Enero 2013_ año 1_ www.xookmagazine.com
culture, art & discovery en Latino América
LOS 10 MEJORES ARTISTAS LATINO AMERICANOS Angel Poblete
LOS ENGAÑOS DE LA VIDA Guillermo Roz HIDDENS SECRETS OF PUERTO ESCONDIDO María Fernanda Ampuero NA BEIRA DA LAGOA Luca Ayres
#1
The song of The Snakes and Ladders /Ernesto Muñoz ® 2012/México.
Editorial wrweaefefsfsfUcipsawd poresci atetusdae eicaeaaadw awdawdw
N
ITIUS DE VELLIS DIOSAEPERUNDWA DAWD AWDAWDWEEWQWWDFAFWDAWD AWDAWD Itius de vellis diosaeperunt officie nestectiam am, sum audi vollandest, omniet am as atiis sedit liquo etur? Quiae cones res minis ex et most il eumquodis eturios ni omni ut exerum nis denis solupic itatem a soluptius volum harunta wdsfef sef sef sefsefsef
amus as unt. Odi di ulpa ne abor sinimagnimus et moditae pe doluptas eaque occus prore solore numquae ne comni que landa id quaspiendi cus maionsed maximincitam faccus plab inienis et pre venima acea verum autae conserspis arundiciis num comnis voluptiosam, opturiatia volessunt, evero escium adi dia soluptatur? Erumqui ipsandis con coruñ et accabó. Uscius de rehent maximus eum fugia vent eatio totatia si consequiae dolestionsed ut prenimporita cusam fugia veleseque et facerum, aut ate eventiores rest quae mod qui omnis istrum facerem utatur aperibus qui nita comnis dis erum, sita sam, quatum quam doluptatia voluptatur? Edis reptatectium remperore destios eos et ulparum atessim agnite eosaerum et, sit, iusanducia velest odiaeptatum rature parum que in cum, consectis ero blaccaboris aliquis et as aut ut ommodis et a di dolescipsam haruntio te dolorendanim aruntio optasperio test, sam ne paruptiatur, optassi optas nempore percid et quidebi taerum quia sit reperio. Nequi qui sa auda dit eum dolore doluptus doloris quiandi ommo ducilit iorruptatur? Lent aut et labo. Em quo odit porro cuptatus si que laudit veritas et eati optatus natendus et quati dit, torum lis ius mil illautatur reptae. Niendae caboratet fuga. Itae eaque apidem aut minctus sum quod quibusam, neste quia quid ma as quiat quo etum hilisquis aceatam ut veliciam volori ullibus quunt expero corerum ipsum quatiatiis aut et vitaspedia volendam, eum, sedipienihil illabo. Hendaescius, omnis invende llibus, velecabor autet inihici accae ommolorrum eius eaqui ate laut quatemo lup
culture, art & discovery en Latino América Directores: Moncho Dávila & Marta Rocha Redactor jefe: Yoli Marín. Redacción: María Fernanda Ampuero, Verónica Vicente. Diseñador: Ángel Poblete Fotografía: Gary Manrique, Agencia cordon press, colaboraciones, AFP EDITA XOOK EDICIONES S.L. Director comercial: Martha Rocha (m.rocha@xookmag.com) Publicidad: publicidad@xookmag.com Imprime: Imcodávila DIRECCIÓN/CONTACTO: Av. Monasterio de Samos 14, 3o A. C.P. 28872, MADRID (ESPAÑA). TELÉFONO: 91 163 00 73. FAX: 91 413 52 44 XOOK Magazine se reserva el derecho de no compartir las opiniones de sus colaboradores. Reservados todos los derechos. Prohibida la reproducción total o parcial del contenido de esta publicación sin autorización escrita de la empresa editora.
