Aqua 2017/3

Driemaandelijks • juli-augustus-september 2017 • afgiftekantoor Leuven Masspost

P209940

DRIEMAANDELIJKS MAGAZINE VAN AQUAFIN 2017/3

Wij verwelkomen u graag op

24 september 2017 Hamont-Achel

6 14

Infiltratie wordt de norm Impakt! geeft Dommel en Warmbeek een duwtje in de rug

Vier mee de verbeterde waterkwaliteit van de Warmbeek!

2

AQUA 2017/3

AQUAFIN FIETST VOOR NATUURPUNT

Kilometers malen voor het Hageven In het weekend van 24 en 25 juni organiseerde Natuurpunt voor de tweede keer “Expeditie Natuurpunt”. Dit jaar zetten zestig teams van vier personen zich in voor de natuur door te wandelen, te fietsen of te kanoën. Om te kunnen deelnemen, zamelde elk team geld in voor een zelfgekozen natuurgebied.

Voor Aquafin namen de “Aquafietsers” deel, vier sportieve Aquafin-medewerksters die in twee dagen van Hasselt via Oud-Turnhout naar Muizen trapten voor natuurgebied Hageven in Noord-Limburg, vlak bij de Chap’eau-locatie van dit jaar (zie ook p. 8).

De vier Aquafietsers met hun coach en Patrick Schuurmans van Natuurpunt afdeling Neerpelt.

De lokale Natuurpunt-afdeling gebruikt de 1.555 euro die de Aquafietsers verzamelden onder meer voor het onderhoud van de heide in het Hageven en voor de aankoop van nieuwe gronden voor het natuurgebied.

Een gedeelte van de opbrengst gaat ook naar het specifieke beheer van Europese doelsoorten om de heide te kunnen laten kiemen, zoals het Gentiaanblauwtje (vlinder), de Kempense heidelibel en de Roerdomp.

Dankzij werken aan de Dommel is deze rivier die door het Hageven loopt, ook een betere biotoop geworden voor vissen, planten en fauna. De combinatie van het kalkrijke water via het Kempisch kanaal en de zure vennen zorgt voor een unieke fauna en flora in het prachtige Hageven. l

3

VOORWOORD

T

erwijl elders in de wereld Harveys en andere tropische regens voor grote waterellende zorgen, beleven wij in Vlaanderen een bijzonder droog jaar. Wekenlang mocht er tijdens de zomermaanden in West-Vlaanderen geen oppervlaktewater gecapteerd worden, wat vooral de landbouwers in problemen bracht. Door snel te reageren met een aanbod van gezuiverd afvalwater als alternatief voor de bevloeiing van gewassen, speelde Aquafin in op een maatschappelijke noodsituatie.

Het is maar één voorbeeld van hoe we als bedrijf naast onze hoofdopdracht extra toegevoegde waarde kunnen creëren voor de samenleving. Die rol willen we in de toekomst verder opnemen door ruimer te kijken dan de aanleg van riolering en de zuivering van afvalwater.

Projecten waarin we samenwerken met andere partijen voor een integrale aanpak van bijvoorbeeld de waterkwaliteit van de Warmbeek, illustreren dat.

Diezelfde brede benadering willen we ook vertaald zien in onze infrastructuurprojecten. Duurzaamheid begint immers van bij het ontwerp. Onze opdrachtgevers, het Vlaamse Gewest en de gemeenten, rekenen op ons om een robuust en goed werkend rioleringsstelsel uit te bouwen.

Vat dat “robuust” niet te eng op.

Het betekent meer dan “tegen een stootje kunnen”. De infrastructuur die we vandaag aanleggen moet voorzien zijn op evoluties in de toekomst.

Om dat goed te doen, moeten we rekening houden met de ruimere omgeving. Daarom trekt Aquafin volop de kaart van infiltratie. Het wordt zelfs de basis in onze projecten, zoals u kunt lezen in dit nummer. De nieuwe technieken op de markt zijn veelbelovend en nodigen uit tot creatieve ontwerpen.

Hiermee willen we opnieuw het verschil maken in onze projecten en de voortrekkersrol die we al eerder opnamen, bevestigen. l

Dirk De Waele, directeur Infrastructuur

INHOUD 4

Gezuiverd afvalwater als alternatief op de voorgrond

6 8 10 12 18 20 22

Infiltratie van regenwater wordt de norm Creatief infiltreren met nieuwe technieken Tot op Chap’eau?

“Mijn favoriete plekje aan de Warmbeek”

14 IMPAKT! GEEFT DOMMEL EN WARMBEEK EEN DUWTJE IN DE RUG

Speel mee “Bingo aan de beek” Levens redden voor de sport Meander

GRATIS ABONNEMENT OP AQUA VIA REDACTIE@AQUAFIN.BE

16 GROENTEN KWEKEN IN ZWERFVUIL

V.u.: Jan Goossens, Dijkstraat 8, B-2630 Aartselaar, ondernemingsnummer 0440.691.388 Het contactcenter van Aquafin NV is op weekdagen te bereiken van 8 uur tot 19 uur, op het nummer 03 450 45 45, of via contact@aquafin.be Noodnummer buiten de werkuren: 0800 16 603 Ombudsman: 0472 450 450 of ombudsman@aquafin.be Aqua wordt gedrukt op milieuvriendelijk papier.

Fotografie: Aquafin, Jan Locus, Foto VDB, Frederik Beyens, Shutterstock

Volg ons op

4

AQUA 2017/3

Gezuiverd afvalwater als alternatief op de voorgrond In het vorige nummer van Aqua kon u lezen hoe Aquafin met het aanbod van gezuiverd afvalwater inspeelde op de langdurige droogte van de voorbije maanden.

Nadat we heel wat ondernemers konden helpen in een noodsituatie, rijst nu de vraag in welke mate gezuiverd afvalwater een structurele oplossing kan bieden voor de algemene waterschaarste die alsmaar groter wordt.

