Π1 1€
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2
4
6 7
Pi4Piraeus_30.indd 1
Η παρουσία και ο παιδευτικός ρόλος της αρχαίας στη νέα πόλη. Μια πρόταση για τον Πειραιά Η αναδιαμόρφωση μιας πόλης συνιστά τέχνη
Πολιτιστικοί οργανισμοί: Το Passport και η μοναξιά του
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
Η οικονομική κρίση που πλήττει την Ελλάδα επηρεάζει αναμφισβήτητα τον πολιτισμό, πολύ περισσότερο στον Πειραιά, ο οποίος έχει μεγάλες ελλείψεις στις πολιτιστικές υποδομές. Ο πολιτισμός, σε επίπεδο θεσμών και οργάνωσης της καλλιτεχνικής παραγωγής, χρειάζεται βέβαια κονδύλια και η περιστολή των δαπανών τον οδηγεί σε συρρίκνωση. Χωρίς να εγκαταλείπουμε την προσπάθεια για διάσωση των χρηματοδοτήσεων, χρειάζεται ταυτόχρονα και ο προβληματισμός για μια πιο παραγωγική εκμετάλλευση των πόρων. Ωστόσο, η ευρύτερη θεώρηση του πολιτιστικού πεδίου μάς επιτρέπει να συζητήσουμε και μια άλλη διάσταση. Πολιτισμός είναι, κατά κύριο λόγο, ένας τρόπος οργάνωσης της ζωής και της συνείδησης, και αυτό έχει χαμηλό ή ανύπαρκτο οικονομικό κόστος. Η κρίση μπορεί να έχει, λοιπόν, και μια θετική όψη, αν μας σπρώξει να σκεφτούμε νέους τρόπους επιβίωσης, κινητοποιώντας την ευρηματικότητα, τη δημιουργικότητα και τη συνεργασία. Η κοινωνική οικονομία, για παράδειγμα, η οποία ανακουφίζει τα αδύναμα κοινωνικά στρώματα, αλλά ταυτόχρονα καλλιεργεί νέες κοινωνικές σχέσεις, βασισμένες στην αλληλεγγύη, την εμπιστοσύνη και την υπευθυνότητα –και αυτές εγγράφονται σαφώς στο πολιτισμικό πεδίο–, είναι μια πρόκληση. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αναπτύσσονται εφαρμογές της και υπάρχει ήδη εμπειρία. Στην Ελλάδα σχεδόν αγνοείται. Ο Πειραιάς, σε επίπεδο δήμων, σωματείων και πρωτοβουλιών, γιατί δεν το ψάχνει; Συναφής είναι η αναζωογόνηση της γειτονιάς και η αυτοοργάνωσή της. Αυτό είναι ζήτημα της κοινωνίας των πολιτών, αλλά μπορεί να γίνει και αντικείμενο της δημοτικής πολιτικής. Μια τέτοια πολιτική θα βοηθήσει την ανασυγκρότηση του κοινωνικού ιστού και εξουδετερώνει σε μεγάλο βαθμό τις επικίνδυνες παρεκτροπές της κρίσης στο κοινωνικό επίπεδο, όπως είναι ο φόβος, τα ρατσιστικά αντανακλαστικά και το ψυχικό αδιέξοδο. Η αναβίωση της γειτονιάς γίνεται με πρώτη ύλη τους ίδιους τους ανθρώπους και την επιθυμία τους να πάρουν τη ζωή της πόλης στα χέρια τους. Ανάμεσα στους τρόπους είναι και η οργάνωση καλλιτεχνικών δράσεων και εκδηλώσεων. Και όλα αυτά είναι ζητήματα πολιτισμού.
8
Βιβλιογραφικό βήμα: 10 Πειραιάς 1834-1912· λειτουργική συγκρότηση και πολεοδομική εξέλιξη Πολιτιστική ιστορία: Δημαρχία Παναγιωτόπουλου
13
Εδιμβούργο, πόλη των φεστιβάλ Χρώματα
O Γιάννης Κουνέλλης και η επιστολή στη γενέθλια πόλη 15
7/24/11 13:10 PM
Π2
Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΚΑΙ Ο ΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΑ ΠΟΛΗ. ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ «Εκεί κάτω στα βράχια της Φρεαττύδας, που καθημερινά μάς πήγαινε την αδελφήν μου κι εμένα η γιαγιά μας, ανάμεσα στα τραχιά εκείνα βράχια, όπου η αύρα έσειεν απαλά το μίσχο του φυτού που φύτρωνε στις κουφάλες των βράχων, στο χώμα το θεοφόρο το σπαρμένο από τα θραύσματα των αγγείων, ανάμεσα στα χαίνοντα πηγάδια που μου μιλούσαν για τους αρχαίους κατοίκους αυτής της γης, της γης μου, εμόρφωνα τη συνείδησή μου και έπλαθα την ιστορία μου». Δημήτρης Πικιώνης, 1958 Υπάρχουν πόλεις χωρίς παράδοση –πόλεις του νέου κόσμου ή δημιουργήματα νέων αναγκών του παλαιού–, που για δεκαετίες προσπαθούν να κτίσουν την ιστορία τους. Όπως υπάρχουν και άλλες, όπου μνημεία, κείμενα και αναμνήσεις του παρελθόντος μπλέκονται τόσο στενά με το περιβάλλον και την καθημερινότητα, ώστε βιώνονται από τον κάτοικο, τον επισκέπτη και τον προσκυνητή ως ζωντανή ιστορία, επιβάλλοντας τον κόσμο τους και το χρώμα τους, και απαιτώντας συμπεριφορές που του ταιριάζουν. Πόλεις με συνέχεια και παράδοση, στις οποίες θα μπορούσε να ανήκει, αν το είχε θελήσει (αλλά η θέληση εδώ αποτελεί μέρος του προβλήματος), και η Αθήνα… Διαφορετικά ο Πειραιάς. Η ιστορικότητα που η πόλη διεκδικεί από την επανίδρυσή της μετά από ένα απόλυτο κενό 2.000 χρόνων, προσδιορισμένη ήδη από τη συνέχεια του τοπίου της χερσονήσου, δίνεται από την ίδια τη λειτουργία της ως της θαλάσσιας πύλης της νέας Αθήνας και ως αντίστιξης σε αυτήν. Σε αντίθεση με το φυσικά ανεπτυγμένο γύρω από την Ακρόπολη άστυ, είναι μια νέα πόλη, ορθολογικά, όπως και η αρχαία, σχεδιασμένη και με τον ίδιο, όπως εκείνη, ετερόκλητο δημοκρατικό πληθυσμό ναυτικών, τεχνιτών και εμπόρων, και με μια κυρίαρχη δυναμική επιχειρηματική τάξη, ανοικτή στον έξω κόσμο, που –όπως και τότε– θα αντιμετωπίζεται με
Pi4Piraeus_30.indd 2
δυσπιστία από τον δεμένο ακόμα με το αγροτικό εισόδημα και την πολιτική Αθηναίο. Η «ιπποδάμεια» χάραξη του Πειραιά, σχεδόν επάνω στα χνάρια της αρχαίας πόλης, όπως και η νεοκλασική αρχιτεκτονική του, ακόμα και οι αναλογίες των συνθηκών ζωής, της σύνθεσης ή της νοοτροπίας του πληθυσμού, δεν θα ήταν δυνατόν να κρύψουν τις βαθιές διαφορές που χωρίζουν τον αρχαίο από τον ταξικά και χωροταξικά διχασμένο σύγχρονο διάδοχό του. Η νέα πόλη θα αποτελέσει έτσι ένα ακόμα παράδειγμα της αποτυχίας τού – εμπνευσμένου από τον σύγχρονο ευρωπαϊκό κλασικισμό– νεοελληνικού αστικού οράματος μιας αναγέννησης της Ελλάδας μέσα από την καθαρεύουσα γλώσσα και τη νεοκλασική αρχιτεκτονική, ένα όραμα που θα ξεθωριάσει και θα ξεφτίσει, μαζί με τα γύψινα κοσμήματα στις προσόψεις των κτηρίων που επιμένουν να τη θυμίζουν σε ένα περιβάλλον νεόκοπης γλωσσικής και αρχιτεκτονικής βαρβαρότητας. Κανείς δεν αμφισβητεί σήμερα ότι το απελευθερωτικό μήνυμα του αρχαίου κόσμου –όπως ένα άλλο μεγάλο παράδειγμα, η «καλή είδηση» του Ευαγγελίου– δεν έχει σχέση με την επανάληψη εξωτερικών άρα αδιάφορων μορφών. Ούτε κανείς αμφισβητεί ότι αν μπορεί να γίνει πραγματικότητα, τότε μόνο μέσα από την αναζήτηση και την καλλιέργεια –μια διαδικασία μακρόχρονης εσωτερικής αφομοίωσης–
7/24/11 13:10 PM
Pi4Piraeus_30.indd 3
των αρχαιοτήτων έχει όχι μόνο λόγο αλλά και καθήκον να πάρει ουσιαστική θέση με προτάσεις και στοχευμένες επεμβάσεις. Μία από τις πρώτες θα ήταν η αποκατάσταση άμεσης και καθημερινής επαφής του κατοίκου της πόλης –όπως και του επισκέπτη– με την υπόγεια ζωή του αρχαίου Πειραιά, που αποκαλύπτεται και διατηρείται αποσπασματικά σε διάφορα σημεία της πόλης. Αυτό θα μπορούσε να γίνει με ένα δίκτυο πεζοδρομήσεων, οργανωμένο γύρω από έναν κεντρικό άξονα, που θα ένωνε π.χ. τις πύλες του άστεως με τα μνημεία της ιπποδάμειας πολεοδομίας και του ναύσταθμου, του εμπορικού λιμένος, τα τείχη κατά μήκος της Πειραϊκής. Η αφετηρία των διαδρομών θα ήταν στο Μουσείο, το κέντρο ενημέρωσης για τον αρχαίο βίο αλλά και συνάντησης με την αρχαία τέχνη. Στα κομβικά σημεία του δικτύου ενημερωτικές πινακίδες, γραφικές αναπαραστάσεις και κατά περίπτωση αναστηλώσεις θα βοηθούσαν στην ανάπλαση της αρχικής εικόνας των μνημείων. Με τον συνδυασμό της άμεσης αντίληψης του μνημείου με το κείμενο, ενδεχομένως την εικονική πραγματικότητα και το παιχνίδι –όλα αυτά προσαρμοσμένα στην ηλικία και το επίπεδο του επισκέπτη– θα καταφέρναμε ίσως να εξοικειώσουμε τον πολίτη με την παρουσία της αρχαίας πόλης, να τον ευαισθητοποιήσουμε στα μηνύματά της και να συμβάλουμε σε μια πιο στενή, ευσεβή, όπως αυτή του νεαρού Πικιώνη, ή ποιητική προσέγγιση. Ο χαμένος και ξανακερδισμένος αρχαίος Πειραιάς θα μπορούσε έτσι ένα εξελιχθεί ανεπαίσθητα σε ένα στοιχείο της καθημερινότητας και ένα σχολείο –ή καλύτερα ένα περιβάλλον– αισθητικής αγωγής του Πειραιώτη, όπως συμβαίνει με τον κάτοικο της Ρώμης ή του Παρισιού, εφοδιάζοντάς τον με μια ταυτότητα και καλλιεργώντας του την περηφάνια του πολίτη αυτής της πόλης, αλλά και τον σεβασμό γι’ αυτό που η πόλη εκπροσωπεί.
