Aqua 2019-4

Driemaandelijks • oktober-november-december 2019 • afgiftekantoor Leuven Masspost

P209940

DRIEMAANDELIJKS MAGAZINE VAN AQUAFIN 2019/4

4 10

Aquafin bereidt zich voor op nieuwe rol Regenwater infiltreren loont ook financieel

Slib wordt schone, slimme brandstof

2

AQUA 2019/4

Waterdoorlatende bestrating

Wadi én speelpleintje.

Overtollig water gaat naar een poreuze buis.

Award voor klimaatbestendige heraanleg Turnhoutse wijk

D

e Zilverberkstraat en Leeuwerikstraat in Turnhout vormen een woonwijk die recent volledig werd heraangelegd.

Ondanks het hoge grondwaterpeil en de slecht doorlatende bodem, gingen de stad Turnhout en rioolbeheerder Aquafin voor volledige infiltratie van hemelwater. Voor die aanpak werden ze eind november beloond als laureaat van de FEBE elements awards in de categorie ‘Precast in Infrastructure’.

FEBE is de federatie van de prefab betonindustrie. De jury was overtuigd door het totaalconcept van het ontwerp, dat volgens haar zijn efficiëntie en robuustheid al heeft aangetoond.

De wegenis in de wijk bestaat uit waterdoorlatende bestrating met daaronder een infiltrerende onderfundering. Bij felle regen stroomt het water naar de zijkant van de weg, waarna het in wadi’s op parkeerstroken met grasdallen terechtkomt. Er is ook een overloop voorzien naar een poreuze buis onder de weg. Ook het hemelwater van de woningen is via poreuze huisaansluitputjes aangesloten op deze buis. Een prefab overstortkamer biedt extra beveiliging en geeft het water voldoende de tijd om in de bodem te dringen. De straten zien er veel groener uit en er werd ook een speeltuintje geïntegreerd in het ontwerp. l Meer voorbeelden van groen-blauwe ontwerpen op p. 10 e.v.

3

INHOUD 4 8

Maximaal effect voor het milieu

10

Regenwater infiltreren loont ook financieel!

14 16

Voor u getest

18 19 20 22

Te koop: zonne-energie

Klimaatverandering schept kansen voor lokale besturen

Van slib tot schone, slimme brandstof Dirk De Waele, Directeur Projectmanagement

Nieuwe riool komt in oude koker Door de lens van Misjel Decleer

et is u misschien niet ontgaan: het Regeerakkoord van de nieuwe Vlaamse Regering kent Aquafin een belangrijke rol toe in de watersector. Hemelwater en afvalwater zijn dan ook onlosmakelijk met elkaar verbonden, aangezien de meeste riolen in Vlaanderen nog van het gemengde type zijn en zowel hemel- als afvalwater transporteren.

Bij Aquafin zetten we al jaren in op een gecombineerde aanpak in de optimalisatie van de bovengemeentelijke infrastructuur. Dat we nu ook een coördinerende taak krijgen in het asset management van de gemeentelijke netwerken, kan het milieu alleen maar ten goede komen. Op pagina 4 leest u hoe Aquafin zich voorbereidt op deze nieuwe rol.

H

Ecologische scores Weesbeekvallei spectaculair verbeterd

6

12

AQUAFIN AWARDS 2019

GROEN EN WATER VERBINDEN WIJKEN

Volg ons op

VOORWOORD

V.u.: Jan Goossens, Dijkstraat 8, B-2630 Aartselaar, ondernemingsnummer 0440.691.388 Het contactcenter van Aquafin is op weekdagen te bereiken van 8 uur tot 19 uur, op het nummer 03 450 45 45, of via contact@aquafin.be Noodnummer buiten de werkuren: 0800 16 603 Ombudsman: 0472 450 450 of ombudsman@aquafin.be Aqua wordt gedrukt op milieuvriendelijk papier.

Fotografie: Aquafin, Misjel Decleer, Yves Vermeulen, Frederik Beyens

Welke invulling er precies ook wordt gegeven aan die nieuwe rol, één ding is zeker: ze zal een impact hebben op de technische partners waarmee we dagelijks samenwerken. Een strikte planning en nauwe afstemming zullen meer dan ooit cruciaal zijn om de doelstellingen te bereiken. Zeker met de deadline van de Kaderrichtlijn Water voor ogen.

We steunen daarom de vraag van de aannemersfederaties naar een meerjarenplanning, zodat zij tijdig de nodige capaciteit kunnen reserveren om de werken uit te voeren. Deze uitdagingen gaan we samen aan, als partners.

Vanuit Aquafin investeren we op verschillende manieren in die partnerships. Veilig werken blijft één van de aandachtspunten. En dat begint bij het kennen van de omgeving waarin je werkt en weten wat de risico’s zijn.

Binnenkort nemen we daarin een volgende stap door te gaan werken met VCA-certificaten (VeiligheidsChecklist Aannemers). Zo’n certificaat moet ons de garantie geven dat de aannemers waarmee we werken, zowel op bedrijfs- als op persoonsniveau, over de nodige kennis en kunde beschikken en zich bewust zijn van de specifieke risico’s binnen de opdracht. In een later nummer komen we hier zeker op terug.

Verder is Aquafin ook nauw betrokken bij de opmaak van een ethische code voor de sector ‘openbare werken’. Je leest er meer over op pagina 7, waar we ook de winnaars van onze Aquafin Awards 2019 nog eens in de kijker zetten. Het was het tweede jaar dat we voor de studiebureaus ook de mate waarin ze infiltrerende maatregelen in hun ontwerpen verwerkten, opnamen als criterium voor de Kwaliteitsaward. Tot onze tevredenheid stellen we vast dat het concept alsmaar meer ingeburgerd geraakt en toegepast wordt. Een natuurlijke reflex is het misschien nog niet altijd, maar wie weet brengen de harde cijfers van de winsten uit infiltratie op p. 10 daar wel verandering in! l Veel leesplezier.

4

AQUA 2019/4

“Maximaal effect voor het milieu” Het Regeerakkoord van de nieuwe Vlaamse Regering kent Aquafin

BETROUWBARE INFRASTRUCTUUR

een belangrijke nieuwe rol in de watersector toe. Het Gewest draagt

Het matchen van de inspanningen op lokaal en bovenlokaal niveau alleen volstaat echter niet voor een structurele ecologische vooruitgang. Daarvoor is ook een goede toestand van de infrastructuur cruciaal, asset management pur sang dus. Een expertise van Aquafin die het Vlaamse Gewest wil inzetten voor heel Vlaanderen. “We gaan zo efficiënt en snel mogelijk de toestand van de rioleringsinfrastructuur, dus ook de gemeentelijke, in kaart brengen met de beste technologie en op een gelijke noemer,” legt Jan Goossens uit.

“Efficiënt betekent in dit geval trouwens ‘niet alles’ maar wel op basis van faalkans en gevolgschade, zoals we het ook voor het gewest doen. Het wordt een gemeenschappelijke databank die voor alle actoren zal open staan, maar wij blijven ze verder voeden en coördineren.”

het bedrijf op om het asset management voor de riolerings- en hemelwaternetwerken te coördineren met de gemeenten en hun rioolbeheerders. Die coördinatie moet leiden tot meer efficiëntie met het oog op de verdere verbetering van de waterkwaliteit in beken en rivieren.

CEO Jan Goossens en directeur Business Development en Innovatie Danny Baeten kijken ambitieus vooruit.

