Issuu

Driemaandelijks • april-mei-juni 2019 • afgiftekantoor Leuven Masspost

P209940

DRIEMAANDELIJKS MAGAZINE VAN AQUAFIN 2019/2

Groot Schijn herleeft Van open riool tot visrijke rivier

Een rol voor hemelwaterputten in een actief waterbeheer

AQUA 2019/2

Citrique Belge, producent van o.a. citroenzuur voor de voedingssector, gebruikt ons gezuiverd afvalwater als koelwater en een gedeelte ook na verdere zuivering als proceswater.

Gezuiverd afvalwater nuttig gebruiken

ereldwijd staan zoetwatervoorraden onder druk. Dat is bij ons niet anders, zo maakten de droge zomers van de afgelopen jaren duidelijk. Maar waarom kostbaar drinkwater gebruiken voor toepassingen die niet die kwaliteit vereisen? Huishoudelijk afvalwater dat werd gezuiverd in één van de meer dan 300 rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI) van Aquafin, heeft een prima basiskwaliteit om bijvoorbeeld als koel- of proceswater te gebruiken. Het kan bovendien verder gezuiverd worden tot eender welke kwaliteit, zelfs die van drinkwater.

Verschillende bedrijven hebben vandaag al een overeenkomst met Aquafin voor de afname van gezuiverd afvalwater. Voor bedrijven die vlak naast een zuiveringsinstallatie liggen, is dat logistiek uiteraard het eenvoudigste. Ook iets voor uw bedrijf? Op onze website vindt u een kaart waarop de RWZI’s zijn aangeduid waarvan gezuiverd afvalwater kan afgenomen worden. Scan onderstaande QR-code. l

INHOUD 6 7

De Warmste Duik

Wegen van de toekomst zijn klimaatrobuust

9 10

Blue Flags

Een rol voor hemelwaterputten in actief waterbeheer?

20 22

Groot Schijn: van open riool tot visrijke rivier

Danny Baeten, directeur Business Development en Innovatie

Rock that water! Bomen krijgen watervoorraad tegen verdroging

nlangs nam ik deel aan een debat dat in mei verscheen in de bijlage ‘Smart Cities’ bij De Morgen. Ik zat er rond de tafel met managers van bedrijven die stuk voor stuk bezig zijn met technologie in de samenleving van vandaag en morgen. Waarover we het alvast roerend eens waren, is dat alles en iedereen hoe langer hoe meer met elkaar geconnecteerd is. Of het nu gaat over gebouwen, mobiliteit, veiligheid of wat dan ook, relevante data verzamelen en die op een slimme manier inzetten om in real time acties te sturen, is in elke sector de richting die we uitgaan. Door het internet of things hoeven we niet langer achter de feiten aan te hollen.

Door de lens van Misjel Decleer Operatie Perforatie

VLAANDEREN ZET SPRINT IN NAAR KADERRICHTLIJN WATER

FIETSEN DOOR HET WATER IN LIMBURG

V.u.: Jan Goossens, Dijkstraat 8, B-2630 Aartselaar, ondernemingsnummer 0440.691.388 Het contactcenter van Aquafin is op weekdagen te bereiken van 8 uur tot 19 uur, op het nummer 03 450 45 45, of via contact@aquafin.be Noodnummer buiten de werkuren: 0800 16 603 Ombudsman: 0472 450 450 of ombudsman@aquafin.be Aqua wordt gedrukt op milieuvriendelijk papier. Fotografie: Aquafin, Jan Locus, Sofie Nuyten, Frederik Beyens, Misjel Decleer, Shutterstock

Volg ons op

VOORWOORD

14 16

Specialisten onderscheiden zich met uitvoeringscertificaten

En ja, dat geldt ook voor onze waterhuishouding. Dit voorjaar was Aquafin één van de genomineerden van de Belfius Smart Belgium Awards met een automatische sturing van het rioolstelsel. Real Time Control zorgt ervoor dat de berging in het stelsel optimaal benut wordt zodat overstortwerking minder vaak voor komt. Momenteel onderzoeken we of datzelfde principe ook kan gebruikt worden om private regenwaterputten aan te sturen. Het is een innovatief concept dat mee de gevolgen van de klimaatverandering kan helpen opvangen. Vandaag zijn er nog heel wat onbeantwoorde vragen, maar we geloven wel in het principe en we willen met een open blik naar de toekomst kijken. Ook in de vorige edities van Aqua merkte u wellicht al dat we volop inzetten op innovatie. Intern hebben we een klimaat ontwikkeld waarin elke medewerker daartoe gestimuleerd wordt. Innovatie is immers niet iets exclusief van de afdeling R&D. Ik verwijs in dat verband ook graag naar het artikel in dit nummer over een nieuwe vorm van wegenisopbouw die een compromis is tussen een infiltrerende onderfundering en een klassiek wegdek. Tegelijk houden we natuurlijk onze focus op onze hoofdopdracht: het zuiveren van afvalwater voor propere waterlopen. Op de volgende pagina’s leest u hoe de Vlaamse Milieumaatschappij tegen 2027 grote stappen wil zetten richting Kaderrichtlijn Water. Aquafin staat voor 100% achter dit model, waarvoor we ook input mochten leveren. Het onverminderde enthousiasme waarmee we onze saneringsopdracht verderzetten, blijkt uit de reportage over het Groot Schijn die van een open riool evolueerde naar een idyllische plek. l Veel leesplezier!

AQUA 2019/2

Vlaanderen zet sprint in naar Kaderrichtlijn Water De Europese Kaderrichtlijn Water stelt een goede toestand van alle waterlichamen in de lidstaten voorop. Met dat doel voor ogen werkte de Vlaamse Milieumaatschappij een plan uit om tegen 2027 een flinke vooruitgang te boeken in Vlaanderen. En dat alvast voor het deel van de verontreiniging die door de huishoudens veroorzaakt wordt.

en goede toestand betekent dat de waterloop moet voldoen aan biologische en fysicochemische parameters. Voor de fysicochemische gezondheid van de waterlopen is vooral een te hoog fosforgehalte spelbreker. Samen met een teveel aan stikstof zorgt het voor schadelijke algenbloei waardoor het zuurstofgehalte in het water afneemt. De methodiek die de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) ontwikkelde om tot een goede waterkwaliteit te komen, is daarom gebaseerd op reductiedoelstellingen voor fosfor en stikstof. Fosfor is rijkelijk aanwezig in huishoudelijk afvalwater. In de rioolwaterzuiveringsinstallaties van Aquafin wordt het samen met stikstof in belangrijke mate verwijderd. Bijna alle installaties voldoen aan de geldende normen hiervoor. Maar soms komt huishoudelijk afvalwater ook nog gewoon rechtstreeks in een waterloop terecht.

REDUCTIEDOELEN “Voor zowat elk waterlichaam in Vlaanderen hebben we op basis van de gegevens van het vaste meetpunt nu bepaald hoeveel fosfor en stikstof het mag ontvangen,” legt Steven Van den Broeck, diensthoofd Ecologisch Toezicht bij de VMM uit. “Van daaruit hebben we berekend in welke mate de huidig geloosde stikstof en fosfor per waterlichaam moeten gereduceerd worden. Deze reductiedoelstellingen werden verdeeld over de verschillende actoren volgens hun aandeel in de uitstoot. Want behalve huishoudens belasten ook industrie en landbouw het oppervlaktewater.”

“Wat de druk van het huishoudelijk afvalwater betreft, focussen we eerst op de locaties waar op korte tijd de meeste winst te halen is. We hebben wel al meteen de effecten van het lopende beleid mee in rekening gebracht. Dat betekent dat we ervan uitgaan dat alle projecten die al werden opgedragen, ook worden uitgevoerd.”