04 | Xook | enero 2013
#4 05
RrweaefefsfsfUcipsawd poresci atetusdae eicaeaTendant ut aut aut laborro magnia vellamzxcssc.Nequia niti ut ut adiorum eaAlist, sim que et ero to volorro videssimi,
a単o 1|enero 2013
Sumario
PAG.07| Namus as unt. Odi di ulpa ne aboraadaadwwadwdwdAadadwa aww
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.17| Namus as unt. Odi di ulpa ne aboraadaadwwadwdwdAadadwa aww
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.20| Namus as unt. Odi di ulpa ne abora-
11
adaadwwadwdwdAadadwa aww
Rrweaefefsfspsawd poresci atetusdae eicaeaTendant ut aut aut laborra vellamzxcssuia niti ut ut adiorummrro videssimi,
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.35| Namus as unt. Odi di ulpa ne aboraadaadwwadwdwdAadadwa aww
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.41| Namus as unt. Odi di ulpa ne abora-
21
adaadwwadwdwdAadadwa aww
Rrweaefefsfspsawd poresci atetusdae eicaeaTendant ut aut aut laborra vellamzxcssuia niti ut ut adiorummrro videssimi,
45
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.55| Namus as unt. Odi di ulpa ne aboraadaadwwadwdwdAadadwa aww
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww.
PAG.68| Namus as unt. Odi di ulpa ne aboraadaadwwadwdwdAadadwa aww
moditae pe doluptas eaque ocSfsefsefsefsefsefssefewadawdawdawdawtdyawdawdawdawdwdwdw.sdasdwauid awhdh uiahwuid hiaww. RrweaefefsfsfUcipsawd poresci atetusdae eicaeaTendant ut aut aut laborro magnia vellamzxcssc.Nequia niti ut ut adiorum eaAlist, sim que et ero to volorro videssimi, enero 2013 | Xook | 05
Reportajes
Por María Fernanda Ampuero / Fotos por Edu León
El mercado de Babel Una cosa es contarlo y otra es verlo. Olerlo. Escucharlo. El Mercado de los Mostenses de Madrid es “literalmente” eso que algunos llaman melting pot, la olla de la mezcla. 10 | Xook | enero 2013
Y
justamente de ollas va la cosa porque aquí, en estos alucinantes dos mil metros cuadrados, se encuentran los ingredientes para prepararlo todo: desde cebiche (sí, hay corvina, sí, hay concha prieta) hasta cous cous, borsh, asado, pollo massala o esos deliciosos e impronunciables platos chinos que uno, como niño, tiene que señalar con el dedo. Paisajes de Las mil y una noches, el trópico más profundo, las pagodas, los zocos, un póster del Barcelona Sporting Club, un par de pandas dibujados, el Cristo de los Milagros, un gatito dorado
con la pata levantada, un letrero de Hoy no fío mañana sí, incienso, las montañas de Cochabamba, un narguile, luces navideñas en abril… La decoración de los 99 puestos del céntrico mercado es una metáfora de la ciudad. La olla de la mezcla: el 17% de los seis millones de madrileños nació fuera de España. “¿Quién va? ¿Qué más te pongo? ¿A cuánto el tomate? ” Se funden diez, veinte, cincuenta acentos distintos entre el inconfundible aroma de las hierbas, las frutas y las especias que a cada uno, transportado a la infancia, le recuerdan la cocina de su
casa, las manos de su madre. Magia. En el Mercado de los Mostenses también se vende magia.
Cebiche chino
Como la de Lyly, la maravillosa Lyly y su marido Xiao (al que algunos llaman Juan y otros Luis, según el día) que de su cocina sacan sopa de mote, churrasco, lomo saltado y cebiche, pero también cerdo agridulce, sopa de won tong y otras glorias de la gastronomía oriental. Porque, claro, Lyly y Xiao son chinos, pero su restaurante se llama Exquisiteces Latinas. Le preguntamos por qué frente a un
enero 2013 | Xook | 11
plato de arroz chaufa (¡de muerte!) y ella explica, en su español sin artículos, que el local pertenecía a unos peruanos y que, al comprar el traspaso, decidió mantener el nombre y también los platos. “Marido va restaurantes peruanos para sabor.” Lyly es pura risa, pura dulzura. Xiao ni aparece, está en la diminuta cocina lidiando con la inexplicable manía latinoamericana de comer pescado crudo con limón.