AQUAFIN BEREIDT ZICH VOOR OP NIEUWE ROL Geen enkele Vlaamse waterloop voldoet vandaag aan de verwachtingen van de Europese Kaderrichtlijn Water.

Bovendien zijn economische schade door wateroverlast én droogte jaarlijks terugkerende onderwerpen in de media, net als plotse zinkgaten in het wegdek door falende riolen. Toch investeren zowel het Vlaamse Gewest als de steden en gemeenten jaarlijks samen zo’n 500 miljoen euro in de riolerings- en zuiveringsinfrastructuur. Als iedereen zijn deel doet, waarom zijn we er dan nog niet?

Jan Goossens: “Iedereen doet zijn werk naar best vermogen: Aquafin, de gemeentelijke rioolbeheerders en de meer dan 100 gemeenten die zelf instaan voor het rioolbeheer. Alleen is dus met al die spelers het beheer van de netwerken voor afval- en hemelwater erg versnipperd. Doordat er te weinig afstemming is, gaat er veel efficiëntie verloren. Bovendien beschikt niet iedereen over dezelfde technologische mogelijkheden. Wij lieten berekenen dat met een goede coördinatie een efficiëntiewinst van 60 miljoen euro realistisch is, voornamelijk door het beter onderling afstemmen van investeringen en het vermijden van onnodige vervangingen.

Zo komt er ruimte vrij voor andere investeringen om de vervuilingsdruk op onze waterlopen verder te verminderen.”

LOKALE UITVOERINGSPLANNING ALS BASIS Coördinatie betekent voor Aquafin in de eerste plaats het samenbrengen van verschillende partijen en ruimte om projecten op elkaar af te stemmen.

Het bedrijf wil af van de klassieke manier van jaarprogramma’s voor investeringen en in eerste instantie gaan luisteren naar de intenties die lokaal aanwezig zijn.

“De ambities van een gemeente om haar reductiedoelstellingen te halen, zijn voor ons het uitgangspunt,” zegt Danny Baeten. “We leggen ze op tafel samen met de ambities van buurgemeenten en plannen van andere stakeholders. Vanuit Aquafin ondersteunen we de gemeenten en hun rioolbeheerders met adviezen om onderbouwde keuzes te maken. We willen daardoor alvast overbodige investeringen voorkomen. Vervolgens gaan we na hoe we hier bovengemeentelijk optimaal kunnen op aansluiten en stemmen we de uitvoering van de projecten op elkaar af.

De bedoeling is dat we samen het effect van de investeringen op het milieu maximaliseren. Waar mogelijk gaan we bovendien voor win-wins in de omgang met hemelwater. Het is belangrijk dat de VMM aangeeft waar welke reductiedoelstellingen moeten nagestreefd worden zodat we de beschikbare middelen maximaal inzetten met het oog op de Kaderrichtlijn Water.”

Aquafin wil een geïntegreerde planning voor elke gemeente rollend voor zes jaar opmaken. Met een actualisatie per kwartaal kan er tijdig ingespeeld worden op wijzigingen en heeft iedereen toch ruim vooraf een zicht op de financiële planning.

Subsidies kunnen hier op afgestemd worden. Danny Baeten: “Het investeringsniveau moet op peil blijven. Wanneer projecten ergens in Vlaanderen vertraging oplopen, zal het een kwestie zijn om ze elders te compenseren. Het doel moet zijn om elke reductiedoelstelling te kunnen realiseren met de beschikbare middelen.”

MINISTER DEMIR: “ELKE EURO ZO EFFICIËNT MOGELIJK INZETTEN” “Het is dan aan de gemeenten en hun rioolbeheerders om op basis van een herstelprogramma de juiste prioriteiten te stellen om hun infrastructuur in goede conditie te houden. Een verstandig asset management voorkomt immers grote herstellingskosten. Zo blijven er meer middelen over om de reductiedoelstellingen te realiseren.”

MEETNET VOOR OVERSTORTEN Behalve door het falen van riolen kan ongezuiverd afvalwater ook via een overstort in een waterloop terechtkomen en daar ecologische schade aanrichten.

“Het verminderen van de werking van een overstort kan daarom even goed een maatregel zijn om een reductiedoelstelling te halen,” verduidelijkt Danny Baeten.

“Om dat te weten moet je de overstortactiviteit kennen. Aquafin zal op vraag van het gewest het initiatief nemen

om samen met onder meer de rioolbeheerders en de VMM een meetnet voor heel Vlaanderen uit te rollen. Ook deze meetresultaten zullen transparant beschikbaar zijn.”

Aquafin heeft op vraag van de Vlaamse Regering een actieplan uitgewerkt voor de invulling van zijn nieuwe rol die het, na een aantal beleidsbeslissingen, zo snel mogelijk wil opnemen. “Het zal hoe dan ook wat tijd vergen. We zullen er jaar na jaar verder in groeien maar we vertrouwen erop dat we samen met de andere actoren grote stappen gaan zetten,” besluit Jan Goossens. l

“Door projecten op elkaar af te stemmen, willen we overbodige investeringen voorkomen.”

Aqua vroeg minister voor Omgeving Zuhal Demir naar de sterktes van Aquafin’s aanpak “De uitdaging is nog heel groot.

Als Vlaamse Regering engageren we ons om alles in het werk te stellen om de Europese waterkwaliteitsdoelstellingen te halen binnen de door Europa gestelde timing.

Maar dan moeten we ook zorgen dat we de beschikbare kennis, expertise én middelen zo goed mogelijk inzetten. Elke euro moet een maximaal ecologisch rendement hebben. Versnippering, of het nu van het rioolbeheer is of van iets anders, werkt vertragend. Er zijn veel meer synergieën mogelijk die leiden tot meer efficiëntie.

Daarnaast beschikken niet alle spelers over de meest recente technologie in rioolinspectie en -onderhoud en is er momenteel zelfs geen goed beeld over de staat waarin de riolen zich bevinden. Helaas komt een knelpunt dan soms pas aan het licht als het te laat is, bijvoorbeeld als de weg inzakt. En naast de hinder die dat oplevert, lopen de kosten dan ook heel sterk op. Dat moet vermeden worden.

Aquafin gaat voor een bottom-up aanpak vanuit de gemeenten.

De gemeenten blijven echter de regisseur op hun domein en kunnen vervolgens gebruik maken van de expertise die Aquafin jarenlang opbouwde. Door een betere afstemming tussen bovengemeentelijke en gemeentelijke projecten hebben lokale besturen de garantie dat hun investeringen een optimale impact hebben op de kwaliteit van het oppervlaktewater en dat het geld dat de Vlaming uitgeeft aan zijn afvalwater zo efficiënt mogelijk wordt ingezet.

En daar draait het voor mij om.”

6

AQUA 2019/4

Proficiat aan de winnaars!

AQUAFIN AWARDS VOOR GEMOCO EN STUDIEGROEP IRTAS

A

ls grote opdrachtgever voor de Vlaamse bouwsector hecht Aquafin veel belang aan kwalitatieve ontwerpen en een vlekkeloze uitvoering van de projecten. De investeringen in de waterzuiveringsinfrastructuur moeten immers optimaal renderen voor het milieu. Met de Aquafin awards zet het bedrijf jaarlijks de aannemer en het studiebureau in de kijker dat het afgelopen jaar het beste aan die voorwaarden voldeed.