Π3
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
των ουσιαστικών και ζωογόνων στοιχείων της αρχαιότητας, της πίστης στην ομορφιά του ανθρώπου και στις πραγματικές αξίες της ζωής, μπορεί όντως να συμβεί. Αυτό ακριβώς, η αποκατάσταση μιας πραγματικής, καθημερινής επαφής με εκείνο τον κόσμο, είναι ή τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι σήμερα ο ρόλος μας, ο ρόλος των ανθρωπιστικών επιστημών. Για να επιστρέψουμε στην πόλη, σκοπός είναι η αρχαία πόλη –όπως και η τέχνη ή τα γράμματα– να ανακτήσουν τη μοναδική ενδιαφέρουσα σήμερα λειτουργία τους, τη λειτουργία τους ως μαθήματος, ως αγωγής σε έναν πιο ανθρώπινο πολιτισμό – μια πολιτική αγωγή. Για τον ρόλο αυτό ο Πειραιάς προσφέρεται ιδιαιτέρως και από πολλές πλευρές. Δεν είναι μόνο η σύμπτωση της έκτασης της αρχαίας, όπως και της νέας πόλης, με το ανθρώπινο μέτρο του περιπατητή και η διατήρηση ανέπαφων από μεταγενέστερες επεμβάσεις των μνημείων της, τα οποία συχνά, όπως η οχύρωση και οι νεώσοικοι, συμπίπτουν με τους σύγχρονους χώρους του περιπάτου και της αναψυχής, κατά μήκος των ακτών του. Είναι και η ίδια η μορφή των μνημείων. Η «εύτομος» χάραξη της ιπποδάμειας πόλης δεν είναι μόνο ένα μάθημα ορθολογικής οργάνωσης ενός άνετου αστικού χώρου αλλά, και κυρίως, ενός ανθρώπινου και συγχρόνως δημοκρατικού σχεδιασμού. Η οργάνωση του ναύσταθμου, πέρα από το πρότυπο αποτελεσματικής οργάνωσης και λειτουργίας ενός ηγεμονικού μηχανισμού, είναι ένα μάθημα δημοκρατικής διαφάνειας, όπως και το θέατρο της Ζέας, πέρα από τη λειτουργία του ως του χώρου της υψηλότερης έκφρασης του αθηναϊκού λόγου, είναι το μνημείο περηφάνιας των πολιτών που συμβάλλουν στην οικοδόμησή του. Με ποιον τρόπο αυτό το μάθημα πολιτισμού θα μπορούσε να περάσει στον Πειραιώτη, τι θα μπορούσε αυτός να κερδίσει –και πώς– από τη συνάντηση με την αρχαία πόλη, είναι ένα ζήτημα στο οποίο η υπηρεσία που είναι υπεύθυνη για τη διάσωση και την ανάδειξη
Γιώργος Σταϊνχάουερ
7/24/11 13:10 PM
Π4
Ο Charles Landry είναι ένας από τους πιο σημαντικούς και πρωτότυπους ερευνητές της αστικής ανάπτυξης, συγγραφέας του βιβλίου The Creative City, A Toolkit for Urban Innovators (Η δημιουργική πόλη· ένα εγχειρίδιο για αστικούς νεωτεριστές, 2η έκδ. 2008, Earthscan Ltd.). Ο Charles Landry δέχεται προσκλήσεις από δημοτικές αρχές απ΄ όλο τον κόσμο, προκειμένου να συμβουλεύσει για πολιτικές ανανέωσης, ανάπλασης και ανάπτυξης των πόλεων, όπως αυτή την εποχή το Αμπερντήν, το Παρίσι, το Ούλου στη Φινλανδία, η Πενάνγκ στη Μαλαισία κ.ά. Δημοσιεύουμε εδώ μια συνέντευξή του στο περιοδικό Spiegel (31 Αυγούστου 2007), με τίτλο «Redevelopment of a City is an Art» («Η αναδιαμόρφωση μιας πόλης συνιστά τέχνη»), όπου μιλά για τον δημιουργικό σχεδιασμό και επισημαίνει την ανάγκη να «πράξουν κάτι [οι πόλεις που θέλουν να αναπτυχθούν] προκειμένου να προκαλέσουν την προσοχή, ώστε να πιάσουν την εμβέλεια του διεθνούς ραντάρ» και να έλξουν δημιουργικές δυνάμεις. Στο τέλος αναφέρεται και στο Αμβούργο, για το οποίο το δεύτερο τεύχος του «Π» αφιέρωσε μερικές σελίδες. Στην ανάγκη καλλιέργειας και αξιοποίησης μιας ιδιαίτερης ταυτότητας, δημοσιεύουμε επίσης ένα κείμενο για το Εδιμβούργο και τη μετατροπή του σε πόλη των φεστιβάλ με διεθνή εμβέλεια.