A

quafin biedt zijn gezuiverd afvalwater, oftewel effluent, al veel langer aan als alternatief voor toepassingen die geen drinkwaterkwaliteit vereisen. Geïnteresseerde bedrijven sluiten een overeenkomst af met Aquafin en gebruiken het effluent als bevochtiging of om er hun tankwagens mee te spoelen. “Tot voor kort namen een zestal bedrijven een vast debiet af en hadden zo’n 25 ruimfirma’s een jaarcontract,” licht accountmanager Wouter Boncquet toe. “Begin dit jaar hebben we onze contracten versoepeld zodat het ook mogelijk is om een overeenkomst voor één, drie of zes maanden af te sluiten. Daardoor konden we erg kort op de bal spelen toen de vraag plots pijlsnel steeg door de aanhoudende droogte.”

Maar liefst 37 nieuwe contracten voor de ophaling van gezuiverd afvalwater sloot Aquafin af in de periode junijuli van dit jaar. Vooral WestVlaamse landbouwers grepen het aanbod met beide handen aangezien het door de extreme droogte verboden was om water op te pompen uit waterlopen, bekkens, buffers en vijvers. Wouter Boncquet: “Ze stelden onze flexibiliteit bijzonder op prijs. Wanneer ze ons ’s ochtends belden met de vraag om effluent te mogen gebruiken, konden ze ’s middags al hun eerste vracht ophalen.

Op dat moment was dat voor hen pure noodzaak waarvoor wij met plezier een tandje bijstaken.”

“Met soepele contracten konden we tijdens de droogte kort op de bal spelen.”

Structureel gebruik Met soepele, kortlopende contracten kon Aquafin vlot inspelen op de plotse massale vraag. Nu de grote drukte wat is afgenomen, wil Aquafin samen met de Boerenbond, de provinciebesturen en de gemeenten bekijken wat er nodig is om effluent meer structureel in te zetten als alternatief voor ander waterbronnen.

Zonder verdere zuivering kan het perfect dienen om te koelen, te spoelen of velden mee te bevloeien. Maar mits de juiste extra zuiveringsstappen kan het opgewaardeerd worden tot eender welke gewenste kwaliteit en dus voor veel meer toepassingen gebruikt worden.

Marjolein Weemaes, groepsleider Onderzoek bij Aquafin: “Er zijn nog geen regels waaraan het effluent moet voldoen om het bijvoorbeeld te gebruiken voor het besproeien van gewassen. Desinfectie is een minimum en als dat zou volstaan, is het misschien een optie om op enkele installaties een desinfectie-eenheid te plaatsen, dat moeten we nader bekijken.”

Momenteel maakt Aquafin een 40-tal zuiveringsinstallaties toegankelijk voor het ophalen van effluent. “Dat zijn allemaal bemande installaties want we kunnen omwille van de veiligheid niet toestaan dat onbevoegden alleen op een zuiveringsinstallatie rondlopen,” legt Wouter Boncquet uit. “Daarnaast is het niet op elke installatie mogelijk om op een vlotte manier grote debieten effluent op te pompen vlak voor het naar de waterloop stroomt. Op sommige locaties zouden we dat bijvoorbeeld wel kunnen oplossen door een bijkomend bufferreservoir te maken maar ook dat moet uiteraard nog verder onderzocht en besproken worden.” l

5

Citrique Belge zet effluent van Aquafin nu ook in als proceswater Ons effluent is inzetbaar voor veel toepassingen.

Eén van de bedrijven die het gezuiverde afvalwater van Aquafin al vele jaren gebruikt is Citrique Belge, producent van citroenzuur en verschillende soorten citraten voor toepassingen in voeding, dranken, farmacie en schoonmaakmiddelen. De Tiense firma nam tot nog toe jaarlijks ongeveer 1 miljoen m³ effluentwater af van de zuiveringsinstallatie in Tienen om het te gebruiken als koelwater in de productie.

Daarmee kan Citrique Belge voorzien in de helft van de totale behoefte aan koelwater. De andere helft onttrekken ze uit de Gete. Verder gebruikt Citrique nog eens 1 miljoen m³ proceswater per jaar. De bronnen hiervoor zijn putwater, oppervlaktewater uit de Gete en een beperkt gedeelte drinkwater.

Omdat de onttrekking van water uit de Gete door de droogte deze zomer onder druk kwam te staan en door de onzekere kwaliteit van het putwater, klopte Citrique Belge bij Aquafin aan om de lopende overeenkomst uit te breiden.

“In plaats van 1 miljoen m³ nemen we nu 1,5 miljoen m³ effluent af van de zuiveringsinstallatie,” weet Emmanuel Raskin, director Compliance bij Citrique Belge. “Dat extra debiet gebruiken we nu ook als proceswater. Omdat het water in het productieproces in aanraking komt met het citroenzuur dat we produceren, moeten we het wel verder zuiveren door ultrafiltratie, UV-behandeling en actief kool. We hadden die infrastructuur al in onze fabriek, waardoor er geen investeringen nodig waren. Meer zelfs, het gebruik van het effluent zorgt ervoor dat onze ultrafiltratie-installatie wordt ontlast omdat het gezuiverde afvalwater minder ijzer bevat dan het putwater dat we voordien gebruikten. Wij zijn bijzonder tevreden over deze overeenkomst die volgens mij een mooi voorbeeld is van hoe Aquafin niet alleen op het einde maar ook aan het begin van de waterketen een grote toegevoegde waarde kan hebben.”

Vanuit de effluentgoot op de RWZI Tienen wordt nu jaarlijks 1,5 miljoen m³ water via een permanente constructie rechtstreeks verpompt naar Citrique Belge.