QUICK WINS Voor de infrastructuur die Aquafin voor het Vlaamse Gewest beheert, zullen bovenop de al opgedragen projecten een aantal aanpassingen aan de bestaande infrastructuur voor belangrijke quick wins moeten zorgen. Veel installaties zijn technisch in staat om nog meer fosfor te verwijderen. Voor sommige waterlichamen kan dat hét verschil maken om de reductiedoelstellingen voor de huishoudens te halen. Keerzijde van de medaille is wel dat er dan meer toeslagstoffen moeten toegevoegd worden in het zuiveringsproces. “We gaan de test doen in Malle, Pulderbos, Bilzen en Koersel. Daar zullen we zowel de impact op de kostprijs als de effecten in de waterloop nauwlettend opvolgen. Indien nodig kunnen we snel bijsturen,” verduidelijkt Steven Van den Broeck. Verder moeten er nog extra vuilvrachten worden aangesloten, worden regenbezinktanks afgebouwd en moet het bergend vermogen van het rioolstelsel worden uitgebreid om te voorkomen dat huishoudelijk afvalwater ongezuiverd naar een waterloop gaat. “Op een aantal zuiveringsinstallaties moeten ook wat meer substantiële aanpassingen gebeuren,” zegt Van den Broeck.

“Zo moeten kleinschalige waterzuiveringen (KWZI) volgens de Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater geen nutriënten verwijderen. Ze zouden daarvoor niet belangrijk genoeg zijn. Alleen is het net veel makkelijker om een goede waterkwaliteit te bekomen in de bovenlopen van de grotere waterlopen. En laat die KWZI’s net in de meer landelijkere regio’s rond de bovenlopen voorkomen. Daarom onderzoeken we nu de mogelijkheden om ook daar fosfor te verwijderen.”

MEER EFFICIËNTIE De rioolbeheerders en gemeenten die zelf instaan voor hun rioolbeheer, krijgen in de komende maanden van de VMM een overzicht met reductiedoelstellingen voor de waterlopen op hun grondgebied mét een simulator om er de financiering van te ramen. Samen met Aquafin kunnen ze bekijken wat er nodig is om die doelen te halen tegen 2027. Een volledige uitvoering van het gebiedsdekkend uitvoeringsplan (GUP) zal daarvoor niet overal nodig zijn, al zal het op langere termijn wél maximaal moeten gerealiseerd worden. De VMM berekende dat de geplande ingrepen aan de bovengemeentelijke infrastructuur een grote impact zullen hebben, waardoor de druk bij de gemeenten verkleint. Peter Aelterman, diensthoofd Regulering Sanering VMM hoopt dat het een goede stimulans is voor steden en gemeenten om ook hun aandeel op korte termijn te realiseren. “Het effect van gemeentelijke saneringsprojecten zal sowieso versterkt worden door wat we bovengemeentelijk doen,” zegt hij. “De inspanningen die de gemeenten leveren, zullen daardoor efficiënter zijn. Bovendien stellen we met onze methodiek nu makkelijker haalbare tussendoelen, die ook nog eens gekoppeld zijn aan de waterloop in de gemeente zelf. De investeringen in riolering kunnen daardoor rechtstreeks gekoppeld worden aan andere belangen zoals recreatie en wonen langs het water. Dat maakt het allemaal veel concreter.”

AQUAFIN GELOOFT IN AANPAK

DOORLOOPTIJDEN VERKORTEN

Voor de opbouw van het model met reductiedoelstellingen per waterlichaam, werkte de VMM nauw samen met Aquafin. Zo gaf het bedrijf belangrijke insteken voor de kostencurves en deelde het zijn kennis en ervaring van de infrastructuur om tot de juiste inzichten te komen. Maarten Everaert, coördinator beleidsoverleg Integraal Waterbeheer bij Aquafin: “Volgens de berekeningen moet tussen nu en 2027 nog minstens 4 miljard euro geïnvesteerd worden in de uitbouw van het rioleringsnet. Dat is ongeveer een verdubbeling van het huidige investeringsritme. Een doelgerichte financiële planning, financiering en versnelde uitvoering zijn cruciaal. Het nieuwe model laat toe om gerichte keuzes te maken en deze af te stemmen op de lokale projectplanning en Aquafin. Het zorgt ook voor een duidelijke focus en draagt bij tot een efficiëntie realisatie. En dat komt niet alleen het waterleven ten goede. Proper water heeft een duidelijke aantrekkingskracht op mensen om er op of langs te ontspannen, te sporten of te wonen.”

“Een volledige uitvoering van het GUP tegen 2027 is niet realistisch, noch financieel, noch organisatorisch,” weet Aelterman. “Voor 30 tot 50% van de gemeenten zullen echter ook deze reductiedoelstellingen al een uitdaging zijn. Daarom raad ik bijvoorbeeld aan om vervangingsinvesteringen goed af te wegen en meer in te zetten op een sterk asset management waarin renovatietechnieken veel geld kunnen besparen. Organisatorisch zal het van belang zijn om de doorlooptijden van projecten te verkorten. Allerlei factoren zorgen ervoor dat een doorsnee rioleringsproject vandaag zeven jaar nodig heeft om in de grond te geraken. Dan is 2027 niet ver meer af.” l

“We willen in 2027 aan Europa kunnen aantonen dat Vlaanderen zeer ernstige inspanningen levert om de Kaderrichtlijn Water te halen.”

Peter Aelterman (l) en Steven Van den Broeck (r)

AQUA 2019/2

De Warmste Duik is voor het goede doel

uikschool Neptunus uit Mechelen geeft haar leden al jaren meer dan alleen maar duikles. Van jongs af aan leren ze respect te hebben voor het kwetsbare milieu waarin ze hun sport beoefenen. Philippe Claes, voorzitter van de duikclub vertelt: “In onze opleiding maken we de duikers bewust van de problemen van watervervuiling én sporen we ze aan hun steentje bij te dragen om die vervuiling tegen te gaan. Zo organiseren we af en toe opruimacties in en naast het water. Een goede waterkwaliteit is enorm belangrijk voor onze hobby. We merken dat de waterkwaliteit er in Vlaanderen enorm op verbeterd is, wat alleen maar goed nieuws is voor de duikers.”

Vanuit dat engagement voor mens en natuur organiseert Neptunus met de steun van Aquafin de ‘Warmste Duik’, een actie in het kader van Music for Life van Studio Brussel. Op 14 september 2019 zijn duikers en sympathisanten welkom om de vijvers van provinciaal domein ‘De Nekker’ in Mechelen te ontdekken. Die plas is normaal alleen toegankelijk voor de aangesloten duikclubs. Neem gerust familie en vrienden mee want naast het duiken is er ook kinderanimatie, demo’s van duikmateriaal door verschillende leveranciers, catering en live muziek.

De opbrengst van de ‘Warmste Duik’ gaat naar twee goede doelen: ‘Dolfijntje’ uit Willebroek dat watertherapie geeft aan mensen met een hersenletsel en vzw Karibu Loita Hills die zich ontfermt over een school in Kenia. l

Info en inschrijven: www.duikclubneptunus.be

Specialisten onderscheiden zich met uitvoeringscertificaten Een betere kwaliteitsgarantie voor een zestal specifieke technieken die bij infrastructuurwerken worden toegepast. Dat is de bedoeling van de uitvoeringscertificaten die onder impuls van Agentschap Wegen en Verkeer (AWV), Farys en Aquafin werden ingevoerd.

oor het uitvoeren van infrastructuurDe werkgroepen bepaalden welke werken van een bepaalde aard en knowhow en materiaal nodig zijn om de omvang, hebben aannemers een werken kwaliteitsvol te kunnen uitvoeren, erkenning nodig. Die erkenning is een maar ook welk soort berekeningen er bewijs van de technische bekwaamheid, moeten kunnen gemaakt worden en hoe de financiële draagkracht en de het personeel dat de werken uitvoert, professionele integriteit van de aannemer. moet opgeleid zijn. Alle vereisten werden Nochtans stelden een aantal grote per certificaat in een document gegoten bouwheren vast dat de erkenning niet en goedgekeurd door de betrokken altijd een garantie is voor de verwachte partijen. kennis en kunde. AWV, Farys en Aquafin vonden elkaar in die bezorgdheid en Rioolrenovatie is specialistenwerk zochten naar een betere kwaliteitsgarantie voor enkele zeer specifieke werken. Voor rioleringswerken gaat het over doorpersingen, rioolrenovatie en infiltratietechnieken. Op het vlak van wegenis vragen het werken met gietasfalt, het afdekken van betonconstructies en stalen vangrails extra aandacht.