Η ΑΝΑΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ ΣΥΝΙΣΤΑ ΤΕΧΝΗ: ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΟΝ CHARLES LANDRY Spiegel: Κύριε Landry, τι χρειάζεται μια πόλη για να αισθανθείτε σε αυτήν καλά; Landry: Πριν απ’ όλα, μια πόλη χρειάζεται τις αντιθέσεις, την ισορροπία μεταξύ του χάους και της τάξης. Όσο χρειάζονται περιοχές που να δονούνται από ενέργεια, άλλο τόσο είναι απαραίτητες και οι ιδιαίτερα περιποιημένες, αστικές συνοικίες με τα πάρκα, καθώς και η εναλλακτική σκηνή, τα τεχνολογικά κέντρα για την επινοητική νεολαία, όπως και χώροι με κοινωνικές προδιαγραφές για τους ηλικιωμένους. Mε λίγα λόγια: είναι αναγκαία η δημιουργικότητα, προκειμένου από τη μία να διατηρεί η πόλη τους παραγωγικούς της πυλώνες όρθιους, και από την άλλη να έλκει νέους, ενδιαφέροντες κατοίκους. Spiegel: Και είναι δυνατόν αυτή η δημιουργικότητα να ρυθμιστεί; Landry: Μάλλον όχι, αλλά μπορεί να προωθηθεί. Η νέα ανάπτυξη ή η αναζωογόνηση μιας πόλης, αυτό συνιστά τέχνη· και τα δύο εξαρτώνται από τις ξεχωριστές δυνάμεις ενός τόπου και τη βούληση των Αρχών «κάτι να
Pi4Piraeus_30.indd 4
αλλάξει». Μιλάμε για την καθιέρωση μιας πολιτιστικής υποδομής, όπου η δημιουργικότητα είναι αναγκαία ακόμη και στον τομέα της διοίκησης. Κάτι τέτοιο δεν επιτυγχάνεται με ένα μαγικό ραβδί, ούτε βέβαια βοηθάει ένα πλάνο δέκα σημείων, όπου σβήνεις το καθένα όταν ολοκληρώνεται και «να ‘σου η επιτυχία»! Spiegel: Γίνεται να μας το εξηγήσετε πιο συμπυκνωμένα – τι προ πάντων πρέπει να κάνουν οι κρατικοί λειτουργοί, σε ποιο θέμα να εστιάσουν; Landry: Οφείλουν καταρχάς να είναι ενήμεροι για το τι ισχύει στους διεθνείς διαγωνισμούς, κάτι το οποίο προσδιορίζεται από την παγκοσμιοποίηση. Καθώς οι βιομηχανίες μεταναστεύουν προς την Άπω Ανατολή, το μέλλον πολλών δυτικών πόλεων πλέον δεν βρίσκεται στην παραγωγή προϊόντων, αλλά ιδεών και πατεντών. Νεαρές, ευέλικτες ελίτ θα μπορούν συνειδητά να αποφασίζουν και να επιλέγουν τον τόπο διαμονής τους και να τον απορρίπτουν – το οποίο σημαίνει ότι οι πόλεις εμπλέκονται σε σκληρό ανταγωνισμό για τους καλύτερους. Πρόκειται για
7/24/11 13:10 PM
Pi4Piraeus_30.indd 5
ουργικότητα σημαίνει να προσπερνάει κανείς το πρόσκαιρο κέρδος και απλώς να λέει όχι. Spiegel: Η πολυπολιτισμική ταυτότητα είναι πλεονέκτημα ή εμποδίζει την ανάπτυξη; Landry: Μπορεί να κάνει και τα δύο. Σε μια πόλη όπως το Λονδίνο, το γεγονός ότι οι διάφορες κουλτούρες διασταυρώνονται και συζούν είναι κάτι το ωραίο και φυσικό. Οι πολλές κουλτούρες στο Άμστερνταμ συμβάλλουν στο υψηλό ποσοστό τρέλας της πόλης – κάτι που κάθε ενδιαφέρουσα πόλη θα έπρεπε να παρέχει. Αλλά μερικές φορές οι μετανάστες μπορεί να ζουν σε παράλληλους κόσμους, πράγμα που οδηγεί στον απωθητικό αποκλεισμό των υπολοίπων. Όσον αφορά το μέγεθος του πληθυσμού μιας πόλης, το «μεγάλο» δεν είναι πλέον το σημαντικό, μπορεί αντίθετα να λειτουργεί ως φρένο στην ανάπτυξή της. Το μέλλον μάλιστα ανήκει στις μεσαίου μεγέθους πόλεις. Οποιοδήποτε μέρος σήμερα μπορεί να εξελιχθεί σε πρώτης τάξης κέντρο, φτάνει να βρει μια περιοχή στην οποία να ξεπερνά σε απόδοση κάθε άλλο μέρος, με σχεδιασμό σε βάθος χρόνου, αναπτύσσοντας τις ανταγωνιστικές του δυνατότητες και λειτουργώντας διεθνώς. Spiegel: Πώς βλέπετε τις γερμανικές πόλεις; Landry: Το Αμβούργο, με το νέο του κτήριο για την Elb-philharmonie (τη Φιλαρμονική του ποταμού Έλβα), αποκτά ως πόλη ένα νέο σύμβολο, μια νέα εικόνα. Ένα τέτοιο, αρχιτεκτονικά τόσο εντυπωσιακό κτήριο, χτίζεται ίσως σε παγκόσμια κλίμακα κάθε πέντε χρόνια, αν είμαστε τυχεροί. Το Αμβούργο αποκτά έτσι έναν νέο και σημαντικό πόλο έλξης, με τον οποίο μπορεί να διαφοροποιηθεί αισθητά από άλλες πόλεις. Κάτι ακόμη που μου αρέσει με τις γερμανικές πόλεις –και είναι ένα πλεονέκτημα που δεν το έχουν εκμεταλλευτεί ακόμη αρκετά–, είναι ότι είναι πρωτοπόροι στην τεχνολογία για το περιβάλλον. Και οι πράσινες λύσεις γίνονται όλο και πιο σημαντικές. […]
Π5
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
μια ανάπτυξη από την οποία μπορούν να βγουν κερδισμένες μόνον οι πιο ελκυστικές πόλεις. Spiegel: Κάποιες πόλεις, όμως, είναι ήδη πιο όμορφες από άλλες, λόγω της θέσης τους επάνω στη θάλασσα ή σε βουνά. Ή είναι η ιστορία τους που τις κάνει να ξεχωρίζουν. Landry: Αυτό φυσικά ισχύει. Μερικές πόλεις παραμένουν «Great Cities», αλλά θα πρέπει να μην παραμείνουν αδρανείς· χρειάζεται να αλλάξουν στην κατεύθυνση μιας κοινωνίας που είναι προσανατολισμένη προς τη γνώση. Οι περισσότερες πόλεις οφείλουν να δράσουν προκειμένου να προκαλέσουν την προσοχή, ώστε να πιάσουν την εμβέλεια του διεθνούς ραντάρ. Δεν αναφέρομαι στις αναπτυσσόμενες χώρες, αλλά στις ΗΠΑ και την Ευρώπη. Spiegel: Ακούγεται δύσκολο να έρθουν δημιουργικοί άνθρωποι σε πόλεις με υψηλή εγκληματικότητα, καταρρακωμένες υποδομές και φτωχογειτονιές... Landry: …όπως, παραδείγματος χάριν, στο Ντιτρόιτ; Ντιτρόιτ, η αστική κόλαση. Όμως και σε αυτή την πόλη, της εκπνέουσας αυτοκινητοβιομηχανίας, υπάρχει λόγος για ελπίδα, εάν καταφέρουν να συνδυάσουν τις δημιουργικές δυνάμεις των σχεδιαστών και διαφόρων άλλων διανοητικών «προμηθευτών». Όλες οι πόλεις κατέχουν έναν βασικό πόρο: τις ειδικές ικανότητες των κατοίκων τους. Το μόνο που έχει να κάνει κανείς είναι να ανακαλύψει ποιες είναι αυτές. [...] Spiegel: Ποια ευρωπαϊκή πόλη είναι η καλύτερη στην αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού της; Landry: Μου αρέσουν όσα κάνει η Βαρκελώνη. Αυτή η πόλη συνδυάζει σχεδόν τέλεια τα φυσικά της προτερήματα με τα πολιτιστικά της ενδιαφέροντα, τα ΙΤ πάρκα της [Information Technology Parks], και έχει πρωτοκλασάτες ευκαιρίες στην εκπαίδευση. Το ίδιο ισχύει και για το Δουβλίνο, το οποίο έχει επιτύχει ένα μείγμα πολυπλοκότητας, ανοχής και καλλιτεχνικότητας, αναδεικνύοντας περιοχές που δεν είναι αποκλειστικά παραδομένες στον τουρισμό. Καμιά φορά, δημι-
Συνέντευξη στον Erich Follath Μετάφραση Ελισάβετ Λογοθέτη Λύρα http://www.charleslandry.com
7/24/11 13:10 PM
Π6
ΕΔΙΜΒΟΥΡΓΟ, ΠΟΛΗ ΤΩΝ ΦΕΣΤΙΒΑΛ
Το Εδιμβούργο είναι μία πόλη που παρουσιάζει ενδιαφέρον για τον επισκέπτη. Ωστόσο, κατά κοινή ομολογία, ορισμένους μήνες τον χρόνο μοιάζει με άδειο σκηνικό που εξαντλείται σε μία, το πολύ δύο ημέρες. Η κατάσταση αλλάζει ριζικά τους καλοκαιρινούς μήνες, ειδικά από τα τέλη Ιουλίου και μέχρι την πρώτη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου. Εκείνους τους μήνες, έξι δεκαετίες τώρα, είναι σε εξέλιξη το Διεθνές Φεστιβάλ του Εδιμβούργου με τα δύο τμήματά του, το επίσημο φεστιβάλ, αλλά και το ανεπίσημο, το Fringe. Το τελευταίο προσελκύει τον περισσότερο κόσμο, εξαιτίας του τρόπου οργάνωσής του. Συγκεκριμένα, είναι μία ανοιχτή διοργάνωση όπου μπορεί να συμμετάσχει ο καθένας, αρκεί να βρει στέγη για το είδος της έκθεσης ή του θεάματος που παρουσιάζει. Η επίσημη διοργάνωση απλά αναλαμβάνει να το εντάξει σε ένα συνολικό πρόγραμμα και να οργανώσει μια κεντρική έκδοση εισιτηρίων. Για να αποκτήσετε ακριβέστερη εικόνα, ο αριθμός των κάθε είδους καλλιτεχνών που συμμετέχουν στο Fringe τα τελευταία χρόνια έχει παγιωθεί στις 30.000 άτομα, που παραμένουν στην πόλη από μία έως τέσσερις εβδομάδες. Με τα χρόνια, πλάι στα δύο αυτά κεντρικά φεστιβάλ έχει αναπτυχθεί μία σειρά από άλλα θεματικά φεστιβάλ. Έτσι προέκυψαν τα φεστιβάλ κινηματογράφου, θεάτρου, τζαζ, βιβλίου, αφήγησης... δώδεκα στο σύνολό τους. Τα τελευταία χρόνια έχουν οι πάντες αντιληφθεί ότι τα φεστιβάλ, εκτός από τα πολιτιστικά δρώμενα, φέρνουν στην πόλη περισσότερους επισκέπτες, οι οποίοι παραμένουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αυτό μεταφράζεται σε επιπλέον έσοδα και θέσεις εργασίας. Έχει ενδιαφέρον ότι το σύνολο των πολιτιστικών θεσμών της πόλης συμμετέχουν στις διοργανώσεις, είτε με ειδικές εκθέσεις είτε απλά φιλοξενώντας έτοιμες διοργανώσεις σε κάποιον χώρο τους. Πριν από μερικά χρόνια, οι δώδεκα διευθυντές των φεστιβάλ της πόλης ένωσαν τις δυνάμεις τους. Στόχος τους είναι να διατηρήσουν το Εδιμβούργο ως τον βασικό φεστιβαλικό προορισμό παγκοσμίως. Έχουν πλέον κοινό μάρκετινγκ και προγραμματισμό, και αναζητούν σπόνσορες από κοινού. Μοιράζονται την τεχνολογία και την τεχνογνωσία. Δεν είμαστε σε θέση να αξιολογήσουμε την αποτελεσματικότητα αυτών των κινήσεων.
