso MontjuïcF Final en plaza del Mar -Barceloneta-
22.5 km recorridos 10.4 km andando 10.8 km Golondrina 1.3 km teleférico
3h 15min - 18.40€ 2h 35min andando 35min Golondrina 6min teleférico
Un paseo collage es una propuesta concreta para descubrir el Puerto, ordenada y direccionada. Empieza en el cementerio de Montjuïc, y termina en la plaza del Mar queriendo mostrar al caminante durante el trayecto los escenarios que componen el lugar. Para reproducir el viaje es necesario hojear rápidamente HO OLEUR FURQRIRWRJUi¿FR HQ RUGHQ LQYHUVR MXQWDPHQWH FRQ HO UHODWR TXH OR DFRPSDxD Un paseo collage. Dibujo del autor. 0
1
2 km
83
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
Frame 7.
Frame 17.
Frame 26.
Frame 46.
Frame 54.
Frame 59.
Frame 78.
Frame 94. 84
En la espalda de MontjuĂŻc, donde la montaĂąa esconde el mar y muestra la ciudad empieza el recorrido. Para llegar hasta el acceso del cementerio en el Passeig del Migdia KD\ P~OWLSOHV RSFLRQHV WDQWR GHVGH =RQD )UDQFD FRPR SRU Plaza EspaĂąa o Poblesec, todas ellas con interesantes jardines y museos en el FDPLQR GH DSUR[LPDFLyQ /D SULPHUD LPDJHQ TXH RIUHFH HO FHPHQWHULR HV XQD calle ascendente que transcurre entre bloques de nichos y setos puntiagudos, XQD DWPyVIHUD TXH DFRPSDxD KDVWD OD FXPEUH 'HVGH DOOt GH UHSHQWH VH DEUHQ ODV YLVWDV KDFLD HO ODGR GHUHFKR \ VH GHVFXEUH HO 3XHUWR JU~DV EXTXHV contenedores y el parque agrario mĂĄs allĂĄ del Llobregat (17). En ese momento HO FHPHQWHULR VH FRQYLHUWH HQ XQD WRSRJUDItD DUWLÂżFLDO WRWDOPHQWH LQWHJUDGD D OD falda de la montaĂąa y literalmente construido con las mismas piedras. $O DEDQGRQDU HO UHFLQWR SRU OD SDUWH VXSHULRU PRGLÂżFDFLyQ Âł$´ VH DYDQ]D SRU un camino que recorre la ladera. AllĂ las gaviotas juegan con las corrientes de aire que suben de la cantera, justo debajo, y vuelan muy cerca del caminante. El Puerto parece el jardĂn de la ciudad, un paisaje industrial dominado por ODV JU~DV TXH URPSHQ OD OtQHD GHO KRUL]RQWH \ DO TXH DFRPSDxDQ EXTXHV FRQWHQHGRUHV \ GHSyVLWRV (V XQ WUDPR SRFR FRQFXUULGR FRQ XQ FDUiFWHU SLQWRUHVFR GRQGH ÂłDUUDLJD XQD QXHYD FRQGLFLyQ GH OR S~EOLFR SDUDGyMLFDPHQWH DVRFLDGD DO DLVODPLHQWR \ OD VROHGDG FRPR FRPSHQVDFLyQ GH OD VREUHVWLPXODFLyQ metropolitanaâ€?.4 Hasta llegar a la altura del castillo las vistas del Puerto se entremezclan con OD YHJHWDFLyQ HVWDQGR WRGDYtD HQ OD FRWD VXSHULRU GH OD PRQWDxD 8QD YH] DOOt aumenta la presencia de gente aunque la ciudad no es visible hasta rebasar el FDVWLOOR GRQGH VH LQVLQ~D HQWUH ORV WURQFRV GHO SLQDU TXH RIUHFH XQD WUHJXD GH sol. En ese momento empieza el descenso y el Puerto comercial desaparece (46). En el mirador de MontjuĂŻc los turistas empiezan a frecuentar para capturar la primera imagen de la ciudad despejada junto al Puerto urbano (54). En este punto, se ha descendido ya un tercio del desnivel total. Al salir del mirador, el camino transcurre entre claros de bosque hasta DGHQWUDUVH HQ XQ SDUTXH PRGLÂżFDFLyQ Âł%´ TXH VH GHVDUUROOD HQWUH UDPSDV \ aterrazamientos y que acompaĂąa hasta llegar a Miramar (59). Es una buena RFDVLyQ SDUD KDFHU XQD SDXVD \ WRPDU DOJR HQ OD WHUUD]D GH XQR GH ORV GRV UHVWDXUDQWHV TXH KD\ FRQ XQDV YLVWDV SULYLOHJLDGDV 6HUi HO ~OWLPR LQVWDQWH de relativa calma antes de descender a la ciudad, es el momento de tomar el telefĂŠrico. No acostumbra a haber cola para comprar el ticket en el lado montaĂąa ya que la mayorĂa de usuarios toman el billete de ida y vuelta desde mar. Dura poco mĂĄs de cinco minutos y ofrece un punto de vista muy particular tanto del Puerto como de la ciudad especialmente en el viaje hacia mar al parecer que el trayecto vaya a llevarnos hasta el horizonte (78). Desde la torre GH 6DQ 6HEDVWLiQ HO SXQWR ÂżQDO GHO WHOHIpULFR VH WRPD HO DVFHQVRU SDUD EDMDU a la Barceoneta. La primera toma de contacto con el Puerto es en el muelle de pescadores, junto a la torre del Rellotge TXH DOJ~Q GtD IXH HO SULPHU IDUR GH OD FLXGDG \ HO RULJHQ 4
Ă BALOS, IĂąaki: op. cit. 9RO 3iJ
UN PASEO COLLAGE
GHO SXHUWR DUWL¿FLDO 6H UHVSLUD XQ DPELHQWH PDULQHUR HQWUH EDUFRV GH SHVFD \ redes (94). Se puede ojear la lonja de pescado desde una pasarela. Aquà se toma La Golondrina por primera vez por poco más de cinco minutos en los que no da tiempo a sentarse mientras se navega por delante del Maremagnum, un espacio lleno de gente sentada en la pasarela que saludan al pasar (107). Frame 107. Al desembarcar en el muelle de Drassanes empieza la parte más urbana del paseo, empezando por la Rambla de Mar desde donde los mástiles de los YHOHURV VH HQWUHPH]FODQ FRQ HO SHU¿O GH OD %DUFHORQHWD DO IRQGR 6H sigue por el exterior del muelle de Espanya en una zona de terrazas donde VH FDPLQD MXQWR D OD OiPLQD GH DJXD FXULRVDPHQWH VLQ QLQJXQD HPEDUFDFLyQ Frame 118. atracada y con los barcos de pescadores al otro lado de la dársena. Antes de OOHJDU DO ¿QDO GHO PXHOOH FXDQGR HPSLH]DQ D DSDUHFHU HQRUPHV \DWHV SULYDGRV TXH QR GHMDQ YHU PiV DOOi VH FUX]D KDFLD HO 0ROO GH OD )XVWD GRQGH HO SHU¿O GHO Puerto está de nuevo en contacto con el agua. Es un paseo largo y espacioso, GH IRQGR ODV VLOXHWDV GH &ROyQ \ GH 0RQWMXwF FLHUUDQ HO HVFHQDULR KDVWD OOHJDU de nuevo al muelle de Drassanes para retomar la Golondrina (158), esta vez Frame 158. para zarpar hacia el interior del Puerto. Una vez cruzado por debajo el puente Porta d’Europa el ambiente se transforma de repente y se navega muy cerca de unos silos con un cierto FDUiFWHU PRQXPHQWDO 3RFR GHVSXpV DSDUHFHQ ODV JU~DV TXH GHVFDUJDQ EXTXHV GH FRQWHQHGRUHV \ VH PXHYHQ OHQWDPHQWH VX ¿JXUD UHFXHUGD D XQDV jirafas enormes bebiendo en un lago (179). Todo es mucho más grande de Frame 179. OR TXH SDUHFtD GHVGH 0RQWMXwF $O OOHJDU DO ¿QDO GHO PXHOOH GH GHVFDUJD OD HPEDUFDFLyQ FDPELD GH UXPER SDUD GLULJLUVH HQ VHQWLGR FRQWUDULR \ ORV FUXFHURV WRPDQ WRGR HO SURWDJRQLVPR 6RQ FRPR KRWHOHV ÀRWDQWHV ORV PiV JUDQGHV de la ciudad con diferencia. Los camarotes de las primeras plantas tienen ventanas, pero la mitad superior parece una tipologÃa de apartamentos con terraza. Por sorpresa, no hay nadie disfrutando del atardecer en el ambiente Frame 191. portuario (191). Después de veinte minutos navegando la Golondrina atraca en la bocana norte, al lado del paseo de la escollera (203). Es un buen sitio para estar tranquilo, frecuentado por pescadores y donde reina el murmullo de las olas al romper HQ HO GLTXH 1R HV QHFHVDULR DQGDU KDVWD HO ¿QDO DXQTXH GHVGH DOOt VH SXHGHQ Frame 203. observar de cerca las tareas de descarga. Pese a ser un tramo de ida y vuelta, DPERV VHQWLGRV WLHQHQ XQ FDUiFWHU PX\ GLVWLQWR TXH SRQH GH PDQL¿HVWR TXH HO WHOyQ GH IRQGR PRGL¿FD FRPSOHWDPHQWH HO HVFHQDULR $ OD LGD VyOR VH DVRPDQ ODV JU~DV SHUR D OD YXHOWD VH GHVFXEUH HO SHU¿O GH OD FLXGDG Ya solo falta tomar la Golondrina para cruzar la bocana, serán dos minutos que andando supondrÃan casi una hora. Estando ya al otro lado se camina a lo Frame 243. largo de un nuevo puerto deportivo para terminar llegando a una plaza elevada a los pies del hotel W (243). Es un buen lugar para despedirse del Puerto y relajarse mirando al horizonte antes de tomar camino hacia la playa de la %DUFHORQHWD TXH EULQGD OD RSFLyQ GH VHJXLU SRU HO SDVHR PDUtWLPR DGHQWUDUVH en el barrio o ir a la playa a descansar los pies en el agua (251). Frame 251. 85
4
RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA
2016 + 1923_Desembarque de pasajeros en el muelle Bosch y Alsina. Foto original: APB. Fotomontaje del autor.
&DGD YH] TXH )ULGD FRQÂżJXUDED XQ QXHYR SXQWR de vista para sus gafas tenĂa que invertir un PRQWyQ GH HVIXHU]RV HQ UHFRSLODU LQIRUPDFLyQ \ SDUDPHWUL]DUOD DO ÂżQ \ DO FDER VX LQYHQWR no hacĂa magia, se basaba en un complejo cruce de datos entre cartografĂas e imĂĄgenes. Ya llevaba tiempo trabajando sobre el Puerto pero su envergadura no le permitĂa profundizar en detalles. De momento habĂa conseguido YLVXDOL]DU VX HYROXFLyQ GHVGH 0RQWMXwF \ WHQHU un primer contacto cercano con el lugar desde el muelle de Drassanes, pero eso era todo. Por ese motivo unas semanas atrĂĄs habĂa GHFLGLGR QR UHFRSLODU PiV LQIRUPDFLyQ SXHV \D se empezaban a solapar escenas iguales y no merecĂa la pena invertir tanto tiempo en ello, asĂ TXH VH SODQWHy GH KDFHU DOJXQRV H[SHULPHQWRV con la base de datos que tenĂa. 86
Ahora estaba desarrollando un plug-in para su invento que permitiese extraer acciones y descontextualizarlas, querĂa ver los actores de la ĂŠpoca seleccionada superpuestos en el escenario actual. SabĂa que serĂa difĂcil conseguir exactamente el mismo encuadre, pero pese a no coincidir del todo le darĂa una LGHD GH FyPR WUDQVFXUUtD OD YLGD HQ HO 3XHUWR aĂąos atrĂĄs. Tampoco muchos aĂąos atrĂĄs, ya que la base de datos no disponĂa de muchos bytes GH LQIRUPDFLyQ FRQ HVWH QLYHO GH GHWDOOH DQWHV GHO VLJOR ;; (Q ORV ~OWLPRV GtDV DFXGLy FRQ IUHFXHQFLD DO Puerto para revisar que los documentos estaban correctamente georeferenciados, pues esa era OD ~QLFD IRUPD GH FRQWURODU TXH ODV JDIDV QR cruzaran imĂĄgenes de lugares equivocados.
'H WDQWR LU \ YHQLU VH HPSH]y D FUHDU VXV UXWDV su hĂĄbito con el lugar. En general preferĂa ir por las maĂąanas cuando estaba todavĂa despejado de gente porque su invento funcionaba mucho mejor. Con los espacios vacĂos y estĂĄticos podĂa empezar a ver algunos resultados porque cuando las gafas detectaban movimiento en la realidad dejaban de funcionar. Otras veces el problema era que los lugares habĂan cambiado tanto que el algoritmo no FRQVHJXtD VREUHSRQHU OD LQIRUPDFLyQ SHUR HOOD VHJXtD FDPLQDQGR VDEtD TXH HQ DOJ~Q PRPHQWR encontrarĂa algo interesante. De camino a casa por su ruta habitual, la del moll de la Fusta, KDOOy OR TXH HVWDED EXVFDQGR XQ OXJDU FRQ GRV imĂĄgenes que funcionaban y ademĂĄs del mismo aĂąo. Era la primera vez que esto le sucedĂa, asĂ TXH WRPy DVLHQWR SDUD DQDOL]DU ODV GRV HVFHQDV En la primera habĂa mucha gente delante de XQD HPEDUFDFLyQ GH SDVDMHURV TXH MXVWR HVWDED atracando. Se saludaban emotivamente entre ellos mientras los operarios colocaban las rampas para que pudiesen desembarcar. Daba OD VHQVDFLyQ TXH KDFtD WLHPSR TXH QR VH YHtDQ \ WRGRV YHVWtDQ UHÂżQDGDPHQWH /as damas con el pelo recogido y vestido largo, los caballeros con sombreros y americana. HabĂa seis carruajes preparados para los pasajeros que esperaban el desembarque, algunos de los cocheros estaban sentados en el techo de su carro contemplando la escena y otros atendĂan a los caballos. No habrĂa sitio para todos en los carros y seguramente la mayorĂa se adentrarĂa andando a la ciudad junto a sus acompaĂąantes que los habĂan venido a recibir. Todo parecĂa bastante improvisado, tal como llegaron tomaron lugar, VLQ QLQJ~Q RUGHQ DSDUHQWH ,QFOXVR KDEtD GRV vagones cargados de grano justo detrĂĄs de la multitud pero no parecĂan molestar a nadie.
(Q OD VHJXQGD DFFLyQ WDPELpQ KDEtD XQ EXTXH pero era mucho mĂĄs grande, mĂĄs del doble. ParecĂa de pasajeros pero no habĂa ninguno, quizĂĄ llevaba ya un rato atracado y se habĂan marchado. Como fuese, ahora estaban descargando el barco. Un grupo de hombres tenĂa montado un entablado en medio del paso. /D JU~D OHV GHMDED ORV WDEORQHV GH PDGHUD encima de unos caballetes para que no tuvieran que agacharse y los hacĂan llegar hasta dentro del almacĂŠn por una cadena humana. Por DKRUD OD JU~D HVWDED RFXSDGD EDMDQGR VDFRV de cubierta que los tiradores cargaban a sus HVSDOGDV KDVWD GHQWUR 9HVWtDQ XQD FDSXFKD hecha con un saco vacĂo que les cubrĂa hasta el lomo para no lastimarse y trabajaban a ritmo ligero, parecĂa una tarea bien dura. HabĂa una mĂĄquina y una veintena de hombres implicados en la labor. Un carro lleno de sacos parado GHEDMR GH OD JU~D REWXUDED WRWDOPHQWH HO SDVR \ parecĂa una barricada. A Frida se le empezaba a cruzar gente a la vista y GHFLGLy GHMDUOR SRUTXH OD LPDJHQ VH FRUWDED $~Q le faltaban algunos retoques pero ya empezaba D IXQFLRQDU HVWDED FRQWHQWD /H VRUSUHQGLy YHU dos escenas tan distintas en un mismo lugar y en momentos parecidos. Hoy en dĂa serĂa imposible que pudiesen coexistir en el mismo sitio, las mĂĄquinas para las tareas de descarga y los cruceros que habĂa visto desde MontjuĂŻc KDEtDQ DOFDQ]DGR XQD GLPHQVLyQ WRWDOPHQWH sobrehumana. 6LJXLy KDFLD FDVD SHUR DQWHV GH OOHJDU DO ÂżQDO GHO PXHOOH SDUy HQ VHFR \ VH JLUy VH OH HVWDED escapando un pequeĂąo detalle. Si eso era XQ SXHUWR ¢SRUTXH QR VXFHGtD QLQJ~Q WLSR GH intercambio en el lĂmite con la ciudad?