“Het certificaat is slechts een middel,” zegt Pieter De Winne, afdelingshoofd Wegenbouwkunde bij AWV. “De echte meerwaarde zit in de achterliggende procedures zoals de opleidingen, onaangekondigde externe werfcontroles en een correcte inzet van het materiaal. De uitvoeringscertificaten zorgen op die manier voor meer bewustwording bij de aannemers dat kwaliteit de hoogste prioriteit heeft bij alle opdrachtgevers.” Dirk De Waele ziet ook voor de aannemers zelf een voordeel: “We kunnen nu de echte specialisten onderscheiden van hen die niet aan de voorwaarden voldoen. Daarmee geven we een sterk positief signaal.”

TWIJFELACHTIGE ERKENNINGEN “We merken dat er soms creatief wordt omgesprongen met erkenningen en dat bijvoorbeeld sommige aannemers wel een bepaalde erkenning hebben terwijl ze niet over het juiste materiaal beschikken,” situeert Dirk De Waele, directeur Projectmanagement bij Aquafin, het probleem. Op aansturen van AWV, Farys en Aquafin en op advies van het onafhankelijke keuringsorganisme Copro werd voor elk van de genoemde specialisaties een werkgroep samengesteld met vertegenwoordigers van verschillende bouwheren, aannemers, studiebureaus en voor sommige activiteiten ook leveranciers. Sectorvereniging Vlario nam die faciliterende rol op zich.

AUDITS De uitvoeringscertificaten worden momenteel genormeerd en het kader hiervoor werd opgenomen in het Standaardbestek 250. Copro zal vervolgens bij de aannemers de audits uitvoeren die leiden tot het al dan niet toekennen van het uitvoeringscertificaat.

Copro betrok ook bouwheren uit het Brusselse en het Waalse Gewest bij de besprekingen. Een extra troef, want zo worden dezelfde normen gehanteerd in het ganse land. l

AQUA 2019/2

Wegen van de toekomst zijn klimaatrobuust Als regenwater voldoende de kans krijgt om in de bodem te dringen, dan moeten er geen grote afvoerleidingen worden aangelegd. Met de juiste onderfundering is het zelfs mogelijk om de regen die valt op een niet-doorlatend wegdek ter plaatse te bufferen en te infiltreren. Een heel nieuw potentieel wordt daarmee aangeboord.

1 2 3 4

Asfalt + Waterdoorlatende schraalbeton fundering + Waterdoorlatende onderfundering

Goot

Infiltratie U-goot

Kolkinlaat

Infiltratiekolk

aterdoorlatende verharding is niets nieuws. Het zijn stenen die poreus zijn of die via brede voegen of drainageopeningen het water doorlaten naar de onderliggende structuur. Daar wordt het gebufferd en dringt het geleidelijk aan in de bodem. Een prima adaptatiemaatregel met het oog op een veranderend klimaat, alleen is hij lang niet overal toepasbaar. Wegen waar veel verkeer passeert of waar snel gereden wordt, vragen nog altijd om een klassiek wegdek dat meestal bestaat uit asfalt of beton. Toch hoeft dat geen obstakel te zijn om hemelwater te laten infiltreren, blijkt nu.

Door het afstromende hemelwater van het wegdek via een infiltrerende U-goot en infiltratiekolk naar een al even infiltrerende onderfundering te brengen, komen er plots een pak meer wegen in aanmerking voor infiltratiemaatregelen.

Anne Beeldens, professor aan het Departement Burgerlijke Bouwkunde van de KU Leuven, berekende dat de draagkracht van het geheel verzekerd kan worden, zo lang er gebruik gemaakt wordt van een aangepaste opbouw. Dat geldt voor bouwklassen B8 tot en met B10, ook in verzadigde toestand. “Er moet wel rekening gehouden worden met een halvering van de elasticiteitsmodulus van de (onder-)fundering,” stelt ze. “De materiaalkeuze is beschreven in de nieuwe versie van het Standaardbestek 250. Voor de fundering wordt bij voorkeur overgegaan naar een drainerend schraal beton, wat de draagkracht ten goede zal komen. In functie van de breedte van de weg en de doorlatendheid van de bodem zal er al dan niet op einde nog een noodoverlaat nodig zijn naar het afwaartse stelsel voor regenwater.” Een open vraag is nog hoe het water op een duurzame manier van het oppervlak naar de onderfundering geraakt. Proefprojecten moeten aantonen of de theorie hier bevestigd wordt. Als alles vlot verloopt, zal Aquafin de eerste projecten volgend jaar aanbesteden voor uitvoering. l

AANGEPASTE MATERIALEN Infiltrerende onderfunderingen worden binnen de bouwsector nog lang niet algemeen omarmd. De grootste vrees is een sponseffect van de ondergrond waardoor de weg op termijn verzakt. Rik Debusschere, projectmanager en materiedeskundige infiltratie bij Aquafin: “Wanneer je water in de onderfundering brengt, is het noodzakelijk om aangepast materiaal te gebruiken zoals bijvoorbeeld natuursteenslag of hoogwaardig betonpuin met een specifieke korrelverdeling. Ook moet de verbrijzelingscoëfficiënt van de stenen groter zijn dan in een doorsnee onderfundering. Die zijn duurder maar doordat je meestal geen afvoerbuis voor het regenwater meer moet voorzien, is het eindresultaat zelfs goedkoper dan een klassieke aanleg.”

FOCUS OP INFILTRATIE Infiltratie van hemelwater is voor Aquafin het uitgangspunt van elk nieuw project: >

21 projecten werden al

uitgevoerd met infiltratievoorzieningen > nog eens 26 zijn gepland tegen 2023 > 50% bovengronds > 50% ondergronds

Blue Flags

wapperen weer bij 20 jachthavens en zwemvijvers Van mooie zomerse dagen geniet u extra langs het water. Relaxt u graag op een goed uitgeruste, duurzaam ingerichte plek, dan kiest u best voor een locatie waar een Blue Flag wappert. In mei reikten GoodPlanet Belgium, Toerisme Vlaanderen en Aquafin dat kwaliteitslabel uit aan 20 Belgische jachthavens en zwemvijvers die werk maken van harmonie tussen mens en natuur.

lue Flag is een internationaal kwaliteitslabel voor stranden, zwemvijvers en jachthavens. De organisatie reikt haar blauwe vlaggen alleen uit aan locaties die een toonvoorbeeld van duurzaamheid zijn op het gebied van waterkwaliteit, milieubeheer, veiligheid, toegankelijkheid, bewustmaking en educatie. Een onafhankelijke Belgische en internationale jury screent de kandidaten. Aquafin ondersteunt het initiatief en is als sponsor zichtbaar op elke gecertificeerde locatie.

“Bezoekers weten een bestemming die investeert in duurzaamheid zeker te appreciëren. Een Blue Flag behalen betekent niet alleen een absolute erkenning en meerwaarde BLUE voor de plek zelf, maar ook voor FLAG VOOR zijn bewoners en ondernemers.”

“Kortom, een mooie stap om Vlaanderen internationaal nog beter op de kaart te zetten als kwalitatieve en duurzame reisbestemming”, zegt Stef Gits van Toerisme Vlaanderen. In 2020 breidt het aantal locaties trouwens nog fors uit. Alle kuststeden en -gemeenten engageerden zich om dan de blauwe vlaggen uit te rollen. De toekomst van het label ziet er dus zeker beloftevol uit in ons land. Over de verschillende continenten wapperen er meer dan 4558 blauwe vlaggen in 44 landen: van Zuid-Afrika tot Zweden, van de Bahama’s tot Japan. l

BOOTEIGENAARS

Booteigenaars spelen ook een belangrijke rol in de zorg voor mariene ecosystemen. Zij kunnen het Blue Flag-charter ondertekenen op www.blueflag.be. Zo krijgen ze gratis een blauw vlagje toegestuurd om hun engagement zichtbaar te maken.