6

AQUA 2017/3

Infiltratie van regenwater wordt de norm

Veel regen op korte tijd of net lange droge periodes, klimatologen zijn het er over eens dat we in de toekomst steeds meer met beide fenomenen te maken zullen krijgen. Om ons hier tegen te wapenen, moeten we bij infrastructuurwerken volop inzetten op infiltratie van het regenwater

“Maar ook dat argument wordt weerlegd door een studie van de Vlaamse Milieumaatschappij waaruit blijkt dat élke Vlaamse ondergrond zich leent tot infiltratie, zelfs leemgrond. Zo lang maar de juiste technieken gebruikt worden.”

in de bodem. Voor alle ontwerpen van bovengemeentelijke opdrachten vanaf het Optimalisatieprogramma 2018 legt Aquafin daarom maximale

En het kostenplaatje?

infiltratie op.

Infiltratiemaatregelen kunnen de investeringskost van een project in sommige gevallen wat duurder maken, maar soms ook goedkoper omdat er bijvoorbeeld regenwaterleidingen met een kleinere diameter kunnen gebruikt worden. Dat kan zowel binnen het projectgebied als meer stroomafwaarts het geval zijn. Wat telt is de totale kost op het einde van de rit. Op aansturen van Aquafin zullen een aantal nieuwe infiltratietechnieken in aanmerking komen voor subsidies. Daardoor zal zelfs een gedeelte van de bovenbouw, bijvoorbeeld waterdoorlatende kolken en de fundering en onderfundering van waterdoorlatende bestrating, ook subsidieerbaar worden. Tot slot is er natuurlijk ook de ecologische winst van maximale infiltratie, die niet in euro’s valt uit te drukken. l

“De denkpiste om bij rioleringswerken standaard twee buizen aan te leggen, één voor afvalwater en één voor regenwater, is volledig voorbijgestreefd,” weet Rik Debusschere, projectmanager en expert infiltratie bij Aquafin.

“Terwijl infiltratie vandaag in ontwerpen vaak enkel wordt toegepast als andere oplossingen te duur zijn, zal het in de toekomst de norm worden. Afvoer van regenwater wordt een allerlaatste noodoplossing.”

Van infiltratie het uitgangspunt maken, is voor veel ontwerpers een drastische ommezwaai. Het wordt nog moeilijker als die infiltratie bovendien moet voorzien worden in de onderfundering van de wegenis. Water in de ondergrond kan immers de stabiliteit van de bovenbouw in gevaar brengen.

Op vraag van Aquafin worden de bouwklassen die de wegenisopbouw vastleggen nu opnieuw gedefinieerd, rekening houdend met infiltratie van regenwater in de onderfundering.

Overal mogelijk Advies- en ingenieursbureaus die met Aquafin samenwerken, zullen de nodige creativiteit en innovatie aan de dag moeten leggen in toekomstige ontwerpen. Als de haalbaarheidsstudie geen infiltratiemaatregelen bevat, zal Aquafin de opdracht zelfs tijdelijk on hold zetten en zelf naar eventuele mogelijkheden op zoek gaan.

“Afvoer van regenwater wordt voortaan de allerlaatste noodoplossing.

Bij Aquafin trachten we meer en meer ook bomen in te zetten om het water te laten infiltreren.”

RIK DEBUSSCHERE

Rik: “Dat kan soms extra studiewerk meebrengen, al was het maar omdat er naar een ruimere regio moet gekeken worden voor een optimale infiltratie.

Een ander struikelblok is dat veel bureaus bang zijn dat de infiltratie niet zal werken, bijvoorbeeld omwille van een slecht doorlatende ondergrond.”

“AQUAFIN NEEMT VOORTOUW VOOR INFILTRATIE BIJ RIOLERINGSPROJECTEN” De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) zet al jaren in op infiltratie van hemelwater als een belangrijke techniek om zowel wateroverlast als verdroging van de bodem te vermijden. Ingeborg Barrez, hoofd Ecologisch Toezicht, vindt dat Aquafin een belangrijke rol heeft gespeeld om infiltratie ook daadwerkelijk op het terrein door te drukken: “Als lid van de werkgroep waterzuivering binnen de Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid heeft Aquafin onze richtlijnen verder vertaald in een leidraad voor het ontwerp van rioleringsprojecten. Daarnaast is ook na duiding door Aquafin beslist dat een aantal nieuwe infiltratietechnieken subsidieerbaar zijn. Het bedrijf stelt hiermee een duidelijk voorbeeld voor andere rioolbeheerders. Door resoluut de kaart van infiltratie te trekken en omdat hun expertise in de sector algemeen wordt erkend, kan Aquafin hopelijk alle stakeholders overtuigen.”

7

8

AQUA 2017/3

Creatief infiltreren met nieuwe technieken

O

p het openbare domein is maximale infiltratie van regenwater de meest duurzame keuze. Leveranciers spelen uiteraard in op die evolutie en ontwikkelen nieuwe technieken die ervoor zorgen dat het water makkelijker in de ondergrond kan dringen zonder al te veel impact op het uitzicht van de bovenbouw. Op vraag van Aquafin ontwierp producent Stradus Aqua bijvoorbeeld het poreuze huisaansluitputje. Rik Debusschere, expert infiltratie bij Aquafin: “De samenwerking met de leveranciers in onze sector verloopt erg constructief. Er wordt geluisterd naar de uitdagingen waarmee we te maken krijgen en dan zoeken we samen naar de juiste oplossingen. Dit nieuwe huisaansluitputje is daar een mooi voorbeeld van.�

Mede op aansturen van Aquafin komen een aantal van die nieuwe infiltratietechnieken in aanmerking voor subsidies.

Op de dwarsprofielen zijn de delen die subsidieerbaar zijn, aangeduid in groen.

Om aanspraak te kunnen maken op subsidie moet de subsidie-aanvrager wel aantonen dat er kleinere buisdiameters gebruikt worden dan wanneer er geen infiltratietechnieken zouden gebruikt worden. l

BETONNEN INSLUITING

1.

2.

DAKAFVOER

INFILTRATIEKOLK

WEGDEK

INFILTRERENDE ONDERFUNDERING NOODOVERLAAT

1.