Voor de Kwaliteitsaward voor studiebureaus is naast kwaliteit, timing en proactiviteit ook de mate waarin infiltratie van hemelwater werd voorzien in het ontwerp, bepalend. Studiegroep Irtas uit Sint-Niklaas blonk uit in deze criteria en sleepte voor het eerst de kwaliteitsaward in de wacht. Veiligheid, hinderbeperking ĂŠn kwaliteit zijn de criteria die bepalen welke aannemer de Minder Hinder award wint. Gemoco uit Bilzen ging voor de tweede keer met deze award naar huis.

7

PROJECTTEAM VAN HET JAAR Een rioleringsproject kan pas echt slagen als alle partijen goed samenwerken. Daarom beloont Aquafin ook het ‘projectteam van het jaar’ met een award. Uit drie genomineerden koos het publiek tijdens de awarduitreiking voor de samenwerking tussen studiebureau Sweco, aannemer Colas en Aquafin in een complex rioleringsproject op een industriegebied in Merksem.

Naast het vele zware vrachtverkeer zorgde een kluwen aan nutsleidingen mét de kruising van een hoogspanningslijn voor de nodige uitdagingen.

Met een doordachte aanpak en intense samenwerking overwon het team elk obstakel en slaagde er zelfs in 40 dagen vroeger dan voorzien klaar te zijn. l

AQUAFIN AWARDS 2019

ETHISCHE CODE VOOR SECTOR OPENBARE WERKEN OP KOMST Samenwerken als partners aan één doel, dat is meer dan in een bureau onderling de juiste procedures en werkwijzen vastleggen. Ook de mensen die de projecten in de praktijk uitvoeren, moeten dat partnerschap voelen en uitstralen.

Niet alleen om de werken optimaal uit te voeren, maar ook om hun werkstress te beperken. Hoe projectpartners met elkaar omgaan, bepaalt mee hoe goed of slecht mensen zich voelen in hun job. Momenteel begeleidt Ignaas Devisch, professor Filosofie en Ethiek aan de UGent, de opstelling van een ethische code voor de sector. Een aantal sectorverenigingen namen hiervoor het initiatief en ook Aquafin denkt als waardengedreven onderneming graag mee over kernwaarden en basisafspraken. De code zal voorgesteld worden in de zomer van 2020.

8

AQUA 2019/4

“Voor elke euro die je investeert in klimaatbeleid, komen er vier euro’s terug.”

Dr. Peter Tom Jones werkt als Senior Onderzoeksmanager aan de KU Leuven.

Hij is auteur van o.a. Terra Incognita en Terra Reversa, schreef mee het wetenschappelijke rapport dat het inhoudelijke startschot gaf voor Leuven 2030, en zat de afgelopen maanden als één van de klimaatexperten met de Vlaamse Bouwmeester rond de tafel om het Rapport voor Klimaat en Duurzaamheid op te stellen. Dr. Peter Tom Jones was in september gastspreker op Aquafin's inspiratiedag voor lokale besturen rond klimaat- en waterbeheer voor morgen.

MEER INSPIRATIE? > www.leuven2030.be

Voorbeeld van een roadmap richting een klimaatneutrale stad. > www.klimaatpanel.be

Een 120 pagina’s tellend rapport met ingrediënten voor een systematisch klimaat- en duurzaamheidsbeleid.

9

Klimaatverandering schept kansen voor lokale besturen Zijn extreme weercondities, wateroverlast, droogte, stormen en een stijging van de zeespiegel als gevolg van de klimaatopwarming nog te vermijden? Als wetenschapper en ingenieur is dr. Peter Tom Jones er rotsvast van overtuigd dat de transitie naar een duurzame economie niet enkel noodzakelijk, maar ook haalbaar is. Bovendien leveren de investeringen in een klimaat- en duurzaamheidsbeleid tal van terugverdieneffecten op.

We zitten vandaag op koers richting opwarming van 3°C tegen 2100… Hoe is het volgens u nog mogelijk om de klimaatopwarming af te wenden?

Om in zeer korte tijd de broeikasgasemissies terug te dringen, moeten we met z’n allen een fundamenteel nieuwe richting uit. Het goede nieuws is dat we vandaag nog altijd de kans hebben om de situatie om te buigen, maar het is wel degelijk nu of nooit. Business as usual is niet langer een optie. Begin dit jaar hebben we samen met 140 Belgische academici een rapport afgeleverd met 27 maatregelen. Het is volgens ons perfect mogelijk om onze energievoorziening helemaal om te schakelen van fossiele naar duurzame energiebronnen.

De scenario's liggen op tafel, enkel de politieke wil om ze uit te voeren, moet er zijn.

Een vaak gehoord argument is dat klimaatmaatregelen veel geld kosten.

Klopt dit volgens u?

Een jaarlijkse investeringskost van 2% van het BNP is het cijfer dat vandaag wordt gebruikt om de klimaatneutraliteit tegen 2050 te realiseren. Dat is veel geld, maar anderzijds bedragen de financiële voordelen en de vermeden klimaatschade meer dan 5 à 20% van het BNP. En dat laatste is zeer waarschijnlijk een onderschatting zoals Sir Nicholas Stern (nvdr: de auteur van het befaamde rapport over de economie van de klimaatverandering) nu zelf toegeeft.

Ik krijg vaak te horen: “Zijn dat niet allemaal alarmistische boodschappen van klimaatwetenschappers?

Wat weten die nu van economie?”.

Kijk dan maar eens naar een keihard liberaal en pro-kapitalistisch vakblad zoals The Economist. In hun themabijlages van de afgelopen jaren kwam telkens duidelijk dezelfde boodschap naar voor: puur economisch gezien is er maar één logische keuze en dat is een zeer strikt klimaatbeleid uitvoeren in overeenkomst met de cijfers van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).

De economische cijfers zijn sprekend, maar wat houdt een uniform internationaal klimaatbeleid dan tegen?

Weinig landen zijn bereid te investeren in voordelen die mondiaal worden gevoeld en dat is ergens begrijpelijk. Wanneer bijvoorbeeld een land zoals Noorwegen een zeer strikt klimaatbeleid voert en het klimaat daardoor stabiliseert, dan zijn de voordelen voor heel de wereld, maar de kostprijs was wel voor Noorwegen.

Dit telt niet voor de secundaire voordelen die uit het klimaatbeleid voortvloeien.

Deze worden net wel lokaal gevoeld, misschien niet altijd onmiddellijk, maar ze bieden steden en gemeenten een interessante toekomst.

Kan u enkele voorbeelden geven van deze secundaire voordelen?

Een aangehouden duurzaamheidsbeleid levert tal van terugverdieneffecten op zoals gezonde lucht en leefbare steden, een verbeterde materiaal- en energieautonomie, nieuwe jobs in de cleantechsector, een veerkrachtige lokale

economie en meer sociale cohesie.

Vooral lokale besturen kunnen met dit soort investeringen het verschil maken.

Om u een cijfer te geven: in een paper die onlangs werd gepubliceerd in Science door een IPCC-expertengroep werd becijferd dat de terugverdieneffecten minstens vier keer groter zijn dan de kostprijs van het beleid zelf. Voor elke euro die je investeert in klimaatbeleid, komen er dus vier euro’s terug.

Investeringen in klimaat verdienen zichzelf dus terug. Heeft u tips hoe je dit als stad of gemeente best kan aanpakken?

Mijn boodschap naar lokale besturen is een duidelijke call to action. Enerzijds wil ik hen bewust maken van de alarmerende cijfers en rapporten in geval we blijven verder doen. Maar anderzijds is er ook de hoop en het optimisme dat het anders kan. Steden en gemeenten kunnen zelf het voortouw nemen in een klimaatneutraal beleid en samen bouwen aan een leefbare toekomst.