Pi4Piraeus_30.indd 6
Σίγουρα πάντως βοήθησε το ότι η κάθε διοργάνωση έπαψε να αντιμετωπίζει τις υπόλοιπες ανταγωνιστικά. Απόρροια αυτής της συνεργασίας είναι η απόφαση να μοιράσουν τα φεστιβάλ σε όλη τη διάρκεια του χρόνου. Έτσι αντιμετωπίστηκε το πρόβλημα των επικαλύψεων, που ήταν πηγή δυσαρέσκειας, αλλά και η έλλειψη χώρων. Παράλληλα πέτυχαν να δώσουν ζωή στην πόλη για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Το Διεθνές Φεστιβάλ Εδιμβούργου και το Fringe έχουν παρόμοια θεματολογία και απευθύνονται στο ίδιο κοινό. Αντιθέτως, οι υπόλοιπες διοργανώσεις απευθύνονται σε πιο ειδικό κοινό, για παράδειγμα το Επιστημονικό Φεστιβάλ, που είναι σε εξέλιξη για δύο εβδομάδες στα μέσα Απριλίου, είναι για παιδιά του δημοτικού και των πρώτων τάξεων του γυμνασίου, και η εμβέλειά του είναι σε περιφερειακό επίπεδο. Σε παρόμοιο κοινό στοχεύει και το φεστιβάλ που ακολουθεί τη δεύτερη εβδομάδα του Μαΐου και είναι θέατρο για παιδιά και εφήβους. Υπάρχει προβληματισμός, αν αυτή η εξειδίκευση είναι σε βάρος της ποιότητας των διοργανώσεων. Το σίγουρο είναι ότι τον Αύγουστο η πόλη έχει λιγότερη τρέλα απ’ ό,τι πριν από τρία χρόνια, που αν είχες αρκετά χρήματα, το πού θα πήγαινες αποτελούσε φοβερή σπαζοκεφαλιά. Από την άλλη, όμως, καθένα από τα φεστιβάλ έχει στη διάθεσή του περισσότερο χώρο και χρόνο για να προσπαθήσει αυτόνομα να σχεδιάσει μία όσο το δυνατόν πιο ελκυστική διοργάνωση. Επίσης πολλές από τις υποδομές που δημιουργούνται στην πόλη θα κάνουν καλύτερη απόσβεση, και επειδή χρησιμοποιούνται για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, μπορούν να είναι καλύτερης ποιότητας. Τέλος, σε μία πόλη που λόγω του μεγέθους της εύκολα αγγίζει τα όρια της πληρότητας, αυτός είναι ένας έξυπνος τρόπος να μοιράσεις τους επισκέπτες της σε όλο τον χρόνο.
Αναστασία Φραντζεσκάκη http://www.edinburghfestivals.co.uk/ http://www.eif.co.uk/visiting-edinburgh/edinburghs-festivals/edinburghs-festivals Τα φεστιβάλ του Εδιμβούργου: Edinburgh International Film Festival • Edinburgh Jazz and Blues Festival • Edinburgh Art Festival • Edinburgh Military Tattoo • Edinburgh Festival Fringe Festival of Spirituality and Peace • Edinburgh International Book Festival • Edinburgh International Science Festival • Scotland’s International Children’s Theatre Festival • Edinburgh’s Christmas and Edinburgh’s Hogmanay
7/24/11 13:10 PM
ΧΡΩΜΑΤΑ
ΕΡΥΘΡΟ «ΥΠΠΟ, Γενική Διεύθυνση Αναστήλωσης Μουσείων και Τεχνικών Έργων, Έργο: Αποκατάσταση Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, Τεχνική Έκθεση, Ιούνης 2008
ΜΠΕΖ «ΥΠΠΟΤ, Γενική Διεύθυνση Αναστήλωσης, Μουσείων και Τεχνικών Έργων, Δ/νση Αναστήλωσης Νεωτέρων και Σύγχρονων Μνημείων, Τμήμα Μελετών Νεωτέρων Μνημείων, ΕΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ Αθήνα, 24 Φεβρουαρίου 2011 ΑΠΟΦΑΣΙΖΟΥΜΕ Εγκρίνουμε:
Pi4Piraeus_30.indd 7
Α. Την χρωματική πρόταση της ορισθείσας Επιτροπής από μέλη του ΚΣΝΜ των εξωτερικών επιφανειών των όψεων του διατηρητέου κτηρίου του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, ιδιοκτησίας του Δήμου Πειραιά, και Β. Την χρωματική πρόταση της ορισθείσας Επιτροπής από μέλη του ΚΣΝΜ των στηθαίων του εσωτερικού χώρου του αμφιθεάτρου του διατηρητέου κτηρίου του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά, ιδιοκτησίας Δήμου Πειραιά, και την διαφοροποίηση των αρχικών αυθεντικών χρωμάτων, επιλέγοντας το χρώμα του μπεζ με την επικάλυψη σε τόνους χρυσού των ανάγλυφων παραστάσεών τους, διότι, με την χρωματική αυτή επιλογή, μειώνεται η έντονη παρουσία των αποχρώσεων του κόκκινου χρώματος (οροφές, τοίχοι, πλατεία, καθίσματα) και επιτυγχάνεται αρμονικότερη διαμόρφωση του χώρου από αισθητικής πλευράς. Ο ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΠΑΥΛΟΣ ΓΕΡΟΥΛΑΝΟΣ» [σ. 2-3, έμφαση πρόσθετη]
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
Στην Εστία της 11ης Μαρτίου 1895 διαβάζουμε ότι “το χρώμα των θεωρείων και έξω και έσω είναι βαθύ ερυθρόν μετά κοσμημάτων επιχρύσου ορειχάλκου”, πράγμα που επιβεβαιώνει και η Νέα Εφημερίς στις 15 Μαρτίου 1895, σημειώνοντας: “Ο χρωματισμός της αιθούσης είναι εν γένει ερυθρός”. Το βαθυκόκκινο θα πρέπει να αναδείκνυε καλύτερα την κομψή ανάγλυφη διακόσμηση και τους θεωρειούχους από ό,τι ο σημερινός τόνος του μπεζ, ο οποίος κυριαρχεί στο ακροατήριο ζημιώνοντάς το αισθητικά. Και είναι πράγματι κρίμα, που η άτεχνη αλλαγή των χρωματισμών και του θόλου της αίθουσας εμποδίζουν τον μέσο θεατή να εκτιμήσει την αρχιτεκτονική της ποιότητα. Γιατί καμιά άλλη από τις σωζόμενες αίθουσές μας του 19ου αιώνα δεν έχει τη δική της κομψότητα και αρμονία αναλογιών». [σ. 7, έμφαση πρόσθετη]
Π7
ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ «Επαναφορά στην προηγούμενη θέση ή κατάσταση, επανόρθωση». [Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος-Φυτράκης, 1993]
ΑΥΘΑΙΡΕΣΙΑ «Πράξη ή συμπεριφορά που παραβιάζει τα δικαιώματα των άλλων ‖ κατάχρηση εξουσίας ‖ ετσιθελισμός». [Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος-Φυτράκης, 1993]
Νίκος Αξαρλής
7/24/11 13:10 PM
Π8
ΤΟ PASSPORT ΚΑΙ Η ΜΟΝΑΞΙΑ ΤΟΥ