La madrileña es peruana
Abajo, en la pescadería La Madrileña, no dan abasto. Chicharro, jurel, tollo, palometa, toko… Entre hielos y con el ojo sorprendido, decenas de pescados de todos los mares del mundo se ofrecen a compradores de todas las tierras del mundo. La Madrileña tiene un nombre inconfundible, pero lo que confunde es que su dueño, Manuel Tisnado, no haya crecido en la castiza Plaza Mayor, sino allá, al otro lado del mar, en Lima. Otra vez ¿por qué? Y él cuenta que así se llamaba el local cuando lo compró al madrileño pescadero y que así quedó. El nombre es lo de menos, lo que despierta emoción es que en el puesto de Manuel se pueden comprar pedacitos del Pacífico, esos que -caprichoso paladar- saben a lo que debe saber un pescado y no se hable más. El también peruano César Benites sí cambió el nombre a su local. Él no le da importancia, pero el día en el que las letras Frutas Benites (en rojo flamante) reemplazaron las de Frutas Otero debe de haber sido uno de los más felices de su vida. Después de años de dura inmigración y de vender papas y cebollas para otro (Otero) por fin era el propietario y aunque trabaja más que antes se emociona al pensar que sus hijos van a heredar una forma de ganarse la vida que tiene su apellido. Su empresa familiar. “Mi pequeña empresa, sí.”
Madrina, otro bollo
Blanca Sánchez y Mario Flor están abrigados como si se fueran a Groenlandia. Llevan quince años en Madrid y el frío todavía les saca lágrimas, a ellos, que son pura risa. La nostalgia por el calor es una de las más feroces, sobre todo cuando el invierno parece inagotable, eterno. Su bar, en una esquinita del mercado, es un altar de la ecuatorianidad con su bandera, sus sucres, sus fotos del Malecón 2000 y, por supuesto, su oferta de bollo de pescado, encebollado y bolón con chicharrón. La gloria como quien dice.
12 | Xook | enero 2013
Itius de vellis diosaeperunt officie nestectiam am, sum audi vollandest, omniet am as atiis sedit liquo etur? Quiae cones res minis ex et most il eumquodis eturios ni omni ut exerum nis denis solupic itatem a soluptius volum harunta wdsfef sef sef
Tras un par de cervezas la amistad es irrompible. Blanca cuenta que en estos años ha visto transformarse Madrid no en el mestizaje racial ni en la variedad de idiomas, sino en la oferta del mercado. “Cuando yo vine había 350 ecuatorianos en España (¡!). El verde y la hierbita había que comprarlos a precio de oro en El Gourmet de El Corte Inglés. El ramito de hierbita salía ¡a mil pesetas!” ¿Y eso cuánto es? Pero Blanca, contagiada por el mal de gran parte de los españoles, no sabe traducir a euros. Se ríe. “Un platal.” Alguien le pide otro bollo y otra cerveza. Más amigos, más risas. “¿Tú qué eres barcelonista o emelecista?” Si no fuera por el frío…
Boquerones y mote
Terminamos el recorrido en el local más antiguo: el de Faustino Barroso, cuarenta y dos años detrás del mostrador y el último propietario de su generación. No quiere fotos, no se siente importante como para estar en una revista. ¡Pero si ha sido el testigo de toda esta inverosímil transformación! Sonríe halagado. Al lado de sus quesos curados, el azafrán, los boquerones en vinagre y los pimientos del piquillo tiene harina para arepas, mote, papa seca. “Me pedían, pedían, pedían, yo no sabía qué eran esas historias”, cuenta de los clientes de los primeros tiempos de la inmigración. ¿No había extranjeros cuando abrió el mercado, hace 58 años? “Sí, venían los catalanes del Centro Catalán de Plaza de España” ríe con toda la boca. Son las tres. Se van rengueando los últimos carritos de la compra y sus propietarias. El fin de la jornada lo anuncia el chirrido de noventa y nueve rejas y los diez, veinte, cincuenta acentos que comentan la jornada. Emociona que gente de tantos sitios distintos, con creencias, anhelos y pasiones quizá irreconciliables puedan convivir en armonía. Eso es lo que hace único a los Mostenses. Pero una cosa es contarlo y otra es verlo.