Recreatiedomein De Nekker in Mechelen is één van de locaties waar de Blue Flag wappert.

AQUA 2019/2

(vlnr) Gunther, Alain en Xenia in het Rivierenhof waar u prachtig kunt wandelen langs het meanderende en heldere water van het Groot Schijn.

TIP: Wilt u de opmerkelijk verbeterde waterkwaliteit van het Groot Schijn met eigen ogen zien? Een wandeling in het natuurlijk gelaten deel van het Rivierenhof in Deurne zal u overtuigen. Het prachtig meanderende Groot Schijn waarvan 20 jaar geleden het vieze, grijze water van ver te ruiken was, is nu omgetoverd in een mooie heldere rivier met sterrenkroos, waterpest en twee soorten fonteinkruid.

Groot Schijn: van open riool tot visrijke rivier Nu bijna 84% van het Vlaamse huishoudelijke afvalwater gezuiverd wordt, is de waterkwaliteit van de beken en rivieren er sterk op vooruit gegaan. Dat geldt zeker ook voor het Groot Schijn, een zijrivier van de Schelde in de provincie Antwerpen. Eeuwenlang was het één van de meest vervuilde rivieren van Vlaanderen: zoals Brussel de Zenne als open riool had, had Antwerpen het Schijn. Enkele belangrijke collectorprojecten en een zuiveringsinstallatie later is het Groot Schijn opnieuw een mooie heldere rivier met een rijke watervegetatie.

lain Vandelannoote, manager Milieu bij Aquafin, is geboren en getogen Antwerpenaar en kent het Groot Schijn als zijn broekzak. “De rivier ontspringt in Westmalle en stroomt via Zoersel, Ranst en Wommelgem richting Antwerpen. Dat het Groot Schijn ooit zijn slechte reputatie zou verliezen, was 20 jaar geleden ondenkbaar. De waterkwaliteitsgegevens van toen maken dat heel duidelijk. In 1995 was de waterkwaliteit van het Groot Schijn in de regio Ranst-Oelegem goed, maar stroomafwaarts in Wommelgem en Deurne was het Schijnwater zeer zwaar vervuild. Ook de zijbeken waren toen ronduit smerig. Vaak lag er wel al gemeentelijke riolering, maar was er quasi geen gewestelijke zuiveringsinfrastructuur aanwezig. De rioolwaterzuiveringsinstallaties van Boechout, Deurne en Schilde waren toen wel al in bedrijf, maar het afvalwater uit Ranst, Borsbeek, Wommelgem en het zuidelijke deel van Wijnegem kwam nog steeds ongezuiverd in het Groot Schijn terecht.” Nochtans zorgde het Groot Schijn in de 15de eeuw voor zuiver water in de vele brouwerijen van de Antwerpse binnenstad. Hiervoor was er zelfs een kanaal tussen het Schijn in Wommelgem en de Antwerpse Meir gegraven. Vandaag blijft er van die vaart weinig over: enkel een klein restant naast de autosnelweg in het Rivierenhof in Deurne.

SANERINGSWERKEN “In 1995 werd Vremde aangesloten op RWZI Boechout. Maar de grote kentering startte pas met de opstart van RWZI Wommelgem waardoor in 1997 ook het afvalwater van Borsbeek werd gezuiverd”, vertelt Gunther Wuyts, teamcoördinator van team Deurne. In de daarop volgende periode werden enkele belangrijke collectorprojecten uitgevoerd waardoor ook een deel van Deurne, Wijnegem en Wommelgem werd aangesloten. Toch was het wachten tot 2010 vooraleer de collector tussen de rotonde van Wommelgem en de bedrijvenzone aan het Albertkanaal klaar was.

“Inmiddels waren RWZI Boechout (2005) en Schilde (2004) al aan een grondige renovatie toe en werd RWZI Wommelgem in 2014 uitgebreid. Momenteel kunnen de 3 RWZI’s samen het afvalwater van 86.000 inwoners zuiveren.” Eén belangrijk saneringswerk moet nog gebeuren: de riolering van Ranst is nog steeds niet aangesloten op een zuiveringsinstallatie. “Dit project start in de loop van 2020”, vertelt Xenia Luxem, projectmanager bij Aquafin. “Het zal de vuilvracht van 3.800 personen uit de Keerbeek en het Groot Schijn halen. Een grote stap vooruit, want de Keerbeek was de laatste zijbeek van het Groot Schijn die achterbleef qua biologische waterkwaliteit.”

"Met de aansluiting van Ranst wordt de vuilvracht van nog eens 3.800 inwoners gesaneerd." INSPANNINGEN LONEN Recente VMM-metingen bevestigen de positieve impact van de Aquafin-werken. Alain Vandelannoote: “Dat er dankzij de fel verbeterde waterkwaliteit weer meer visleven mogelijk is, bleek recent ook bij aanpassingswerken voor de Oosterweelverbinding. Hierbij moest de waterafvoer van het Groot Schijn verlegd worden richting Albertkanaal en deed er zich bij het dempen van de oude bedding een opmerkelijk probleem voor: ze zat vol vis! Om te vermijden dat de vissen onder tonnen aarde verdwenen, schakelde de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) visredders in. Tijdens het afvissen werden maar liefst een 70-tal karpers, 40 brasems, 26 giebels, een 10-tal snoekjes en zeelten, enkele roofbleien, windes en voorns gered. We wisten dat de driedoornige stekelbaars voorkwam in het Groot Schijn ter hoogte van het Sterckshof, maar dat er tegenwoordig zoveel vis in het Schijn aanwezig is, was toch een aangename verrassing.” l

AQUA 2019/2

Een rol voor hemelwaterputten in actief waterbeheer Lange periodes van droogte afgewisseld met hevige regenbuien op korte tijd, dat zijn twee kenmerken van een veranderend klimaat die ook bij ons zichtbaar zijn. Aquafin onderzoekt of een slimme sturing van het regenwater een deel van de oplossing kan zijn bij watertekort en bij een teveel aan water.

ot voor kort liet je als gemeente een hemelwaterplan in de eerste plaats opmaken om je te wapenen tegen wateroverlast in bepaalde knelpuntgebieden. De nadruk lag dan op een snelle afvoer van het water om het vooral weg te hebben.

Een verkeerd uitgangspunt, zo maken de extreme droogtes van de laatste jaren ons alsmaar meer duidelijk. Als je het water ter plaatse houdt, dan komt het later zeker van pas. “Elke druppel drinkwater minstens twee keer gebruiken, dat is waar we naartoe moeten,” stelt Danny Baeten, directeur Business Development en Innovatie.

SLIMME RIOLEN GENOMINEERD VOOR BELFIUS SMART BELGIUM AWARDS Slimme oplossingen die een antwoord bieden op maatschappelijke uitdagingen van vandaag en morgen, dat zijn de kanshebbers op de Smart Belgium Awards die Belfius jaarlijks uitreikt. Aquafin dong met het sturingssysteem voor rioleringsstelsels, of Real Time Control, mee naar de prijzen die dit voorjaar werden toegekend. De sensoren, controllers en regelaars laten zoals de naam van het systeem verklapt, toe om het afvalwater in de riolen in ‘real time’ te sturen. De kans dat het stelsel overvol komt en er ongezuiverd afvalwater in een waterloop terechtkomt, verkleint daardoor. We eindigden bij de 10 beste Smart Company projecten en moesten voor de publieksprijs slechts één ander project laten voorgaan. Een grote stimulans om RTC verder uit te rollen!