INFILTRERENDE FUNDERING

Afstromend regenwater wordt via halfverharding, groenvakken of waterdoorlatende verharding afgevoerd naar de infiltrerende onderfundering.

POREUS HUISAANSLUITPUTJE

2.

POREUZE/INFILTRERENDE HUISAANSLUITPUTJES

Deze geprefabriceerde putjes uit poreuze beton verzamelen het regenwater van de dakafvoer nog voor het wordt aangesloten op de openbare regenwaterafvoer. Ze bestaan uit een putlichaam uit poreuze beton, een losliggende afdekplaat, een aansluitleiding op vaste hoogte en een overloopleiding die de verbinding maakt met de afvoer in de straat. Het regenwater wordt opgevangen en tijdelijk vastgehouden. Daarna infiltreert het via het poreuze materiaal in de bodem. Bij hevige buien wordt het overtollige regenwater via de overloopleiding dan alsnog afgevoerd.

9

4.

3.

WEGDEK

INFILTRATIEKOLK

VERHARDING

NOODOVERLAAT

INFILTRATIEKOLK

POREUZE WORTELZONE

3.

INFILTRATIEPAAL

Een infiltratiekolk of –paal buffert hemelwater zodat het kan infiltreren via de zijwanden. Er is een overloop voorzien naar de regenwaterleiding voor het geval de buffer vol geraakt.

4.

INFILTRERENDE WORTELZONE

Het afstromende regenwater komt via aansluitingen of over het oppervlak in de poreuze wortelzone met ventilatie en infiltrerende functie.

10

AQUA 2017/3

TOT OP

Erik Hermans en Danny Vanderhoydonck leiden onze operationele teams in de regio.

Samen met het ganse Chap’eau team nodigen zij u uit voor een sportieve en gezellige dag voor het ganse gezin in de buurt van de Warmbeek. Danny: “Fiets- en wandeltochten, mountainbike, natuurloop, streekproducten ontdekken, barbecue en randanimatie: alles is aanwezig om er een topdag van te maken! We zijn fier op deze streek en hopen u kennis te laten maken met de vele troeven van de Warmbeekvallei.”

11

Op www.chap-eau.be vindt u het volledige programma. Volg ons op Facebook en Instagram.

12

AQUA 2017/3

“Mijn favoriete plekje aan de Warmbeek” Als gids van Natuurpunt en natuurfotograaf brengt Tineke Niesten meermaals per week een bezoekje aan de Warmbeek. Ze verhuisde ongeveer 13 jaar geleden van het drukke Nederland naar het rustige Hamont-Achel. De Warmbeek is één van haar favoriete plekjes dicht bij huis waar ze volop van de natuur kan genieten.

Passie voor natuur “Al van kinds af aan heb ik een passie voor alles wat te maken heeft met natuur. Natuurvakanties kregen dan ook altijd mijn voorkeur. Zowel kort bij huis als ver weg is natuur heel erg boeiend.

Wat mij nu net zo aanspreekt aan de Warmbeek is de afwisseling tussen open, vaak zonnige gedeelten en plekken met meer schaduw zoals het bos.”

“De biotoop op beide plaatsen is zo verschillend, dat maakt het leuk.

De Warmbeek stroomt vanaf de grens bij de Achelse Kluis verder in Nederland en heet daar de Tongelreep, om tenslotte in de Dommel uit te komen. Als gids de liefde voor natuur doorgeven aan anderen is een levensdoel geworden.

Mijn wandelingen noem ik dan ook liever belevingswandelingen.”

Dankzij de vistrap kunnen vissen stroomopwaarts een paaiplaats zoeken.

“Ik wil mensen vooral laten genieten van de natuur. Voor details zoals de naam van elk plantje moet je niet bij mij zijn,” vertelt Tineke Niesten.

Een beek vol leven In 2015 werd op de Warmbeek een vistrap aangelegd die ervoor moest zorgen dat vissen opnieuw stroomopwaarts konden zwemmen om op de grindige beekbedding te kunnen paaien.

Tineke: “Als je nu twee jaar later kijkt hoeveel leven er in en rond de beek is, dan is dat echt schitterend! De vistrap is een rijk buffet voor dieren. De Beekprik, de ijsvogel, de bosbeekjuffer, de weidebeekjuffer en de schaatsenrijder, je vindt ze hier allemaal.”

13

“Het zijn allemaal kieskeurige diertjes die enkel in en rond zuiver water te vinden zijn.”

Wandelingen met een boodschap

“Ik wil mensen vooral laten genieten van de natuur.”

TINEKE NIESTEN

IJ F I

N O P W W W.

TIP

CH

AP

-E

A

Net als Tineke zijn ook haar collega’s gepassioneerd door de Warmbeek en haar mooie omgeving.

Zij begeleiden tijdens Chap’eau de natuurwandeling Warmbeek, een aanrader voor jong en oud!

BE

PARTNER VAN CHAP’EAU

S

R CH

U.

Een beek vol leven is heel erg mooi en tegelijkertijd ook kostbaar.

“Tijdens mijn wandelingen probeer ik te benadrukken dat wij niet zonder de natuur kunnen maar de natuur ook niet zonder ons.

Kinderen tracht ik te betrekken bij al dat moois en er bewust van te maken dat elk diertje zijn functie heeft en hier dus niet zomaar is”, legt Tineke uit. “Bovendien gebeurt het wel eens dat mensen hier vissen of planten uit hun vijver in de beek achterlaten. Zo verstoren ze de natuur en dat kan zeker niet de bedoeling zijn.” l

14

AQUA 2017/3

IMPAKT! geeft Dommel en Warmbeek een duwtje in de rug Een verdere verbetering van de ecologische toestand in de Warmbeek en de Dommel, dat is het ultieme doel van het Europese project Impakt! Tegelijk willen de projectpartners de lessen die ze uit dit project leren, verwerken in een blauwdruk voor een integrale gebiedsgerichte aanpak in andere Vlaamse en Nederlandse stroomgebieden.

Impakt! wil zeldzame soorten als de gaffellibel weer een thuis geven.