Een mooi inspirerend voorbeeld is Leuven 2030 waarvoor ik samen met enkele collega-onderzoekers een wetenschappelijk rapport schreef met scenario’s om de stad tegen 2030 klimaatneutraal te maken. Zulke projecten kunnen alleen slagen als iedereen hieraan meewerkt: inwoners, middenveldorganisaties, bedrijven, overheden, scholen, kennisinstellingen, …

Maar daarnaast blijven ook concrete klimaatadaptieve maatregelen belangrijk zoals bijvoorbeeld meer ruimte voor groen en water. Verschillende steden en gemeenten maken hier vandaag gelukkig al werk van. Dit soort aanpassingen vormen een belangrijke meerwaarde voor de levenskwaliteit van de stad.

Meer groen, meer water, meer biodiversiteit,… verhogen ook de aantrekkelijkheid en verblijfskwaliteit Ik roep andere lokale besturen op om net zoals in Leuven vanuit een multiactor positie zulke transitie in hun stad of gemeente op te starten. l

10

AQUA 2019/4

Regenwater infiltreren loont ook financieel!

Hoe maak je de publieke ruimte waterrobuust anno 2019? Geef water de ruimte die het nodig heeft, buffer het bovengronds en laat het infiltreren.

Dat deze concepten aan populariteit winnen, hoeft niet te verbazen. Ze zijn veilig, financieel aantrekkelijk en verhogen de belevingswaarde voor de buurt.

“In onze eerste infiltratieprojecten lag de focus op het inrichten van bestaande onverharde bermen als groene infiltratiezones. Vandaag gaan we veel meer verharde oppervlaktes opbreken en vergroenen,” zegt Krista Decat, manager Visie bij Aquafin. “De koppeling tussen ruimtelijke beleving en leefomgeving staat centraal. We zoeken opportuniteiten in de huidige ruimte. Zo creëren we een win-win met andere functies in de leefomgeving van de burger zoals biodiversiteit, recreatie en hitte-stressbestendigheid.

Beleving is iets wat reguliere ondergrondse infrastructuurwerken niet kunnen bieden.

Het is net de diversiteit aan maatregelen die ervoor zorgt dat je omgeving het best aangepast is aan veranderende of extremere weersomstandigheden”.

GOEDKOPER De winsten blijven trouwens niet zuiver abstract. In een studie voor de gemeente Heusden-Zolder (zie kader) becijferde Aquafin dat een bovengronds infiltratiesysteem hier 30% goedkoper is dan een klassiek systeem met aanleg van een gescheiden riolering. Op voorwaarde dat het water kan opvangen en infiltreren, vertragen en bufferen en bij extreme regenval veilig kan afvoeren.

Bovengrondse infiltratie via een wadi is perfect te combineren met recreatie.

Een bovengronds infiltratiesysteem met infiltratiekommen voldoet aan deze drie voorwaarden. Dat maakt het bij hevige buien even veilig als een klassiek rioleringssysteem. Bovendien zoekt water bij hevige regenval de laagste zones op.

In een verharde straat met huizen zal het water sneller naar de woningen lopen.

Zijn er grachten of infiltratiekommen langs de weg, dan is er een veilige zone waar het water naar kan afstromen.

GRONDWATERTAFEL Waar het kan, geniet bovengrondse infiltratie dus de voorkeur. Ook de grondwatertafel is daar het meest bij gebaat.

Een infiltratiekom blijft meestal boven de hoogste grondwatertafelstand staan en staat dus leeg bij het begin van een bui.

Een ondergrondse leiding daarentegen, zit vaak onder de grondwatertafel en is al gevuld met water waardoor het bij een hevige bui minder neerslag kan bergen en sneller zal overlopen.

11

“We zijn er ons van bewust dat er doorgaans nog te weinig aandacht gaat naar bronmaatregelen om de afstroom van hemelwater te vermijden,” zegt Krista.

“Als we onze leefomgeving écht in harmonie willen brengen met water, dan moeten we hier samen met de ontwerpers van onze projecten nog meer op inzetten en deze denkwijze consequent doorvoeren.” l

Zollikenstraat na

BEWONERS OVERTUIGD VAN GROENE INRICHTING IN HEUSDEN-ZOLDER Gemeenten zijn soms zelf nog wat argwanend of vrezen de reactie van hun inwoners voor een groen-blauwe inrichting Zollikenstraat voor van het openbare domein. Dat het met de juiste aanpak wél lukt om zo’n voorstellen concreet vorm te geven, bleek bij een project in Heusden-Zolder.

In het hemelwaterplan voor deze gemeente stelde Aquafin voor om de doodlopende Zollikenstraat na de aanleg van een gescheiden rioleringsstelsel bovengronds een complete make-over te geven. Vandaag is deze brede straat nog volledig verhard en heeft ze af en te toe te kampen met wateroverlast.

Er ligt nog geen riolering, waardoor de bewoners in het verleden meermaals klaagden over geurhinder omdat alle woningen hun afvalwater nog in een gracht lozen. In ons voorstel naar de gemeente voorzagen we voor de Zollikenstraat een verregaande vergroening van de bermen met integratie van infiltratiekommen, waterdoorlatende parkeerplaatsen en een versmalde rijweg.

BEWONERS KIEZEN We luisterden goed naar de bezorgdheden van de gemeente en stelden een aanpak voor om het nodige draagvlak te creëren. De gemeente zou akkoord gaan met het ontwerp als de bewoners van de 19 woningen in de straat er achter stonden. Daarom organiseerden we een infovergadering mét participatiemoment. De bewoners mochten kiezen hoe ze de infiltratiekommen het liefst ingericht zien: gewoon met gras, met bloemenweide of met bloemen én bomen.

Uiteindelijk gingen veruit de meeste stemmen naar het ontwerp met het meeste groen! Mede dankzij de bewoners zal de straat er binnenkort dus helemaal anders uitzien!

INFILTRATIE VERMINDERT 40% VAN DE PIEKDEBIETEN IN HERSELT Dat ontharden en trager afstromen een gunstig effect hebben, blijkt ook in de Antwerpse gemeente Herselt.

Aquafin maakte een theoretische maar realistische oefening voor heel de gemeente waarbij verschillende scenario’s met elkaar werden vergeleken. Die aanpakken variëren van het klassieke systeem met een volledige ondergrondse afvoer via buizen, over combinaties van het klassieke afvoersysteem met buffergrachten, infiltratiegrachten en -leidingen, tot een optimale set van bronmaatregelen waarbij zo weinig mogelijk regenwater wordt aangesloten op de riool.

Uit de resultaten blijkt dat voor deze specifieke locatie infiltratiegrachten veel efficiënter zijn dan ondergrondse infiltratiebuizen.

Infiltratiegrachten kunnen grote volumes bergen en staan aan het begin van de bui leeg. In combinatie met andere bronmaatregelen maken ze het mogelijk om de piekdebieten stroomafwaarts met 40% te verminderen. Belangrijk om te vermelden is wel dat de bodem in Herselt bestaat uit zandgrond, die uitermate geschikt is voor infiltratie. De resultaten uit deze studie gelden dus niet overal.

Elke locatie en elk project is anders en vraagt een andere aanpak.

Wat deze studie wel aantoont is dat als de locatie geschikt is, investeren in groenblauw loont.

12

AQUA 2019/4

Groen en water verbinden wijken De stad Roeselare kreeg in het verleden al meermaals te maken met wateroverlast.

Ze is dan ook ontstaan nabij een waterrijk gebied en vandaag nog stromen er veel waterlopen door of langs de stad. Om de wateroverlast aan te pakken, zet Roeselare sterk in op waterbeheersing.