Το PassPORT αποτελεί μια φιλόδοξη προσπάθεια επιχειρηματικής επένδυσης στον πολιτισμό του Πειραιά. Μέσα στο τοπίο της πολιτιστικής κρίσης της πόλης μοιάζει προσπάθεια πολύ μόνη, αλλά εξαιτίας της κρίσης η μοναξιά αυτή δεν του προσφέρει μονοπωλιακά οφέλη. Ο επιχειρηματικός χαρακτήρας του εγχειρήματος καινοτομεί σε σχέση με τις μέχρι τώρα μορφές πολιτιστικής δραστηριότητας, που προέρχονται είτε από τη Δημοτική Αρχή και τους πολιτιστικούς θεσμούς της, είτε από πρωτοβουλίες σωματείων και συλλόγων. Το PassPORT διαφοροποιείται όμως και σε σχέση με τον χώρο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, διότι επιδιώκει να καταγραφεί (και με τη μέχρι τώρα πορεία του επιτυχώς) σε μια ποιοτική στάθμη που λείπει από τον Πειραιά, μη υστερώντας σε τίποτα απέναντι στις καλές αντίστοιχες αίθουσες της Αθήνας. Ως ανταπόδοση, που θα του επιτρέψει τη βιωσιμότητα, διεκδικεί ένα τμήμα της πίτας στην κατανάλωση πολιτισμού στο ευρύτερο πολεοδομικό συγκρότημα της πρωτεύουσας, με ιδιαίτερη στόχευση την τοπική αγορά. Η δημιουργία του στηρίζεται σε στέρεο σκεπτικό. Στην ιστοσελίδα του, κάτω από τον τίτλο «όραμα» αναφέρεται στην αδιαφιλονίκητη διαπίστωση της πολιτιστικής εγκατάλειψης του Πειραιά και «στην ανάγκη να καλυφθεί μέρος αυτού του κενού»: «Πέρασαν σχεδόν τρεις δεκαετίες από τότε που άρχισε η αποψίλωση της πόλης του Πειραιά από σοβαρές πολιτιστικές πρωτοβουλίες, και ταυτόχρονα η περιθωριοποίηση όσων “τρελών” οραματίζονταν και οι οποίοι θα κρατούσαν ζωντανό αυτόν τον τόπο. Το αποτέλεσμα, γνωστό σε όλους: Δεκάδες καταξιωμένοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι τράβηξαν για άλλες γειτονιές της Αθήνας» (από την ιστοσελίδα του PassPORT). Ο επιχειρημα-
Pi4Piraeus_30.indd 8
τίας Δ. Χουρδάκης δικαιολογεί το διάβημά του με αναφορές στα σύντομα αλλά ουσιαστικά πολιτιστικά προηγούμενα της πόλης και στην επαφή του με αυτά: «Είμαι τρίτη γενιά Πειραιώτης, έχω παρακολουθήσει παραστάσεις του Ροντήρη και συναυλίες του Θεοδωράκη στο Δημοτικό Θέατρο, πρωτοποριακές ταινίες στην Κινηματογραφική Λέσχη. Ήταν όνειρο ζωής να δημιουργήσω μια εστία πολιτισμού και το τόλμησα» (Καθημερινή, 6 Φεβρουαρίου 2011). Η εγκατάσταση και η λειτουργία του PassPORT στο ιστορικό κτήριο του παλιού σινεμά Χάι Λάιφ, που είναι ένα πολιτιστικό τοπόσημο για τον Πειραιά, αποτελεί ακόμα μια αναφορά σε αυτή την παράδοση. Η πλατεία Κοραή, με τα κτήρια και τα πάσης μορφής μαγαζιά της, μοιάζει εξαιρετικά δημοκρατική, ως προς τη λειτουργία της αλλά και ως προς την αισθητική της. Το Δημοτικό Θέατρο, γιαπί χρόνια τώρα, έχει ενσωματωθεί στις συνειδήσεις των περαστικών, αν όχι ως «αόρατο», ως είδος έργου σύγχρονης τέχνης που δεν αφορά τους Πειραιώτες, ενώ η ιδιότητά του προ πολλού έχει ξεχαστεί. Το PassPORT, από την άλλη πλευρά της πλατείας, είναι ένας χώρος σύγχρονος και ατμοσφαιρικός για οτιδήποτε μπορεί να φανταστεί κανείς σε live, από συναυλίες, παραστάσεις, αναλόγια, παρουσιάσεις, και αποτελεί εξαίρεση, γιατί λειτουργεί με συγκεκριμένο πρόγραμμα και περιεχόμενο «για μεγάλους και παιδιά», με βιβλιοπωλείο και λέσχη βιβλιόφιλων. Η συμβολική παράσταση είναι χαρακτηριστική: Απέναντι στο ακυβέρνητο Δημοτικό Θέατρο, το PassPORT, ενεργό, έχει κατοχυρώσει ήδη μια ξεχωριστή μπράντα. Το PassPORT όμως χρειάζεται το Δημοτικό Θέατρο να λειτουργεί, χρειάζεται πολιτιστική ατμόσφαιρα στην πόλη για να μπορέσει να στα-
7/24/11 13:10 PM
Π9
Η ίδια η μουσική σκηνή του PassPORT (που είναι η κύρια σκηνή του), μέσα στο ευρύτερο πρόγραμμά της, δίνει διακριτικά βήμα στη δήλωση της εντοπιότητας. Μερικές από αυτές τις παρουσίες αποτελούν επιστροφή στην πόλη – οι Active Member, o Stereo Mike, για παράδειγμα, που εμφανίστηκαν στη σκηνή του
Pi4Piraeus_30.indd 9
PassPORT φέτος, και η Sugahspank πέρυσι, είναι Πειραιώτες. Η προβολή αυτής της εντοπιότητας γίνεται χωρίς να δημιουργεί παρηχήσεις με τον στενοκέφαλο και εν πολλοίς «επαρχιώτικο» τοπικισμό, γίνεται δηλαδή χωρίς να παρακάμπτεται το κριτήριο της ποιότητας. Σημαντικό τμήμα του προγράμματος του PassPORT είναι οι εκδηλώσεις λόγου τις Τετάρτες. Ο τομέας αυτός, το πιο δύσκολο κομμάτι του εγχειρήματος, έχει αναληφθεί από τον Γιώργο Χρονά, με σημαντικά ονόματα να κατεβαίνουν στον Πειραιά και το PassPORT, προσφέρει βήμα σε γνωστούς, αλλά και νέους συγγραφείς. Η ομιλία του Μένη Κουμανταρέα στο PassPORT, για παράδειγμα, με τίτλο «Μια θητεία στον Πειραιά», ήταν και μια επιστροφή «στα παλιά λημέρια», ενός «που επί τρία χρόνια υπήρξε, έστω θετά, Πειραιωτάκι κι αυτός». Ήταν ένα γεγονός που εκτός από την επαφή με τον σημαντικό συγγραφέα, βάζει ξανά τον Πειραιά στον λογοτεχνικό χάρτη.
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
θεροποιήσει ένα συστηματικό επιτόπιο κοινό, γιατί το μεγαλύτερο πρόβλημά του φαίνεται να είναι ότι κινείται στο μεταίχμιο ανάμεσα σε μία αποκεντρωμένη σκηνή της ευρύτερης αθηναϊκής λεκάνης και έναν χώρο τοπικής δυναμικής. Η προσέλκυση αθηναϊκού κοινού δεν είναι εύκολη, γιατί ο Πειραιάς μοιάζει πολύ μακρινός. Όπως επισημαίνει ο Γιώργος Χρoνάς, «οι Πειραιώτες θεωρούν την άνοδο στην Αθήνα εύκολη υπόθεση. Οι Αθηναίοι βρίσκουν ότι ο Πειραιάς είναι μακρινός και δαιδαλώδης» (Καθημερινή, ό.π.). Η εύστοχη διαπίστωση του Γιώργου Χρονά εξηγεί και τα προβλήματα της τοπικής κατοχύρωσης. Αυτό σημαίνει ότι αν η τοπική δυναμική δυσκολεύεται να εκφραστεί, σε αυτό η αιτία δεν είναι το ίδιο το PassPORT, αλλά η πολιτιστική ξηρασία του Πειραιά. Όταν πάντως μιλάμε για πολιτιστική ατμόσφαιρα στην πόλη, δεν εννοούμε τα γνωστά σενάρια υπερπαραγωγής (εξαγγελία του ΟΛΠ για τη δημιουργία πολιτιστικής ακτής στο λιμάνι και το Δημοτικό Θέατρο να πλέει ακυβέρνητο, για να χρησιμοποιήσουμε έναν ναυτικό όρο), τα οποία περισσότερο παράγουν αδράνεια παρά «όρεξη» για πολιτιστική ανάπτυξη. Θα είναι προς όφελος του PassPORT, κατά συνέπεια, η ανάπτυξη του πολιτιστικού ιστού της πόλης, ξεκινώντας από την οργάνωσή της (το κυκλοφοριακό για παράδειγμα) και την παραγωγική λειτουργία της Δημοτικής Αρχής, μέχρι την ανάπτυξη και τη στήριξη άλλων πόλων πολιτιστικής παραγωγικότητας.
Το PassPORT απευθύνεται στις δημιουργικές δυνάμεις της πόλης, «με συνένοχο τον Γιώργο Χρονά, και συνταξιδιώτες όλους αυτούς που μέχρι χθες παρέμεναν άστεγοι σε μία πόλη που, ενώ την αγαπούν με πάθος, δεν βρίσκουν ανταπόκριση», όπως αναφέρει η ιστοσελίδα του και συνδέει τον Πειραιά με την πολιτιστική παραγωγή, κρατώντας τον ανοικτό στον κόσμο. Χρειάζεται στήριξη για να συνεχίσει την πορεία του σε ποιοτική τροχιά και να συμβάλει στην προοπτική της ανασύστασης της πολιτιστικής ζωής της πόλης.