EXTRA BUFFERCAPACITEIT Wie een nieuwe woning bouwt of een bestaande renoveert, is sinds enkele jaren verplicht om regenwater op te vangen en te gebruiken. Daarbij hoort in de meeste gevallen ook de plaatsing van een regenwaterput. “Vandaag zijn er in Vlaanderen naar schatting anderhalf miljoen private regenwaterputten. Het grootste deel van het jaar staan die vol,” volgens Danny Baeten. “Stel dat we die totale capaciteit van minstens 10 miljoen kubieke meter als buffer zouden kunnen inzetten om een teveel aan water op korte tijd op te vangen. Dat moet mogelijk zijn door ze te voorzien van een systeem waarmee ze vanop afstand kunnen gestuurd worden.

Enkele dagen voor er zware regen wordt voorspeld, worden de putten (gedeeltelijk) leeg gelaten. Het overbodige water kan dan infiltreren in de bodem. Op het moment van de bui ontstaat er dan met de putten een heus buffernetwerk voor regenwater. Met het oog op een veranderend klimaat kan dat een duurzame maatregel zijn die de bouw van grote, dure bekkens vermijdt.”

NU AL VOOR RIOOLWATER Een systeem waarbij rioolwater in real time kan gestuurd worden, bestaat vandaag al. Meer nog, Aquafin past het toe in Kessel-Lo en heeft plannen voor een verdere uitrol in Vlaanderen. Zo’n systeem bestaat uit sensoren, debietsmeters en regelstructuren zoals kleppen en schuiven.

Danny Baeten: “In principe moet het perfect mogelijk zijn om een gelijkaardig systeem te gebruiken voor regenwater. Cruciaal is wel dat de eigenaars niet zonder regenwater komen te zitten als ze dat gebruiken om bijvoorbeeld hun toiletten te spoelen. Het zou al te gek zijn dat ze daarvoor dan drinkwater beginnen te gebruiken. Daarom is er een slim weerradarsysteem nodig dat de lokale hoeveelheden regen tijdig en nauwkeurig kan voorspellen en dat we kunnen koppelen aan het verbruikspatroon van de eigenaars.”

LEASEN Het concept is nog niet meteen voor morgen. Aquafin onderzoekt eerst hoe groot de potentiële buffercapaciteit van de Vlaamse regenwaterputten in werkelijkheid is.

Vervolgens moet er gezocht worden naar de best mogelijke sturingsmogelijkheden om er een slim netwerk van te maken. En dan rest nog de vraag of de eigenaars open staan voor het idee. “Volgens mij is het niet ondenkbaar dat ze een bepaalde vergoeding zouden ontvangen wanneer ze hun regenwaterputten willen inzetten voor het algemeen nut. We zouden de putten bijvoorbeeld kunnen leasen, zodat we ze collectief kunnen beheren. Maar dat is allemaal nog voorbarig, dit idee zit nog in de conceptfase. De komende maanden zal duidelijker worden welke richting we hiermee uitgaan,” besluit Danny Baeten. l

“Als we de capaciteit van individuele waterputten kunnen gebruiken, beschikken we over een enorm buffernetwerk voor regenwater.”

AQUA 2019/2

Met de zomer voor de deur maken grote en kleine festivals zich

Wat echter vaak nog ontbreekt in het rijtje is duurzaam omspringen met (afval)water.

klaar voor een nieuw seizoen. Alsmaar meer organisaties pakken uit met een groen imago. Maar gaat het festival dat u straks bezoekt ook duurzaam om met water? Aquafin berekent het voor de organisatoren en geeft hen advies op maat.

ientallen weides en festivalterreinen vormen een proeftuin voor duurzame initiatieven met de klemtoon op circulariteit. Afval sorteren, recycleren en composteren, lokale producten en groene energie: veel festivals zijn er al jaren mee vertrouwd. 1 Volgens een enquête van WaterVision@festivals

Het waterverbruik swingt doorgaans de pan uit, zeker op meerdaagse festivals. Catering, douches en toiletten zorgen voor veel afvalwater dat niet altijd in de juiste richting stroomt. 70% van de Vlaamse festivals heeft geen zicht op het waterverbruik en 80% kan geen mogelijke waterbesparingsmogelijkheden opnoemen.1 Nochtans liggen daar nog verschillende kansen om de milieuimpact van het festival te verkleinen zonder aan kwaliteit in te boeten.

MILIEUSCORE Aquafin ontwikkelde een methodiek waarmee het een milieuscore berekent die gebaseerd is op het verbruikte water en de bestemming van het afvalwater. “Voor elke afvalstroom waarvoor water gebruikt wordt of kan gebruikt worden, gaan we na welk soort water er gebruikt is en hoeveel,” legt Bart Saerens, studieverantwoordelijke bij Aquafin uit. “Toiletten die weinig of geen water gebruiken, zoals vacuümtoiletten, scoren op dat vlak natuurlijk het beste. Wordt er regenwater gebruikt, dan levert dat een betere score op dan wanneer er gewoon leidingwater wordt gebruikt.”

De oorsprong van het water is één aspect, wat er nadien mee gebeurt, telt uiteraard ook zwaar door. Bart Saerens: “Afvalwater van toiletten wordt best altijd naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie gebracht. Dat kan via een aansluiting op de riool of via transport over de weg. Dat laatste veroorzaakt uiteraard wel een zekere CO2-uitstoot maar de eindbalans van de impact op het milieu is nog altijd veel kleiner dan wanneer het afvalwater gewoon naar de beek zou gaan. Stikstof en fosfor die in het oppervlaktewater terechtkomen, kunnen zorgen voor eutrofiëring. Hierbij gaan er algen groeien en die halen alle zuurstof weg, wat desastreuze gevolgen heeft voor het leven in het water. Ooit zagen we hoe de inhoud van zogenaamd milieuvriendelijke composttoiletten werd begraven in de buurt van een waterloop.

Er is op zich niets mis met composttoiletten, het hangt er maar vanaf wat je er daarna mee doet.”

GERICHT ADVIES Voor de berekeningen van de milieuimpact van de waterstromen op een festival, maakt Aquafin gebruik van wetenschappelijke analyses en van gegevens die de organisatoren aanleveren. De bedoeling is om de zwakke schakels bloot te leggen en de organisatie gericht te adviseren hoe ze haar evenement nog duurzamer kan maken. Er ligt niet overal een zuiveringsinstallatie of riool in de buurt van het festivalterrein. Het advies kan dan bijvoorbeeld zijn om grijswater ter plaatse te zuiveren en opnieuw te gebruiken.

De Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij OVAM juicht het initiatief van Aquafin toe. Ze bekroont al jaren de meest duurzame Vlaamse evenementen en heeft dus een goed zicht op wat er leeft in de festivalwereld. “We merken heel wat initiatieven op die bewuster omgaan met water stimuleren en de afgelopen droge zomers versterken dat effect,” luidt het bij OVAM. “Een opvallende trend is bijvoorbeeld het gebruik van vacuümtoiletten waarbij per spoelbeurt minder dan één liter water verbruikt wordt, in vergelijking met tien liter bij een gewoon toilet. Maar ook voor het afwassen van herbruikbare bekers worden steeds betere systemen bedacht die minder water verbruiken. Tel daarbij de mogelijkheden die er vandaag zijn om grijswater te hergebruiken en je bespaart als organisatie dubbel op je verbruik!” l

GRASPOP GEEFT HET GOEDE VOORBEELD Organisatoren van evenementen met meer dan 2.000 bezoekers die het afvalwater tijdelijk op de riolering willen lozen, moeten daarvoor wettelijk gezien een vergunning aanvragen bij Aquafin. De extra vuilvracht kan een kleinere rioolwaterzuiveringsinstallatie immers overbelasten als die daar niet op voorzien is. Aquafin moedigt organisatoren aan om tijdig rond de tafel te zitten en samen de beste oplossing uit te werken. Met Graspop Metal Meeting in Dessel hebben we zo al jaren een zeer constructieve samenwerking. Omdat ze als enige groot festival tien jaar geleden al spoeltoiletten gebruikten in plaats van chemische toiletten, waren ze de eerste die Aquafin hierin betrokken. “Vandaag is onze samenwerking nog altijd een schoolvoorbeeld,” zegt Inge De Craen, verantwoordelijk voor het Netebekken waarin Dessel ligt. “Het sanitair water van het festival en de camping wordt opgeslagen in mestzakken. Die worden leeggetrokken door ruimwagens en voor verwerking naar onze installatie in Mol gebracht. Sinds enkele jaren maakt Graspop gebruik van vacuümtoiletten, waardoor het volume afvalwater veel kleiner is en er dus ook minder transporten nodig zijn. Het grijswater wordt aangesloten op de riolering die naar de installatie in Dessel zelf gaat. Die kan dit kleinere debiet tijdelijk aan.”