87
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
RE-DEFINICIĂ“N DE PUERTO-CIUDAD Puntos de vista opuestos, acciones distintas y lugares sorprendentemente VLPLODUHV SRGUtDQ VHU ODV GRV PLWDGHV GH XQ PLVPR PXHOOH /DV IRWRJUDItDV que acompaĂąan estĂĄn tomadas en el mismo aĂąo pero no en el mismo lugar, SDUHFH TXH D )ULGD VH OH WUDVSDSHOy XQD GH ODV GRV 3RFR LPSRUWD QR SDVDUtD nada si intercambiĂĄramos las actividades de imĂĄgen, todo funcionarĂa igual. (VWD IXH OD VHFFLyQ WLSR GXUDQWH HO VLJOR SDVDGR GH PXFKRV GH ORV PXHOOHV SRU los que hoy paseamos en el Port Vell. Un corte muy elaborado que en algunos casos hasta en el cobertizo tenĂa raĂles y vagonetas para volcar los productos a granel al interior por la ventana superior. Cuando no, era la galerĂa de acceso D ODV JU~DV TXH VH GHVSOD]DEDQ D OR ODUJR GHO PXHOOH \ SHUPLWtD TXH OD OX] VH adentrara en la nave. Todo el perĂmetro del atracadero estaba equipado con raĂles pero a veces habĂa vagones y otras no. TenĂa un sentido muy prĂĄctico, OHMRV GH FXDOTXLHU YROXQWDG VHPLyWLFD 1
1923_Tareas de descarga en el muelle de la Barceloneta. (APB).
88
1R VH WUDWD HYLGHQWHPHQWH GH UHSURGXFLUOR WRGR HVWR \D TXHGy EDUULGR SRU las operaciones de esponjamiento en la reforma del Port Vell, pero lo mĂĄs importante de las dos imĂĄgenes sigue allĂ: el lĂmite tierra-mar. 1 ALLEN, Stan: “Infrestructural urbanismâ€? en Points + Lines: Diagrams and projects for the city. New York: Princeton Architectural Press. 1999. PĂĄg. 50.
RE-DEFINICIÓN DE PUERTO-CIUDAD
En esa lĂnea se aferra el verdadero Puerto-Ciudad, pues es ambas cosas a la vez. No puede decirse lo mismo de un puerto inalcanzable para los peatones QL WDPSRFR GH XQ HVSDFLR S~EOLFR FRQWLJXR D XQD OtQHD GH DPDUUH GRQGH QR VXFHGH QLQJ~Q WLSR GH LQWHUFDPELR (VWR ~OWLPR HV XQ SDVHR FRQ YLVWDV DO 3XHUWR y para eso ya estĂĄ MontjuĂŻc, pero no es un puerto. Para que lo sea tiene que VXFHGHU DOJ~Q WLSR GH LQWHUFDPELR HVD OtQHD WLHQH GHPDVLDGDV SURSLHGDGHV ,QYHUVLyQ GH FRORUHV VREUH como para estar permanentemente infrautilizada. “The Naked Cityâ€? Dibujo original: Guy
(O 3XHUWR &LXGDG TXH LQWHUHVD D HVWD WHVLQD SXHGH VHU GHÂżQLGR FRPR XQ OXJDU Debord. 1957. ImĂĄgen con capacidad para construir situaciones distintas, juegos de acontecimientos2. invertida por el autor. Un escenario mutante que no puede cristalizar en nada concreto, el espacio situacionista hecho realidad sobre un soporte agua que lo conecta todo y se FRQYLHUWH HQ XQ HPSOD]DPLHQWR Ă€XLGR FRQWLQXR Un escenario compuesto WLHUUD PDU GRQGH XQD PLWDG HV HVWDEOH \ GHĂ€QLGD SHUR OD RWUD HV Ă RWDQWH y cambiante. Cuando la actividad deja de suceder en el borde se congela el lugar, ya no es un puerto, es otra cosa que no necesita de la presencia de agua. La posibilidad de que exista intercambio depende bĂĄsicamente del contacto real entre agua y ciudad en la misma lĂnea y esto es lo que va a permitir redibujar el Puerto en recortes aislados pero a la vez conectados por el emplazamiento agua. 2 DEBORD, Guy: “'pÂżQLWLRQVâ€? en Internationale Situationniste 1~P 3DUtV PĂĄg. 13.
y]
El emplazamiento agua del Puerto. Dibujo del autor.
1923_Desembarque de pasajeros en el muelle Bosch y Alsina. (APB).
89
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
El emplazamiento agua se extiende potencialmente a escala mundial. En azul las principales rutas marĂtimas, ORV Ă€XMRV GH LQWHUFDPELR Dibujo del autor.
Entender el agua como un emplazamiento conectado implica un salto de escala exponencial. Las porciones de Puerto-Ciudad no estĂĄn solamente en Barcelona sino que dibujan una lĂnea discontinua en el borde tierra-mar a lo ODUJR GHO SODQHWD (Q ORV ~OWLPRV FLHQ DxRV VH KD FXDGUXSOLFDGR OD SREODFLyQ mundial y tanto ciudades como puertos han crecido paralelamente. El encuentro entre ambos depende de las condiciones y morfologĂas de cada caso concreto, pero el objetivo de la tesina no es investigar las particularidades sino desarrollar un forma de entender las relaciones entre estos lugares a partir del ejemplo de Barcelona para generar un concepto que sea extensible a una red de puertos-ciudad conectados. No es una mirada local sino global, asĂ funciona precisamente un puerto comercial. /D FXHVWLyQ HV ¢TXp EHQHÂżFLRV SXHGH WHQHU XQ HVSDFLR S~EOLFR HQ FRQWDFWR directo con un puerto que lo haga distinto del resto? Todas las propuestas posibles residen en la lĂnea que separa ambos universos, sobretodo en la mitad Ă€RWDQWH \ FDPELDQWH GHO HVFHQDULR 3HUR HO GHVDUUROOR GH DOJXQDV SURSXHVWDV para la mitad agua serĂĄ el motivo del siguiente capĂtulo, ahora el interĂŠs se centra en la mitad tierra para detectar quĂŠ espacios del Puerto de Barcelona estĂĄn preparados para recibir una actividad portuaria urbana en contacto real FRQ HO HVSDFLR S~EOLFR (O GLEXMR VLJXLHQWH PXHVWUD ORV Q~FOHRV XUEDQRV GHO 0HGLWHUUiQHR TXH SXHGHQ contener tramos de puerto que permitan el intercambio directo con la ciudad. SerĂa algo asĂ como la base para un atlas mediterrĂĄneo de puertos-ciudad D~Q SRU WHMHU GRQGH XQ EXTXH TXH ]DUSD GH XQ HVSDFLR S~EOLFR SXHGD VDEHU cuĂĄl serĂĄ su siguiente destino. No es nada nuevo, ya el atlas catalĂĄn de 1375 GHWDOODED WRGRV ORV SXHUWRV GHO PHGLWHUUiQHR OD ~QLFD GLIHUHQFLD HV TXH HVWH QXHYR DWODV WLHQH TXH FXPSOLU FRQ OD FRQGLFLyQ GH VHU XQ SXHUWR FRQWLJXR D XQ HVSDFLR S~EOLFR
Atlas de posibles puertosciudad del MediterrĂĄneo. Dibujo del autor.
90
RE-DEFINICIร N DE PUERTO-CIUDAD
โ Si va a haber un โ nuevo urbanismoโ , no estarรก basado en las fantasรญas JHPHODV GHO RUGHQ \ OD RPQLSRWHQFLD OR TXH WHQGUi TXH UHSUHVHQWDU VHUi OD LQFHUWLGXPEUH \D QR HVWDUi GHGLFDGR D OD GLVSRVLFLyQ GH REMHWRV PiV R PHQRV SHUPDQHQWHV VLQR D OD LUULJDFLyQ GH ORV WHUULWRULRV FRQ SRVLELOLGDGHV \D QR EXVFDUi FRQยฟJXUDFLRQHV HVWDEOHV VLQR OD FUHDFLyQ GH iPELWRV VXVFHSWLEOHV GH DFRPRGDU SURFHVRV TXH QR DGPLWDQ OD FULVWDOL]DFLyQ HQ IRUPDV GHยฟQLWLYDV \D QR WUDWDUi GH OD GHยฟQLFLyQ PHWLFXORVD GH OD LPSRVLFLyQ GH OtPLWHV QR GH OD VHSDUDFLyQ QL GH OD LGHQWLยฟFDFLyQ GH LGHQWLGDGHV VLQR GHO GHVFXEULPLHQWR GH KtEULGRV LQQRPEUDEOHV \D QR VH REVHVLRQDUi FRQ OD FLXGDG VLQR FRQ OD PDQLSXODFLyQ GH ODV LQIUDHVWUXFWXUDV RULHQWDGD D ORJUDU LQWHUPLQDEOHV LQWHQVLยฟFDFLRQHV \ GLYHUVLยฟFDFLRQHV DWDMRV \ UHGLVWULEXFLRQHV OD UHLQYHQFLyQ GHO HVSDFLR SVLFROyJLFR 'DGR TXH OR XUEDQR VH H[WLHQGH DFWXDOPHQWH SRU WRGDV SDUWHV HO XUEDQLVPR \D QR YROYHUi D WUDWDU QXQFD GH OR ยตQXHYRยถ VLQR VyOR GH OR ยตPiVยถ \ GH OR ยตPRGLยฟFDGRยถ <D QR WUDWDUi GH OR FLYLOL]DGR VLQR GHO VXEGHVDUUROOR Dado que estรก fuera de control, lo urbano estรก a punto de convertirse en XQD YHFWRU IXQGDPHQWDO GH OD LPDJLQDFLyQ 5HGHยฟQLGR HO XUEDQLVPR VHUi QR VRODPHQWH R PD\RULWDULDPHQWH XQD SURIHVLyQ VLQR XQD IRUPD GH SHQVDU XQD ideologรญa: aceptar lo que existe. Estรกbamos haciendo castillos de arena. Ahora QDGDPRV HQ HO PDU TXH ORV DUUDVWUy ยด Rem Koolhaas.3
3 KOOLHAAS, Rem: โ What Ever Happened to Urbanism?โ en S,M,L,XL. (with Bruce 0DX 1HZ <RUN 7KH 0RQDFHOOL 3UHVV SiJ 7UDGXFFLyQ &DUORV 9HUGDJXHU
Atlas Catalรกn atribuido a Abraham Cresques. Hojas de la Mediterrรกnea. 1375 (MMB)
91
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
CORTES DE PUERTO-CIUDAD (Q HO FDStWXOR GH LQWURGXFFLyQ VH GHÂżQtD HO 3XHUWR como un lugar que debe FRQVHUYDU VXV UDtFHV GH LGHQWLGDG UHODFLRQDOHV H KLVWyULFDV GH OR FRQWUDULR serĂa considerado no-puerto y descartado como material de estudio. Un paseo collage HV GH KHFKR XQD PDWHULDOL]DFLyQ GH HVWH SURFHVR GH FULED \ FRQVWLWX\H la base de trabajo de ahora en adelante donde el considerado no-puerto ya ha quedado excluido. $KRUD VH KD DxDGLGR OD QXHYD FRQGLFLyQ TXH GHÂżQH HO 3XHUWR &LXGDG OD QHFHVLGDG GH FRQWDFWR GLUHFWR FRQ HO HVSDFLR S~EOLFR TXH OH SHUPLWD LQWHUDFWXDU con ĂŠl. Es otra forma de acotar de nuevo el campo de estudio a unos pocos muelles que repercuten directamente a la ciudad. De ser estrictos, solamente el muelle de Drassanes FXPSOH D GtD GH KR\ FRQ OD GHÂżQLFLyQ HQ WDQWR TXH HV HO ~QLFR TXH FRQVHUYD XQD DFWLYLGDG SRUWXDULD DFFHVLEOH 3HUR KD\ RWURV WUDPRV D ORV TXH VRODPHQWH OHV IDOWD DOJ~Q WLSR GH DFWLYLGDG portuaria urbana para cumplir con los requisitos. El motivo de ĂŠste capĂtulo es DQDOL]DU WDQWR HO FRUWH YHUWLFDO FRPR OD DFWLYLGDG TXH SUHVHQWDQ D ÂżQ GH GHFLGLU VL HV SHUWLQHQWH R QR SURSRQHU DOJXQD LQWHUYHQFLyQ /D ÂżQDOLGDG GH HVWXGLDU VX corte vertical es determinar las opciones de conectar con el emplazamiento agua, por lo que serĂĄ determinante su altura relativa. Para ello, se harĂĄ uso nuevamente de la fotografĂa. En este caso el ejercicio FRQVLVWLUi HQ OD UHSUHVHQWDFLyQ GHO PRYLPLHQWR HQ XQD LPDJHQ TXH DGHPiV deberĂĄ servir para explicar el corte de los espacios a estudiar. La referencia GH (OOLRW (OLVRIRQ VLUYH SDUD LOXVWUDU HO SURSyVLWR GH HVWH DSDUWDGR XQ LQWHQWR GH GHVSOHJDU HO WLHPSR HQ XQD FDSWXUD GRQGH KDEUi TXH SRQHU HVSHFLDO DWHQFLyQ D lo que suceda en el lĂmite agua-tierra. A partir de una herramienta de procesado de imagen van a solaparse una serie de frames WRPDGRV SHULyGLFDPHQWH FRQ OD FiPDUD ÂżMD \ HVWR YD D SHUPLWLU DLVODU HQ XQD FDSD WRGR HO PRYLPLHQWR TXH KD sucedido en la escena y en otra el corte del escenario vacĂo. Antes serĂĄ necesario determinar cuales son los espacios a estudiar, los que cumplen el requisito y que se encuentran representados en el siguiente HVTXHPD GH DQiOLVLV GH FRQWDFWR HQWUH OiPLQD GH DJXD \ HVSDFLR S~EOLFR PodrĂa ser entendido como el primer tramo del “Atlas de puertos-ciudad del MediterrĂĄneoâ€? que detalla el caso de Barcelona y al que tendrĂan que aĂąadirse VXFHVLYDPHQWH RWURV Q~FOHRV XUEDQRV SDUD IRUPDU OD UHG
92
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
Marcel Duchamp descends staircase. Elliot Elisofon. 1952.
93
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LÍNEA CONTIGUA DISCONTINUA.
94
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
C A B D F
G E
A B C D E F G
Muelle Drassanes Rambla de Mar Muelle Bosch y Alsina Muelle de Espanya Dique del paseo de la escollera Futuro muelle pescadores accesible Futuro paseo bocana norte accesible
7HQLHQGR HQ FXHQWD TXH ) \ * HVWiQ DFWXDOPHQWH HQ FRQVWUXFFLyQ VH UHGXFH HO FDPSR GH HVWXGLR D tres muelles, Rambla de Mar y el dique este. Son los espacios donde actualmente puede suceder un verdadero intercambio en el perÃmetro, el resto es inaccesible para un ciudadano base por motivos varios. (O FRQWDFWR OiPLQD GH DJXD HVSDFLR S~EOLFR Dibujo del autor. 0
1
2 km
95
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LÍNEA CONTIGUA DISCONTINUA.
A
B
D
F
96
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
C
A B C D F
Muelle Drassanes Rambla de Mar Muelle Bosch y Alsina Muelle de Espanya Futuro muelle pescadores accesible Recortes de Puerto-Ciudad. Dibujo del autor.
0
200
400
600 m
97
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LÍNEA CONTIGUA DISCONTINUA.
E
98
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
G
E Dique del paseo de la escollera G Futuro paseo bocana norte accesible Recortes de Puerto-Ciudad. Dibujo del autor. 0
200
400
600 m
99
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
+2.2 m +0.4 m
corte tranversal
movimiento aislado
A Muelle de Drassanes. [Frames GHO OLEUR FURQRIRWRJUiÂżFR @
Siendo el muelle de menor longitud de los cinco tramos a estudiar -unos 100m- es el que presenta la DFWLYLGDG WUDQVYHUVDO PiV LQWHQVLYD \ HO ~QLFR TXH KD FRQVHUYDGR VX FDUiFWHU RULJLQDO Las Golondrinas, junto con otras empresas de tours marĂtimos, tienen aquĂ su base operativa y cruzan el lĂmite del muelle FRQWLQXDPHQWH 7LHQH XQ VLVWHPD GH DPDUUH IURQWDO OR FXDO LQFUHPHQWD D~Q PiV OD DFWLYLGDG 6H DSUHFLD XQD GLQiPLFD FtFOLFD GH DSURSLDFLyQ GHO OXJDU FXDQGR ORV EDUFRV ]DUSDQ ODV HVFDOHUDV VRQ RFXSDGDV SRU ORV WUDQVH~QWHV TXH VH VLHQWDQ D PRGR GH EDQFR SDUD FRQWHPSODU ODV YLVWDV \ WRPDU IRWRJUDItDV KDVWD que el buque vuelve a atracar y desalojan el muelle. Las casetas de venta de entradas son tambiĂŠn un catalizador de actividad. (O FRUWH YHUWLFDO HV XQD OHFFLyQ GH FRPR GLVHxDU XQ HPEDUFDGHUR YHUViWLO /DV HVFDOHUDV SHUPLWHQ TXH puedan atracar barcos de muy distinto francobordo (distancia desde cubierta al agua), es como tener RQFH PXHOOHV GH GLVWLQWD DOWXUD HQ XQR VyOR 100
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
+2.3 m
corte tranversal
movimiento aislado
B Rambla de Mar. [Frames GHO OLEUR FURQRIRWRJUi¿FR @
8Q HVSDFLR S~EOLFR UHODWLYDPHQWH QXHYR SHUR FRQ XQD DFWLYLGDG XUEDQD PX\ FRQVROLGDGD 7LHQH XQD longitud de unos 325 metros y las columnas separan claramente una zona de paso a través de la SDVDUHOD HOHYDGD \ XQD ]RQD GH DSURSLDFLyQ HQ ODV SODWDIRUPDV ODWHUDOHV (V XQD GH ODV ]RQDV PiV frecuentadas del Port Vell y aunque no sea un muelle existe actividad continuada en su límite donde es muy habitual que los usuarios se sienten en el perímetro o en los bancos enfocados hacia mar. Dispone de dos tramos retráctiles para permitir la entrada de embarcaciones con mástil al interior de la dársena, ya que es necesario cruzarlo para acceder. El tamaño de las bocanas es de 18 y 38 metros de ancho respectivamente.