D

e Dommel is een Kempense rivier van 120 kilometer lang, waarvan 35 kilometer over Belgisch grondgebied en 85 kilometer in Nederland loopt. Zowel de Dommel zelf als haar zijloop de Warmbeek zijn niet ver verwijderd van de “goede toestand” die de Europese Kaderrichtlijn Water nastreeft. Daarom ook dat de Warmbeek in de stroomgebiedbeheerplannen is aangeduid als speerpuntgebied en de Dommel als aandachtsgebied.

Ze hebben genoeg aan relatief beperkte inspanningen om een goede waterkwaliteit te behalen.

Grensoverschrijdend Met het onderzoeksproject “Kallisto” onderzocht het Nederlandse Waterschap De Dommel tussen 2009 en 2012 al hoe het de impact van lozingen van huishoudelijk afvalwater uit de omgeving van Eindhoven op de waterkwaliteit van de Dommel op een kostenefficiënte manier kan verlagen. Impakt! is de grensoverschrijdende voortzetting van dit project en wordt gesteund door het Europese subsidiëringsprogramma Interreg Vlaanderen-Nederland. Binnen Impakt! bundelen het Waterschap De Dommel, de Vlaamse Milieumaatschappij en Infrax en Aquafin als beheerders van de rioolstelsels de krachten voor een verdere verbetering van de waterkwaliteit in de regio.

15

Els: “De aard van de afwateringsinfrastructuur op bedrijventerrein creëert specifieke uitdagingen waarop tot nu nog niet veel werd ingespeeld” Johan: “We zoeken naar maatregelen die de ecologische impact van de lozing van afvalwater via overstorten verminderen”

“Hoewel de meeste huishoudens in dit gebied al aangesloten zijn op een rioolwaterzuiveringsinstallatie, is dat vaak via gemengde stelsels waarin zowel afvalwater als regenwater getransporteerd worden,” legt Filip Raymaekers, hoofd buitendienst Demer, Dijle en Maas van de afdeling Integraal Waterbeleid VMM uit. “Tijdens neerslagperiodes kan de werking van overstorten het waterleven schaden en daarom is overstortwerking een van de problemen die we willen aanpakken.”

Naast extra metingen aan overstortconstructies worden er frequenter en op meer locaties waterstalen genomen en zijn er permanente meetsondes in de waterlopen geplaatst. Filip: “Daarmee volgen we alle schommelingen op van belangrijke parameters zoals zuurstof, ammonium en geleidbaarheid. Als er bijvoorbeeld een overstort in werking treedt, meten we daarvan direct het effect in de waterloop.

We kijken daarbij ook naar de impact op waterplanten en -dieren. Die meetgegevens gebruiken we bij de opmaak van modellen waarmee we virtueel nagaan welke acties we best nemen om de schadelijke effecten van overstorten terug te dringen. Voor het Impakt!-project zullen we ook randvoorzieningen aanleggen die overstortend rioolwater zuiveren vooraleer het in de waterloop terechtkomt. Aan een overstort op de Bolisserbeek, niet ver van de monding in de Dommel, komt er bijvoorbeeld een filterinstallatie en een nazuivering zodat het stroomafwaartse traject van de Dommel door het natuurgebied beter beschermd wordt.”

Huishoudelijk en industrieel afvalwater Ook Aquafin richt zijn pijlen binnen Impakt! op de vuilvrachten die geloosd worden door overstorten en zuiveringsinstallaties. “Voor de zuiveringsgebieden die gelegen zijn in de Vlaamse deelstroomgebieden van de Dommel en de Warmbeek bemeten we die lozingen intensief,” legt Johan Van Assel, studieverantwoordelijke bij Aquafin uit. “Daarnaast verfijnen en actualiseren we samen met Infrax de bestaande modellen van de rioolstelsels om een beter zicht te krijgen op hun werking.

Op basis van deze modellen kunnen nadien optimalisatieprojecten gedefinieerd worden om de vuiluitworp naar de waterloop te beperken. Met de VMM werken we zo een maatregelenprogramma uit om de ecologische impact van lozingen uit de afvalwaterketen te reduceren.”

Filip: “Onze metingen tonen het effect aan van overstortwerking op planten en dieren” De VMM volgt permanent de waterkwaliteit van de Dommel en de Warmbeek op maar verhoogt die inspanningen voor het Impakt!-project aanzienlijk.

Als rioolbeheerder ligt de focus van Infrax binnen Impakt! voornamelijk op het verminderen van de schadelijke effecten van calamiteiten op bedrijventerreinen in de regio. “De waterafvoer van industrieterreinen stelt specifieke uitdagingen waar tot nu toe niet of onvoldoende werd op ingespeeld,” verduidelijkt Els Lodewijckx. “Op privéterrein worden hemelwater en afvalwater vaak nog gemengd of niet volledig gescheiden verzameld, terwijl er op het openbaar domein wel een gescheiden stelsel ligt. Wij zullen nu de bestaande afwatering van de industrieterreinen en op het openbaar domein doorlichten. Vervolgens zullen we technische innovatieve maatregelen uitwerken om de impact van accidentele lozingen door de bedrijven te verkleinen.”

De bemetingen en doorlichtingen lopen volop maar voor conclusies is het nog wat te vroeg. Het project loopt nog door tot augustus 2019. “Duidelijk is wel al dat zelfs een doorgedreven sanering van overstorten op zich niet zal volstaan voor een goede waterkwaliteit in de Dommel en de Warmbeek. Maar het is alvast een belangrijke stap om dat doel te bereiken,” besluit Filip. l

16

AQUA 2017/3

Groenten kweken in zwerfvuil

“2 jaar geleden postte ik op facebook: bedankt om minder afval in het water te gooien maar waarin moet ik mijn planten nu zetten?”