Voor de omgeving rond de Sint-Amandsbeek werkten Aquafin en studiebureau Cnockaert een ontwerp uit dat verder gaat dan enkel waterbeheersing maar voluit kiest voor een groen-blauwe invulling.

D

e Godelievewijk wordt gekenmerkt door zeer brede straten en weinig verbonden groen. Met de steun van de Vlaamse Milieumaatschappij gingen Aquafin en de studiebureaus al van in de haalbaarheidsfase voluit voor een bovenbouw met maximale bovengrondse infiltratie van hemelwater.

De rijweg wordt versmald en/of heringericht zodat er ruimte vrij komt voor open infiltratiestroken en wadi’s.

Het hemelwater dat terechtkomt op de straat watert integraal af naar deze groenzones. Ook de woningen zullen zo optimaal mogelijk afgekoppeld worden naar de wadi’s, maar bewoners worden wel aangemoedigd om hemelwater op eigen terrein te laten infiltreren.

“De nieuwe groenzones worden waar mogelijk verbonden met bestaande groenzones, waardoor er een groen-

blauw netwerk ontstaat doorheen de wijk én de aangrenzende wijken,” vertelt Eva Bogaerts, gebiedsingenieur bij Aquafin. “Het versterkt de samenhang van de wijk en bovendien zal water hier in de toekomst voor een meerwaarde zorgen in plaats van voor overlast.”

MULTIDISCIPLINAIR TEAM Bij het ontwerp van de vernieuwde Godelievewijk is duidelijk gestart vanuit de opportuniteiten en niet vanuit een probleem. Eva Bogaerts: “Een belangrijke meerwaarde hierbij is dat je een multidisciplinair team samenstelt dat bestaat uit urbanisten, landschapsarchticten en ingenieurs.

En natuurlijk mag je de bewoners niet vergeten in het hele proces.”

Stephanie Van Hoecke van de dienst Water van de stad Roeselare bevestigt het belang van burgerparticipatie:

5

“Bewoners geven ons steeds de nodige feedback. Zowel positieve als negatieve punten komen naar boven. Dat mag, zo lang je als stad of gemeente maar luistert naar de burgers en zorgt voor een positieve sfeer tijdens de participatiemomenten.”

Uiteindelijk zullen de bewoners ook de vruchten plukken van het klimaatbestendige ontwerp. Het zal hen niet alleen beschermen tegen natte voeten, het maakt hun buurt ook veel gezelliger en fijner om in te wonen. In de omliggende straten zal hetzelfde concept worden toegepast door Infrabureau Demey. l l

“Meer groen wordt nog vaak gezien als meer onderhoud, terwijl onkruid en gras net de biodiversiteit bevorderen.

Perfect maaien en wieden is dus niet nodig!”

tips van de stad Roeselare voor een gedragen ontwerp: • Betrek alle mogelijke stakeholders: bewoners, gebruikers, mandatarissen, onderhoudsploeg,…

• Zorg voor een creatief ontwerp, waar de buurt naar uitkijkt.

• Toets het (voor)ontwerp voldoende af. Iedereen moet mee zijn met het verhaal en overtuigd zijn van de haalbaarheid.

• Zorg voor een open, positieve sfeer tijdens de momenten met de buurt.

• Leer uit je fouten en stuur bij waar nodig.

beeld: Cnockaert

13

14

AQUA 2019/4

Vogels tellen?

Doen!

Door Anja De Wit, redactielid Aqua

Het is een grauwe zaterdag eind januari, traditioneel het Grote Vogelweekend van Natuurpunt. Met die jaarlijkse telling tracht de natuurorganisatie de evolutie van aantallen en soorten vogels in

“Zo was er heel veel waardevol slikken- en schorrengebied verdwenen en daarmee ook een belangrijke rustplaats en eettafel voor de vogels.”

Vlaanderen in kaart te brengen. Ze doet daarvoor een beroep op u en mij om de vogels in onze tuin te tellen. Maar er wordt ook geteld in natuurgebieden, de leef- en broedgebieden van veel soorten.

I

k ga mee tellen in het Zwin, dat zich ‘de internationale luchthaven voor vogels’ noemt. Gids Hendrik Borglevens is gewapend met telescoop en verrekijker. “Hier in het Zwin gebeuren heel wat vogeltellingen. Door dergelijke tellingen kunnen we de vinger aan de pols houden over de toestand van het gebied.

We proberen een landschap te creëren dat uitnodigt om te komen broeden, om er te overwinteren of om er even halt te houden tijdens de trek.”

“Rond de eeuwwisseling had het Zwin veel van zijn natuurglans verloren.

Dat had veel te maken met de verzanding, waardoor de geul die het Zwin verbindt met de Noordzee helemaal dichtslibt.”

Met een aantal grootschalige ingrepen door Vlaamse en Nederlandse partners is de Zwingeul de laatste jaren opnieuw breder en dieper gemaakt.

Voor broedvogels zijn er een aantal broedeilanden aangelegd, die weer grote aantallen kustbroedvogels aantrekken.

De hoop bestaat dat de aantallen de volgende jaren nog sterk kunnen toenemen.

TELLEN ZONDER STOREN Opnieuw over naar de orde van de dag. Hoe geraak je in hemelsnaam niet de tel kwijt, vraag ik me luidop af terwijl ik vanop het dakterras naar de lucht tuur.

15

Het Grote Vogeltelweekend: 25 en 26 januari 2020

“Stop alsjeblieft met brood te geven aan vogels,” zegt Hendrik. “Er zitten bewaarmiddelen, suikers en zouten in en ze kweken er geen vetreserves mee.

Veel belangrijker is om hen een gans jaar door aan te bieden wat op dat moment belangrijk is voor hen. In het voorjaar zijn dat insecten en meelwormen, die veel kalk en eiwitten bevatten. In de zomer hebben ze met een beetje granen en zaden voldoende terwijl je hen in de herfst allerlei bessen kunt aanbieden. De winterperiode moeten ze door komen met extra energierijk voedsel zoals noten, fruit en vetbollen. Als je ook nog eens zorgt voor planten die insecten aantrekken of vruchten dragen, dan krijg je zeker een variatie aan soorten die je tuin opzoeken, zelfs in de stad!”

VOOR U GETEST In deze rubriek testen wij een bijzondere activiteit in de natuur voor u uit.

In het Zwin worden vogels op gestandaardiseerde manier geteld door ervaren vogeltellers. Die zijn het gewend om grote aantallen vogels tegelijkertijd te tellen.

Voor ongeoefende tellers is het een pak moeilijker. Dan maar naar de voederhut waar je vanachter reflecterend glas allerlei tuin- en bosvogels kunt observeren zonder hen te storen. Jij ziet hen, maar zij zien jou niet en daardoor komen ze tot heel dicht bij het glas hun buikje vullen met lekkers. Op een krijtbord kunnen bezoekers hun waarnemingen noteren en zo bijdragen aan de telling.

ELK SEIZOEN ZIJN MAALTIJD In het lokaal liggen de ingrediënten van de favoriete vogelmaaltijd uitgestald: zaden, noten, meelwormen, vetbollen. Géén brood.

Ondertussen geraakt het krijtbord goed vol met waarnemingen. De vink haalt het die middag met maar liefst 15 individuen die tegelijkertijd waargenomen worden. Grappig om zien hoe mensen op gaan in dat tellen! Het lijkt misschien onbenullig maar het is wel degelijk nuttig werk. Het is immers één van de indicatoren van hoe het er voor staat met de biodiversiteit. Doen dus! l

5 TIPS OM VOGELS NAAR JE TUIN TE LOKKEN 1. Laat dood hout en bladafval liggen. De insecten die er in leven zijn een belangrijke voedselbron.