«Π» www.pass-port.gr
7/24/11 13:10 PM
Π 10
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΒΗΜΑ
Η Σταματίνα Μαλικούτη παρουσιάζει τα συμπεράσματα της έρευνάς της
ΠΕΙΡΑΙΑΣ 1834-1912 ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ
Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, Αθήνα 2004 Το περιεχόμενο του βιβλίου αφορά την καταγραφή και την ερμηνεία της πολεοδομικής συγκρότησης και της αρχιτεκτονικής εξέλιξης του Πειραιά, στο διάστημα από την ίδρυση της νεότερης πόλης μέχρι την αρχή των Βαλκανικών πολέμων. Η περιοχή μελέτης περιλαμβάνει το σημερινό θεσμοθετημένο ιστορικό κέντρο, εκτός από το τμήμα του Νέου Φαλήρου, το οποίο αναπτύχθηκε σχεδόν αυτοδύναμα και με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά –ως τόπος εξοχικής κατοικίας και αναψυχής– μετά τη σύσταση του ομώνυμου σιδηροδρομικού σταθμού. Η καταληκτική χρονολογία, το έτος 1912, έχει επιλεγεί με κριτήρια την ολοκληρωμένη ανάπτυξη της περιοχής μελέτης, τη συμπλήρωση των κεντρικών λειτουργιών και των υποδομών (κυρίως της λιμενικής και της μεταφορικής), καθώς και την αρχή διαφοροποίησης του αρχιτεκτονικού λεξιλογίου – προσαρμοζόμενου προς τις επιταγές των έντονων εκλεκτικιστικών τάσεων και της χρήσης νέων υλικών. Η μελέτη εντάσσεται στο πλαίσιο του κατά τα τελευταία χρόνια αυξημένου επιστημονικού ενδιαφέροντος για την αποκωδικοποίηση και την ερμηνεία των αιτίων και των συνθετικών αρχών που διέπουν την οργάνωση και τη φυσιογνωμία της νεοελληνικής πόλης. Ο κύριος στόχος συνοψίζεται στην τεκμηρίωση της αξίας του νεότερου Πειραιά ως ιστορικού συνόλου, διαμέσου της αποκάλυψης της αρχιτεκτονικής ταυτότητας του τόπου – ενός τόπου που, ακόμη και στις πρόσφατες ιστοριογραφικές πηγές, αναφέρεται περισσότερο είτε για τη σημασία της λιμενικής υποδομής του είτε για τη θεαματική
Pi4Piraeus_30.indd 10
βιομηχανική ανάπτυξή του τον 19ο αιώνα. Η ίδρυση του νεότερου Πειραιά, αμέσως μετά την ανακήρυξη της Αθήνας ως πρωτεύουσας του νεοελληνικού κράτους, συναρτάται με τη νευραλγική γεωγραφική θέση του τόπου και την απουσία οδικού δικτύου στην ηπειρωτική χώρα. Παράλληλα, ο σχεδιασμός του εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο της εποικιστικής πολιτικής που εφαρμόζεται κατά την οθωνική περίοδο και η οποία –στη συγκεκριμένη περίπτωση– εξειδικεύεται στη δημιουργία των ευνοϊκών συνθηκών, τη θέσπιση των κατάλληλων κινήτρων και τη νομοθέτηση ρυθμίσεων για τον επαναπροσδιορισμό του ιδιοκτησιακού καθεστώτος, με στόχο την προσέλκυση εποίκων, αρχικά Χίων και μεταγενέστερα Υδραίων. Οι δύο συντάκτες του πρώτου Σχεδίου Πόλεως –ο Σταμάτης Κλεάνθης και ο Eduard Schaubert– σχεδιάζουν ουσιαστικά μια περιφερειακή πόλη με τη λειτουργική συγκρότηση εμπορικού και ναυτιλιακού κέντρου, ακολουθώντας τα νεοκλασικά πρότυπα. Προβλέπουν άνετους δημόσιους ελεύθερους χώρους και δενδροφυτεμένες λεωφόρους μεγάλου πλάτους, οικοδομήσιμα οικόπεδα σημαντικού εμβαδού και δημόσια κτήρια στον άξονα των κεντρικών οδών. Επιπλέον, προγραμματίζουν την οργάνωση αυτοδύναμων συνοικισμών με κριτήριο τη γεωγραφική προέλευση των εποίκων, αν και προτείνουν σχεδόν το σύνολο των κεντρικών λειτουργιών στον Χιακό τομέα. Το πρώτο αυτό σχέδιο εφαρμόζεται με αρκετές τροποποιήσεις –με κυριότερη την κατάτμηση των αρχικά προβλεπόμενων οικοπέδων–, ως συνέπεια της μικρής προσέ-
7/24/11 13:10 PM
Pi4Piraeus_30.indd 11
Ειδικότερα, η αρχιτεκτονική δημιουργία αποδεικνύεται πολυδιάστατη και επηρεάζεται από τα κλασικιστικά πρότυπα και τα μορφολογικά μέσα του ιστορισμού, που σταθερά επιβιώνουν μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, ενώ εναρμονίζεται προς τις κατασκευαστικές πρακτικές και απαιτήσεις του 19ου αιώνα. Στις πρώτες δεκαετίες, η ιδιωτική αρχιτεκτονική αντιπροσωπεύεται από μεμονωμένα παραδείγματα, αφού η οικονομική δυσπραγία των πρώτων οικιστών οδηγεί, από τη μία σε προσωρινά νόμιμες πρόχειρες κατασκευές –όπως αυτές της Υδραϊκής συνοικίας–, και από την άλλη στην αυθαίρετη δόμηση. Η εικόνα μεταβάλλεται μετά το 1860, οπότε η οικοδομική δραστηριότητα αλλάζει ρυθμούς και ακολουθεί τα μορφολογικά πρότυπα κυρίως του αθηναϊκού κλασικισμού. Οι αστικές κατοικίες, τα μέγαρα, τα λαϊκά κτίσματα της Υδραϊκής συνοικίας, του Χατζηκυριάκειου και του Προφήτη Ηλία, τα ξενοδοχεία, τα εργοστάσια και οι υπόλοιποι επαγγελματικοί χώροι χαρακτηρίζονται από ποικιλία ύφους και γνωρισμάτων. Πολυμορφία επικρατεί και στη σύνθεση των δημόσιων κτηρίων. Ενώ στα πρώτα χρόνια κατασκευάζονται απλά και λειτουργικά, στη συνέχεια σχεδιάζονται ως οικοδομήματα με μνημειακό χαρακτήρα, όπως το Δημοτικό Θέατρο. Οι εγκαταστάσεις της λιμενικής ζώνης και οι σιδηροδρομικοί σταθμοί, που συμπληρώνουν τις υποδομές του Πειραιά, έχουν σημαντικό μερίδιο στη διαμόρφωση της εικόνας του αστικού τοπίου. Τέλος, οι δημόσιοι ελεύθεροι χώροι, που σχεδιάζονται και εξοπλίζονται με κάθε λεπτομέρεια, ολοκληρώνουν το πολύπτυχο της αρχιτεκτονικής ταυτότητας της πόλης και την ιδιαίτερη αισθητική του χώρου της. Με την ανάλυση πλήθους παραδειγμάτων ιδιωτικών κτηρίων και οικοδομημάτων της επίσημης αρχιτεκτονικής, τα παραπάνω αποδεικνύονται μέσα από τις σελίδες αυτού του βιβλίου. Η απόδειξη ωστόσο δεν συνιστά και το τελικό μήνυμα του βιβλίου: διττός φιλοδοξεί να είναι ο απόηχός του στον απλό –τον μη ειδήμονα– αναγνώστη. Η ανακάλυψη του άγνωστου Πειραιά και του αξιόλογου αστικού πολιτισμού του να τον οδηγήσουν στην αποκάλυψη και τη συνειδητοποίηση της διαρκούς απαξίωσης του αξιοπρόσεκτου ιστορικού πλούτου της πόλης, παρά τα από τους εκάστοτε αρμόδιους υπεσχημένα. Μακάρι αυτό να τον προβληματίσει ενεργά. ■
Π 11
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
λευσης κατοίκων στις πρώτες δεκαετίες και της δυστοκίας της ελληνικής οικονομίας. Στα 1864, η χωροθέτηση του σταθμού της σιδηροδρομικής γραμμής Πειραιώς-Αθηνών, η οποία άρχισε να λειτουργεί το 1869, είναι το έναυσμα, όχι μόνο για την πρώτη μεγάλης κλίμακας αναθεώρηση του ρυμοτομικού της πόλης με την επέκτασή του προς τη μετέπειτα βιομηχανική ζώνη, αλλά και για τη διαφοροποίηση της εξέλιξης του τόπου από την αρχικά «τεταγμένη» –του επινείου της πρωτεύουσας– κυρίως με τη διεύρυνση της εσωτερικής και της εξωτερικής αγοράς, αλλά και εξαιτίας ευνοϊκών παραγόντων από τις διεθνείς συγκυρίες. Η θεαματική ανάπτυξη της οικονομίας του Πειραιά στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα και σχεδόν αδιάλειπτα μέχρι το 1922, με κινητήριους μοχλούς κυρίως τη δευτερογενή παραγωγή και τη ναυτιλία, σε συνδυασμό με την εντατική κατασκευή έργων υποδομής κατά την τρικουπική περίοδο –που είχε ως κύριο αποτέλεσμα τη σύνδεση του τόπου με τα σιδηροδρομικά δίκτυα σε τοπικό και εθνικό επίπεδο–, προκαλούν αφενός πληθυσμιακή έκρηξη και αφετέρου κατακόρυφη άνοδο των δεικτών της οικοδομικής δραστηριότητας. Λιγότεροι από 11.000 μόνιμοι κάτοικοι απογράφονται το 1870 και τουλάχιστον 50.000 το 1896, κάτοικοι ποικίλης προέλευσης, που όμως σύντομα αφομοιώνονται σε μια εσωστρεφή τοπική κοινωνία, στην οποία η μεταπρατική αστική τάξη υπερτερεί. Σχετικά με τις οικοδομές, στα μέσα της δεκαετίας του 1870 καταγράφονται 2.500 ιδιωτικά κτήρια, ενώ στα 1898 4.500. Οι συνεπαγόμενοι μετασχηματισμοί στην οργάνωση και τη μορφή του αστικού χώρου είναι αξιοσημείωτοι και καθοριστικοί για τη μετέπειτα εξέλιξη της πόλης. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, ο Πειραιάς, αν και σχεδιάζεται ως εμπορική πόλη-λιμάνι, σταδιακά διαφοροποιείται από τις ομοειδείς περιφερειακές υπερβαίνοντας τα πεπερασμένα πλαίσια του «αυτοεξυπηρετούμενου» επινείου-δορυφόρου της Αθήνας. Χάρις στην πρωτεύουσα, την αυτάρκη εσωτερική αγορά του, τους τότε δραστήριους δημάρχους του και τους δημιουργικά τοπικιστές κατοίκους του, εξελίσσεται σε αυτοδύναμο αστικό κέντρο, με ολοκληρωμένη πολεοδομική συγκρότηση και αξιόλογη αρχιτεκτονική φυσιογνωμία από τα τέλη του 19ου αιώνα: μια πόλη με επαρκείς δημόσιους ελεύθερους χώρους, σχεδιασμένο αστικό εξοπλισμό, πλήθος ιδιωτικών κτηρίων και σημαντικά δημόσια οικοδομήματα.