JOKSIE BIESEMANS

17

Hoewel de waterkwaliteit van onze rivieren alsmaar verbetert, worden ze nog regelmatig vervuild door zwerfvuil. Daar weet Joksie Biesemans alles van. Vijf jaar geleden startte deze milieubewuste Gentse een openbaar tuintje, gevuld met afval dat ze zelf uit de Gentse wateren viste.

E

en eigen moestuin was niet bepaald Joksies kinderdroom.

“Ik herinner me dat ik als kind mijn ouders moest helpen oogsten en me dat totaal niet interesseerde.

De grote ommezwaai kwam er enkele jaren geleden toen ik aan de Visserij ging wonen. Ik kocht mezelf een kajak om van het water in de Schelde en de Leie te genieten maar dat bleek niet zo eenvoudig. Altijd als ik wilde gaan varen, zat er heel wat afval tussen de kajak en de wand van de kade.

Wanneer ik de kajak dan losmaakte en verder wilde varen, dreef het afval gewoon het water op. Uit verontwaardiging besliste ik om al het afval, uit het water te halen en er zaadjes in te planten.”

Buurderij - Dok Gent Joksie startte samen met enkele geïnteresseerden een Buurderij aan Dok Gent. Buurderijen zijn een initiatief van het Netwerk van Boeren & Buren dat consumenten toegang wil geven tot lokale kwaliteitsproducten van boeren uit de buurt. Ze bepalen er zelf hun prijzen waardoor zij een inkomen krijgen dat fair is voor hen en goed is voor de lokale economie.

In Europa zijn er ondertussen al zo’n 700 opgericht.

Als lid van een Buurderij werkt u actief mee aan een kortere keten en geeft u een eerlijke prijs aan de boeren uit de buurt. Bestellen en betalen kan vooraf online: https://boerenenburen.be/nl/ assemblies/8521

Bewustmaking Het tuintje van Joksie ligt op een prachtige locatie aan het water, naast het wandelpad aan de Visserij waar dagelijks veel mensen voorbijkomen. “Dat deed ik niet toevallig.

Ik wilde op een positieve manier aan de voorbijgangers tonen dat afval in het water gooien niet oké is.

Daarom plaatste ik ook een bord in mijn tuintje met de boodschap: Liefste wandelaar, dit tuintje werd mogelijk gemaakt door alles wat u en uw medemens in het water gooien.

Dat is raar, want het water is nochtans geen vuilnisbak. Denkt ook u daar voortaan aan?”

Groenten kweken in afval staat in schril contrast met de groenten die je koopt in de supermarkt, verpakt in wat daarna afval wordt.

“70 % van wat ik eet, plant ik zelf.

Zelf je voedsel kweken is een belangrijk focuspunt voor mij waarvan ik mensen bewust wil maken. Iedereen verschuilt zich maar al te graag achter het excuus dat Gent historisch vervuild is.

Om aan te tonen dat dit niet blijvend is, liet ik na 6 jaar door de stad een bodemonderzoek uitvoeren.

Resultaat? 60 % van de grond is zeker geschikt voor groenteteelt. Het is dus geen excuus om je achter te verschuilen maar net een reden om in actie te schieten!”

Verbeterde waterkwaliteit Terwijl Joksie ijverig verder blijft sensibiliseren, stelt ze vast dat het de goede kant uitgaat: “Een vriend, die vroeger iets verderop aan Portus Ganda naar school ging, vertelde me dat wanneer de school uit was, hij zo snel mogelijk naar huis wilde omdat het water zo stonk. Nu genieten mensen daar in het zonnetje aan het water. Zelf merk ik het verschil ook wel. Als ik nu met mijn kajak het water op ga, vind ik veel minder afval dan vroeger. Twee jaar geleden zette ik zelfs op facebook: bedankt om minder afval in het water te gooien maar waar waarin moet ik mijn planten nu zetten?”, lacht Joksie. “Maar we zijn er nog lang niet. Neem maar eens een kijkje aan de oude dokken. Ook tijdens de Gentse feesten komt er meer afval in het water terecht. Ik ben er wel van overtuigd dat als we allemaal samenwerken er echt iets kan veranderen.

Denk dus zeker niet dat je als enkeling geen verschil kan maken.” l

18

AQUA 2017/3

Speel mee “Bingo aan de beek�

Ijsvogels, libellen en wuivende waterplanten: ze doen het de laatste jaren weer beter in Vlaanderen. De investeringen in waterzuivering en natuur werpen duidelijk vruchten af.

De Vlaamse beken bruisen opnieuw van het leven.

et een ludieke bingo-actie lokt Natuurpunt in samenwerking met Aquafin zoveel mogelijk Vlamingen naar een beek in hun buurt om hen kennis te laten maken met de dieren en de planten die ze er kunnen vinden. Er valt immers heel wat te beleven aan de oevers van een propere beek.

M

Aqua ging op pad met bioloog en natuurfotograaf Frank Resseler.

Hij verkende samen met zijn kinderen de Bosbeek tussen Neeroeteren en Opoeteren. Natuurpunt legde er een meander aan waardoor deze locatie aan de Bosbeek een prachtig stukje natuur is geworden.

10 watersoorten om te spotten

Welke watersoorten hebben jullie gespot?

Natuurpunt selecteerde tien typische watersoorten om te spotten, die makkelijk te herkennen zijn: ijsvogel, grote gele kwikstaart, schaatsenrijder, bosbeekjuffer, weidebeekjuffer, fijne waterranonkel, waterviolier, bever, steenbreekvaren en zwanenmossel.

Het weer was niet zo fantastisch tijdens onze zoektocht maar toch hebben we verschillende weidebeekjuffers en schaatsenrijders geteld. Ook de ijsvogel liet zich dikwijls horen en zagen we zelfs even voorbijflitsen.

19

G VO IJS EL

BO

EK

JU F

F ER

W EI D E B E E K J U F F E R

Van de bever vonden we zowel knaagsporen als sleepsporen van zijn staart waar hij aan land komt.

E SB

Hoe merk jij dat de waterkwaliteit in Vlaanderen er op vooruit gaat?