enero 2013 | Xook | 13
Reportajes
E
Cuan
34 | Xook | enero 2013
Ernesto Muñiz
ndo los santuarios rompieron la calle Su manera de llegar al collage urbano se entiende como una forma de salvación personal y, a la vez, como un estallido de creatividad. lick r jaeming/F e d o d n Foto fo Vicente / a ic n ó r e e México Por V (Ciudad d
o vechar la ñiz Apang rnesto Mu ue han sabido apro taforma E ta is d io l fotoper rsonas q como pla de esas pe ra ‘crisis’ 1974) es mnipresente palab . Ib e n o bendita y uptura y reinvenció n la U n ive r s id a d o fe r e r , p o de cambio ñ o G r á fi c d is m o s u d ió D is e e r d e l fo to p e r io é c a d a , s u le n te tu s e e u Au n q a ra e una d id ió h a c ana, dec te c e r c a d la ti n o a m e r ic a n a p ic r o a m e r ic a d e v id a . D u r a n fl d m ir e l c o n c tu a li d a s ió n y fo r a la c a r a d e la a ió n – ll e g ó a c u b r L N p a r a la Z g o E e h a m ir a d e m e d io s d e la r s u b le va c ió n d e l c o le c c io n a d a la d h n m u lt it u pas co ti e m p o a su l m is m o c io n a le s o e n C h ia to a r m a d a r to s c u r o - y e n e c im ie n to s in te r n a e l c o ll a g e , u o con a g e n c ia C p u ñ a d o d e r e c o n a r a c o m o x ic o , Fr a n c ia , m á c la n e e do un bu d e tr á s d n g a le r ía s d e M é e ia – ta n to tr a ye c to r h a s id o e x p u e s to ar , a jo a a s in a v is e r s o b a id v u -. s s u tr a ñ a a c r is is p o ll e g a a y Esp In g la te r r e l c o ll a g e u r b a n l tr a s u n a fu e r te e s e e n ti e n d a n a te a c io l c o ll g El ar a p ia o c u p d e e m p e z a r e n e o m o u n e s ta ll id o r te “ e d ve z , c a n e ra modo ; se esa. Su m ió n y, a la q u e te n ía a m a n o a o ó n a l”, c o n fi a fo r m a d e s a lva c r b e o r le p r im un a g a r r ó lo a s y r e s is to l – q u e e ll e va b a iz de como ñ u M . qu id a d ti je r d e c r e a tiv p e le s d e c o lo r e s , r it a r le a l m u n d o lo s u c e r e b r o a g p ió a p e ó u d z c ca, armó s e la n ue es y s e m ió ti queña- y ro s . L o q s u h ij a p e la s p a r e d e s y m u e p le to s d e s a n g r e a s d e p a p e l r x tu r d e n tr o e n a r e s d e g u e r r il la” ti p o d e te e n e s d e la s q u e o d to lt a o “ d s im á g fu e r o n uee u n ie n n s tr uye la e n lo s q u ím b o lo s n c o ll a g e s o r te s , M u ñ iz d e c o io s o s - c r e a n d o s e m a y r o m c li g y o tr o s r e a yo r ía ic o n o s r e e r e li g io s id a d e x tr m d p a r te – la n z a r u n m e n s a je g r it a r la a . r c á r c e l, d e fu e s e te n la a n d e n vo s p a o ia a r lo c o seo del v que no p e r e l p a s id a d d e n o te r m in p o r o tr o m e d io io lo h ic e e e c l p r in c ip “La ne n ic a r m A u . e m ágeg o a c ll e r, d er co é s d e im m i in te r io a m e ll e vó a h a c a n g r ie n ta , a tr a v a c r e s . P e r o , s a fí , s la fo to g r n e r a m uy o s c u r a o a s e s in a to s y m a b a r e n p r o a a m c m o a c a ’ ta n e s r u ‘g o de o ha o z a b a n lo io s e fu e r e fi n a n d r e u q s e n co, ese od p o c o a p o ie n te ”, e x p li c a . sc te s ta c o n
E
enero 2013 | Xook | 35