7/24/11 13:10 PM
Π 12
«Η σχέση του Γ. Κουνέλλη με τη θάλασσα είναι παλιά όσο και φυσική. Ήταν επόμενο ο Πειραιάς, η γενέτειρά του, η οικογενειακή του ιστορία, καθώς και το ιστορικό παρελθόν της χώρας καταγωγής του να τον δέσουν άρρηκτα μαζί της» Κατερίνα Κοσκινά
Οι φωτογραφίες του Μανώλη Μπαμπούση για την αναδρομική έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη στο Μ/S ΙΟΝΙΟΝ στον Πειραιά το 1994
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΠΑΣΤΑ-ΠΛΕΣΣΑ
Pi4Piraeus_30.indd 12
7/24/11 13:10 PM
Π 13
ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ
ΔΗΜΑΡΧΙΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΥ 1925-1931
Pi4Piraeus_30.indd 13
οργανώθηκαν τα φυσιολατρικά και εκδρομικά σωματεία, ο «Φυσιολατρικός Όμιλος Πειραιώς», ο «Ζήνων» κ.ά. Χαρακτηριστικό του πνεύματος που επικρατούσε ήταν η «Παμπειραϊκή Ένωση», η οποία ιδρύθηκε το 1930 με σύνθημα: «Ο Πειραιεύς διά τον Πειραιά». Την ίδια εποχή ο Σύλλογος Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών πρόβαλλε την «αγάπη και τον σεβασμό προς παν εθνικόν συναίσθημα και την ενίσχυσιν της αγάπης ταύτης προς τον Τοπικισμόν». Όλες αυτές οι κινήσεις, που προέρχονταν από την κοινωνία, βρήκαν στη δράση του Τάκη Παναγιωτόπουλου έναν συνειδητό οργανωτή. Με πρωτοβουλία του ιδρύθηκε η Δημοτική Βιβλιοθήκη το 1927 και προκηρύχθηκε διαγωνισμός για τη συγγραφή της ιστορίας του Πειραιά. Ο Παναγιωτόπουλος οργάνωσε επίσης τη Δημοτική Φιλαρμονική, που έδινε συναυλίες στις πλατείες του Πειραιά και πολλές φιλολογικές και επιστημονικές διαλέξεις. Το 1931 απένειμε το Αριστείο του Δήμου σε δέκα σημαντικούς Πειραιώτες από τον χώρο της Τέχνης και της Επιστήμης (Νιρβάνα, Πορφύρα, Βουτυρά, Μελά κ.ά.). Πολλοί από αυτούς είχαν ήδη φύγει από τον Πειραιά, αλλά η κίνηση είχε το μήνυμα της διεκδίκησης ενός συμβολικού επαναπατρισμού. Με όλα αυτά η πολιτιστική ζωή του Πειραιά έμοιαζε να ανθεί πάλι και η κοινωνία να βγαίνει από το τέλμα. Όμως η δημιουργική αυτή ευφορία τερματίστηκε άδοξα. Τα συσσωρευμένα χρέη του Δήμου από την εποχή της οικοδόμησης του Δημοτικού Θεάτρου και κάποιες διαχειριστικές ατασθαλίες του Δημάρχου οδήγησαν στην παρέμβαση του εισαγγελέα το 1931 και ο Τάκης Παναγιωτόπουλος βρέθηκε στη φυλακή. Η Γενική Ασφάλεια Πειραιώς, όπου κρατήθηκε ο Παναγιωτόπουλος, «μετεβλήθη εις τόπον παλλαϊκών συμπαθειών», όπως έγραψε η Ακρόπολις, διότι ο Δήμαρχος ήταν ιδιαίτερα αγαπητός για την πολιτεία του. «Περίπου από της 7 π.μ. το μέγαρον της Γενικής Ασφαλείας είχε περικυκλωθεί από πλήθη κόσμου, πάσης τάξεως και ηλικίας. Καταστηματάρχαι, εργατικοί, ναυτικοί, υπάλληλοι, νέοι, μεσήλικες, γέροντες είχαν θεωρήσει φαίνεται καθήκον των να επισκεφθούν τον υπό κράτησιν Δήμαρχον, να τον εμψυχώσουν και να του εκφράσουν εμπιστοσύνη. Το αλλόκοτον, αλλά και συμπαθές εν πολλοίς φαινόμενον, ενετάθη τας μεσημβρινάς ώρας και εξηκολούθησε μέχρι βαθυτάτης νυκτός, διά να φέρη ενώπιον του Δημάρχου χιλιάδας ανθρώπων. […] Τοιουτοτρόπως το γραφείον του Διοικητού της Ασφαλείας όπου παραμένει ο κ. Παναγιωτόπουλος έχει μεταβληθή εις τόπον ατελειώτου διαδηλώσεως», γράφει η Ακρόπολις, δίνοντας γλαφυρά την εικόνα του τέλους ενός σημαντικού ανορθωτικού εγχειρήματος.
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
Η αλλαγή από τον 19ο στον 20ό αιώνα σηματοδότησε την κατεδάφιση των πολιτιστικών υποδομών του Πειραιά και την αρχή μιας μακροχρόνιας κοινωνικής υποβάθμισης της πόλης. Κεντρικό στοιχείο της παθολογίας ήταν η παράλυση της δημοτικής εξουσίας. Από το 1903, ανεπαρκείς δημοτικές αρχές διαδέχονταν η μία την άλλη. Η πιο συστηματική, οργανωμένη και φιλόδοξη προσπάθεια αντιστροφής της πτωτικής πορείας που έγινε μέσα στον Μεσοπόλεμο, ήταν στη διάρκεια της δημαρχίας του Τάκη Παναγιωτόπουλου, από το 1925. Ο Παναγιωτόπουλος ήταν φιλελεύθερος βενιζελικός και επικράτησε χάρη στις προσφυγικές ψήφους. Με την πολιτική του προσπάθησε να αναβιώσει την πολιτιστική φυσιογνωμία του Πειραιά, να στοιχίσει και να δώσει πνοή στους ισχνούς κοινωνικούς και πολιτιστικούς της θεσμούς. Το 1930, στη συμμετοχή του Πειραιά στους εορτασμούς για την εκατονταετία από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, υπάρχουν δείγματα της προωθητικής συσπείρωσης της κοινωνίας. Στη συγκυρία αυτή υπήρξαν παράλληλες κινήσεις από την κοινωνία και τις οργανώσεις της. Ο Ολυμπιακός, που ιδρύθηκε το 1925, απευθύνθηκε στον Δήμο δηλώνοντας ότι «είμεθα έτοιμοι να βοηθήσωμεν την Δημοτικήν Αρχήν της πόλεως εις οιονδήποτε εκπολιτιστικόν έργον της, διότι είμεθα νέοι και αγαπώμεν τον Πειραιάν». Στη Λέσχη του δίνονταν φιλολογικές διαλέξεις, θεατρικές παραστάσεις, μαθήματα ζωγραφικής και μουσικής. Επίσης, η Λέσχη ενοικίαζε χώρους της για εκδηλώσεις ή για τη στέγαση πολιτιστικών σωματείων. Η εφημερίδα Σφαίρα με ενθουσιασμό υπογράμμιζε ότι «επιτέλους η κοινωνία του Πειραιά διαθέτει μια εξαιρετική αίθουσα, μοναδική στην πόλη και ισάξια των καλυτέρων της Αθήνας, όπου μπορούν να συναντώνται και να ξοδεύουν τον χρόνο τους οι Πειραιώτες. Κατ’ αυτόν τον τρόπο», έγραφε η Σφαίρα, «οι πόροι της υψηλής κοινωνίας δεν θα κατευθύνονται στα κέντρα της πρωτεύουσας, αλλά θα παραμένουν σε πειραιώτικα χέρια». Σημαντικά σωματεία ήταν ο Λογοτεχνικός-Καλλιτεχνικός Όμιλος, με εμψυχωτές τοπικούς λόγιους και καλλιτέχνες, ο οποίος δημιούργησε και θεατρική σκηνή «τύπου γαλλικής μπουάτ», η Εταιρία Διανοουμένων, που προήλθε από αυτόν, ο θίασος «Νέοι του Πειραιώς» (1926), η «Ένωσις Επιστημόνων Πειραιώς», ο «Σύνδεσμος Νέων Πειραιώς» και η «Εταιρία Καλλιτεχνών Πειραιώς», η μακρόβια «Φιλολογική Στέγη Πειραιώς» από το 1930 και η «Φιλική Εταιρία Νέων» από το 1932. Τα τρία σωματεία που είχαν τη λέξη «Νέος» στην ονομασία τους σηματοδοτούν και την εμφάνιση μιας ομάδας νέων λογοτεχνών και καλλιτεχνών, όπως ο Κώστας Σούκας, ο Χρήστος Λεβάντας κ.ά., και υποβάλλουν την ιδέα της πολιτιστικής αναγέννησης που επικρατεί στην πόλη. Την ίδια εποχή
Βάσιας Τσοκόπουλος
7/24/11 13:10 PM
Π 14
Φωτογραφία: Μανώλης Μπαμπούσης από την έκδοση του Ιδρύματος Ι. Φ. Κωστόπουλου, M/S ΙΟΝΙΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑΣ/ ΚΟΥΝΕΛΛΗΣ, Μπάστας-Πλέσσας, 1997
Pi4Piraeus_30.indd 14
7/24/11 13:10 PM
Το 1994 το ΄Ιδρυμα Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου διοργάνωσε την πρώτη αναδρομική έκθεση του Γιάννη Κουνέλλη στην Ελλάδα, στο φορτηγό πλοίο «Ιόνιον», στον Πειραιά. «Η σχέση του Γ. Κουνέλλη με τη θάλασσα είναι παλιά όσο και φυσική. Ήταν επόμενο ο Πειραιάς, η γενέτειρά του, η οικογενειακή του ιστορία, καθώς και το ιστορικό παρελθόν της χώρας καταγωγής του να τον δέσουν άρρηκτα μαζί της. […] Η ιδέα της έκθεσης στο πλοίο ήταν μια ιδέα του ίδιου του καλλιτέχνη», γράφει η Κατερίνα Κοσκινά. «Όπως έκανε συχνά σε όλη τη μέχρι τώρα πορεία του, ο Γ. Κουνέλλης έψαξε και σε αυτή την περίπτωση για ένα χώρο που να ταιριάζει στο έργο του, και όχι για ένα χώρο στον οποίο να το προσαρμόσει». «Το εικαστικό αυτό γεγονός», γράφει παρακάτω η Κατερίνα Κοσκινά, «που από πολλούς χαρακτηρίστηκε ως επιστροφή του Κουνέλλη στον τόπο του, δεν ήταν, νομίζω, τίποτα παραπάνω από ακόμα ένα σταθμό στο αέναο ταξίδι του, ένα σταθμό που έχει την αξία του γυρισμού, όχι ως γεγονός αλλά ως έννοια». (Ίδρυμα Ι. Φ. Κωστόπουλου, M/S ΙΟΝΙΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑΣ/ ΚΟΥΝΕΛΛΗΣ, εκδόσεις Μπάστας-Πλέσσας, 1997). Η έννοια της επιστροφής στο πλαίσιο της πολιτιστικής πραγματικότητας του Πειραιά είναι πρωτεύον πεδίο επεξεργασίας και προβληματισμού για το «Π».