101
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA LĂ?NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
+3.2 m +2.4 m
corte tranversal
movimiento aislado
C Muelle Bosch y Alsina. [Frames GHO OLEUR FURQRIRWRJUiÂżFR @
Es el tramo de muelle accesible mĂĄs largo del Puerto-Ciudad, unos 450m de lĂnea de amarre permanentemente en desuso. La dinĂĄmica de movimiento es bĂĄsicamente longitudinal y pasiva, no existe DFWLYLGDG WUDQVYHUVDO /D VHFFLyQ HQ JUDGD TXH OR VHSDUD GHO HVSDFLR VXSHULRU OH FRQÂżHUH XQ FDUiFWHU GH HVFHQDULR TXH DOJXQRV JUXSRV GH P~VLFD DPEXODQWH DSURYHFKDQ D PHQXGR (V XQ SDVHR FRQ YLVWDV DO 3XHUWR FRQ PXFKD PiV DĂ€XHQFLD HQ OD FRWD LQIHULRU TXH HQ OD VXSHULRU $OJXQDV YHFHV VH XVD FRPR HVSDFLR SDUD IHULDV \ HYHQWRV DXQTXH QRUPDOPHQWH HVWR QR LPSOLFD QLQJ~Q WLSR GH LQWHUFDPELR TXH FUXFH la lĂnea de amarre. A lo largo de su perĂmetro tiene dos puntos de acceso a una cota inferior por unas escaleras4 muy similares a las del muelle de Espanya. Por lo tanto, tiene posibilidad de conectar a dos FRWDV GLVWLQWDV \D TXH HVWi HTXLSDGR FRQ XQRV SHUÂżOHV PHWiOLFRV YHUWLFDOHV TXH SHUPLWHQ OD LQVWDODFLyQ GH XQ SDQWDOiQ Ă€RWDQWH FRQWLQXR D P 102
9HU frames Q~PHUR \ GHO OLEUR FURQRIRWRJUiÂżFR
CORTES DE PUERTO-CIUDAD
+5.2 m +2.4 m +0.6 m
corte tranversal
movimiento aislado
D Muelle de Espanya. [Frames GHO OLEUR FURQRIRWRJUi¿FR @
(V WHyULFDPHQWH XQD HVWDFLyQ PDUtWLPD \D TXH HUD HO UHTXLVLWR SDUD REWHQHU OD OLFHQFLD SDUD FRQVWUXLU HO centro comercial Maremagnum aunque en la práctica nunca ha ejercido como tal. Tiene una lÃnea de amarre de 300m que en el primer tercio aloja una zona de terrazas que disfrutan de las vistas hacia el PXHOOH GH SHVFDGRUHV \ FRQ¿JXUDQ OD ~QLFD DFWLYLGDG HVWiWLFD \ FRQ FLHUWD GLUHFFLyQ WUDQVYHUVDO (O WUDPR FHQWUDO HVWi HQ GHVXVR \ WLHQH RSFLyQ GH FRQHFWDU D WUHV QLYHOHV P FRQ SDQWDODQHV ÀRWDQWHV P en la cota principal del muelle y con una pasarela podrÃa incluso saltarse hasta los +5.2m de la plaza de OD 2GLVHD (O ~OWLPR WHUFLR HVWi DFWXDOPHQWH RFXSDGR SRU VDOYDPHQWR PDUtWLPR \ REYLDPHQWH QR DFFHVLEOH para los peatones5. A parte de la zona de terrazas es un espacio de paso de tendencia longitudinal sin QLQJ~Q DSRUWH GH ODV SODQWDV EDMDV QL QLQJXQD DFWLYLGDG TXH VH DSURSLH GHO OtPLWH SRU SDUWH GH OD FLXGDG 5
9HU frames Q~PHUR \D GHO OLEUR FURQRIRWRJUi¿FR 103
4. RE-CORTES DE PUERTO-CIUDAD. UNA Lร NEA CONTIGUA DISCONTINUA.
+7.0 m +3.0 m
corte tranversal
movimiento aislado
E Dique del paseo de la escollera. [Frames GHO OLEUR FURQRIRWRJUiยฟFR @
La actividad en el tramo del rompeolas es mรกs bien esporรกdica. Bรกsicamente se trata de pescadores HQ OD HVFROOHUD TXH HVFRJHQ ORV FXERV SODQRV SDUD WHQHU XQD ]RQD FyPRGD \ VHJXUD GHVGH GRQGH pescar -como en la imagen que acompaรฑa-. Tambiรฉn aparecen algunos paseantes eventuales en la cota superior que eligen el lugar por su tranquilidad, pero es realmente un lugar poco concurrido. El acceso D OD HVFROOHUD HV FRPSOLFDGR PRWLYR SRU HO FXDO VH FRQVWUXtDQ KLVWyULFDPHQWH ODV SODWDIRUPDV GH SHVFD llamadas caladas KDVWD TXH HQ $3% QR UHQRYy OD FRQFHVLyQ D OD 6RFLHGDG GH 3HVFDGRUHV (V XQ GLTXH GH DEULJR \ FRPR HV OyJLFR QR HVWi SHQVDGR SDUD DPDUUDU SRU OD SDUWH H[WHULRU FRQ OR TXH QR SXHGH UHFLELU QLQJXQD HPEDUFDFLyQ GH FLHUWR WDPDxR GHELGR D VX FDODGR LQVXยฟFLHQWH \ DO PRYLPLHQWR GHO DJXD (O WUDPR DFFHVLEOH HV GH NP SHUR OD FRQH[LyQ SHDWRQDO FRQ OD FLXGDG D WUDYpV GHO SXHQWH HV PX\ GHยฟFLHQWH (VWR TXHGDUtD VROXFLRQDGR FRQ OD SURSXHVWD GH UHFRQH[LyQ FRQ Las Golondrinas que ya incluye un paseo collage. 104
La técnica de las ráfagas de imágenes superpuestas aplicada a un solo individuo explica detalladamente la secuencia de un desplazamiento, pero cuando es empleada para un grupo en movimiento simultáneo el detalle se SLHUGH DO IXQGLUVH HQ OD PDQFKD GH RFXSDFLyQ GHO OXJDU (VWR H[SUHVD RWUD LQIRUPDFLyQ OD WHQGHQFLD HVWiWLFD R GLQiPLFD VREUH HO XVR GH HVWRV HVSDFLRV \ VX GLUHFFLRQDOLGDG KHFKR TXH D\XGD D IRUPDU XQD RSLQLyQ VREUH HOORV \D TXH muestra algo más difÃcil de visualizar in situ 3HUR QR HV VX¿FLHQWH SDUD IRUPDU XQ FULWHULR FRQWUDVWDGR HV VyOR D OR ODUJR GH UHSHWLGDV YLVLWDV FXDQGR DSDUHFH XQD LQWXLFLyQ VREUH FyPR IXQFLRQDQ HVWRV OXJDUHV HV GHFLU FyPR ORV XVXDULRV VH DFRVWXPEUDQ D FRPSRUWDU HQ HOORV SUHFLVDPHQWH D SDUWLU GH OD GHWHFFLyQ GH escenas similares en condiciones distintas. Las fotografÃas sirven para traducir JUi¿FDPHQWH XQD GH ODV PXFKDV YLVLWDV DO OXJDU \ SDUD DSUHFLDU GHWDOOHV TXH son desvelados al mapear los fotogramas solapados, además de para una H[SHULPHQWDFLyQ HQ ODV WpFQLFDV GH UHSUHVHQWDFLyQ \ DQiOLVLV GH XQ HVSDFLR S~EOLFR Por lo que hace a los recortes del nuevo paseo del muelle de pescadores \ GH OD QXHYD ERFDQD QRUWH DO HVWDU DFWXDOPHQWH HQ FRQVWUXFFLyQ QR VH KD podido realizar el ejercicio correspondiente. Estos siete recortes serán la base de trabajo para el siguiente capÃtulo, ya entendidos como las mitades tierra del escenario conectados por el emplazamiento agua y que serán completados FRQ HO DSRUWH GH OD PLWDG ÀRWDQWH HQ ORV FDVRV TXH VH FRQVLGHUD RSRUWXQR
Esgrima, Etienne Jules Marey. 1894.
/D ORFRPRFLyQ KXPDQD Etienne Jules Marey. 1894.
Tennis Serve, Harold E. Edgerton. 1949.
Siete recortes de PuertoCiudad. Dibujo del autor. 105
5
SOPORTE AGUA EL EMPLAZAMIENTO CONTĂ?NUO
B)ULGD SDVHDQGR SRU HO 3XHUWR FRQ XQ HGL¿FLR ÀRWDQWH HQ HO PXHOOH )RWR $3% )RWRPRQWDMH GHO DXWRU
Las gafas de Frida habĂan mejorado mucho en HO ~OWLPR PHV \D WHQtD UHPDWDGD VX DSOLFDFLyQ SDUD YHU DFFLRQHV DLVODGDV \ OD IXQFLyQ FURQROyJLFD IXQFLRQDED WDPELpQ VLQ HUURUHV (O algoritmo estaba listo para entregarlo y podrĂa ser aplicado a otra base de datos para mostrar los mismos procesos de otros sitios, pues el Puerto habĂa sido solo su campo de pruebas. Le asustaba la idea de que alguien pudiese convertir su invento en un negocio y venderlo como una nueva forma de hacer turismo, serĂa terrible para los ciudadanos convivir con mareas de turistas con gafas explorando en universos SDUDOHORV (OOD VLHPSUH OR HQWHQGLy FRPR XQD KHUUDPLHQWD DO VHUYLFLR GH OD LQYHVWLJDFLyQ SDUD posibilitar un acercamiento a los lugares mĂĄs amplio y dilatado en el tiempo, pero no aceptarĂa YHQGHUOR SDUD ÂżQHV OXFUDWLYRV 106
Pese a haber logrado sus objetivos le fastidiaba D~Q HO QR SRGHU GHVYHODU QDGD VREUH HO IXWXUR eso era tĂŠcnicamente imposible, pero con DOJXQDV SHTXHxDV PRGLÂżFDFLRQHV HQ OD IXQFLyQ de acciones aisladas la podrĂa convertir en un cruce de lugares desplazados. PensĂĄndolo bien, OOHJy D OD FRQFOXVLyQ GH TXH HVR HUD H[DFWDPHQWH OR TXH KDFtD VX LPDJLQDFLyQ FRQ OR TXH QR VHUtD GHPDVLDGR ~WLO SHUR OH SRGUtD VHUYLU SDUD YHU OR que otras personas imaginaban sobre ese lugar. (PSH]y D EXVFDU LQIRUPDFLyQ SDUD YROFDU HQ HO VLVWHPD \ OR TXH HQFRQWUy IXH EiVLFDPHQWH propuestas de arquitectos y polĂticos para transformar el futuro Puerto. Supuestamente la actividad portuaria comercial se iba alejando de la ciudad y liberando muelles progresivamente, SHUR OH VRUSUHQGLy YHU TXH ODV SURSXHVWDV KDFtDQ de nuevo tabula rasa.
(Q JHQHUDO HQFRQWUy SUR\HFWRV1 residenciales mezclados con equipamientos, y nuevas terminales de cruceros que pisaban literalmente lo que hoy es toda esa mĂĄquina compleja e imponente que habĂa visto funcionar desde MontjuĂŻc. Se apropiaban del lugar a modo de YLYLHQGDV GHODQWH GHO PDU \ UHVROYtDQ OD FRQH[LyQ peatonal con la Zona Franca a sus espaldas por OD EDVH GH OD PRQWDxD +DEtD FRQÂżJXUDFLRQHV YROXPpWULFDV \ HVSDFLRV S~EOLFRV GLVWLQWRV SHUR QR HQFRQWUy QLQJXQD SURSXHVWD TXH UHFRQRFLHUD lo que el Puerto habĂa sido: una infraestructura TXH FRQHFWDED SODWDIRUPDV Ă€RWDQWHV FRQ WLHUUD ÂżUPH 1L UDVWUR GH ORV VLORV JU~DV GHSyVLWRV contenedores, almacenes y lo mĂĄs grave para ella, muy poca actividad en la lĂnea de amarre que se convertĂa en un paseo marĂtimo. No le SDUHFLy XQ PDWHULDO PX\ LQWHUHVDQWH DVt TXH GHFLGLy FDQFHODU OD FRQÂżJXUDFLyQ GHO PRGR lugares desplazados para su invento y dejarlo tal como estaba. DespuĂŠs de hojear aquellos proyectos le preocupaba especialmente que hubiese DOJXQDV SURSXHVWDV GH OD DGPLQLVWUDFLyQ ORFDO planteando viviendas de lujo en los muelles. Ella QR HUD DUTXLWHFWD SHUR OH SDUHFLy una idea muy desafortunada. PreferĂa imaginarse que cuando todo aquello quedara progresivamente fuera de VHUYLFLR SRGUtD SDVHDUVH HQWUH ORV GHSyVLWRV $OJXQRV SRGUtDQ FRQWHQHU HGLÂżFLRV SXHV HUDQ enormes, otros podrĂan estar vacĂos. Y tal vez los silos fuera de servicio serĂan los lucernarios de XQD ELEOLRWHFD \ ODV JU~DV VHUYLUtDQ SDUD FDPELDU los contenedores de una plataforma cultural encima de un buque de carga anticuado para el transporte y que podrĂa ser una universidad itinerante o XQ PXVHR QyPDGD 4XL]i VHUtD XQ buen lugar para los tejidos productivos de la FLXGDG R XQ EXHQ VLWLR SDUD OD LQYHVWLJDFLyQ \ OD IRUPDFLyQ SHUR FRPR IXHVH D HOOD OH SDUHFtD
interesante rellenar de actividad los mismos contenedores que el Puerto ya tenĂa antes que derribar y construir todo de nuevo. Las viviendas podrĂan estar tambiĂŠn en el agua, dentro de antiguos cruceros y barcos remodelados y conectados a lo largo del amarre de este gran parque equipado. Sin consumir suelo y con OD SRVLELOLGDG GH PRGLÂżFDU VX SRVLFLyQ \ VX GHQVLGDG DGHPiV GH FRQVHUYDU HO FDUiFWHU \ sobretodo el potencial del lugar. Frida tenĂa un compaĂąero del departamento de big data que creĂa que en unos aĂąos los coches y muchos otros productos se imprimirĂan en 3D en una gran mĂĄquina cerca del punto de consumo capaz de reproducirlo todo y donde tendrĂa el mismo coste hacer dos objetos iguales que distintos. De ser verdad, ya no serĂa necesario mover todo ese volumen de mercancĂas de XQ ODGR DO RWUR GHO SODQHWD SRUTXH VyOR VH transferirĂan bytes GH LQIRUPDFLyQ \ PDWHULDV SULPDV (VR VLJQLÂżFDUtD XQ JUDQ FDPELR HQ HO modelo productivo y entonces otra parte del Puerto podrĂa ser de nuevo liberada a la ciudad. 1
Todo eso eran solo suposiciones, pero a Frida le gustaba pensar que un dĂa podrĂa pasear por allĂ como si fuese un museo del capitalismo que, al recorrerlo, se exhibe a si mismo2 como una SLH]D GH OD PiTXLQD TXH DOJ~Q GtD IXH \ DO TXH VH OH SRGUtDQ DxDGLU \ TXLWDU HVSDFLRV Ă€RWDQWHV de su lĂnea de amarre. Para ella, eso serĂa el verdadero Puerto-Ciudad.