Je ziet dat eigenlijk aan het water zelf natuurlijk… het lijkt proper.

Maar dat kan nog altijd bedrieglijk zijn. Het is vooral te merken door de terugkomst van soorten als de beekjuffers.

Deze prachtige libellen waren in mijn kindertijd in de jaren ‘90 bijna in heel Vlaanderen uitgestorven. Op vakantie in Frankrijk of de Ardennen kon je ze nog zien maar “thuis” was het ondenkbaar.

Ze zijn zeer kieskeurig. Een beekjuffer kiest een propere beek die slingert met stroomversnellingen die zorgen voor meer zuurstof en niet te steile oevers en ik kan ze geen ongelijk geven… veel mooier en gezonder is dat!

Heb je zelf nog tips die anderen kunnen gebruiken bij hun zoektocht?

Ja, eentje in het bijzonder: beluister de roep van de ijsvogel even online voor je op pad gaat. Het is een zeer luidruchtige vogel die zich een beetje verraadt door zijn typische, makkelijk te herkennen roep. Als je hem spot, duurt het maar hooguit enkele seconden want het is een echte snelheidsduivel. Het is prachtig om deze felgekleurde vogel vlak langs je in de zon over het water te zien scheren. Soms draait hij juist voor je ogen en krijg je een overgang van zijn helblauwe rug naar een fel oranje buik te zien… prachtig!

GEEF JOUW RESULTATEN DOOR EN WIN EEN LEUKE PRIJS! Nog niet op zoektocht geweest?

Ook in september en oktober kan je op pad trekken om beestjes en planten langs Vlaamse beken te spotten. Geef jouw resultaten door via www.natuurpunt.be en maak kans op een arrangement voor het hele gezin bij Landal Greenparks!

Wil je meer kans om “Bingo” te kunnen roepen? Natuurpunt bundelde vorig jaar de vijftien zuiverste beken in Vlaanderen in het rapport ‘Levende beken’.

Op onder meer deze locaties vergoot je je kansen: > > > > >

West-Vlaanderen: IJzer • IJzermonding Oost-Vlaanderen: Mark • Markvallei, Geraardsbergen Vlaams-Brabant: IJse • Doode Bemde Antwerpen: Kleine Nete • Kleine Netevallei Limburg: Abeek • Vallei van de Abeek in Meeuwen-Gruitrode Ontdek de volledige lijst met beken op www.natuurpunt.be/levendebeken.

Wie is Frank Resseler? > Achtergrond: Bioloog, opgegroeid langs het Nationaal Park de Hoge Kempen

in Maasmechelen en al heel jong begeesterd door de natuur. > Passie: Een combinatie van fotografie, film en natuur. > Waarom? “Met mijn productiehuis De Kijkhut

wil ik mensen overtuigen van de waarde van de inheemse natuur en hoe mooi onze beestjes wel niet zijn. Liefde voor natuur is iets waar je als mens bescheiden van wordt. Daarom voel ik me de koning te rijk als ik met de voeten in proper water beekjuffers kan bewonderen.

Samen met de kindjes wat slenteren langs een mooie beek op een warme zomerse dag, wat moet een mens nog meer hebben?” > Benieuwd naar het werk van Frank?

www.dekijkhut.be

l

20

AQUA 2017/3

Levens redden voor de sport Ook al eens teruggefloten in het zwembad, of vermanend toe getoeterd vanaf de reddersstoel op het strand? Redders zijn er natuurlijk voor uw veiligheid, maar wist u dat redden ook een sport is die zowel in een zwembad als in open water wordt beoefend? En dan is een goede waterkwaliteit natuurlijk van groot belang. Aqua sprak met Philippe Raes, voorzitter van de Vlaamse Reddingsfederatie.

“De Vlaamse Reddingsfederatie (RedFed) is een door Bloso erkende en gesubsidieerde sportfederatie die werd opgericht in 1985.” legt Philippe Raes uit.

“Voordien verzorgde elke provincie haar eigen organisatie en had haar eigen regels. Begin jaren 90 zijn we gaan samenwerken met de Vlaamse overheid en werd er een duidelijke wetgeving opgesteld over hoe je de veiligheid moet garanderen aan een zwembad of in open water. We hebben hier samen met de overheid veel in gestuurd en geleid.”

“Onze voornaamste taak nu is het promoten van de reddingssport en het ondersteunen van de veiligheid van de watersportbeoefenaars”.

Zwemmen met hindernissen Redfed is één van de weinige sportfederaties die zich zowel met een humanitair als een sportief doel bezighoudt. Toch is redden bij het grote publiek niet echt gekend als sport.

Philippe bevestigt: “Veel mensen kennen redden als opleiding maar lang niet iedereen weet dat het ook een hobby is.

Ook wordt de reddingssport wel eens vergeleken met de zwemsport maar er is toch een groot verschil. Natuurlijk is het onderdeel zwemmen bij ons belangrijk maar we maken ook gebruik van verschillende voorwerpen die in de realiteit tijdens het redden gebruikt worden. We zwemmen bijvoorbeeld met een pop of over een hindernis en zo wordt het een stuk zwaarder.”

Net als in andere sporten worden er ook in de reddersport competities georganiseerd.“Onze federatie is erkend door de Vlaamse sportfederatie en ook door de International Lifesaving Federation (ILS). Wij nemen dus niet enkel deel aan nationale wedstrijden maar ook aan Europese en wereldkampioenschappen.”

21

© Foto: Stef Feys

“We starten met provinciale kampioenschappen en daarna volgen de Vlaamse en Belgische wedstrijden. Daaruit selecteren we de beste teams die mogen deelnemen aan de internationale wedstrijden.

Deze zomer namen we bijvoorbeeld deel aan de Worldgames en behaalden we zelfs nog een gouden medaille.”

“Er zijn genoeg studies die dat aantonen.

Voor een wedstrijd in open water controleren de lokale instanties de waterkwaliteit.

Zelden of nooit stellen zich problemen.