AQUA 2019/2

Bomen krijgen watervoorraad tegen verdroging Over het veranderende klimaat zijn figuurlijk al heel wat bomen opgezet. De Stad Antwerpen en Aquafin doen dit nu ook letterlijk. Op het Frederik Van Eedenplein op Linkeroever startten ze een proefproject rond bufferen infiltratiesystemen bij bomen. Gezonde bomen én extra opvang van hemelwater zijn het doel. “Bomen hebben er het meeste baat bij als water voor langere tijd gebufferd wordt in het bereik van de wortels. Als er rond een boom maar weinig volume grond is, zal de natuurlijke buffer – die wordt aangevuld door een regenbui – snel uitgeput zijn. De boom krijgt dan last van droogtestress,” zegt Jos Schenk, boomdeskundige bij de Stad Antwerpen.

Over enkele maanden hopen Gert Luyckx (l) en Jos Schenk de eerste resultaten te hebben.

“In zo’n situatie zou een extra kunstmatige buffer een goede aanvulling zijn op het natuurlijk bufferend vermogen van de grond”. Op het Frederik Van Eedenplein zetten Aquafin en de stad zo’n kunstmatig systeem op. In de bufferzone, die bestaat

uit aaneengeschakelde kunststofkratten, is er voldoende ruimte om de aanvoer van water bij een stortbui op te vangen. Naast elke kant van het buffergedeelte ligt een infiltratiegedeelte dat overtollig water kan opvangen. Daar is ook een overloop gemaakt naar de riolering zodat de groeiplaats nooit permanent onder water kan staan. “Dit principe past perfect binnen onze hemelwaterplannen waarin we focussen op regenwaterbeheer,” vertelt Gert Luyckx, gebiedsingenieur bij Aquafin. “Het water stroomt niet langer zomaar weg langs leidingen maar wordt vastgehouden voor de bomen.”

“Die zijn een mooie kans om in een verstedelijkte omgeving het regenwater kwijt te raken volgens het principe van de ladder van Lansink. Alleen overtollig regenwater wordt nog afgevoerd.”

METINGEN 7

Wekelijks meet de stad het peil van het water en de vochtigheid van de grond langs verschillende controleputten. Om inzicht te krijgen in de werking van het systeem in relatie tot het weer, worden globale weergevens opgenomen tussen verschillende meetsessies.

1 8

“We hopen de komende maanden een antwoord te krijgen op vragen zoals: heeft het buffergedeelte een goede capillaire werking, hoe lang duurt het voor het buffergedeelte leeg is, hoe gedragen de wortels zich, … Die antwoorden hebben we nodig om te weten of het systeem werkt zoals het hoort en of het gedurende lange tijd zal blijven werken”, zegt Jos Schenk. Aan het einde van de zomer hopen de stad en Aquafin een eerste reeks resultaten te hebben. Een natte zomer zal de inschatting van de effectiviteit van het systeem bemoeilijken omdat de watervoorraad dan altijd aangevuld is. Bij langdurige droge periodes wordt er echt getest of het capillaire systeem blijft werken tot de kratten volledig leeg zijn.

2 6

4 5

1 2 3

4 5 6 7 8 9

Bestrating Geotextiel Grindlaag voor infiltratie van hemelwater en verluchting van de bodem Laag met stenen, de ruimten zijn opgevuld met aarde Bodem Plantenbak Boom Teelaarde Koker voor infiltratie van hemelwater en verluchting van de bodem

EXPERTISES BUNDELEN Beide partijen zijn opgetogen over de samenwerking. Jos Schenk: “We vullen elkaar perfect aan. De stad heeft de bomenkennis, berekent hoeveel buffering er nodig is voor het groen en hoeveel water de bomen verdampen. Aquafin becijfert de infiltratiecapaciteit en de ruimte die nodig is om piekbuien te verwerken. Dat we onze expertises bundelen en samen tot berekende oplossingen komen, is een mooi voorbeeld van co-creatie.” l

KLIMAATBOMEN – ELZENHAANTJE: 1-0 Voor zijn hoofdkantoor plantte Aquafin enkele jaren geleden bomen van dezelfde soort aan op twee verschillende manieren. Enkele bomen werden in volle grond geplaatst, andere in boombunkers die onderaan open zijn en bestaan uit verschillende waterdoorlatende lagen aarde en grind. Het regenwater van het dakoppervlak watert af naar de boombunkers, waardoor deze bomen dienst doen als infiltratie-element. Het is een aanplantingsmethode die in het Zweedse Stockholm al jaren succesvol wordt toegepast en die we ook promoten in onze hemelwaterplannen voor gemeenten. Vorig jaar in juni werden echter alle aangeplante bomen voor het hoofdkantoor aangetast door elzenhaantjes, kleine zwarte kevertjes die heel wat schade kunnen aanrichten. Zonder in te grijpen, verdwenen deze beestjes op de duur vanzelf. De bomen in volle grond overleefden de plaag van de elzenhaantjes niet, terwijl de zogenoemde ‘klimaatbomen’ vandaag opnieuw blaken van gezondheid. Ze zijn ook duidelijk groter en steviger dan hun soortgenoten. Het concept van de boombunkers met infiltratiefunctie werpt duidelijk vruchten af.

VOOR U GETEST 18

AQUA 2019/2

In deze rubriek testen wij een bijzondere activiteit in de natuur voor u uit.

Fietsen door het water in Limburg “Kinderen, we gaan binnenkort fietsen door het water”, zeg ik vol enthousiasme tegen mijn kinderen. Ze kijken verbaasd op. “Echt waar, mama? En worden wij dan niet nat?” Het spreekt inderdaad tot de verbeelding, dus wij klaar voor een dagje Limburg!

Als je met kinderen op stap gaat, moet je wat geduld hebben… We komen al snel aan de vijvers van het natuurgebied Platwijers. Het is er ronduit heerlijk. We komen amper andere fietsers of wandelaars tegen, het zonnetje is doorgebroken en het enige geluid dat we horen zijn kwakende kikkers. We stoppen voor een pauze en voor de obligate selfie.

PICKNICK MET UITZICHT ’s middags is het zomers warm. Aan uitkijkpunt ‘Zicht op de Wijers’ houden we halt voor een picknick. Op het platform boven de vijver hebben we een weids zicht op de omgeving. En zien we daar in de verte geen stipjes over het wateroppervlak zweven? Zouden dat mensen zijn die door het water fietsen?

“De kinderen vinden het superleuk, en mama en papa ook!”

Door Maaike Janssens, redactielid Aqua

ij wonen in het Antwerpse, dus een fietstochtje in Limburg vergt wel wat voorbereiding. We hebben geen fietsendrager, dus onze eigen fietsen meenemen is geen optie. Ik google op ‘fietsen Limburg’ en kom direct op de website van Visit Limburg. In een paar klikken vind ik die befaamde route ‘fietsen door het water’, welke knooppunten je moet volgen én waar je in de nabijheid fietsen kan huren. Via het fietspunt van het station Hasselt reserveren we een fiets met een kinderstoeltje en een ‘co-pilot’: een tandem voor een volwassene en een kind. Ideaal voor onze 6-jarige dochter, want die 22 kilometer zelf fietsen, lukt nog niet.