2. Plant bomen, struiken en hagen om te schuilen.

Ook hier huizen insecten die samen met eventuele vruchten prima voedsel zijn.

3. Zorg voor drinkwater in een ondiepe schaal.

4. Hang nestkasten.

5. Boots de natuur na door geleidelijke overgangen van gazon naar planten en bomen.

TELLEN MAAR! Zin om mee te tellen?

Ga er comfortabel voor zitten en noteer gedurende een kwartier (of langer) per soort het aantal vogels dat je tegelijk ziet.

Geen grote vogelkenner?

Check www.vogelweekend.be.

Geef enkel het hoogste aantal door van een soort dat je tegelijk gezien hebt. Zo vermijd je dubbele tellingen. Vogels die alleen maar over vliegen, tellen niet mee!

Geef je telling door voor zondagavond 26 januari (24.00 uur).

16

AQUA 2019/3

Van slib tot schone, slimme brandstof In zijn 318 zuiveringsinstallaties maakt Aquafin dagelijks komaf met het afvalwater van ruim 84% van de Vlamingen. Dat water vloeit na een mechanische en biologische zuivering terug naar onze waterlopen.

Maar aan dat mooie rapport zit ook een keerzijde. Want hoe meer water gezuiverd wordt, hoe meer reststoffen overblijven in de vorm van slib.

“Het droogproces maakt enkel gebruik van restwarmte, zonder extra energietoevoer.”

Dina De Vadder

Binnen de circulaire gedachte wist Aquafin dit slib echter zodanig te bewerken dat het als nieuwe grondstof of als groene energiebron hergebruikt kan worden.

I

n het biologische zuiveringsproces worden micro-organismen aan het water toegevoegd die zich voeden met de afvaldeeltjes. Tijdens dit continu proces groeien de micro-organismen alsmaar verder aan en ontstaat er een sliboverschot. Een deel daarvan wordt op het einde van het zuiveringsproces gerecupereerd en opnieuw vooraan in het proces gebracht. De rest moet verwerkt worden.

Alle zuiveringsinstallaties produceren samen zowat 18 miljoen kubieke meter slib per jaar. Het restslib na zuivering wordt in elk station ingedikt. Ongeveer de helft wordt vandaag vergist en omgezet naar biogas. Dit vergiste slib wordt samen met de andere helft ontwaterd tot er uiteindelijk 330 duizend ton van overblijft. Terwijl het vroeger als afval behandeld werd, gaat vandaag een derde naar de 3 Aquafin drooginstallaties.

Daar wordt het verder bewerkt en krijgt het een nieuwe bestemming. We gingen een kijkje nemen bij de drooginstallatie van Houthalen-Helchteren om te zien hoe dit precies in zijn werk gaat.

De energetische waarde van de gedroogde slibkorrels benadert die van bruinkool.

VERWERKING EN HERBESTEMMING Het aangevoerde slib komt eerst terecht in grote wachtsilo’s waarna het overgepompt wordt naar een imposante wervelbeddroger. Het slib wordt gedroogd met restwarmte (stoom) van de naastgelegen verbrandingsoven. Dit is een continu droogproces dat enkel gebruik maakt van gerecupereerde warmte en waarbij geen extra aardgas moet gebruikt worden. Tijdens het hele droogproces wordt het slib in een wervelende beweging gehouden, waardoor zich automatisch kleine, droge korreltjes vormen als eindproduct.

Dina De Vadder, bekkenverantwoordelijke slibbeheer en -drogers bij Aquafin: “Het slib bevat ook aanzienlijke hoeveelheden fosfor. Jaarlijks wordt in Vlaanderen een 19.000 ton fosfor gebruikt waarvan ongeveer 4.000 ton in het afvalwater terechtkomt. 80% van dit fosfor zit gevangen in het slib. Fosfor is een belangrijke uitputbare grondstof.

In de toekomst gaan we hiervan meer dan 90% kunnen recupereren en hergebruiken. De gedroogde slibkorrels worden momenteel aangewend als alternatieve brandstof voor de industrie.

Het feit dat we hiervoor in Houthalen enkel gebruik maken van gerecupereerde warmte is een extra zegen voor het milieu.”

De energetische waarde van de slibkorrels als brandstof komt in de buurt van die van bruinkool. Aanvankelijk werd dan ook een deel van de gedroogde

slibkorrels geleverd aan een elektriciteitscentrale, ter vervanging van steenkool als brandstof. Momenteel wordt de volledige jaarproductie van 32.000 ton afgenomen door CBR in Antoing en Lixhe en ingezet bij de productie van cement.

NUTTIGE TOEPASSING IN DE CEMENTINDUSTRIE Wie nu al volop gebruik maakt van de gedroogde slibkorrels zijn de CBR Heidelberg cementfabrieken in Antoing en Lixhe. De korrels worden er verbrand in de cementdroogovens en daarbij gaat niets verloren. Zelfs de kleine fractie verbrandingsassen wordt onder het cement gemengd. Om de leveringsovereenkomst tussen Aquafin en CBR te formaliseren en in goede banen te leiden werd een tijdelijke handelsvereniging opgericht, de THV Indaver-CBR.

17

Jean-Benoît Collée, directeur CBR Heidelberg: “De tijdelijke handelsvereniging houdt meer in dan een klassieke zakelijke overeenkomst omdat de inzet veel belangrijker is. Vandaar ook de betrokkenheid van Indaver om mee de continuïteit van de afzet van het gedroogde slib te kunnen garanderen via de wervelbedovens in Doel en ook als back up voor de deelpartijen die niet helemaal voldoen aan de vastgelegde acceptatievoorwaarden voor CBR. Dankzij de alternatieve brandstoffen die we aanwenden hebben we immers samen een belangrijke, positieve impact op het milieu en het algemeen belang. Wegens de omvang van onze productie zijn we weliswaar verplicht om ook nog andere energiebronnen aan te houden. Momenteel dekken alternatieve brandstoffen ongeveer 70% van onze noden en 15% hiervan (32.000 ton) is afkomstig van Aquafin.”

“De resterende 30% wordt opgewekt door de verbranding van steenkool.

Wij zijn alvast bijzonder tevreden over de resultaten van de samenwerking. Initieel werd in 2011 een eerste leveringscontract afgesloten voor 10 jaar en we hebben dit nu reeds vroegtijdig verlengd tot 2026.”

VERDERE VALORISATIE In de toekomst wil Aquafin het slib nog verder valoriseren, enerzijds door meer drogers te bouwen op laagwaardige restwarmte. Een belangrijk voordeel is dat het gedroogde slib energiedrager wordt voor restwarmte.

Anderzijds zal Aquafin het gedroogde slib met energierecuperatie verwerken in een installatie die enkel voor zuiveringsslib bestemd is. Dat zorgt er dan weer voor dat hoogwaardigere warmte en elektriciteit geproduceerd worden en dat fosfor met een maximaal rendement uit

de assen kan gerecupereerd worden.