9HU DQHMR GHO FDStWXOR 2 Como proponĂa Robert Smithson en sus viajes de madurez, donde lugar y no-lugar coexistĂan siendo acFLyQ SDLVDMtVWLFD \ SURSXHVWD PXVHtVWLFD D OD YH] 9HU Ă BALOS, IĂąaki: op. cit. 9RO 3iJ 107
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
DESPLAZAMIENTOS ³4XHUHPRV VLHPSUH TXH OD LPDJLQDFLyQ VHD OD IDFXOWDG GH IRUPDU LPiJHQHV Y es mås bien la facultad de deformar las imågenes suministradas por la SHUFHSFLyQ \ VREUH WRGR OD IDFXOWDG GH OLEUDUQRV GH ODV LPiJHQHV SULPHUDV GH FDPELDU ODV LPiJHQHV 6L QR KD\ FDPELR GH LPiJHQHV XQLyQ LQHVSHUDGD Silos de cereales. (J. GH LPiJHQHV QR KD\ LPDJLQDFLyQ QR KD\ DFFLyQ LPDJLQDQWH 6L XQD LPDJHQ Sånchez Muùoz) presente no hace pensar en una imagen ausente, si una imagen ocasional no GHWHUPLQD XQD SURYLVLyQ GH LPiJHQHV DEHUUDQWHV XQD H[SORVLyQ GH LPiJHQHV QR KD\ LPDJLQDFLyQ +D\ SHUFHSFLyQ UHFXHUGR GH XQD SHUFHSFLyQ PHPRULD familiar, håbito de los colores y de las formas. El vocablo fundamental que FRUUHVSRQGH D OD LPDJLQDFLyQ QR HV LPDJHQ HV LPDJLQDULR (O YDORU GH XQD LPDJHQ VH PLGH SRU OD H[WHQVLyQ GH VX DXUHROD LPDJLQDULD *UDFLDV D OR 'HSyVLWRV PXHOOH HQHUJtD LPDJLQDULR OD LPDJLQDFLyQ HV HVHQFLDOPHQWH DELHUWD HYDVLYD (V GHQWUR GHO (APB) psiquismo humano la experiencia misma de la apertura, la experiencia misma GH OD QRYHGDG (VSHFL¿FD PiV TXH FXDOTXLHU RWUD SRWHQFLD HO SVLTXLVPR KXPDQR &RPR SURFODPD %ODNH VHJXQGR OLEUR SURIpWLFR ¾/D LPDJLQDFLyQ QR es un estado, es la propia existencia humana.’ � 'HSyVLWRV SDUD OtTXLGRV (APB)
Gaston Bachelard.3
+DFH \D PiV GH GRV PLO DxRV $UTXtPHGHV DQXQFLy HO SULQFLSLR GH OD Ă€RWDELOLGDG DO GHPRVWUDU TXH WRGR FXHUSR VXPHUJLGR HQ XQ Ă€XLGR UHFLEH XQ HPSXMH YHUWLFDO KDFLD DUULED LJXDO DO SHVR GHO YROXPHQ GHO Ă€XLGR GHVDORMDGR (VWH HIHFWR UHFLEH el nombre de desplazamiento y es el motivo por el cual los barcos no se 'HSyVLWRV PXHOOH HQHUJtD KXQGHQ 3HUR HO WtWXOR GHO FDStWXOR QR VH UHÂżHUH D HVWH VHQWLGR ItVLFR VLQR D XQ (APB) desplazamiento conceptual. El Puerto es el lugar de los contenedores, entendidos como recipientes capaces de limitar un espacio para que pueda ser ocupado por una mercancĂa D WUDQVSRUWDU R DOPDFHQDU (V XQ VLVWHPD HVWDQGDUL]DGR GH PHGLFLyQ GH espacio y sus unidades son el TEU4 \ ORV PHWURV F~ELFRV DOJR SDUHFLGR D OD 'HSyVLWRV YDFtRV HQ OtPLWH XQLGDG FRQVWUXFWLYD $OJXQRV GH HVWRV PyGXORV WLHQHQ HVFDOD KXPDQD \ RWURV claramente no, pero no son mĂĄs que envases. Si uno quisiera podrĂa enviar Puerto-montaĂąa.(APB) DLUH D OD RWUD SXQWD GHO PXQGR HQ XQ FRQWHQHGRU YDFtR R VX KDELWDFLyQ FRQ OD FDPD KHFKD \ GRV SyVWHUV FROJDGRV R FXDOTXLHU FRVD TXH SXHGD ItVLFDPHQWH caber en esos 35 m3 \ FRQFHSWXDOPHQWH HQ VX LPDJLQDFLyQ /RV EXTXHV SDUD HO WUDQVSRUWH PDUtWLPR FRQMXJDQ SHUIHFWDPHQWH FRQ ORV PLVPRV PyGXORV SXHV Terminal de contenedores. son piezas del mismo sistema combinado tierra-agua compuesto por dos PLWDGHV FRPR OD FRQFHSFLyQ GH 3XHUWR &LXGDG TXH SURSRQH OD WHVLQD HQ XQ (APB) escenario hĂbrido y cambiante.
0DQLSXODFLyQ GH FRQWHQHdores. 1 TEU. (APB) 108
3 BACHELARD, Gaston. El aire y los sueĂąos. Ensayo sobre la imaginaciĂłn del movimiento 0DGULG )RQGR GH &XOWXUD (FRQyPLFD GH (VSDxD SiJ 4 Twenty-foot Equivalent Unit: contenedor de 20 pies o 6.1 metros. Es la unidad de medida estandarizada para los contenedores industriales con un ancho de 2.4m y un alto de 2.6m o de 2.9m para los modelos High Cube (Q XQLGDGHV GH VXSHUÂżFLH XQ 7(8 HTXLYDOH D 14.6m2 y su volumen puede ser de 35.1m3 o 42.4m3 dependiendo de su altura.
DESPLAZAMIENTOS
Otro desplazamiento es el de la actividad portuaria comercial hacia el Llobregat. La tecnologĂa avanza a un ritmo trepidante y esto afecta al Puerto de forma muy directa, pues los buques de hace quince aĂąos ya quedan pequeĂąos para ODV QXHYDV LQIUDHVWUXFWXUDV DFWXDOHV 7RGR DYDQ]D MXQWR ODV JU~DV GH FDUJD van acorde al tamaĂąo de los nuevos portacontenedores que casi alcanzan los cuatrocientos metros de eslora y los sesenta de manga. A su misma vez, el mayor volumen de mercancĂas desplazado pide que los sistemas de transporte evolucionen para satisfacer la demanda y esto repercute sobretodo en el desarrollo de las redes ferroviarias ya que el transporte rodado se encuentra limitado por la capacidad de las carreteras. Todo esto hace que algunas de las LQIUDHVWUXFWXUDV ÂłDQWLJXDV´ VHDQ PHQRV HÂżFLHQWHV \ GHVGH XQ SXQWR GH YLVWD SURGXFWLYR WHQJD VHQWLGR LQYHUWLU HQ OD ~OWLPD WHFQRORJtD PRWLYR SRU HO FXiO D medio plazo el Puerto no quiere mantener unas instalaciones que estĂĄn cada vez mĂĄs lejos de la vanguardia industrial. Hasta aquĂ es todo correcto, pero en el momento en que los terrenos que ocupan las instalaciones pueden ser ganados por la ciudad la infraestructura puede ser cualquier cosa menos obsoleta. A juicio de algunos quizĂĄ serĂĄ inapropiada para OD FLXGDG SHUR REVROHWD OR HV VROR SDUD HO WUiÂżFR GH PHUFDQFtDV FRPHUFLDOHV SRU XQD FXHVWLyQ GH WDPDxR \ FRQHFWLYLGDG WHUULWRULDO QR SDUD OD FLXGDG 6LQ embargo, todas las piezas del sistema combinado siguen funcionando y tienen D~Q XQD YLGD ~WLO SURORQJDGD (VWR LPSOLFD D ORV EXTXHV ODV JU~DV ORV WUDFWRUHV portacontenedores, los sistemas de almacenaje y de transporte. Lo que para algunos es un lugar obsoleto donde ven la oportunidad para levantar un barrio e incluso un ensanche, para otros serĂa un paraĂso de posibilidades. Un lugar que puede entenderse como un juego de combinaciones donde todas las SLH]DV HQFDMDQ \ GRQGH VyOR KDFH IDOWD UHSHQVDU HO FRQWHQLGR El orden de la secuencia de los hechos es relevante, como en la metĂĄfora de “Efectos del tiempo en The spiral jettyâ€?5. Primero una infraestructura queda obsoleta para la actividad comercial, luego se ceden los terrenos a la ciudad y alguien decide derribar la infraestructura agarrĂĄndose al argumento de que estĂĄ obsoleta. Y quizĂĄ lo estĂĄ, pero no para la ciudad, sino para la actividad comercial. No es que el Puerto haya decidido derribar nada, simplemente se TXLHUH VDFDU GH HQFLPD DOJR TXH QR TXLHUH PDQWHQHU SHUR TXLHQ OR KD GHFLGLGR barrer lo ha hecho a posterior y mezclando argumentos de distintos cajones.
Portacontenedores grande. Hasta 19mil TEU. (MT)
Portacontenedores mediano. Hasta 3mil TEU. (MT)
Portacontenedores pequeĂąo. Hasta 500 TEU. (MT)
Buque para transporte de JDV LQĂ€PDEOH 07
El crucero mĂĄs grande del mundo con base en Bacelona. Hasta 6mil pasajeros. (Francisco Escudero SOTW)
Éste es el desplazamiento que interesa al enfoque de esta tesina: ¿como puede VHU HQWHQGLGD HVWD LQIUDHVWUXFWXUD SDUD XQ IXWXUR EHQH¿FLR GH OD FLXGDG" ¢&XiO SXHGH VHU OD VHJXQGD YLGD ~WLO GH HVWD PiTXLQD HQ FODYH XUEDQD" 3DUD SODQWHDU Crucero mediano. Hasta respuestas es necesario olvidar el concepto de lo que es un puerto comercial 3mil pasajeros. (SOTW) e imaginar nuevos procesos para la misma måquina que puedan enriquecer el tejido de la ciudad, habiendo entendido como funciona el engranaje pero sin SUHMXLFLRV 6LQ GHGLFDUVH D OD SURGXFFLyQ GH REMHWRV DXWyQRPRV VLQR D FUHDU campos donde programa, acontecimiento y actividad puedan desempeùar su SDSHO FRQ SOHQLWXG SUHRFXSiQGRVH SRU HO IXQFLRQDPLHQWR GH ORV VLVWHPDV D OR Ferry pequeùo. Hasta mil largo del tiempo mås que por su aspecto.6 6
&DStWXOR GH LQWURGXFFLyQ 3iJ ALLEN, Stan: op. cit. . PĂĄg. 53.
pasajeros. (TransmediterrĂĄnea) 109
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Plano 1: conexiones infraestructurales. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB)
Red de relaciones. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB)
Ă rea de intercambio Pitts Hill. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB)
Es fundamental sentar este debate antes que los terrenos sean liberados, pues serĂĄn los siguientes recortes de Puerto-Ciudad de Barcelona a incorporarse al atlas y habrĂĄ una gran diferencia entre que mantengan su potencial o que DOJXLHQ GHFLGD DUUDVDU FRQ WRGR SDUD OOHQDU OD OtQHD GH DPDUUH FRQ HGLÂżFLRV Cabe decir que los muelles que supuestamente van a ser cedidos siguen presentando actividad a dĂa de hoy, con lo que no serĂĄ un proceso inmediato sino progresivo a lo largo de los siguientes aĂąos. El enfoque del nuevo urbanismo que propone Koolhaas y que debe compensar HO H[FHVR GH DUTXLWHFWXUD TXH ÂłGHÂżQH H[FOX\H OLPLWD VHSDUD GHO ÂľUHVWRÂś SHUR WDPELpQ FRQVXPH H[SORWD \ DJRWD ORV SRWHQFLDOHV TXH WDQ VyOR OD LPDJLQDFLyQ HVSHFtÂżFD GHO XUEDQLVPR SXHGH LQYHQWDU \ UHQRYDU´7 trabajando con lo PRGLÂżFDGR en lugar de con lo nuevo y aportando nuevas posibilidades a los territorios hace pensar en un viejo proyecto de Cedric Price. Es el caso de Potteries Thinkbelt, donde un tejido industrial de alfarerĂa en GHVXVR GHMy FRPR OHJDGR XQD UHG IHUURYLDULD TXH FRQHFWDED XQ PHUFDGR \D LQH[LVWHQWH ¢XQ UHVLGXR LQGXVWULDO R XQ GLDPDQWH HQ EUXWR" 3ULFH SURSRQH reactivar la zona mediante una universidad circular para saltar de un territorio degradado y una infraestructura supuestamente obsoleta a un territorio docente \ HQWHQGLHQGR OD UHG FRPR VRSRUWH GHO SURJUDPD \D QR VyOR GHO WUDQVSRUWH Todo gracias a un desplazamiento conceptual que aĂąade un uso inesperado a los elementos ya existentes. Los antiguos convoyes que transportaban mercancĂas pasaron a albergar aulas, algunas de ellas en movimiento, que conectaban y servĂan a las distintas facultades. En los vĂŠrtices aparecen iUHDV GH LQWHUFDPELR TXH SHUPLWHQ PRGLÂżFDU ORV HOHPHQWRV GH OD UHG D ÂżQ GH JHVWLRQDU OD Ă€H[LELOLGDG GH XQ VLVWHPD TXH WDPELpQ LQFOX\H GLVWLQWDV ]RQDV GH vivienda modular para los estudiantes conectadas a lo largo del territorio.
ResultarĂa interesante comentar en detalle las soluciones particulares que el arquitecto propone para cada una de las manchas del plano 1, pero lo interesante del proyecto es que ninguna de ellas tendrĂa sentido si no fuese SRU OD UHG TXH ODV FRQYLHUWH HQ XQ SUR\HFWR XQLWDULR GH UHXWLOL]DFLyQ D JUDQ HVFDOD 7RGR HVWDED \D KHFKR VROR KL]R IDOWD GLVHxDU XQ VLVWHPD GH JHVWLyQ GH incertidumbre calculada8 que ofrece distintas posibilidades de uso pero que no 'LVWLQWDV FRQÂżJXUDFLRQHV LPSRQH QLQJXQD DOJR DVt FRPR XQD VHULH GH FRPELQDFLRQHV para las unidades de enseĂąanza sobre raĂles. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB)
(VTXHPD GH OD YLGD ~WLO GH los materiales del sistema. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB) 110
3HUR OD GHFLVLyQ GH UHXWLOL]DU OD LQIUDHVWUXFWXUD QR WLHQH QDGD TXH YHU FRQ XQD LPSOLFDFLyQ VHQWLPHQWDO FRQ HO SDWULPRQLR LQGXVWULDO VLQR FRQ OD YLVLyQ REMHWLYD GH VX YLGD ~WLO 3DUD 3ULFH OD SHUPDQHQFLD HV XQ IDFWRU IXQGDPHQWDO GHO proyecto9 \ GHEH VHU YDORUDGD SDUD HOOR HODERUD GLDJUDPDV GH OD YLGD ~WLO GH ORV GLVWLQWRV PDWHULDOHV TXH LQWHJUDQ ORV VLVWHPDV FRPSXHVWRV D ItQ GH FXDQWLÂżFDU objetivamente su obsolescencia. 7 KOOLHAAS, Rem: op. cit. pĂĄg. 968-969. 8 JEREZ, Fernando: “Arquitectura e Incertidumbreâ€? en Estrategias de Incertidumbre. Sistemas, mĂĄquinas interactivas y autoorganizaciĂłn. Tesis Doctoral. Madrid: UPM. 2013. PĂĄgs. 85-126. 9 PRICE, Cedric: The square book. Great Britain: E. Wiley Academy. 2003. PĂĄgs.2025.
DESPLAZAMIENTOS
El proyecto de Price guarda ciertas analogĂas con el enfoque que esta tesina Ă rea de intercambio Mapropone para el Puerto. Las vĂas de tren vendrĂan a ser al soporte agua lo delew. Potteries Thinkbelt. Cedric Price, 1964. (TSB) PLVPR TXH ORV FRQYR\HV D ORV EDUFRV HQWHQGLHQGR TXH DPERV FDVRV VRQ emplazamientos continuos en red. Los recortes de Puerto-Ciudad contiguos a la lĂnea de amarre serĂan en el caso de Potteries Thinkbelt las manchas de tejido industrial en desuso pegadas a la red ferroviaria y que conforman la PLWDG ÂżMD \ HVWDEOH GH XQ HVFHQDULR FRPSXHVWR TXH SXHGH VHU FRPSOHWDGR FRQ OD RWUD PLWDG FDPELDQWH \ PyYLO 3RU OR TXH KDFH D ODV iUHD GH LQWHUFDPELR HQ OD UHG GH 3XHUWRV &LXGDG QR KDUtD IDOWD FRQVWUXLUODV SXHV SUHFLVDPHQWH HVR HV XQ 3XHUWR FRPHUFLDO \ SRGUtD XWLOL]DUVH HYHQWXDOPHQWH OD PLVPD LQVWDODFLyQ (Q caso que alguna de estas infraestructuras portuarias quedase obsoleta para la escala industrial como supuestamente va a pasar con una de las terminales de contenedores en Barcelona, podrĂa entonces ser la base logĂstica para la red de Puertos-Ciudad donde se realizan las labores de intercambio de contenido GH ODV SODWDIRUPDV Ă€RWDQWHV \ TXH FRQYLYH FRQ HO IXWXUR HVSDFLR S~EOLFR 7HQGUtD DVt XQD VHJXQGD YLGD ~WLO FRQ HO PLVPR IXQFLRQDPLHQWR GH OD VHFXHQFLD SHUR FRQ XQ LQWHQVLGDG GH DFWLYLGDG PXFKR PiV EDMD TXH HQ VX SDVDGR FRPHUFLDO VX HVFDOD YROYHUtD D VHU IXQFLRQDO HQ XQ HMHUFLFLR GH UHXWLOL]DFLyQ $OJR DVt LPDJLQDED )ULGD HQ OD LQWURGXFFLyQ GHO FDStWXOR TXH TXLHUH VHU HQ FLHUWR PRGR XQD SURYRFDFLyQ FRPR UHVSXHVWD RSXHVWD D ORV SUR\HFWRV GH nueva planta. El buque que aparece en el fotomontaje del aĂąo 2050 es a dĂa GH KR\ D~Q UHODWLYDPHQWH JUDQGH10 y estĂĄ descargando en las instalaciones que algunos de los proyectos mencionados ya han eliminado por considerar REVROHWDV /RV ~OWLPRV EXTXHV WLHQHQ HO GREOH GH FDSDFLGDG TXH HO TXH GHVFDUJD en la imagen, pero parece sensato pensar que esta terminal de contenedores QR HVWi WRGDYtD IXHUD GH OD HVFDOD FRPHUFLDO \ PDQWLHQH D~Q XQ DOWR JUDGR GH actividad. 10 El buque Maersk Emden hace 366m de eslora y 48m de manga. Tiene capacidad para 9mil TEU, que equivalen a 131mil m2 VXSRQLHQGR XQD RFXSDFLyQ WRWDO 3HQVDQGR HQ programas habitables sobre la plataforma necesitarĂa seguro un sistema de patios que harĂa GLVPLQXLU OD VXSHUÂżFLH 111
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Sistema de acceso por ÂżQJHUV a los buques en la terminal marĂtima. (APB)
'HVDUUROODU XQ SUR\HFWR GH OD HVFDOD TXH SURSRQH OD LQWURGXFFLyQ GHO FDStWXOR requerirĂa de mucho mĂĄs tiempo y de un equipo multidisciplinar para hacerlo con cierto rigor. AdemĂĄs, a la escala que la imagen sugiere presenta muchas dudas por su poco aporte a la cota cero de la ciudad pero lo importante es poner GH PDQLÂżHVWR TXH H[LVWHQ SRVLELOLGDGHV \ EXHQRV HMHPSORV SDUD UHSHQVDU XQD infraestructura para cuando se cedan esos terrenos. La respuesta no puede ser tan inmediata como tirarlo todo y levantar un barrio nuevo ni tampoco WDQ UDGLFDO FRPR GHMDUOR LQWDFWR FRPR )ULGD LPDJLQy SXHV KDUtD IDOWD XQD YDORUDFLyQ REMHWLYD DFRPSDxDGD GH XQD YLVLyQ LPDJLQDWLYD Lo que sĂ va a desarrollarse es un breve estudio experimental de escenarios compuestos tierra-mar para los recortes seleccionados que quizĂĄ con el tiempo podrĂa condicionar al futuro Puerto-Ciudad, pero por ahora se centra solamente en los espacios disponibles a dĂa de hoy y en el futuro inminente. Los casos de estudio para la mitad agua del escenario van a emplazarse VREUH EXTXHV \ SODWDIRUPDV Ă RWDQWHV a una escala acorde al tamaĂąo de los recortes, pero el enfoque del proyecto es exactamente el mismo: reutilizar los elementos del lugar para proponer un desplazamiento conceptual en su contenido. Los programas que se puedan derivar de este desplazamiento de contenido deberĂĄn tener cierta continuidad en las acciones portuarias tradicionales pero entendiendo ahora que la cultura es la nueva mercancĂa a descargar en los muelles de la ciudad contemporĂĄnea /D SULPHUD WDUHD VHUi WRPDU OD HVFDOD GH ORV HVSDFLRV HQ UHODFLyQ D ORV HOHPHQWRV del sistema Puerto para poder proponer algunos programas compatibles. La GLÂżFXOWDG UHVLGH HQ TXH JUDQ SDUWH GHO OXJDU D H[SORUDU HV LQDFFHVLEOH \ VyOR se deja ver desde MontjuĂŻc, motivo por el cual se ha compuesto un mapa de elementos desplazados sobre el mar donde se mezclan piezas del Puerto con otras de la ciudad conocida para poder tener un acercamiento a la escala GH ODV SLH]DV SRU FRPSDUDFLyQ (Q OD FRPSRVLFLyQ YLVXDO TXH VH SUHVHQWD HQ ODV SiJLQDV VLJXLHQWHV ORV HOHPHQWRV KDQ PRGLÂżFDGR VX SRVLFLyQ UHODWLYD SHUR FRQVHUYDQGR VX RULHQWDFLyQ \ HVFDOD RULJLQDOHV HVWiQ VLPSOHPHQWH DLVODGRV \ RUGHQDGRV (VWR YD D VHUYLU SDUD GHFLGLU HO WDPDxR GH OD LQWHUYHQFLyQ HQ ODV PLWDGHV Ă€RWDQWHV GHO HVFHQDULR FRPSXHVWR El Nudo de la Trinidad es la pieza que articula los recortes de Puerto-Ciudad conectĂĄndolos del mismo modo que lo harĂa el emplazamiento agua. Algunas GH VXV YtDV GH DFFHVR TXHGDQ YDFtDV HQ SUHYLVLyQ GH ORV QXHYRV HVSDFLRV a aĂąadir al sistema en un futuro y al que ya se han sumado las terminales marĂtimas. No es que sean consideradas partes del Puerto accesibles, pero son las instalaciones que en la actualidad resuelven el salto entre la escala humana y los grandes buques permitiendo el acceso por una cota elevada mediante un sistema similar al de los aeropuertos. Aunque no se vayan a GHVDUUROODU ORV SURJUDPDV SDUD HVWD HVFDOD GH DFWXDFLyQ TXHGD DSXQWDGR TXH necesitarĂa de unas instalaciones de este tipo para resolver su entrega con la ciudad. Los ÂżQJHUV de las estaciones marĂtimas tienen una longitud similar a toda una ala de la terminal T1 del aeropuerto y son unas galerĂas elevadas que resiguen el perĂmetro de amarre para ofrecer distintos puntos de contacto con la cota de embarque de los buques.