HANDIGE APP Op een grijze zaterdagmorgen in mei rijden we richting Hasselt. De vriendelijke man van het fietspunt hijst ons in de zadels en we zijn vertrokken, op zoek naar het eerste knooppunt. En dat doe ik met de app van Limburg Fietsparadijs, zo handig! Je kan de route met je smartphone in real time volgen en onderweg geeft hij je tips over bezienswaardigheden en uitkijkpunten. Liefhebbers van kunst en cultuur zouden bijvoorbeeld Hasselt kunnen intrekken voor enkele musea, maar wij zijn hier om te fietsen en verlaten al gauw de stedelijke omgeving. Het eerste water krijgen we snel te zien. We fietsen enkele kilometers langs het jaagpad van het statige Albertkanaal. “Gaan wij hierdoor fietsen?”, vraagt mijn dochter verbouwereerd.

Ja hoor, we zijn aan knooppunt 91 beland. Maar niet alleen. Er is veel volk op dit bijzondere fietspad.

PRAKTISCH Wij volgden de fietslus ‘fietsen langs en door het water’ van 22 kilometer en dat volgt de knooppunten 97 - 96 - 95 - 91 - 243 - 98 – 97. Wij startten vanuit knooppunt 96 in Hasselt omdat we daar via Fietspunt onze fietsen hadden gehuurd. Ter hoogte van knooppunt 91 kan je door het water fietsen. Alle info: www.visitlimburg.be App Limburg Fietsparadijs

DE WIJERS, LAND VAN 1001 VIJVERS

We rijden op een pad van 3 meter breed en 212 meter lang met het water aan weerszijden op ooghoogte. Zo versmelten we als het ware met de omgeving en het water, zonder zelf nat te worden. We rijden het pad een paar keer op en neer. De kinderen vinden het superleuk, en mama en papa ook! We proberen een selfie te nemen met de eendjes naast ons, maar ze zwemmen snel weg. Hoe leuk het ook is, we moeten onze tocht verderzetten. Tijdens deze fietstocht kom je nog veel fijne plaatsen tegen. Je passeert het Openluchtmuseum van Bokrijk met zijn grote speeltuin en enkele mooie horecazaken. Maar we rijden dus terug richting Hasselt. We genieten van het fantastische weer, de mooie natuur, onze brave kindjes, en ondertussen knikken we vriendelijk goeiedag naar onze tegenliggers. Alsof we willen zeggen ‘zo dadelijk komen jullie op een uniek stukje fietspad, geniet ervan!’ Conclusie: een fietstocht in Limburg is zeker een aanrader, ook met kinderen. De fietsprovincie doet er alles aan om je het zo aangenaam mogelijk te maken: fietsverhuur, duidelijke signalisatie, infoborden,… Het fietspad ‘fietsen door water’ zou volgens TIME-magazine uitgeroepen zijn tot één van de 100 meest geweldige plekjes ter wereld. Of dat klopt, weet ik niet, die andere 99 wil ik voor u gerust ook uittesten! Maar Limburg Fietsparadijs maakte voor ons wel volledig zijn naam waar! l

Bronnen: www.bokrijk.be, www.visitlimburg.be

De Wijers is een uniek vijvercomplex in het hart van Limburg. Je wandelt en fietst er door een lappendeken van vijvers, heidelandschappen, beekvalleien en graslanden. Een ‘wijer’ is de oude naam voor viskweekvijver. Lange tijd werden de vijvers gebruikt voor de kweek van vissoorten zoals karper en snoek. Vijvergebied De Wijers staat bekend om zijn hoge biodiversiteit. Je vindt hier zeldzame planten, watervogels en amfibieën. Toerisme Limburg vzw en het Provinciebestuur Limburg investeerden in 2016 in het innovatieve fietstraject ‘Fietsen door het water’. Het nieuwe fietspad gaf een kwaliteitsinjectie aan de hele omgeving. Dankzij het project werd het nieuwe bos- en landschapsbeheerplan van Bokrijk versneld uitgevoerd. De vijverwerken hebben als doel de biodiversiteit en de natuurbeleving te verhogen. Zo kan er zich in de oeverzone een meer natuurlijke vegetatie ontwikkelen die kansen biedt voor Europees beschermde amfibieën en watervogels. De dijken worden verlaagd zodat de omgeving aanvoelt als één grote vijver. Er worden ook kappingswerken uitgevoerd maar die worden gecompenseerd. Meer dan 7,5 hectare extra bos wordt nog aangeplant. De gekapte bomen krijgen bovendien een nieuw leven als zitbanken voor het domein.

AQUA 2019/2

Wat doet klimaatverandering met onze natuur?

DOOR DE LENS VAN MISJEL DECLEER

Onze Noordzee is tijdens de laatste honderd jaar zo’n 32 cm gestegen. Daardoor kalven stranden af en eroderen duinen. Typische kustvogels zoals de strandplevier zijn zo goed als verdwenen. Zelfs kleine organismen zoals de strandvlo, een kleine kreeftachtige, vind je er nog nauwelijks. Al decennialang merken we ook hier in Vlaanderen verschuivingen in onze planten-en dierenwereld door een veranderend klimaat.

it jaar wordt waarschijnlijk een topjaar voor de zwartkopmeeuw in het Zwin. En het lijstje zuiderse soorten is veel langer. Wie regelmatig de IJzerbroeken of de Meetkerkse moeren bezoekt, zal er verrast worden door kleine witte reigers die het vee volgen. Tijdens mijn jeugd was dat ondenkbaar, vandaag is de koereiger een regelmatige gast. Zijn slankere broer met zwarte snavel is een vaste broedvogel geworden,

net als zijn supergrote broer, de grote zilverreiger. En zowat al zijn familieleden zoals de kwak en de ralreiger worden alsmaar vaker opgemerkt in onze regio. In de Uitkerkse polder zaten vorig jaar maar liefst 15 paar steltkluten en zowat overal in het land op moerassen en plassen mag je naar deze sierlijke steltloper met zijn uiterst lange knalrode poten uitkijken.

Commerciële zeevissers bij ons kijken soms vreemd op van bijvangsten van zeepaardjes, kleurrijke lipvissen, sardines, ansjovis of zeekat. Minder leuk zijn de hinderlijke pietermannen die zich ingraven in het zand. Ze zorgen voor pijnlijke momenten bij badgasten die in aanraking komen met hun giftige rugvin. Roodbaars, zeebaars en zeekat zijn hier intussen commerciële nieuwkomers en de eitjes van de zeekat kan je soms opmerken in de branding tijdens het voorjaar.

ZUIDERSE INSECTEN Maar de grootste toename uit het Zuiden komt sowieso op de lijst van insecten. Jaarlijks duiken er nieuwe soorten op zoals de kleurrijke wespspin en de vuurlibel, beiden ondertussen goed ingeburgerd. Wordt de biodiversiteit dan groter? Allerminst.

De agressieve Canadese ganzen verjagen sommige weidevogels.

De van oorsprong mediterrane wespspin heeft haar habitat noordwaarts uitgebreid.

Zoals Darwin lang geleden al opmerkte, zijn dieren afhankelijk van andere levensvormen en geschikte biotopen. Wanneer door klimaatverandering de soortensamenstelling van de aanwezige levensvormen verandert, treden er problemen op.

Insecten ontwaken vroeger in de lente door de warmte. Maar hun waardplanten kunnen reageren op het aantal uren licht, waardoor de bevruchting of de nodige nectar uitblijven. Zo merken we dat de rupsen van nachtvlinders steeds vroeger uitkomen. Probleem is dat ze dan nog onvoldoende groen vinden om te eten, met grote sterfte tot gevolg. Naast het giftige gebruik van sproeistof tegen de buxusmot, alweer een zuiderling, zou dit wel eens een van de oorzaken kunnen zijn waarom we nooit eerder zo weinig mezen telden in onze tuinen en natuurgebieden.