Het bedrijf hoopt in de toekomst nog andere mineralen uit de assen opnieuw te kunnen gebruiken. Ook de omzetting van biogas naar biomethaan staat op de planning. l

18

AQUA 2019/4

Te koop: zonne-energie De 6.500 m² zonnepanelen op de waterzuiveringsinstallatie in Harelbeke produceren meer energie dan Aquafin zelf nodig heeft voor het waterzuiveringsproces. Deze energie biedt Aquafin aan zo’n 32 gezinnen uit de buurt aan. We doen dit via BOLT, een energieplatform dat het mogelijk maakt rechtstreeks energie te kopen van lokale, groene opwekkers.

A

quafin investeert volop in groene energie. De zonnepanelen, biogasinstallaties, en in de toekomst ook windmolens, op onze waterzuiveringssites produceren op sommige momenten meer elektriciteit dan we kunnen verbruiken. Daarom injecteren we deze elektriciteit op het net. Net zoals je voor afgenomen elektriciteit een aansluitingscontract nodig hebt, heb je ook voor je

geïnjecteerde elektriciteit een injectiecontract nodig. Toen Aquafin op zoek ging naar een geschikte partner om zijn geïnjecteerde elektriciteit te kopen, kwam BOLT in beeld.

“We vinden het vanzelfsprekend dat er elke dag stroom uit ons stopcontact komt.

Vanwaar die elektriciteit komt, weet niet iedereen”, vertelt Pieterjan Verhaeghen, CEO en oprichter van BOLT.

Bart Ryckaert en Nico Duyck zijn voor BOLT de gezichten van Aquafin's zonne-energie.

OOK STROOM VAN AQUAFIN KOPEN? De groene stroom van Harelbeke en Leuven was in een mum van tijd uitverkocht. De komende maanden gaat Aquafin nog nieuwe sites openstellen, zodat nog meer mensen lokaal groene stroom kunnen aankopen. www.boltenergie.be

“Wij willen met BOLT energie opnieuw tastbaar maken. Groene energie is de beste manier om iets te doen aan onze ecologische voetafdruk. 46% van de Vlamingen kiest dan wel voor groene energie maar slechts 14,5% wordt gelinkt aan Belgische opwekkers. De meeste mensen denken hun steentje bij te dragen, terwijl dit helemaal niet waar is.

Het huidige aanbod aan groene contracten is een weinig transparant aanbod.

Daarom hebben wij Bolt opgericht, het allereerste energieplatform in België dat het mogelijk én supereenvoudig maakt rechtstreeks energie te kopen van lokale, groene opwekkers.”

BOLT vond in Aquafin een ideale partner. “Aquafin heeft een duurzame missie en visie.”

19

“We zitten op dezelfde golflengte. Veel initiatieven over groene energie zijn onbekend. BOLT is maar een tussenschakel en we vertellen liever het verhaal van de producent, Aquafin dus. Als we over BOLT vertellen, vertellen we eigenlijk over Aquafin en hoe dit bedrijf bezig is met duurzame energie. Onze klanten kunnen bij wijze van spreken ter plaatse zien wie hun energie opwekt: de operatoren op de sites van Aquafin. We geven energie een gezicht, mensen kiezen voor echte groene energie van echte mensen.”

Eén van die ‘echte’ mensen is Bart Ryckaert, Energie Portfolio Manager bij Aquafin. Hij zorgde er mee voor dat burgers groene stroom kunnen kopen afkomstig van zonnepanelen op de waterzuiveringssite van Harelbeke en afkomstig van de biogasinstallatie in Leuven. “Door samen te werken met BOLT kunnen we de inspanningen die Aquafin levert om groene energie te produceren zichtbaar maken voor de maatschappij. Niet iedereen kan zelf zonnepanelen leggen, dus als wij onze zonne-energie ter beschikking kunnen stellen aan de buurt, is dat voor iedereen een winwin. Bovendien kunnen onze medewerkers nu ook energie kopen van hun eigen installaties!” l

Nieuwe riool komt in oude koker Eind september zijn de Stad Oudenaarde en Aquafin gestart met de aanleg van een gescheiden rioleringsstelsel in heel wat Oudenaardse straten.

Doorgaans worden dan twee leidingen naast elkaar aangelegd, maar in Oudenaarde komt de nieuwe riool in de oude buis. Daardoor kan een groot deel van het project ondergronds uitgevoerd worden. En dat

“Wanneer we allemaal massaal kiezen voor lokale opwekkers, versnellen we samen de transitie naar groen in België.”

Pieterjan Verhaeghen, CEO BOLT

betekent een pak minder hinder voor de omwonenden.

I

n het centrum van Oudenaarde wordt momenteel een oude koker van de lokale Rietgracht gebruikt als riolering. “In die oude koker gaan we een nieuwe leiding monteren die zal gebruikt worden om het afvalwater van de omwonenden te verzamelen en te transporteren naar de waterzuiveringsinstallatie in de Leebeekstraat”, verduidelijkt projectmanager Tom Deweirdt van Aquafin. “De koker van de Rietgracht zélf blijft als centrale regenwaterafvoer in gebruik voor het transport van hemelwater vanuit het centrum van Oudenaarde naar de Schelde. We leggen dus als het ware een riolering aan in een andere riolering, wat dit project toch wat speciaal maakt.”

Daarnaast komen er nog verschillende overstortconstructies op het volledige tracé. “Zo’n constructie dient als beveiliging”, legt Tom Deweirdt uit. “Het is eigenlijk een noodventiel dat dient om te voorkomen dat gebouwen, wegen en andere plekken onder water komen te staan bij momenten van piekdebieten.

Verder gaan we enkele aanpassingswerken uitvoeren aan het pompstation Rode Los, een belangrijke schakel om het water verder richting rioolwaterzuiveringsinstallatie te kunnen verpompen.”

Het project is opgedeeld in maar liefst 27 verschillende fases.

“Op die manier willen we de bereikbaarheid voor de omwonenden maximaliseren en de duur van de werken zo kort mogelijk houden”, besluit Tom Deweirdt. l

20

AQUA 2019/4

Kruisende beken in de groene vallei van de Weesbeek DOOR DE LENS VAN MISJEL DECLEER

Ten noordwesten van Leuven ligt het stroomgebied van de Weesbeek, met de Molenbeek en de Leibeek als belangrijkste zijbeken.

Weesbeek en Molenbeek stromen door Kortenberg, Kampenhout, Herent en Boortmeerbeek, waar de Weesbeek in de Dijle uitmondt.

Bijzonder is dat de waterlopen elkaar twee keer kruisen. Beide beken worden ook gekenmerkt door enkele watermolens. Natuurfotograaf Misjel Decleer ging voor ons op verkenning.

21

D

e vroegere conservator van de ‘bronnen van de Weesbeek’ in Erps-Kwerps vertelt mij dat hij ooit de eerste bewoner was van de nu uitgestrekte wijk en dat de beek onder zijn huis door stroomt. Stijgend grondwater bezorgde hem meermaals natte voeten in de kelder. Toen de wijk werd uitgebreid, werd het bronwater naar de riolen gepompt en was het moeras erg gekrompen. Natuurpunt heeft toen plaatselijk de loop van de beek verbreed en uitgediept om het broek nat te houden. Dat resulteert nu in een moerassig elzenbroek met langs de oevers een zeggenvegetatie en een kleine rietwildernis. De groene weelde en de vele halsbandparkieten die schreeuwerig over vliegen, geven dit oer-Vlaams bosje alvast een tropisch tintje. Van hieruit kabbelt een klein beekje door een nauwe watergang in noordelijke richting tot de sportvelden van Erps-Kwerps. Vanaf daar krijgen beek en omgeving karakter.