112
DESPLAZAMIENTOS
Las embarcaciones de tamaĂąo mĂĄs grande, tanto las de carga como las de SDVDMHURV FRLQFLGHQ FRQ ODV GLPHQVLRQHV GHO HGLÂżFLR GH illa Diagonal o con la 5DPEOD GHO 5DYDO 6L GHVSOHJiUDPRV OD VXSHUÂżFLH ~WLO GHO SRUWDFRQWHQHGRUHV mĂĄs grande del mundo obtendrĂamos 275mil m2 TXH QR VHUtDQ OyJLFDPHQWH habitables si no se bajara la densidad para esponjar el tejido. Las embarcaciones de tamaĂąo grande no combinan con ninguno de los recortes actuales de Puerto-Ciudad por motivos evidentes de escala y su acceso hasta los muelles serĂa igualmente difĂcil por su calado. /DV QXHYDV JU~DV GH OD WHUPLQDO GH FRQWHQHGRUHV WLHQHQ XQD ORQJLWXG VXSHULRU al lado largo del mercado del Born, unos 140m. Pero algunos yates privados que han amarrado al Port Vell HVWH ~OWLPR YHUDQR VRQ WRGDYtD PiV JUDQGHV y su precio es cuatro veces mĂĄs que el portacontenedores mĂĄs grande del mundo. No podrĂan caber en el espacio de una manzana del ensanche, ni WDPSRFR GHEDMR GH OD SpUJROD IRWRYROWDLFD GHO )yUXP 2WURV \DWHV SULYDGRV “no tan grandesâ€? que frecuentan el Puerto tienen una longitud similar a la fachada principal del MACBA o a uno de los bloques de vivienda tĂpicos de la Barceloneta y entrarĂan muy justos en el terreno de juego del Camp Nou. La plaza de toros de Las Arenas, convertida a centro comercial, tiene unas GLPHQVLRQHV SUiFWLFDPHQWH LJXDOHV TXH ORV GHSyVLWRV GH JDV PiV JUDQGHV GHO PXHOOH GH OD HQHUJtD 3XHGH VHUYLU SDUD WHQHU XQD DSUR[LPDFLyQ DO YROXPHQ que contienen. Una de las embarcaciones de Las Golondrinas que Un paseo collage propone FRPR WUDQVSRUWH FROHFWLYR SDUD UHFRQHFWDU ORV WUDPRV RFXSD HO SHQ~OWLPR OXJDU HQ HO PDSD GH HOHPHQWRV GHVSOD]DGRV /D ~OWLPD SRVLFLyQ GH OD VHULH FDVL FRQ el tamaĂąo de un pĂxel, corresponde a las medidas de un contenedor TEU. Esta VHUi OD XQLGDG EiVLFD GH WUDEDMR SDUD HO VLJXLHQWH \ ~OWLPR DSDUWDGR
113
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO. Mapa de elementos desplazados. &RPSRVLFLyQ GHO DXWRU 0
200
600
1000 m
Rambla del Raval.
illa Dia gon al.
รกs ro m e c u r y c o. inal B nd Term e del mu d n gra
y inal A Term no. ia med
ro cruce
s dore tene n o c rta e po Buqu e. d gran
Manzana del ensanche.
Mercado del Born.
Plaza Catalunya.
Camp Nou.
0XVHR GH &LHQFLDV 1DWXUDOHV HQ HO )yUXP
114
DESPLAZAMIENTOS
. ys err f on ac m i rÃt ma l ina rm Te
Term inal 1 ae ropu erto .
1 TEU.
(PEDUFDFLyQ GH /DV *RORQGULQDV
9HOHUR PHGLDQR
Yate privado mediano.
Bloque viviendas en la Barceloneta.
MACBA.
Yate privado grande.
'HSyVLWR GH JDV HQ HO 3XHUWR
Plaza de toros de las Arenas.
3ODFD IRWRYROWDLFD )yUXP
Yate privado muy grande.
*U~D GH OD WHUPLQDO GH FRQWHQHGRUHV GHO 3XHUWR
115
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
COMBINACIONES 6REUH PDU QR KD\ UDtFHV TXH YDOJDQ SXHV XQ EDUFR QR HV GH QLQJ~Q SXHUWR VX lugar es el agua. Esta capacidad de desplazamiento -en este caso fÃsico- hace TXH OD PLWDG ÀRWDQWH GHO HVFHQDULR FRPSXHVWR RIUH]FD P~OWLSOHV FRPELQDFLRQHV Si alguien se molestara en dibujar un esquema todos los dÃas de las casas sobre el rÃo en Kashmir, seguramente nunca encontrarÃa dos situaciones idénticas ya TXH ORV XVXDULRV WLHQHQ OD OLEHUWDG GH LUVH PRYHUVH R TXHGDUVH HOORV GHFLGHQ 3HUR SHVH D HVWD FDSDFLGDG GH GHFLVLyQ \ GHODQWH GH XQ DSDUHQWH GHVRUGHQ &DVDV ÀRWDQWHV HQ seguro que hay unas pautas y patrones de conducta colectiva que permiten Kashmir. 1998. (Steve su correcto funcionamiento. Algo similar a la incertidumbre programada que McCurry) proponÃa Price y que consiste en encontrar el punto de equilibrio entre la libertad total del usuario y el diseño cerrado del arquitecto, es decir, un catálogo de combinaciones posibles para que el usuario pueda escoger a través de un organismo encargado de gestionar el sistema. Floating island to travel around Manhattan Island. Concepto de Robert Smithson, 1970. 0DWHULDOL]DFLyQ GH 0LQHWWD Brook, 2005. (John Bartelstone)
La propuesta experimental sobre soporte agua para los recortes de Puerto&LXGDG VH HVWUXFWXUD HQ WUHV OtQHDV GH DFWXDFLyQ /D SULPHUD HV GHULYDGD GH Un paseo collage y consiste en añadir tres paradas al trayecto existente de Las Golondrinas. Las posibles combinaciones que ofrece al usuario consisten simplemente en el orden en que se toman las paradas, pero no requiere de GHPDVLDGD DWHQFLyQ \D TXH IXQFLRQDUtD FRPR XQ DXWRE~V DFXiWLFR
&DPSR GH I~WERO ÀRWDQWH GH DXWRFRQVWUXFFLyQ .RK Panyee, 1986. (AD)
/D VHJXQGD OtQHD GH LQWHUYHQFLyQ SURSRQH XQ VLVWHPD PRGXODU GH HVSDFLRV \ SODWDIRUPDV ÀRWDQWHV SDUD XQR GH ORV PXHOOHV TXH QR SUHVHQWDQ DFWLYLGDG SRUWXDULD 6X iPELWR GH DFWXDFLyQ HV ORFDO \ VHUi QHFHVDULR GHWHUPLQDU TXp XVRV HVWDUiQ SHUPLWLGRV \ VX WHPSRUDOLGDG DVt FRPR HO Q~PHUR Pi[LPR GH PyGXORV D FRQHFWDU \ VXV SRVLEOHV DJUHJDFLRQHV (Q HVWH FDVR VHUi QHFHVDULR un organismo encargado de gestionar el sistema y combinar los programas temporales.
/D WHUFHUD SURSXHVWD WLHQH XQ iPELWR GH DFWXDFLyQ PHGLWHUUiQHR (V XQ EXTXH de carga que ha quedado pequeño para la escala comercial y ha sido convertido a espacio expositivo itinerante. Con un enfoque claramente experimental tiene HO SURSyVLWR GH HPSH]DU D WHMHU XQD UHG GH LQWHUFDPELR FXOWXUDO PHGLWHUUiQHD D partir de buques de mercancÃa urbana. En este caso, será necesario determinar Niños jugando en SODWDIRUPD ÀRWDQWH HQ en qué zona del Puerto puede amarrar y cuál serÃa la posible temporalidad de su recorrido para trazar el atlas de Puertos-Ciudad mediterráneo. Makoko. (NLÉ) 3DUD OD HODERUDFLyQ GHO LQYHQWDULR GH SRVLELOLGDGHV HV QHFHVDULR SUHYLDPHQWH determinar en qué espacios van a suceder cada una de las tres propuestas \ GHFLGLU XQD XQLGDG GH DJUHJDFLyQ TXH SHUPLWD GHVDUUROODU ODV GLVWLQWDV FRPELQDFLRQHV (Q XQ HQWRUQR SRUWXDULR HO PyGXOR HV HO TXH OD LQIUDHVWUXFWXUD es capaz de gestionar: un contenedor TEU. (VFXHOD ÀRWDQWH HQ 0DNRNR NLÉ Architecture & Design. 2013. (NLÉ) 116
COMBINACIONES
/D SURSXHVWD \ OD VRQ HQWHQGLGDV FRPR SODWDIRUPDV PyYLOHV SDUD HO WUDQVSRUWH GH FRQWHQLGR FXOWXUDO \ FRQIRUPDQ OD PLWDG ÀRWDQWH GHO HVFHQDULR 6H SODQWHDQ FRPR XQ HTXLSDPLHQWR S~EOLFR SDUD LQWHQVL¿FDU OD DFWLYLGDG SRUWXDULD en los tramos urbanos que todavÃa son accesibles. Buena parte de los muelles del Puerto-Ciudad tienen su perÃmetro recintado que genera áreas privatizadas, SXHV OD LQWHQFLyQ GH OD SURSXHVWD HV EXVFDU OD DFWLWXG RSXHVWD \ DSURSLDUVH GHO OtPLWH PDU WLHUUD FRQ DFWLYLGDGHV GH LQWHUpV FLXGDGDQR \ DFFHVR S~EOLFR (O concepto es el mismo para ambas opciones, la diferencia está en su ámbito GH DFWXDFLyQ ORFDO R JOREDO HQ VX WDPDxR TXH GHWHUPLQD ORV SURJUDPDV que pueden sostener- y en su autonomÃa de movimiento, pues en un caso las plataformas necesitan ser remolcadas pero el buque puede navegar.
8UEDQ ULJJHU 9LYLHQGDV ÀRWDQWHV SDUD HVWXGLDQWHV en Copenhagen. BIG, 2015. (Laurent de Carniere)
$ FRQWLQXDFLyQ VH GHWDOOD HQ TXp PXHOOHV SXHGH VHU DSOLFDGDV FDGD XQD GH ODV SURSXHVWDV SDUD GHVDUUROODU ¿QDOPHQWH DOJXQDV GH ODV FRPELQDFLRQHV GH GRV escenarios compuestos mar-tierra. Se entiende que a partir del estudio del caso de Barcelona, otras propuestas similares podrÃan hacerse extensivas a los tramos de Puerto-Ciudad de la red mediterránea. Teatro del mondo para la %LHQQDOH GH 9HQHFLD $OGR Rossi, 1979-1980.
P-1
P-3
P-2
7UHV OtQHDV GH LQWHUYHQFLyQ Dibujo del autor.
117
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
A Muelle Drassanes
1R VH SURSRQH QLQJXQD LQWHUYHQFLyQ HQ HVWH PXHOOH (V HO TXH SUHVHQWD PiV DFWLYLGDG SRUWXDULD DO VHU OD base operativa de Las Golondrinas que seguirÃan teniendo su parada principal aquÃ.
1 1
B Rambla de Mar
(Q ODV SODWDIRUPDV ODWHUDOHV ORV XVXDULRV VH DSURSLDQ GHO ERUGH D PHQXGR FRQ XQD DFWLYLGDG GH GLUHFFLyQ WUDQVYHUVDO 6H SXHGH D¿UPDU TXH KD\ FLHUWD LQWHUDFFLyQ FRQ HO PDU QR VH SODQWHDQ PRGL¿FDFLRQHV
C Muelle Bosch y Alsina
Un paseo de tendencia longitudinal y con el perÃmetro de amarre permanentemente vacÃo. Se propone UHDFWLYDU OD LQWHUDFFLyQ HQ HO ERUGH SDUD TXH VX UHODFLyQ FRQ HO 3XHUWR YD\D PiV DOOi GH OD PHUD FRQWHPSODFLyQ
2
2
118
COMBINACIONES
D Muelle de Espanya
Solamente un tercio del muelle presenta actividad pero es inaccesible para el ciudadano. El resto está KDELWXDOPHQWH OLEUH \ WLHQH GLPHQVLRQHV VX¿FLHQWHV SDUD TXH HO EXTXH GH OD SURSXHVWD SXHGD DWUDFDU
3
3
E Dique del paseo de la escollera
Se añade una parada de Las Golondrinas en la cara interior de la bocana para reconectar el paseo con OD FLXGDG 6HUtD LQWHUHVDQWH SURSRQHU OD FRQVWUXFFLyQ GH ODV DQWLJXDV SODWDIRUPDV GH SHVFD FDODGDV TXH VH LQVWDODEDQ HQ HO OtPLWH SHUR HO RUJDQLVPR JHVWRU GHO 3XHUWR \D OR GHVFDUWy DxRV DWUiV 1
1
F Futuro muelle pescadores accesible
G Futuro paseo bocana norte accesible
$PERV HVSDFLRV HVWiQ HQ REUDV GH UHIRUPD SRU OR TXH QR VH SXHGH D¿UPDU FRQ FHUWH]D TXp FDUiFWHU acabaran teniendo. Se propone la parada de Las Golondrinas para evitar que se sean un recorrido sin salida y pasen a ser tramos de Un paseo collage (Q HO PXHOOH GH SHVFDGRUHV KDEUi OyJLFDPHQWH actividad portuaria y, en principio, será accesible para el ciudadano.
1
1 1
119
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
1
3
1
120
COMBINACIONES
2
Plana del escenario compuesto. Dibujo del autor. 0
100
300
500 m
121
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
122
COMBINACIONES AxonometrĂa del escenario compuesto. Dibujo del autor.