Microalgen groeien dan sneller, maar hun samenstelling gaat veranderen, waardoor ze minder voedselrijk zijn. Omdat ze een eerste schakel zijn in de voedselketen beĂŻnvloeden ze het ganse ecosysteem. Dikwijls gaat opwarming ook gepaard met een gebrek aan zuurstof en de ontwikkeling van kwaadaardige blauwalgen. Zo bleek in de spuikom in Oostende, ons grootste zoutwaterbekken, vorig jaar door de extreme zomerwarmte het zuurstofgehalte 0% te bedragen. In een mum van tijd stierven alle krabben, anemomen, sponzen, aas- en steurgarnalen en vissen.

WARMER WATER

EXOTEN BREIDEN UIT

Wat we echter vanuit het zuiden winnen, dreigen we te verliezen onder onze wintergasten. Zo gaan ganzen alsmaar noordelijker overwinteren. Vissers zien onze beste commerciĂŤle vissen zoals griet, tong, grijze garnaal en kabeljauw verdwijnen uit de wateren van de Zuidelijke Noordzee.

Ingevoerde soorten die het goed doen bij ons zijn meestal zeer tolerant naar klimaat en omgeving. Bijgevolg kunnen ze heel wat niches innemen en zeer invasief worden. Grote Canadese ganzen zijn daar een schrijnend voorbeeld van. Ze zijn zeer vruchtbaar en vrij agressief naar inheemse soorten. Vooral weidevogels lijden daaronder, zoals de lepelaar die er in Uitkerke maar niet in schijnt te slagen om er te broeden omdat hij telkens verjaagd wordt.

Zwartkopmeeuwen houden grote sier in het Zwin.

Ook moerassen, rivieren en meren blijken zeer gevoelig voor opwarming.

Fauna en flora schuiven dus niet alleen op door de klimaatverandering, het aantal soorten vermindert zichtbaar. Een duidelijk signaal van de natuur. l

AQUA 2019/2

Operatie Perforatie: winnaars aan de slag! Een oproep om zoveel mogelijk stukjes (semi)openbare ruimte te ontharden, dat is Operatie Perforatie. Aquafin stelde een budget van 100.000 euro ter beschikking om projecten een duwtje in de rug te geven. Ondertussen zijn de winnaars van de Aquafinprijs gekend. In de vorige

De Bont: “We gingen de speelplaats sowieso aanpakken, maar een project als dit is niet goedkoop dus alle steun is welkom. De Aquafinprijs zorgde ervoor dat we sommige zaken sneller konden uitvoeren.”

Aqua spraken we met middelbare school HASP-O (Sint-Aloysius) uit Zepperen en Scouts Hemiksem. In deze editie maken we kennis met Steinerschool De Zonnewijzer in Wijgmaal en het Gents Milieufront.

BASISSCHOOL ‘DE ZONNEWIJZER’, WIJGMAAL > Totale metamorfose van

de speelplaats > Aquafinprijs: 10.000 euro

De aanleg zelf ging dan weer relatief snel. De Bont: “Samen met een groep gemotiveerde ouders legden we de speelplaats aan. Een heel intense maar fijne periode met dit fantastische resultaat. Ik zie nu onze kinderen elke dag genieten en dat doet deugd. Temeer omdat we ook heel hard inzetten op klimaatbewustzijn bij onze leerlingen. We brengen het thema behapbaar en op hun niveau naar hun leefwereld. Geen klimaatmars dus, maar heel praktisch: wat kunnen we in de klas en thuis doen voor het milieu?” “We namen ook de nodige tijd om te communiceren, zeker naar de ouders toe. Er zijn natuurlijk altijd mensen die sceptisch tegenover de plannen staan. Door hen duidelijk en uitgebreid te briefen over de plannen, namen we langzaamaan hun bezwaren weg. Nu horen we eigenlijk geen negatieve geluiden meer. Of het moest gaan over de vuile kleren van het spelen (lacht).”

IDYLLISCHE OASE VAN RUST, SPEL EN WATER De speelplaats van deze Steinerschool onderging een wonderlijke metamorfose. Waar voordien de klassieke klinkers de hoofdtoon vormden, is er nu een idyllische oase van rust, spel en water. Aan het schoolgebouw zit een waterval voor het regenwater dat op het dak valt. Op de speelplaats kan je niet naast de vijver en greppels kijken, die dienen om het water op te vangen en te laten infiltreren. “In de greppels mag je trouwens spelen. De kinderen vinden het geweldig. De ouders en onze leerkrachten soms iets minder”, lacht Maarten De Bont, de enthousiaste directeur van de school.

“Ons startpunt was: wat willen de kinderen?”, gaat De Bont verder. “We vroegen hen wat de ideale speelplaats was. Hun ideeën toetsten we dan af binnen de werkgroep die zich bezighield met de reorganisatie van de speelplaats. In die werkgroep zetelden niet alleen leerkrachten en ouders maar ook een preventieadviseur en mensen van de naschoolse opvang. We zochten ook expertise van buitenaf bij een gespecialiseerd bedrijf voor tuinaanleg.” De aanloop naar de werken nam anderhalf jaar in beslag en startte dus nog voor Operatie Perforatie. De 10.000 euro die de school met de Aquafinprijs in de wacht sleepte, was dan ook mooi meegenomen.

Maarten De Bont

HARD TROTTOIR WORDT VOORTUIN

GENTS MILIEUFRONT VZW

Wat als je, samen met de buren, een stuk verhard trottoir in een straat kon omtoveren tot een voortuin? Dat was de vraag waarmee de vzw ‘Gents MilieuFront’ (GMF) aan de slag ging. De milieuorganisatie liet haar oog vallen op de Désiré Toeffaertstraat in Gentbrugge. Het resultaat: mooie tuintjes in de straat en een buurt die nog meer naar elkaar is toegegroeid. Want ontharding heeft ook een menselijk karakter.

> Ontharden van de voortuinen

in één straat > Aquafinprijs: 7.700 euro

“We hadden gehoord van jullie actie en die sloot naadloos aan bij wat wij in Gent willen doen: via positieve acties het leefmilieu en duurzame mobiliteit een duwtje in de rug geven en de Gentenaars erover sensibiliseren,” vertelt medewerker Thijs Michiels. “Met de Geveltuinbrigade hadden we al ervaring met kleinschalige ontharding, nu pakten we het voor het eerst wat groter aan.” “Maar je kan uiteraard niet zomaar de straat beginnen opbreken. We beseften snel dat we de buurt er actief bij moesten betrekken en het verhaal naar hun leefwereld brengen. Dus heel concreet: meer groen in jullie straat. We hielden meerdere vergaderingen met de bewoners. Kwamen er op de eerste samenkomst maar enkele nieuwsgierigen kijken, tegen het einde van het traject was de hele buurt enthousiast.” Niet alleen de buren bleken enthousiast. Ook de stad Gent was mee met het verhaal en droeg vooral logistiek haar steentje bij.

Daardoor konden de buurt en vrijwilligers van GMF tijdens twee opeenvolgende weekends opbreken en planten. In totaal verschenen er 14 gloednieuwe voor- en geveltuintjes in de straat. “Het resultaat is zelfs zo mooi, dat de bewoners van een parallelstraat ons al aanspraken of we ook bij hen geen stadstuin kunnen aanleggen,” lacht Thijs. “Daar zijn we heel blij mee, want het toont aan dat sensibiliseren werkt: groen zien, doet groen denken.” l

Spring mee

voor proper water!

14 juli 2019

Zuiver water in al onze beken en rivieren, dat is waar we bij Aquafin aan werken. En dat is ook het doel van Big Jump, een organisatie van GoodPlanet Belgium. Op 14 juli 2019 springen duizenden mensen bij ons en in heel Europa op hetzelfde moment in een beek of rivier om aandacht te vragen voor proper water. Aquafin is dit jaar opnieuw partner van dit spetterende evenement en nodigt jou uit om mee te springen! Benieuwd op welke 14 locaties er die dag gesprongen wordt? Je vindt alle info over de Big Jump 2019 op www.goodplanet.be/nl/big-jump-nl/