Natuurlijk is het niet de bedoeling dat we met onze wedstrijden zelf voor vervuiling zorgen. Daarom roepen we onze teams altijd op om het water proper te houden.”

Dat er in Vlaanderen maar weinig recreatief mag gezwommen worden in open water, vindt Philippe jammer: Redfed beoefent de discipline zowel in zwembaden als in open water en de zee.

“Er zijn natuurlijk de zee en enkele openbare “Voor ons is het natuurlijk van belang dat domeinen waarin je kan zwemmen, maar het water daar van voldoende kwaliteit is. een stukje rivier dat vrijgemaakt wordt, Anders zou dat het voortbestaan van onze dat zien we hier niet zo vaak. Mocht dat sport weleens in gevaar kunnen brengen,” wel zo zijn en het zou ook gestimuleerd vertelt Philippe. “Wij kunnen worden, dan ben ik ervan overalvast bevestigen dat tuigd dat de burger zich meer de waterkwaliteit in bewust wordt van het Bij RedFed zijn belang van een goede Vlaanderen de laatste 35 clubs en 2800 leden waterkwaliteit.” jaren sterk aan het l aangesloten. vooruitgaan is.”

Graag in proper water

Meer info op www.redfed.be

Philippe Raes

AQUA 2017/3

MEANDER

22

Wat als… beton zichzelf kon herstellen?

N

ee, dit is geen scenario uit een sciencefictionfilm, op academisch niveau wordt al jaren geëxperimenteerd met zelfhelend beton.

Eind augustus werd de techniek voor het eerst “live’ toegepast op een werf van Aquafin, een primeur voor België.

Het idee is niet nieuw. Al jaren bestuderen onder andere de wetenschappers aan de universiteit Gent, onder leiding van prof. dr. ir. Nele De Belie, de mogelijkheden om haarscheurtjes in beton automatisch te herstellen. In theorie klinkt dit verrassend eenvoudig.

Door toevoeging van bacteriën, draagt het beton de bouwstenen in zich die bij het optreden van scheuren als witte bloedcellen fungeren om de schade te herstellen. Meer bepaald door de insijpeling van water zullen de bacteriën reageren en calciumcarbonaat (kalksteen) aanmaken.

Op die manier worden de scheuren automatisch gedicht.

De werf van Aquafin in het kader van het Oosterweelproject in Antwerpen kreeg de primeur voor België om het zelfherstellend beton toe te passen in de praktijk, buiten het laboratorium. Afwachten dus hoe de bacteriën zich zullen gedragen nu ze zijn blootgesteld aan de elementen. Aquafin kijkt de resultaten van dit demo-experiment alvast hoopvol tegemoet.

“We volgen het onderzoek al jaren op de voet en zijn natuurlijk vereerd met deze primeur” getuigt Danny Verhulst, groepsleider Bouwkunde. “Niet alleen Aquafin, maar de hele bouwindustrie zou een ware omwenteling doormaken mocht het zelfherstellend beton effectief werken en op grote schaal toegepast worden. Stel je de besparingen voor op de speciale coatings die we nu voorzien om corrosie tegen te gaan, om nog maar te zwijgen van de besparingen op inspecties, onderhoud, renovaties en vervangingen. Dit is een mooi voorbeeld van waarom investeren in onderzoek zo belangrijk is.” l

23

Hoe globale waterschaarste onze economie kan beïnvloeden

D

e gemiddelde Vlaming verbruikt iedere dag maar liefst 7.400 liter water.

Hoezo, denkt u? Het klopt dat u die hoeveelheid niet dagelijks uit uw kraan laat stromen om te douchen, af te wassen of het toilet te spoelen. Dat verbruik komt neer op zo’n 120 liter per persoon. De rest van ons waterverbruik is meer verborgen of “virtueel” water en schuilt daar waar u het misschien niet verwacht: in de productie van voeding, kleding, toestellen, …

Een studie van de Water Footprint Network* beschrijft hoe afhankelijk Europa in dat opzicht is van de waterbeschikbaarheden elders in de wereld. Veel van wat we hier verbruiken, wordt nu eenmaal buiten Europa geproduceerd. Iets meer dan een derde van onze “waterbehoeften” wordt op die manier in andere werelddelen ingevuld, hoofdzakelijk via de landbouw. Dat maakt de economie van de EU-landen kwetsbaar voor de toenemende waterschaarste en droogte door de klimaatverandering.

Die hebben nu al een negatieve invloed op de import van onder meer sojabonen, rijst en koffie, stelt het rapport. Dat komt omdat ze voornamelijk uit waterarme en droge gebieden komen. Het rapport maakt op die manier duidelijk dat de gevolgen van de klimaatverandering niet alleen lokaal maar globaal voelbaar zullen zijn. l Sommige producten zullen immers schaarser en dus duurder worden.

* Dependencies of Europe’s economy on other parts of the world in terms of water resources

Een katoenen t-shirt heeft al 2.700 liter water opgeslorpt voor het in de winkel ligt

Een kop koffie heeft een virtueel waterverbruik van 176 liter

Een sinaasappel heeft ongeveer 70 liter water nodig voor hij in uw fruitmand ligt

Bron: www.watervoetafdruk.be www.waterfootprint.be

Stuur uw mooiste natuurbeelden in en win!

H

eeft u prachtige natuurbeelden in uw collectie zitten? Wilt u zich graag meten met andere natuurliefhebbers? Natuurpunt organiseert opnieuw een fotowedstrijd, onder meer in samenwerking met Aquafin (categorie Water).

Stuur tussen 1 en 31 oktober 2017 uw mooiste foto’s of filmpjes in en win mooie prijzen.

Het winnende beeld van Jacob Kaptein vorig jaar in de categorie “Water”.

Deelnemen kan in de volgende categorieën: > > > > >

Water Jong Leven Natuur en mens Jeugd 15 seconden natuurfilm Meer informatie en het reglement vindt u op www.natuurpunt.be/ fotowedstrijd