123
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
124
50
10 0
20 0m
COMBINACIONES
PyGXORV ÀRWDQWHV H[WHULRUHV P2
0
10
20
PyGXORV ÀRWDQWHV LQWHULRUHV [ P2 PyGXORV DGLFLRQDOHV SDUD VLVWHPD URWDWLYR
Mitad agua del escenario compuesto. Propuesta 2. Plataforma urbana de soporte cultural. Dibujo del autor. 125
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Propuesta 2. Plataforma urbana de soporte cultural. 8QD UHLQWHUSUHWDFLyQ GH OD DFWLYLGDG SRUWXDULD XUEDQD GRQGH HO FRQWHQLGR QR HV PHUFDQWLO VLQR FXOWXUDO (O PXHOOH FRQVWD GH XQD SDVDUHOD ÀRWDQWH FRQWLQXD TXH FRQHFWD ODV GRV HVFDOHUDV \D H[LVWHQWHV FUHDQGR XQ QLYHO GH FLUFXODFLyQ PiV SUy[LPR DO DJXD /D FRPELQDFLyQ GH SODWDIRUPDV \ PyGXORV SXHGH GDU OXJDU D GLIHUHQWHV FRPSRVLFLRQHV VHJ~Q ORV FRQGLFLRQDQWHV GHO SURJUDPD D GHVDUUROODU (V XQD SURSXHVWD GH GLVWULEXFLyQ FXOWXUDO URWDWLYD HQ TXH FDGD VHPDQD GRV PyGXORV FDPELDQ VX FRQWHQLGR VLHQGR HO WLHPSR Pi[LPR GH ODV H[SRVLFLRQHV WHPSRUDOHV GH FXDWUR VHPDQDV 'H HVWH PRGR VLHPSUH KD\ RFKR PyGXORV HQ la plataforma y otros dos adicionales que están en la parte logÃstica del puerto reconvirtiendo su contenido para ser posteriormente remolcados y sustituidos. El concepto es tener un programa constantemente FDPELDQWH TXH HO RUJDQLVPR HQFDUJDGR GH OD JHVWLyQ GHO HTXLSDPLHQWR VH HQFDUJD GH VHOHFFLRQDU \ FRRUGLQDU D SDUWLU GH XQ VLVWHPD GH SHWLFLyQ FLXGDGDQD /RV XVRV GHEHQ WHQHU DOJ~Q LQWHUpV FXOWXUDO \ DOJ~Q YtQFXOR FRQ OD FLXGDG SDUD FUHDU XQ VLVWHPD GH UHODFLRQHV LQFOXVLYDV 3RU HMHPSOR ORV PyGXORV SRGUtDQ contener la obra de una escultora barcelonesa, de unmodista que trabaja con materiales reciclados, un DUWLVWD TXH KDFH OiPSDUDV FRQ SDSHO SOHJDGR R XQD VHOHFFLyQ GH WUDEDMRV GH ORV HVWXGLDQWHV GH OD IDFXOWDG GH DUTXLWHFWXUD SRU HMHPSOR (O Pi[LPR GH PyGXORV SRU WHPD HV GH GRV HVSDFLRV LQWHULRUHV P2) y un exterior (36m2 /DV QRUPDV GH DJUHJDFLyQ VRQ VLPSOHV Pi[LPR GRV ¿ODV GH PyGXORV Pi[LPR GRV PyGXORV LQWHULRUHV FRQVHFXWLYRV VLQ XQ HVSDFLR H[WHULRU LQWHUPHGLR QR VH SXHGHQ VRODSDU PyGXORV SRU VX ODGR ODUJR \ QR VH SXHGHQ URWDU 3DUDOHODPHQWH SXHGHQ DSDUHFHU DFWLYLGDGHV GH UHSUHVHQWDFLyQ FRPR GDQ]D P~VLFD R WHDWUR HQ ORV HVSDFLRV H[WHULRUHV \ SRUTXp QR HQ OD FXELHUWD GH ORV PyGXORV 0iV TXH OD VROXFLyQ FRQFUHWD \ OD PDWHULDOL]DFLyQ GHO SUR\HFWR TXH VH SXHGHQ FRQVXOWDU HQ ORV DQHMRV \ SHUWHQHFH a otro proyecto personal- el interés ha sido pensar en programas cambiantes y reversibles que permitan KDELWDU XQ PXHOOH XUEDQR \ TXH LQWHQVL¿TXHQ OD DSURSLDFLyQ FLXGDGDQD GHO SHUtPHWUR GH DPDUUH FRQ un carácter más transversal. Es sobretodo un tanteo sobre qué tipologÃas podrÃan aparecer, como se relacionan con la cota ciudad y qué propiedades puede ofrecer el soporte agua.
126
COMBINACIONES
Combinaciones del sistema. Dibujos del autor.
+3.6 m +3.2 m +2.4 m
+0.8 m
127
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
128
0
10
20
50
10 0m
COMBINACIONES
- Capacidad real de carga 385 TEU (258 en cubierta y 127 bajocubierta). Más detalles en los anejos. - En la propuesta hay 40 contenedores de 40’ en cubierta, lo que equivale a 80 TEU. Contando WDPELpQ OD VXSHU¿FLH GHO WDQTXH LQWHULRU VH REWLHQH XQD VXSHU¿FLH GH XQRV P2 de H[SRVLFLyQ /DV GRV JU~DV WLHQHQ FDSDFLGDG de alcance a todos los contenedores, por lo que puede cambiar su tamaño y contenido de IRUPD DXWyQRPD Mitad agua del escenario compuesto. Propuesta 3. Plataforma mediterránea de soporte cultural. Dibujo del autor. 129
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Propuesta 3. Plataforma mediterránea de soporte cultural. 3ODQWHDGD FRPR XQ HVSDFLR H[SRVLWLYR QyPDGD HQ XQ DQWLJXR EXTXH GH FDUJD 8QD DSUR[LPDFLyQ VHQFLOOD D OR TXH SRGUtD VHU XQ SUR\HFWR GH UHXWLOL]DFLyQ GH XQ EDUFR (O HVSDFLR LWLQHUDQWH WHQGUtD OD ODERU GH WUD]DU el atlas de puertos-Ciudad del Mediterráneo (Q HVWH FDVR VH HQWLHQGH TXH HO SURJUDPD GH OD H[SRVLFLyQ cambiarÃa cada año -o cada vuelta-. Es a la vez un museo y un escenario que permite actuar en la cubierta D JUXSRV GH UHSUHVHQWDFLyQ GH OD FLXGDG HQ TXH HVWi DPDUUDGR SDUD GHVDUUROODU XQ SURJUDPD FXOWXUDO paralelo en sus respectivas paradas. Puede servir para actos musicales, teatrales o para proyectar una SHOtFXOD HQ XQD ORQD VXVSHQGLGD SRU ODV JU~DV $GHPiV H[LVWLUtD OD SRVLELOLGDG GH GHVFDUJDU DOJXQRV FRQWHQHGRUHV HQ HO PXHOOH SDUD FRQ¿JXUDU HO HVFHQDULR GHSHQGLHQGR GH ODV FLUFXQVWDQFLDV GH FDGD puerto. Se presenta también un esbozo sobre una posible ruta por una treintena de puertos. Restando ORV GtDV GH QDYHJDFLyQ \ HVWLPDQGR XQD HVWDQFLD GH GLH] GtDV SRU SXHUWR WDUGDUtD XQ DxR HQ FRPSOHWDU OD YXHOWD 1XHYDPHQWH VH WUDWD PiV GH XQ FRQFHSWR TXH GH OD LQWHQFLyQ GH GHVDUUROODU XQ SUR\HFWR FRQFUHWR El Museo MarÃtimo de Barcelona tiene un pailebote amarrado en el Port Vell que ya funciona como una H[WHQVLyQ GHO SURSLR PXVHR \ TXH D YHFHV QDYHJD D RWURV SXHUWRV FRQ ¿QDOLGDGHV GH GLVWULEXFLyQ FXOWXUDO pero es de una escala y alcance más reducida. Hay otros ejemplos de buques convertidos a museo que surcan los mares como antiguos portaaviones militares, barcos de época e incluso submarinos. Normalmente los buques acaban siendo desguazados y vendidos como chatarra cuando ya no son H¿FDFHV SHUR FRPR VH VXJHUtD HQ OD LQWURGXFFLyQ GHO FDStWXOR DOJXLHQ SRGUtD SHQVDU HQ XQD VHJXQGD YLGD ~WLO DGDSWDGD D RWURV SURJUDPDV TXH QR UHTXLHUHQ GH WDQWR YROXPHQ (QWHQGLGR DVt OD WDUHD HV UHSHQVDU QXHYRV FRQWHQLGRV TXH VDTXHQ SDUWLGR DO SRWHQFLDO GH OD ÀRWDELOLGDG \ OD LQIUDHVWUXFWXUD SRUWXDULD
130
COMBINACIONES Posible ruta de la plataforma cultural mediterránea durante un año. 12.000km, 20 días GH QDYHJDFLyQ 5DGLR GH alcance del buque cada 12h a 14 nudos son 300km.
300km 12h
+7.7 m
+5.2 m +4.8 m +3.6 m +2.4 m
-0.4 m
-4.3 m
131
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
132
01- Barcelona
02- Marsella
03- Génova
07- Tarento
08- Bari
09- Split
13- Estambul
14- Rodas
15- Beirut
7~QH]
20- Argel
21- Cagliari
25- Málaga
26- Alicante
9DOHQFLD
COMBINACIONES
04- Bastia
05- Nápoles
06- Palermo
10- Patras
11- Atenas
6DOyQLFD
16- Alejandría
17- Bengasi
18- Trípoli
22- Orán
23-Melilla
24- Algeciras
Puertos en la posible ruta de la Plataforma Cultural Mediterránea. 28- Palma Mallorca
0DyQ 133
5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
134
COMBINACIONES
Buques esperando a ser desmantelados en Alang (India). Foto: Shovan Gandhi
135
6. IMAGINACIONES. DESPLAZAMIENTOS, SUPERPOSICIONES.
6 EPĂ?LOGO La base de datos que Frida conecta al algoritmo para viajar en el tiempo con sus gafas podrĂa ser este documento. Un relato compuesto a partir de la suma de vistas parciales, reorganizadas en los cinco capĂtulos que agrupan los temas que han surgido del proceso de acercamiento al lugar. Una primera DSUR[LPDFLyQ GHVGH VXV UDtFHV FRQ DWHQFLyQ D OD HYROXFLyQ GH ORV HVSDFLRV \ ODV DFWLYLGDGHV GHVSXpV una propuesta de como llegar, estar y marcharse en un paseo collage y el desarrollo de una particular forma de entender el agua como emplazamiento continuo que conecta recortes de Puerto-Ciudad a HVFDOD JOREDO 6HJXLGR XQD H[SHULPHQWDFLyQ SDUD ORV SURJUDPDV HQ OD PLWDG DJXD TXH FRPSOHPHQWDQ HO HVSDFLR S~EOLFR SRUWXDULR FRQIRUPDQGR HVFHQDULRV FRPSXHVWRV \ FDPELDQWHV 'XUDQWH HO WUD\HFWR XQ EUHYH WDQWHR SDUD XQD IXWXUD UHXWLOL]DFLyQ GH OD LQIUDHVWUXFWXUD HQ FODYH XUEDQD LQWHQWDQGR SURSRQHU RWUR SXQWR GH YLVWD TXH FRQWUDVWH UDGLFDOPHQWH FRQ OD WHQGHQFLD D OD SULYDWL]DFLyQ \ HVSHFXODFLyQ HQ OD TXH VH HQFXHQWUD LQPHUVR HO 3XHUWR TXHULHQGR FRPSHQVDU OD SRFD VHQVLELOLGDG SRU HO SDLVDMH SRVW LQGXVWULDO 3HUR HVWD JXtD LOXVWUDGD TXH DFRPSDxD HO YLDMH TXH VH SURSRQH DO OHFWRU WLHQH D~Q XQ ~OWLPR WUDPR SRU UHFRUUHU XQD PLUDGD D OD SLH]D HQ VX HVFDOD PHWURSROLWDQD (O SODQR TXH VH PXHVWUD D FRQWLQXDFLyQ UHSUHVHQWD HO WHUULWRULR RFXSDGR D SDUWLU GH OD VXSHUSRVLFLyQ GH WUHV FDSDV DJXD HGLÂżFDFLyQ \ WRSRJUDItD Solamente con estos tres estratos, que se encuentran ampliados y aislados en las siguientes pĂĄginas, se pueden detectar las posibilidades de crecimiento extensivo de la ciudad, manifestadas en el segundo dibujo en que las mismas capas se invierten sobre el ortofotomapa. El gran vacĂo estĂĄ formado por los terrenos del Parc Agrari del Llobregat, que tienen un alto valor cultural, HFRQyPLFR \ HFROyJLFR \ TXH \D KDQ VXIULGR PiV TXH VXÂżFLHQWHV PRUGHGXUDV SRU WRGRV ODGRV 'HEHQ VHU SURWHJLGRV GH OD XUEDQL]DFLyQ DO VHU HVSDFLRV SURGXFWLYRV HVWUDWpJLFRV SDUD HO DEDVWHFLPLHQWR GH DOLPHQWRV GHO iUHD PHWURSROLWDQD 3HUR HO VLJXLHQWH HVSDFLR XUEDQL]DEOH HQ GLPHQVLyQ HV OD \D FRQRFLGD ĂĄrea donde se han comentado algunos proyectos de nueva planta -marcada en rojo-, que pertenece DO 3XHUWR \ VXSXHVWDPHQWH YD D FHGHUVH D OD FLXGDG HQ FXHVWLyQ GH DxRV (VWR H[SOLFD PXFKDV FRVDV pues son terrenos altamente estratĂŠgicos tanto para el posible crecimiento de la trama urbana como SDUD OD HVSHFXODFLyQ FRUUHVSRQGLHQWH < FXDQGR KD\DQ HGLÂżFDGR HVWRV WHUUHQRV ¢VHUi HQWRQFHV XQ EXHQ PRPHQWR SDUD OD FRQTXLVWD GHO 3DUF $JUDUL" (VWD GLQiPLFD GH LQWHUYHQFLyQ DFDEDUtD SRU VDWXUDU HO WHUULWRULR GHYROYLHQGR D 0RQWMXwF VX FRQGLFLyQ LQLFLDO GH LVOD HVWD YH] URGHDGR GH PDVD HGLÂżFDGD En un panorama de falta de suelo para el crecimiento extensivo de la ciudad, parece sensato entender HO DJXD FRPR XQ HPSOD]DPLHQWR GRQGH Ă€RWDU WLHQH PXFKR PiV VHQWLGR TXH LQWHQWDU WRFDU HO IRQGR (Q HO FDVR TXH DOJXQRV PXHOOHV GHMHQ GH WHQHU DFWLYLGDG SRUWXDULD VXV GiUVHQDV VHUiQ WDPELpQ LQ~WLOHV \ SRGUiQ DO PHQRV VHU HQWHQGLGDV FRPR HPSOD]DPLHQWR DJXD SDUD DUTXLWHFWXUDV Ă€RWDQWHV 6LQ QHFHVLGDG de volver a caer en la monumentalidad del las propuestas metabolistas de los 60’s, sino quizĂĄ dando una segunda vida a los elementos obsoletos del sistema portuario comercial a partir del desplazamiento conceptual de su contenido. Y si es que la ciudad realmente necesita de un ensanche en el futuro -que se desconoce-, podrĂa construirse un segundo dique exterior, paralelo al existente, para crear una zona GH DJXDV FRQWURODGDV 'H HVWH PRGR %DUFHORQD FUHFHUtD GH QXHYR KDFtD PDU SHUR HVWD YH] Ă€RWDQGR HQ un escenario compuesto y sin acabar con el poco suelo libre que le queda. Robert Smithson no iba mal encaminado, aunque, de momento, no puede asegurarse que el resultado le hubiese fascinado. Âł(VWR\ FRQYHQFLGR TXH HO IXWXUR HVWi SHUGLGR HQ DOJ~Q OXJDU HQ ORV EDVXUHURV GHO SDVDGR QR KLVWyULFR ´1 1 SMITHSON, Robert: Un recorrido por los monumentos de Passaic, Nueva Jersey. Barcelona: E. Gustavo Gili. 2006. PĂĄg. 26 136
Territorio ocupado. Dibujo del autor.
Territorio libre. Dibujo del autor. 137
Agua. Dibujo del autor.
(GL¿FDGR Dibujo del autor.
TopografĂa. Dibujo del autor.
144
Territorio ocupado. Dibujo del autor.
145
Territorio libre. Dibujo del autor.