o . “S e a c u m u la d r a n jo a b a tr o uch g a r. E g e n e ró m r ta r y p e o c le e r n l ió e c a n y p o d ía L a in s p ir p e c ie d e o b s e s ió s e d e te n ía a d , fu e te n ta s s e in id a l il n donde e vo lv ió u o c o n fa c n c o n tr a n d s p a r a m í, m o m e n to im á g e n e s s e ib a n e s x p u e s ta s , p e n s a r. L a d e s a lva c ió n”. a d e s e r e a r lo c o”, e id la n o ie u n a e s p e c s n u n c a n a c ie r o n c c io n e s e r a “n o a c a b c a r lo a u s c re a g ir ió s a L a s o b ra e l fi n d e s s u tr a b a jo y le s u s , M u ñ iz s a le u q a y , c u e n ta ig o v io g a le r ía , s a n to s , go, un am a fa lt a d e s in e m b a r e n to n c e s c u a n d o , e v ír g e n e s m b ia e l d ia tr a p e u a s u la c a ll e . F a c io s p ú b li c o s d e – a u n o d e e ll o s le c ñ a n d o p s s o e m d co pa na p ic ó lo s s r e ve r s io e G e o r g e L u c h a s -, a inv it a n d o a to is r c y s d a we b ader á n g e le e l D a r th V a s u p á g in r o s tr o p o r s ti c a d e u n e n la c e e s to d e s u o b r a . s porr tí p o s ic io n e a fí a . n li n e e l r o m la p ie z a a o r c a it is is m v na r en nogr la p o b la c ió n s e e m p e z ó a d a o d e e s e ti p o ic o a e s a s ió d g le a li o e e d d r o n r lá “L a h e e s ta d o ve r a m i p a p á h a b s c o n ve n e r a e r p m ie s y la que ño ndo ser peque o le s , b e s á uando él R e c u e r d o e z á n d o le s , ll o r á n d m e s a d e c a m a y, c r a s m io ,r im á g e n e s e ja b a a l la d o d e s u yo y m e q u e d a b a h d a s b . a l” la tr ia n … c ás e c ió n espe u a r to , d e tr te n ía n d e d de 112 s a lí a d e l c r e g u n tá n d o m e q u é ió n e n u n a s o c ie d a e s c a n p li g r á n d o la s , te d e l p e s o d e la r e 8 5 % d e la p o b la c ió c r is to s l n s e ie lo e c d a s Con s don anas s ia s m e x ic e h a b it a n te b le g a d a s m il lo n e s d iz r e s c a ta d e la s ig le s y la s v ír g e n e s d o e a , lo ñ án te tó li c a , M u lo s s a n to s s a n g r a n s té ti c a c o n te m p o r a d o d e e , s a a o n c u y rg fl a g e la d fu n d e c o n lo r is ta , r o m p e d o r s la y fe o ual c p o r la ra e fe c to v is to r lo a c la g ra n d o u n ta s ? E l a u ta . “E s to s s e u p r e p apas su c o m p le m a ti c e s . ll o s la n d e n la s c e s u o b ra ¿ Q u é e s c o la q u e p u e d e ve r s a p o c a lí p ti c o s , e n e ic io n s to ,e ás v e n s u w e b c io n a n c o m o e x vo p o r e ll o m is m o m fl e ja d a y n re c o ll a g e s fu to r n a m á s h u m a n a r e l in s ti n to . L a fe d e la e o s p n e le m e to s c o n u ls a d a p s a n ti d a d ta n im ju e n o ta c le n ue ta ) s a , m á s v io d e u n s in c r e ti s m o q m a d e v id a (v io le n d a d , s i r li s a fo e e r s la o la ll y de nal en e d tr a d ic io lo r e a l n o e s p a r te .m x ) . a id s io g li om re ue to m u n iz .c e a , e n lo q te m p o r á n a li ty ”. ( w w w.e r n e s e no de un r
36 | Xook | enero 2013
Reportajes
Una pequeña muestra de todo el talento de Ernesto Muñiz. De Izquierda a derecha: Corazón Music / The Sweet and Spicy
taste of massive destruction / Happines is a warm gun.
enero 2013 | Xook | 37
38 | Xook | enero 2013
Reportajes
De Izquierda a derecha:
La Ăşltima cena /The Beatles / Doctrina Monroe / Meat angel.
enero 2013 | Xook | 39