Π 15
Η ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤΗ ΓΕΝΕΘΛΙΑ ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΚΟΥΝΕΛΛΗ
Pi4Piraeus_30.indd 15
Από το κατάστρωμα μπορούσες να δεις τα ετερόκλητα υλικά των συνθέσεων του Κουνέλ λη ζωντανά, να κινούνται στην αέναη κίνηση των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων: απέναντι τα Καρβουνιάρικα και δίπλα τα σίδερα, τα ατσάλια, τα γυαλιά και τα ξύλα των πολυώροφων χτιρίων της Ακτής Μιαούλη και του άδοξου «Πύργου». Τα δεμάτια από τα μπαμπάκια της αποξηραμένης Κωπαΐδας. Οι φωτιές από τα καμινέτα και τις οξυγονοκολ λήσεις. Γι’ αυτό είχε χώσει στο αμπάρι τα δικά του προϊόντα ο Κουνέλ λης. Κανένα έργο του δεν ήταν στο κατάστρωμα. Τα έφερνε επεξεργασμένα πίσω ως μεταπράτης; Ή έκανε μια πρόταση για τη μεταμόρφωση του Πειραιά με τη δημιουργική ανάπλαση των υλικών που έκαναν αυτή την πόλη; Το «Ιόνιον» μαζί με τον καπετάν Γιάν νη σάλπαρε τον Νοέμβρη του ‘94. Η πρότασή του όμως βρίσκεται εκεί και περιμένει. –
ΤΕΥΧΟΣ 3 Ιούλιος 2011
Το φθινόπωρο του 1994 ο Γιάννης Κουνέλλης έδεσε το μότορσιπ «Ιόνιον», νηολογίου Πειραιά, στον κεντρικό μόλο του λιμανιού, κάτω από το κατεδαφισμένο Ρολόι, το Δημαρχείο της πόλης για σχεδόν 100 χρόνια. Το χωρίς σημαία ταλαιπωρημένο φορτηγό (πρώην «Dec. Gloria» από τη βόρεια Ολλανδία) –που μετέφερε πότε τσιμέντα, πότε μετάλλευμα, πότε κάρβουνο– είχε ως κάργκο στο μοναδικό του αμπάρι τις λαμαρίνες, τα σακιά με τα κάρβουνα, τα σίδερα, τις φωτιές, τα ξύλα, τα μπαμπάκια και τις πέτρες των γλυπτών του Κουνέλλη. Στο κέντρο της μίας πλευράς του αμπαριού ο Κουνέλλης είχε τοποθετήσει κάθετα 5 μεγάλες λαμαρίνες και πάνω τους είχε βάλει σε σειρές τις πέτρες που αποτελούσαν την Επιστολή του Καλλιτέχνη στη Γενέθλια Πόλη. Στο λιμάνι του Πειραιά το «Ιόνιον», ολόκληρο και αδιαίρετο, μεταμορφώθηκε σε ένα έργο της σχέσης του Κουνέλλη με την Πόλη. Για τον Πειραιά τα έργα του Κουνέλλη στο αμπάρι ήταν κινέζικα και η πόλη δεν μπορούσε να διαβάσει την Επιστολή. Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε εκείνους τους δύο μήνες επάνω στο κατάστρωμα, πού και πού μόνο κοιτώντας κάτω στο αμπάρι.
Νίκος Αξαρλής
7/24/11 13:10 PM
Π 16 Συνεργάτες του τεύχους Γιώργος Σταϊνχάουερ Αρχαιολόγος, πρώην διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς. Ανάμεσα στα βιβλία του: Τα μνημεία και το Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά (1998), Ο πόλεμος στην αρχαία Ελλάδα (2000), Ιστορική γεωγραφία του αρχαίου κόσμου· Ελλάδα-Ρώμη (2009)
Στον Πειραιά
Στην Αθήνα
ΤΣΑΜΑΝΤΑΚΗΣ (κεντρική διάθεση) Καραολή-Δημητρίου 43 Τ 210 41 38 114
Βιβλιοπωλείο της ΕΣΤΙΑΣ Σόλωνος 60
Σταματίνα Μαλικούτη Διδάκτωρ Αρχιτέκτων του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικών Δομικών Έργων του ΤΕΙ Πειραιά και προσκεκλημένη εισηγήτρια στο Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Προστασία Μνημείων» (ενότητα «Ανάλυση και Αναγνώριση Ιστορικών Κέντρων Πόλεων») του ΕΜΠ
ΚΙΒΩΤΟΣ Δραγάτση 1 Τ 210 41 38 522
Αναστασία Φραντζεσκάκη, Διδάκτορας κοινωνικών επιστημών, μέλος του ΔΣ της Ένωσης Μονίμων Υπαλλήλων ΟΛΠ Νίκος Αξαρλής, Ιστορικός τέχνης Βάσιας Τσοκόπουλος Ιστορικός Ομάδα Παραγωγής Νίκος Αξαρλής Αντώνης Ηλιάκης Ελισάβετ Λογοθέτη Λύρα Βάσιας Τσοκόπουλος Υπεύθυνος ύλης Βάσιας Τσοκόπουλος Σχεδιασμός Αντώνης Ηλιάκης Ηλεκτρονική διεύθυνση pireasf@yahoo.gr Ταχυδρομική διεύθυνση Βιβλιοπωλείο ΤΣΑΜΑΝΤΑΚΗ Καραολή Δημητρίου 43 & Καραΐσκου 185 32 Πειραιάς
ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΣΑΜΑΝΤΑΚΗ
Pi4Piraeus_30.indd 16
Το «Π» βρίσκεται στα βιβλιοπωλεία
ΟΔΟΣ ΠΑΝΟΣ Διδότου 39 και Ιπποκράτους
PASSPORT Καραΐσκου 119, Πλατεία Κοραή Τ 210 42 96 401
Στις συνοικίες ΚΑΜΙΝΙΑ ΜΠΙΤΖΗΛΟΣ Αγίου Ελευθερίου 81 Τ 210 48 32 641 ΠΕΡΑΜΑ ΜΟΛΥΒΙ Εθνάρχου Μακαρίου 7 (ΙΚΑ) Τ 210 44 13 152 ΚΕΡΑΤΣΙΝΙ ΓΡΑΦΙΔΑ Ελευθ. Βενιζέλου 188 Τ 210 46 31 313 ΓΡΑΦΟΡΑΜΑ Κωστή Παλαμά 16 Τ 210 46 28 275 ΑΜΦΙΑΛΗ ΙΛΙΑΣ Ξάνθου 36 Τ 210 43 22 258 ΝΙΚΑΙΑ Η ΑΧΤΙΔΑ Κύπρου 71 Τ 210 49 34 688 ΚΟΡΥΔΑΛΛΟΣ ΒΙΒΛΙΟΡΑΜΑ Μεγ. Αλεξάνδρου 91Α Τ 210 49 42 373
ISSN 1792-8680
7/24/11 13:10 PM