BIBILIOGRAFĂ?A AGUILERA, Gemma: “Però... Què hi ha, al Port?â€? en Carer 130 - El Port, lluny de la Ciutat, num.13. 2013. Ă BALOS, IĂąaki: Atlas pintoresco. Vol. 1: el obserbatorio. Barcelona: E. Gustavo Gili. 2005. Ă BALOS, IĂąaki: Atlas pintoresco. Vol. 2: los viajes. Barcelona: E. Gustavo Gili. 2008. ALEMANY, Joan: El Port de Barcelona: un passat un futur. Barcelona: Lunwerg E. 2002 ALLEN, Stan: “Infrestructural urbanismâ€?, en Points + Lines: Diagrams and projects for the city. New York: Princeton Architectural Press. 1999. AUGÉ, Marc: Los no lugares. Espacios del anonimato. Una antropologĂa de la sobremodernidad. Barcelona: E. Gedisa. 2008. BACHELARD, Gaston: El aire y los sueĂąos. Ensayo sobre la imaginaciĂłn del movimiento. Madrid: Fondo GH &XOWXUD (FRQyPLFD GH (VSDxD BUSQUETS, Joan: La ciutat vella de Barcelona: un passat amb futur. Barcelona: Ajuntament de Barcelona. 2003. CARERI, Francesco: Walkscapes. El andar como prĂĄctica estĂŠtica. Barcelona: Gustavo Gili. 2009. DE SOLĂ€-MORALES, Manuel: Deu lliçons sobre Barcelona. Barcelona: Col¡legi d’Arquitectes de Catalunya. 2008. FONT, Marc: “Al servei dels interessos privatsâ€? en Carer 130 - El Port, lluny de la Ciutat, num.13. 2013. DEBORD, Guy: “'pÂżQLWLRQVâ€? en Internationale Situationniste 1~P 3DUtV HOBBS, Robert: Robert Smithson, sculpture. Ithaca: Cornell University Press. 1981. JEREZ, Fernando: Estrategias de Incertidumbre. Sistemas, mĂĄquinas interactivas y autoorganizaciĂłn. Tesis Doctoral. Madrid: UPM. 2013. KOOLHAAS, Rem: “What Ever Happened to Urbanism?â€? en S,M,L,XL. (with Bruce Mau). New York: The 0RQDFHOOL 3UHVV 7UDGXFFLyQ GH &DUORV 9HUGDJXHU MAGRINYĂ€, Francesc: Hacia una relectura de los espacios pĂşblicos desde la posmodernidad. En Idensitat. Proyectos de intervenciĂłn crĂtica e interacciĂłn social en el espacio pĂşblico. Madrid: Editorial Injuve. 2003. MAGRINYĂ€ )UDQFHVF MAZA Gaspar: “Tinglados de Bar-cel-ona: la incorporaciĂłn de espacios del puerto a la ciudad (1981-2002)â€? en Scripta Nova 9RO ,; QXP
148
MAGRINYĂ€ )UDQFHVF 1$9$6 7HUHVD MERCADÉ -RVp MAYORGA, Miguel: “Els ports de Barcelona, FLXWDW L FLXWDGDQLD 5HĂ€H[LRQV L SURSRVWHV SHU DO IXWXU GHO OLWRUDO PHWURSROLWj´ en Biblio 3W 9RO ;9,,, num.1049(20). 2013. MARCOS, Ă“scar: “Canvis recents a la lĂnia de costa del delta del Llobregatâ€? en Treballs de la Societat &DWDODQD GH *HRJUDÂżD QXP YRO ; SiJV NIETZSCHE, Friedrich: “Arquitectura para los que buscan el conocimientoâ€? en La gaya ciencia. Madrid: Akal. 1988. PRICE, Cedric: The square book. Great Britain: E. Wiley Academy. 2003. RIBALTA, Jorge: Âł%DUFHORQD /D PHWUySROL HQ OÂśHUD GH OD IRWRJUDÂżD ´ ([SRVLFLyQ HQ /D 9LUreina. Centre de la imatge. Barcelona, 2016. SMITHSON, Robert: Un recorrido por los monumentos de Passaic, Nueva Jersey. Barcelona: E. Gustavo Gili. 2006. SUBIROS, Pep: “Barcelona, Port 2000. De la metĂĄfora al simulacro.â€? en Quaderns d´arquitectura i urbanisme, num. 212. 1996. TAPIA, Maricarmen: “TransformciĂłn del Puerto de Barcelona Âż$GLyV D OD SODQLÂżFDFLyQ XUEDQD" en Biblio 3W YRO ;9,,, QXP 9$1&(//6 ;DYLHU %XLWV LQIUDHVWUXFWXUDOV (VWUDWqJLHV RSHUDWLYHV SHO SURMHFWH GH OD FLXWDW FRQWHPSRUjQLD Tesis Doctoral. Barcelona: UPC. 2015.
149
CRÉDITOS DE LAS IMÁGENES AC_ Aran Castellà AD_ Autor desconocido AFB_ $UFKLYR )RWRJUi¿FR GH %DUFHORQD AHCB_ $UFKLYR +LVWyULFR GH OD &LXGDG GH %DUFHORQD APB_ Archivo del Puerto de Barcelona EP_ El País LC_ Lluís Castellà LW_ Archivo Lunwerg MHCB_ 0XVHR GH +LVWyULD GH OD &LXGDG GH %DUFHORQD MMB_ Museo Marítimo de Barcelona MNAC_ Museo Nacional de Arte de Catalunya MT_ 0DULQH 7UDI¿F NLÉ_ NLÉ Architecture & Design RS_ Robert Smithson SOTW_ Ships Of The World SPB_ Sociedad de Pescadores de Barcelona TSB_ The Square Book
150
WEBGRAFĂ?A www.bing.com/maps www.cartahistorica.muhba.cat www.ciutatport.com www.elpais.com www.elperiodico.com www.google.com/maps www.icc.cat www.intrascapelab.wordpress.com www.labarcelonadeantes.com www.lavanguardia.com www.museuhistoria.bcn.cat www.nleworks.com www.portdebarcelona.cat www.robertsmithson.com www.wikipedia.com
151
ANEJOS
152
路 Anejo 1
154
路 Anejo 2
160
路 Anejo 3
172
路 Anejo 5
212
ANEJO 1. LA MÁQUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN. -RECORTES DE PRENSA-
154
El País. 27-10-2011
El País. 07-03-2012
155
ANEJO 1. LA MÁQUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN. -RECORTES DE PRENSA-
/D 9DQJXDUGLD
(O 3HULyGLFR 156
/D 9DQJXDUGLD
157
ANEJO 1. LA MÁQUINA DEL TIEMPO. INTRODUCCIÓN. -RECORTES DE PRENSA-
(O 3HULyGLFR
158
El PaĂs. 05-11-2014
La nova Marina del Port Vell continua creant controvèrsia desprĂŠs d’un any en marxa )D PHVRV YD FRPHQoDU D IXQFLRQDU D SOH UHQGLPHQW OD QRYD 0DULQD GHO 3RUW 9HOO TXH DFXOO LRWV GH OX[H GH ÂżQV D PHWUHV d’eslora. L’empresa que la gestiona hi ha invertit mĂŠs de 100 milions d’euros i ha creat uns 80 llocs de feina. Però, un any desprĂŠs, el projecte continua generant rebuig per part dels veĂŻns de la Barceloneta i tambĂŠ del nou govern municipal. /D 0DULQD GHO 3RUW 9HOO VyQ XQHV LQVWDOÄ ODFLRQV VLWXDGHV D WRFDU GHO SDVVHLJ GH -RDQ GH %RUEy DPE FDSDFLWDW SHUTXq KL DWUDTXLQ XQHV HPEDUFDFLRQV DOJXQHV GH OX[H (VWj JHVWLRQDGD SHU OÂśHPSUHVD SULYDGD 2QH 2FHDQ PLWMDQoDQW XQD FRQFHVVLy L HOV responsables hi han invertit mĂŠs de 100 milions d’euros per tal de millorar tots els serveis que proporcionen als propietaris i a OD WULSXODFLy GHOV YDL[HOOV 6HJRQV HOV VHXV JHVWRUV OD 0DULQD GHO 3RUW 9HOO Wp XQ LPSDFWH HFRQzPLF D OD FLXWDW GÂśXQV PLOLRQV GÂśHXURV DQXDOV (Q HO darrer any han rebut 2.368 embarcacions, un 22,6 % mĂŠs que l’any anterior, abans de la reforma d’aquest espai per atraure mĂŠs iots mĂŠs grans. Descontentament dels veĂŻns OneOcean assegura que s’han creat una vuitantena de llocs de feina de manera directa i moltes altres de manera indirecta. Malgrat aquestes xifres, els veĂŻns de l’Òstia, a la Barceloneta, creuen que no s’ha complert el compromĂs inicial de 800 llocs de feina amb prioritat per als veĂŻns de la zona. Diuen a mĂŠs que els que s’han creat requereixen currĂculums molt exigents, amb dues o tres llengĂźes estrangeres. TambĂŠ veuen la marina com un “aparcament per a iotsâ€? i diuen que els socis i les tripulacions del port esportiu no gasten diners al barri. Un projecte qĂźestionat per l’Ajuntament (O JRYHUQ PXQLFLSDO WDPEp HVWj HQ FRQWUD GHO SURMHFWH TXH YD VHU DSURYDW HQ OÂśDQWHULRU PDQGDW SHOV JUXSV GH &RQYHUJqQFLD L (O JRYHUQ PXQLFLSDO WDPEp HVWj HQ FRQWUD GHO SURMHFWH TXH YD VHU DSURYDW HQ OÂśDQWHULRU PDQGDW 8QLy L GHO 3DUWLW 3RSXODU /Âś$MXQWDPHQW FUHX TXH HO SRUW VÂśHVWj GHVHQYROXSDQW GÂśHVTXHQD D OD FLXWDW L VHQVH WHQLU HQ FRPSWH OHV HO SRUW VÂśHVWj GHVHQYROXSDQW GÂśHVTXHQD D OD FLXWDW necessitats socials dels barcelonins. Demanen a l’Autoritat PortuĂ ria que, entre altres coses, retiri les tanques fetes a base de SLORQV TXH VHSDUHQ HO SDVVHLJ GHO SRUW HVSRUWLX SHUTXq FRQVLGHUHQ TXH SULYDWLW]HQ OÂśHVSDL SLORQV TXH VHSDUHQ HO SDVVHLJ GHO SRUW HVSRUWLX SHUTXq FRQVLGHUHQ TXH SULYDWLW]HQ OÂśHVSDL Per la seva banda, els responsables del port asseguren que el recinte portuari no ha parat d’obrir-se als ciutadans en els GDUUHUV DQ\V L TXH OHV WDQTXHV GH VHSDUDFLy VyQ PHQ\V LQYDVLYHV TXH OHV TXH KL KDYLD DQWHULRUPHQW (Q WRW FDV FUHXHQ TXH OHV WDQTXHV VyQ LPSUHVFLQGLEOHV SHU JDUDQWLU OD VHJXUHWDW GH OHV HPEDUFDFLRQV L XQD SUjFWLFD KDELWXDO D WRWV HOV SRUWV GÂśDTXHVW tipus. Per acabar, recorden que totes les decisions sobre les actuacions que es fan al Port de Barcelona es consensuen entre ells i OÂś$MXQWDPHQW D OÂśRUJDQLVPH GH JHUqQFLD XUEDQtVWLFD 3RUW Possibles irregularitats (O JRYHUQ GÂś$GD &RODX MD KD H[SUHVVDW TXH LQYHVWLJDUj XQ GHOV GRV HGLÂżFLV TXH VÂśKL YDQ FRQVWUXLU VREUH HO PDU (Q XQ KL KD LQYHVWLJDUj XQ GHOV GRV HGLÂżFLV TXH VÂśKL YDQ FRQVWUXLU VREUH HO PDU RÂżFLQHV DPE OD GLUHFFLy GH OD PDULQD L XQD YLQWHQD GÂśHPSUHVHV GHO VHFWRU QjXWLF D OÂśDOWUH XQ UHVWDXUDQW OD OOLFqQFLD GHO TXDO s’estĂ revisant a l’Ajuntament per si no compleix la normativa. (O FRQVLVWRUL WDPEp Wp SHQGHQW XQD UHXQLy DPE OÂś2ÂżFLQD $QWLIUDX GH &DWDOXQ\D SHU DERUGDU VL GXUDQW OÂśDGMXGLFDFLy GH OD PDULQD WDPEp Wp SHQGHQW XQD UHXQLy DPE OÂś2ÂżFLQD $QWLIUDX GH &DWDOXQ\D SHU DERUGDU VL GXUDQW OÂśDGMXGLFDFLy GH OD PDULQD OÂśDQWLF WLQWHQW GÂśDOFDOGH GÂś+jELWDW 8UEj $QWRQL 9LYHV YD FREUDU FRPLVVLRQV LUUHJXODUV Btv. 17-01-2016 159
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
1000
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
160
PERFILES DEL PUERTO
1500
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
161
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
1750
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
162
PERFILES DEL PUERTO
1859
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
163
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
1890
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
164
PERFILES DEL PUERTO
1936
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
165
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
1976
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
166
PERFILES DEL PUERTO
1992
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
167
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR.
2004
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
168
PERFILES DEL PUERTO
2010
6XSHUSRVLFLyQ FRQ OD FLXdad actual. En transparencia, el territorio ganado al mar durante el periodo. Dibujo del autor.
/D HYROXFLyQ GH OD FLXGDG Cartografía extraída del 0XVHR GH +LVWyULD GH Barcelona y posteditada por el autor.
169
ANEJO 2. LOS PUERTOS DE BARCELONA. LA CONSTRUCCIÓN DE UN TERRITORIO GANADO AL MAR. 1860
1860
1860
1870
1870
1870
170
1880
1890
1900
1910
1920
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
1880
1890
1900
1910
1920
PESCA
PESCA
OCIO
OCIO
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
1880
1890
1900
)LJ 0DWUL] WLHPSR DFFLyQ &RPSRVLFLyQ GHO DXWRU
1910
1920
1930
1
1930
1
1930
1
1940
1940
1940
1950
1950
1950
1960
1970
1980
1990
2000
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
CARGA Y DESCARGA DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
MANIPULACIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
ALMACENAJE Y DISTRIBUCIÓN DE MERCANCÍAS
1960
1970
1980
1990
2000
PESCA
PESCA
OCIO
OCIO
TRÁNSITO PASAJEROS
TRÁNSITO PASAJEROS
1960
1970
1980
1990
2000
2010
2010
2010
171
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 1 - (tramo 1/5 4.1km - 1h) 19.3 km 4h 50min
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
172
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 173
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 1 - (tramo 2/5 3.3km - 50min) 19.3 km 4h 50min
31
32
33
37
38
39
43
44
45
49
50
51
55
56
57
174
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
34
35
36
40
41
42
46
47
48
52
53
54
58
59
60 175
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 1 - (tramo 3/5 6.1km - 1h 30min) 19.3 km 4h 50min
61
62
63
67
68
69
73
74
75
79
80
81
85
86
87
176
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
64
65
66
70
71
72
76
77
78
82
83
84
88
89
90 177
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 1 - (tramo 4/5 4.2km - 1h) 19.3 km 4h 50min
91
92
93
97
98
99
103
104
105
109
110
111
115
116
117
178
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
94
95
96
100
101
102
106
107
108
112
113
114
118
119
120 179
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 1 - (tramo 5/5 1.5km - 25min) 19.3 Km 4h 50min
121
122
123
127
128
129
13
14
15
19
20
21
25
26
27
180
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
124
125
126
130
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 181
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 2 - (tramo 1/2 3.7km - 20min) 8.7 km 45min bicicleta
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
182
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 183
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 2 - (tramo 2/2 5km - 25min) 8.7 km 45 min bicicleta
31
32
33
37
38
39
43
44
45
49
50
51
55
56
57
184
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
34
35
36
40
41
42
46
47
48
52
53
54
58
59
60 185
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 3 1.7 km 25min
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
186
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 187
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 4 1.4 km 20min
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
188
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 189
3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 5 1.3 km 6min - 11€
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
190
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 191
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO 6 12.1 km 40min - 7.40€
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
192
PASEO COMO MECANISMO DE ACERCAMIENTO
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 193
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
A
A
A
194
UN PASEO COLLAGE
A &RQH[LyQ FHPHQWHULR FDVWLOOR GH 0RQWMXwF
/D EDUUHUD TXH LPSLGH OD FRQH[LyQ ³$´ HV HO PXUR SHULPHWUDO GHO FHPHQWHULR DPERV ODGRV GHO FXDO HVWDQ D OD PLVPD FRWD \ HV LQFOXVR SRVLEOH VDOWDU D GLD GH KR\ (O FHPHQWHULR FXHQWD \D FRQ P~OWLSOHV DFFHVRV con un horario de apertura y cierre, pues este podrÃa funcionar con la misma temporalidad y convertirse en la primera puerta de hacia la ciudad.
,QWHUYHQFLRQHV H LQFRUSRUDFLyQ GH HVSDFLRV HQ HO HQWRUQR Dibujo del autor. 0
1
2 km
195
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
B
B
B’
196
UN PASEO COLLAGE
B B’
B Desvio hacia miramar
Se trata de un solar que está desocupado y vallado, con un cartel del ayuntamiento donde se lee: ³5HFXSHUDFLyQ GH ]RQD YHUGH $FWXDFLRQHV GHO 3ODQ 3DUFLDO GH 0RQWMXwF´ 6H GHVFRQRFH VL H[LVWH XQ SUR\HFWR GH LQWHUYHQFLyQ SHUR VHUtD XQ OXJDU HVWUDWpJLFR SDUD KDELOLWDU XQD ]RQD SHDWRQDO 6DOYD XQ GHVQLYHO GH XQRV P OR FXDO VXSRQH XQD SHQGLHQWH PHGLD GHO \ HYLGHQWHPHQWH OD FRQH[LyQ TXH VH GLEXMD QR VHUtD SRVLEOH GH IRUPD WDQ GLUHFWD VLQ OD FRQVWUXFFLyQ GH HVFDOHUDV (O SDUTXH GH OD SDUWH LQIHULRU GH OD LPDJHQ GD XQD LGHD GH TXp GLPHQVLyQ WRPDUtDQ ODV UDPSDV QHFHVDULDV SDUD KDFHUOR DFFHVLEOH
,QWHUYHQFLRQHV H LQFRUSRUDFLyQ GH HVSDFLRV HQ HO HQWRUQR Dibujo del autor. 0
1
2 km
197
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
C C
C
C
D
198
UN PASEO COLLAGE
C
D
C Paradas de Las Golondrinas D ,QFRUSRUDFLyQ IXWXUR SDVHR ERFDQD QRUWH
La reforma del muelle de pescadores se encuentra actualmente en curso y está previsto que termine en 2017. El proyecto de OAB incluye una nueva lonja con cierta tendencia al sector terciario, pero permitirá el acceso de los peatones hasta el muelle de pescadores para acercarse a una de las actividades tradicionales del Puerto. La propuesta de un paseo collage propone además una parada de Las Golondrinas para evitar que se convierta en un paseo sin salida y que pueda ser integrado al sistema puerto-archipiélago.