Kleine afwateringen zijn vanaf de bosrand begroeid met eigenzinnige grote paardenstaarten. Het zijn kalkminnende oerplanten die een miniatuurimpressie geven van de grote varen- en reuzenpaardenstaartbossen die miljoenen jaren terug de basis vormden voor onze steenkooladers. Groene maretakken sieren als reuzenkerstballen de geel verkleurende populieren.

Halsbandparkiet, exoot in Vlaanderen Het natte broekbos van wilgen en elzen is hier bij WATERMOLEN wijlen schitterend en langs de zoom ervan groeien Gelderse rozen met sterk ’s Anderendaags wandel ik verkleurend blad en dieprode bessen, stroomopwaarts verder tot aan de terwijl ook de paarsrode vierhokkige Heersemmolen in Veltem Beisem, doosvruchten van de kardinaalsmuts een oude graanmolen. Het molenhuis grote sier maken. De mist trekt op uit wordt bewoond door Tinus Bos, een de humusrijke, zwarte verzopen grond oceanoloog die als geoloog dook, en waait een soort somberheid over de filmde voor Cousteau en directeur was omgeving. Een uitgestrekt lisdoddevan verschillende mariene instituten. veld, geflankeerd door oude knokige Hij wijst me de samenvloeiing met MOERASBOS treurwilgen versterkt dat gevoel nog. de Leibeek en leidt me langs het raderwerk van de molen, de zolder De volgende morgen wandel ik Via gevarieerd loofbos met grote en het ondergrondse gedeelte. het Silsombos door: een oase van open hooilanden loop ik parallel met 300 hectare moeras, bos, grasland en de Weesbeek. Heel wat hectaren De zoektocht naar de samenvloeiing ruigte, afgewisseld met kleinschalige populieren-aanplant werden hier is ingewikkeld en pas na twee uur en landbouw en beheerd door Natuurpunt. omgevormd tot bloemenrijk kalkmet de hulp van vijf dames in een De beek vloeit zachtjes in een diepe grasland dat in de lente gekleurd wordt lokale bloemenzaak in Geelrode vind ik bedding die overgaat in langzaam door een vegetatie van margrieten, de juiste boerenslag naar de Weesbeek. oplopende valleiwanden. De natte, knolsteenbreek, ratelaar en duizenden Stroomafwaarts wandelend kom ik ten nu ongeschoren hooilanden vormen orchideeën. Pareltjes als de grote slotte aan de samenloop. Hier vloeit de overal plassen en geulen door de weerschijnvlinder, de eiken- en beek afwisselend door bos en wei en aanwezigheid van kwel: kalkrijk en iepenpage en de keizersmantel krijgt ze de allure van een kleine rivier. ijzerhoudend grondwater dat onder fladderen er overheen. Waar het pad Het is er goed vertoeven, zo denkt druk aan de oppervlakte opborrelt en splitst, ga ik rechts naar de Molenbeek, ook de grote gele kwik erover die in roestbruin kleurt. die ik verder volg. golvende vlucht jaagt over de bochtige Hogerop, in een oevers. Die avond kan ik nog net voor De 'stenen goot' loodst de ene beek over de andere. kom van de dijk, het donker het kanaal Leuven-Dijle loopt de beek tot bereiken waar de Molen- of Weesbeek aan de ‘stenen (naargelang de bron) onder het kanaal goot’, een soort stroomt via een oude stenen aquaduct die het constructie. Even noordelijker zal ze water van de opgenomen worden door de Dijle.

Molenbeek loodst Zes uur later dan afgesproken kom ik over de lager die avond aan op een familie-afspraak gelegen Weesbeek. waar ik hartelijk word begroet met een Aan het kasteel in “we hebben erger meegemaakt!” l Wilder zal ze dit huzarenstukje nog eens over doen.

22

AQUA 2019/4

Ecologische scores Weesbeekvallei spectaculair verbeterd De valleien van de Weesbeek, Molenbeek en Leibeek

Riviergrondel

worden gekenmerkt door waardevolle bossen, moerassen en verruigde graslanden, zoals u kunt lezen in het verhaal van Misjel Decleer op de vorige pagina.

Vooral in het opwaartse deel van het bekken van de Weesbeek komt veel door Europa en Vlaanderen beschermde natuur voor langs de waterlopen.

I

“

n een nog niet zo ver verleden was de waterkwaliteit van bijna alle beken van deze streek ronduit slecht,” stelt Alain Vandelannoote, milieucoördinator bij Aquafin. “Niet verwonderlijk, want tot in 1995 was er geen enkele rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI) in het ganse stroom-gebied. Het spreekt voor zich dat het voortbestaan en de verdere ontwikkeling van de watergebonden natuurwaarden van het gebied hierdoor in het gedrang kwamen.”

Gelukkig werd er een inhaalbeweging ingezet. In een periode van 10 jaar bouwde Aquafin drie RWZI’s in het bekken van de Weesbeek: RWZI Kortenberg (1995) op de Molenbeek, RWZI Boortmeerbeek (2003) op de Leibeek en RWZI Kampenhout (2004) op de Weesbeek.

Bittervoorn

Samen zuiveren ze het afvalwater van 75.000 inwoners.

De installaties verwijderen ook allemaal stikstof en fosfor uit het afvalwater.

TRANSPORTSTELSEL RWZI’s alleen volstaan natuurlijk niet.

Er moesten ook heel wat verzamelriolen worden aangelegd en pompstations gebouwd worden om het vuile water uit de gemeentelijke riolen naar de installaties te voeren. Via Aquafin investeerde het Vlaamse Gewest ongeveer 75 miljoen euro in de zuiveringsinfrastructuur voor deze regio.

Daarbovenop bouwden de verschillende gemeenten hun eigen rioleringsstelsels verder uit.

Alain Vandelannoote: “De ecologische resultaten van al deze inspanningen bleven niet uit. De waterkwaliteit van de drie beken verbeterde spectaculair, blijkt uit de gegevens van de Vlaamse Milieumaatschappij.” Een biotische index van 2/10 in 1995 evolueerde naar een 7/10 voor de Leibeek en een 8/10 voor de Weesbeek in Boortmeerbeek. Ook de Weesbeek en Molenbeek in Kampenhout behalen nu een 8/10. Verder stroomopwaarts in Kampenhout en in Kortenberg scoort de Molenbeek zelfs een fraaie 9/10! En ook het waterleven kwam terug met twee in Vlaanderen beschermde vissoorten: het bermpje en de bittervoorn. De vissen die er het meest te vinden zijn, zijn de riviergrondel en twee stekelbaarssoorten. l

Biotische index: Leibeek: 7/10 Weesbeek: 8/10 Molenbeek: 9/10

23

“De investeringen van de gemeenten en van het Vlaamse Gewest via Aquafin werpen zichtbaar vruchten af".�

Alain Vandelannoote

W MEE AAN BOUW UBLIEKE DE PU RUIM MTE VA VAN MORG GEN

evene ement voor Hét openbare ruimte in Vlaandere en nde lezingen, Inspireren workshop ps en demo demo’s s naar unieke Excursies realisaties in Gent d forum met Uitgebreid producten n en diensten voor openbare ruimte E goodi diiebag i b mett o.a. hét Een nieuwe Prraktijkboek Publieke Ruimte vo oor elke deelnemer iking van de Prijsuitrei Prijs Publieke Ruimte en Publieksp prijs 2020 collega’s en Ontmoet profession nals op de gezellige netwerkre eceptie nte partners Prominen ondersteu unen het congres onttvangen een Leden voordeeltarief

Foto © Dimitri Houtteman

g van de nieuwe Onthullin gaststad 2021

organisatie

m met medewerking en steun van