,QWHUYHQFLRQHV H LQFRUSRUDFLyQ GH HVSDFLRV HQ HO HQWRUQR Dibujo del autor. 0
1
2 km
199
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
C
C
C
E
200
UN PASEO COLLAGE
C
E C
C Paradas de Las Golondrinas E ,QFRUSRUDFLyQ IXWXUR SDVHR PXHOOH GH SHVFDGRUHV
(Q OD ERFDQD QRUWH VH HVWi FRQVWUX\HQGR XQ QXHYR SXHUWR GHSRUWLYR GH OXMR OODPDGR 0DULQD 9HOD (VWR QR WHQGUtD QLQJ~Q LQWHUpV GH QR VHU SRUTXH LQFOX\H XQ HVSDFLR SHDWRQDO HOHYDGR TXH OOHJDUi KDVWD OD PLVPD bocana terminando en unas gradas. Un paseo collage establece aquí una de las nuevas paradas de Las Golondrinas, juntamente con la del otro lado de la bocana que daría acceso al paseo de la escollera para reconectar estos espacios, que recordemos habían estado unidos hasta la apertura de la bocana norte en el año 2000.
,QWHUYHQFLRQHV H LQFRUSRUDFLyQ GH HVSDFLRV HQ HO HQWRUQR Dibujo del autor. 0
1
2 km
201
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COLLAGE - (tramo 1/5 3 km - 45min) 22.5 km 3h 15min
1
2
3
7
8
9
13
14
15
19
20
21
25
26
27
202
UN PASEO COLLAGE
4
5
6
10
11
12
16
17
18
22
23
24
28
29
30 203
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COLLAGE - (tramo 2/5 3 km - 25min) 22.5 km 3h 15min
31
32
33
37
38
39
43
44
45
49
50
51
55
56
57
204
UN PASEO COLLAGE
34
35
36
40
41
42
46
47
48
52
53
54
58
59
60 205
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COLLAGE - (tramo 3/5 3.2 km - 35min) 22.5 km 3h 15min
61
62
63
67
68
69
73
74
75
79
80
81
85
86
87
206
UN PASEO COLLAGE
64
65
66
70
71
72
76
77
78
82
83
84
88
89
90 207
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COLLAGE - (tramo 4/5 8.8 km - 55min) 22.5 km 3h 15min
91
92
93
97
98
99
103
104
105
109
110
111
115
116
117
208
UN PASEO COLLAGE
94
95
96
100
101
102
106
107
108
112
113
114
118
119
120 209
ANEJO 3. PASEOS POR EL PUERTO. DE LA APROXIMACIÓN A UNA PROPUESTA.
PASEO COLLAGE - (tramo 5/5 4.5 km - 35min) 22.5 km 3h 15min
121
122
123
127
128
129
133
134
135
19
20
21
25
26
27
210
UN PASEO COLLAGE
124
125
126
130
131
132
136
137
138
22
23
24
28
29
30 211
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Blau@IctÃnea. En 2011 el entonces alcalde TrÃas proponÃa: ³HQ HO PXHOOH GH LQÀDPDEOHV TXH DKRUD DFRJH XQD HVWDFLyQ GH WUHQ GH PHUFDQFtDV \ TXH VH XVD SULQFLSDOPHQWH SDUD GHVFDUJDU JUDQR SRGUtD DOEHUJDU YLYLHQGDV OD PD\RUtD S~EOLFDV \ FRPELQDUtD HO XVR UHVLGHQFLDO FRQ HTXLSDPLHQWRV GHVWLQDGRV D OD GRFHQFLD \ OD LQYHVWLJDFLyQ \ HPSUHVDV 6H WUDWD GH XQ SUR\HFWR TXH DEDUFDUtD XQD VXSHU¿FLH GH PHWURV FXDGUDGRV HQ XQRV WHUUHQRV TXH VRQ SURSLHGDG GHO SXHUWR /R FXDO SDUD HO FDQGLGDWR QR HV XQ LPSHGLPHQWR VX SURSyVLWR HV TXH FRQWLQ~HQ VLHQGR S~EOLFRV \ OOHJDU D XQD IyUPXOD GH JHVWLyQ FRQMXQWD HQWUH OD $XWRULGDG 3RUWXDULD HO Ayuntamiento de Barcelona, el Consorcio de la Zona Franca y el sector privado para poder llevarlo a FDER OD WUDQVIRUPDFLyQ ´1 $GHPiV LQFOXtD PiV WHUPLQDOHV GH FUXFHURV OD FRQH[LyQ SHDWRQDO FRQ OD =RQD )UDQFD \ HVSDFLRV SDUD OD LQYHVWLJDFLyQ \ OD WHFQRORJtD 7DPELpQ ]RQDV UHVLGHQFLDOHV GH OXMR )XH XQ SUR\HFWR UHFKD]DGR SRU OD RSRVLFLyQ HQ HO D\XQWDPHLQWR
1
Fuente: www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=1398668
9LVXDOL]DFLRQHV GH ©Willy Mully Architects 212
DESPLAZAMIENTOS
213
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Barrio del Morrot. 7UDV HO UHFKD]R GHO %ODX#,FWtQHD HO JRELHUQR 7ULDV LQLFLy HO SUR\HFWR GHO 1RX %DUUL HO 0RUURW TXH VH desarrolla en el mismo emplazamiento y con las mismas directrices. 3URMHFWH %ODX#,FWLQHD YV 1RX %DUUL HO 0RUURW Agent: Ajuntament de Barcelona. Principals conflictes: ¡ El projecte Blau@Ictinea va ser rebutjat Oœabril del 2012 pel plenari municipal.
DescripciĂł projecte Blau@IctĂnea segons els promotors: Estat de realitzaciĂł: Projecte rebutjat Blau@IctĂnea ĂŠs un projecte que pretĂŠn transformar l'Ă mbit entre la muntanya de MontjuĂŻc, la ronda Litoral i el port a l'Ă rea del Morrot.
¡ El projecte Nou Barri el Morrot segueix la mateixa proposta i emplaçament.
Blau@IctĂnia ĂŠs un projecte que estĂ en una fase inicial de desenvolupament i que pretĂŠn transformar l'Ă mbit entre la muntanya de MontjuĂŻc, la ronda Litoral i el port a la zona del Morrot, amb l'objectiu d'oferir nous espais d'activitat, de lleure i d'habitatge per tal que esdevinguin la porta d'entrada a la ciutat des del mar.
Ä &DQYL GÂś~V SRUWXDUL per noves activitats GÂś~V SULYDW
El port de Barcelona i les seves infraestructures han estat uns espais en contĂnua evoluciĂł i creixement des dels seus inicis. Avui ĂŠs un lloc amb un important desenvolupament i amb grans inversions, com ara el nou espai dedicat a l'Ă rea de contenidors. En aquest sentit, es considera que aquest projecte permetrĂ regenerar i renaturalitzar la seva Ă rea d'influència i impulsar nova economia per al port i la ciutat.
¡ Nova edificació en ribera de mar que defuig la vigent Llei de Costes 22/1988, de 28 de juliol, aprofitant que es troba dins dels terrenys del port.
FONT: web del Pla Estratègic Metropolità de Barcelona (28/03/2013) http://www.pemb.cat/?projecte=blauictinea
DescripciĂł projecte Nou Barri el Morrot: Estat de realitzaciĂł: Projecte
¡ El projecte no garanteix els objectius GœDquesta Llei que tÊ entre altres:
No sÂśKD WUREDW LQIRUPDFLy oficial de accĂŠs pĂşblic, a excepciĂł del vĂdeo de presentaciĂł del projecte i imatges al web de CiU.
-Garantir l'ús públic del mar, de la seva ribera i de la resta del domini públic maritimoterrestre, sense mÊs excepcions que les derivades de raons d'interès públic degudament justificades.
Imatges
- Regular la utilització racional d'aquests bÊns en termes concordes amb la seva naturalesa, les seves finalitats i amb el respecte al paisatge, al medi ambient i al patrimoni històric.
¡ Projecte amb un impacte paisatgĂstic a gran escala. ¡ Trencament de OÂśhoritzĂł en la relaciĂł ciutat-mar.
Font: Video en web de CiU
'HVFULSFLyQ GHO SUR\HFWR VHJ~Q ZZZ FLXWDWSRUW FRP 214
DESPLAZAMIENTOS
1XHYD VHFFLyQ SDUD OD URQGD OLWRUDO HQ VX SDVR HQWUH 0RQWMXwF \ HO 3XHUWR SDUD SHUPLWLU OD FRQH[LyQ SHDWRQDO FRQ OD =RQD )UDQFD )XHQWH (O 3HULyGLFR
El aspecto del Nuevo Barrio el Morrot con 10mil viviendas. Fuente: www.ciutatport.com
Area portuária que el proyecto ocuparía. Fuente: www.skyscrappercity.com 215
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Barcelona SSS. 3UR\HFWR GH LQYHVWLJDFLyQ GH 'RPLQJR )HUUp $UTXLWHFWHV /RV DXWRUHV OR DXWRGHVFULEHQ HQ VX SiJLQD ZHE como: “El proyecto se plantea como una oportunidad de repensar la ciudad: el nuevo ensanche marĂtimo conecta puntos estratĂŠgicos existentes pero es, sobre todo, un nuevo distrito que construye ciudad a partir del concepto de trama urbana tridimensional. La actual zona portuaria, con instalaciones ya obsoletas, deja paso a un nuevo tejido productivo y a una nueva ciudad residencial, creados a partir de un proyecto de capas, una superposiciĂłn simbiĂłtica. (VWH SUR\HFWR DGTXLHUH VHQWLGR FRPR SDUWH GH ORV WUDEDMRV GH SURVSHFFLyQ GHVDUUROODGRV GHVGH OD &RPLVLyQ GHO 3ODQ (VWUDWpJLFR GH %DUFHORQD (V XQ SXQWR GH SDUWLGD SDUD UHSHQVDU OD FLXGDG VXSHUDQGR OD UHHVWUXFWXUDFLyQ GH OD FLXGDG SRVWLQGXVWULDO GHO V ;,; \ DGDSWiQGRVH D ORV QXHYRV SDUiPHWURV GH sostenibilidad, entendiendo Barcelona como un punto clave en el corredor MediterrĂĄneo. Es un nuevo GLVWULWR PDUtWLPR SHQVDGR GHVGH FHUR XQ WHUUHQR PX\ FHUFDQR DO FHQWUR FLXGDG D OD HVSHUD GH XQD QXHYD oportunidad. Una zona portuaria, una ciudad de contenedores, con unas instalaciones que ya hace mĂĄs de veinte aĂąos quedaron obsoletas y poco a poco han ido desapareciendo. (O HQWRUQR XUEDQR QXQFD IXH XQ KHFKR FDUDFWHUtVWLFR QL UHOHYDQWH D H[FHSFLyQ GH &DVD $QW~QH] XQDV SURPRFLRQHV UHVLGHQFLDOHV IUDQTXLVWDV KR\ HQ GtD GHVDSDUHFLGDV SHUR TXH GHVGH VX FUHDFLyQ HVWXYLHURQ mal ubicadas y fueron un micro-barrio marginal. El proyecto construye ciudad a partir de un concepto trama urbana tridimensional que: Âą &UHD FLXGDG HQ XQ OXJDU GyQGH QXQFD DQWHV H[LVWLy KR\ XQ YDFtR SDUD HO FLXGDGDQR – Construye un nuevo tejido productivo y una nueva ciudad residencial, creados a partir de un proyecto GH FDSDV XQD VXSHUSRVLFLyQ VLPELyWLFD – Surge un nuevo tejido productivo a raĂz de un plano inclinado, que parte desde el lĂmite del muelle a P KDVWD OD FRWD GHO QXHYR YLDULR P DO GH LQFOLQDFLyQ Âą &RQHFWD GRV SXQWRV HVWUDWpJLFRV GH OD FLXGDG FyPR VRQ OD 3OD]D GH &ROyQ \ HO ÂżQDO GHO 3DVHR GH OD =RQD )UDQFD KR\ XQ DELVPR – Revitaliza la vertiente sur del Parque de MontjuĂŻc transformĂĄndolo en un “Central Park MediterrĂĄneoâ€?, JHQHUDGRU GH HVSDFLR SDUD HO RFLR \ OD FXOWXUD KR\ GHVFRQRFLGR Âą 'RWD OD QXHYD FLXGDG GH WRGRV ORV VHUYLFLRV TXH SHUPLWHQ FRPSDJLQDU OD XELFDFLyQ GH FHQWURV internacionales de conocimiento con las nuevas viviendas que aquĂ se crearĂĄn. – Permite la convivencia respetuosa de los espacios de trabajo y de residencia con espacios compartidos de ocio. Âą $ SDUWLU GH OD RUJDQL]DFLyQ GH FDSDV VH MHUDUTXL]D XQD QXHYD UHG GH WUDQVSRUWHV FRQ JUDQ FDSDFLGDG URGDGD FRPSOHPHQWDGD FRQ ODV YtDV GH FLUFXQYDODFLyQ HO PHWUR HO WUDQYtD \ ODV LQIUDHVWUXFWXUDV \ transportes del puerto. Una estructura que permite variaciones y crecimientos. Âą 3ODQWHD XQ QXHYR (QVDQFKH PDUtWLPR HQ VXSHUÂżFLH GHVDUUROODGR D SDUWLU GH ODV PDQ]DQDV GHO SODQ GH &HUGi SDUD KDFHU DJUXSDFLRQHV GH D XQLGDGHV 8QDV PDQ]DQDV GH ; P FRQ SDWLRV UHJXODUHV GH ; P &RQVLJXLHQGR XQDV SURIXQGLGDGHV GH D P /DV DJUXSDFLRQHV GH PDQ]DQDV DGTXLULUiQ XQD GLPHQVLyQ GH ; P FRQ FKDĂ€DQHV D ž /DV nuevas vĂas mar/montaĂąa serĂĄn de 30m. de ancho y las perpendiculares de 50m. – PermitirĂĄ que 300.000 habitantes trabajen y vivan en el nuevo centro ciudad. – UbicarĂĄ 4 grandes hubs de conocimiento que marcarĂĄn el carĂĄcter del nuevo distrito. Nuevos focos GH IRUPDFLyQ GH WDOHQWR \ FUHDFLyQ GH HPSUHVDV S~EOLFR SULYDGDV TXH GHVDUUROODUiQ HO VHFWRU GH OD LQYHVWLJDFLyQ PpGLFD \ GH ODV WHFQRORJtDV GH QXHYRV PDWHULDOHV Grupo motor: Mamen Domingo, Ernest FerrĂŠ, Carlota Casanova, Daniel Lorenzo.â€?1 1 216
http://www.domingoferre.com/bcn-sss/
DESPLAZAMIENTOS
217
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
218
DESPLAZAMIENTOS
El País. 18-05-2013
219
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
MAKOKO ,PiJHQHV H LQIRUPDFLyQ GH 1/e $UFKLWHFWXUH 'HVLJQ ZZZ QOHZRUNV FRP
En la ciudad Nigeriana de Lagos (5M hab.) hay una comunidad acuática auto organizada de 100mil hab. con aproximadamente unas 20mil viviendas y 40mil embarcaciones. La mayoría de las viviendas están levantadas sobre pilotes de madera pero la escuela proyectada por NLÉ propone un cambio de SDUDGLJPD DO VHU XQ HGL¿FLR ÀRWDQWH HQ OXJDU GH LQWHQWDU WRFDU HO VXHOR
220
COMBINACIONES
221
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
Marine City - Kiyonori Kikutawe. 1958.
Tokyo Bay Project - Kenzo Tange. 1961.
222
COMBINACIONES
Floating City in lake Kasumigaura- Kisho Kurokawa. 1961.
Floating City 2030: Thames Estuary Aquatic Urbanism - Anthony Lau. 2010.
223
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
DETALLE PLATAFORMAS FLOTANTES - ImĂĄgenes del autor El contenedor de 20’ “high cubeâ€? es una pieza estandarizada y existen soluciones constructivas para hacerlo habitables. Los dibujos corresponden a un proyecto de espacios itinerantes en el rio Sena GHVDUUROODGR SRU HO DXWRU \ SRQH GH PDQLÂżHVWR TXH HO VRSRUWH DJXD HV XQLYHUVDO (Q HVH FDVR HO FRQFHSWR \ ODV FRPELQDFLRQHV HUDQ GLVWLQWRV SHUR HO PyGXOR SXHGH VHU H[DFWDPHQWH HO PLVPR
224
COMBINACIONES
225
ANEJO 5. SOPORTE AGUA. EL EMPLAZAMIENTO CONTINUO.
DETALLE BUQUE DE CARGA ,PiJHQHV H LQIRUPDFLyQ GH 6HD%RDWV ZZZ VHDERDWV QHW
(O EXTXH XWLOL]DGR SDUD OD SURSXHVWD GHO HVSDFLR H[SRVLWLYR LWLQHUDQWH HV PX\ VLPLODU D HVWH /D ¿FKD técnica está extraida de una página de venta de barcos. Tiene menos de 20 años y su capacidad máxima es de 385 TEU (los nuevos portacontenedores pueden cargar hasta 19mil TEU). Mide 100m de eslora, 16 de manga y tiene un calado de unos 6m. Navega a 14nudos.
226
COMBINACIONES
227