Αρχιτεκτονικοί [Περιέκτες] του Παραδείσου [2]

αρχιτεκτονικοί [ περιέκτες ] του παραδείσου Ο Hortus Conclusus και το χρονικό της μετάβασης από το βιωματικό στο εικονικό

Αναστασία Μάρκου / Πάτρα 2025 Επιβλέπων: Κωνσταντίνος Γρίβας

την εμβληματική τετραμερή διάταξη – char bagh, που διαμορφώνεται από αρδευτικά κανάλια. Προσθετικά υπάρχει έντονη επεξεργασία των επιφανειών, είτε μέσω υλικοτήτων, είτε συνθέσεων με μοτίβα που συνδυαστικά με τους κήπους και την φύση συνθέτουν το σύνολο του διακόσμου. Η πληροφορία ωστόσο που θέλουμε να συγκρατήσουμε περισσότερο από κάθε άλλη, είναι η μονωτική του δράση και η λειτουργία του ως σημείο στάσης εν μέσω του άγονου τοπίου.

2.4 / Αρχέτυπα: Όαση & Ξέφωτο

Όπως αναφέραμε η όαση είναι το πρότυπο για τον Ισλαμικό Hortus Conclusus. Όμως τι γίνεται όταν με την πάροδο των ετών ο Ισλαμικός pairidaēza εισάγεται στην Ευρωπαϊκή πραγματικότητα; Κατά βάση παρουσιάζει θεμελιώδεις διαφοροποιήσεις εφόσον στην Ευρώπη το τοπίο αλλάζει και η όαση δεν είναι πλέον οικεία εικόνα, αντ’ αυτής όμως υπάρχει το ξέφωτο! (Rob και Saskia, The Enclosed Garden, σ.25-27) Όαση και Ξέφωτο – το καθένα έχει μεγάλη σημασία για κάθε τόπο αλλά για διαφορετικό λόγο. Αρχικά, όπως είδαμε και προηγουμένως, πρόκειται για στοιχεία έντονης τοπιακής αντίθεσης, δηλαδή είναι χώροι που διακόπτουν την συνέχεια του τοπίου, είτε αυτό είναι η έρημος είτε ένα αχανές πυκνό δάσος. Από την άλλη θα τα χαρακτήριζε κανείς ως αντεστραμμένα φυσικά μοντέλα, ενώ είναι διαφορετική όχι

2

μόνο η αίσθηση πυκνότητας των δύο αλλά και η ενστικτώδης ανάγκη που τα καθιστά σημεία στάσης. Όπως αναφέρουν οι συγγραφείς, σε ένα ξέφωτο κανείς αποζητά την διαύγεια μία πιο χωρική ανάγκη, ενώ στην όαση την σωματική ανακούφιση που είναι πιο συναισθηματική. Και τα δύο ωστόσο, έχουν έντονο κατακόρυφο άξονα οπτικής προς τον ουρανό, αποτελούν δηλαδή κομβικά σημεία ένωσης ουρανού και γης, το οποίο εννοιολογικά και συμβολικά εκφράζει μία πνευματικότητα. Εν συντομία, η όαση εμφανίζει πολυπλοκότητα δια μέσου της απλής και πανομοιότυπης ερήμου, και αντίθετα το ξέφωτο είναι απλό και διαυγές μεταξύ του συντριπτικά περίπλοκου και πυκνού δάσους. Οπότε, διαπιστώνουμε ότι, όπως η όαση είναι αρχέτυπο για τον pairidaēza, έτσι και για τον δυτικόευρωπαϊκό περίκλειστο κήπο αφετηρία είναι μεν ο pairidaēza, αλλά σταδιακά εμφανίζεται και το αρχέτυπο του ξέφωτου. Κανείς θα αναρωτιόταν γιατί, η όαση, ένας ολοκληρωμένος μικρόκοσμος, αυτόνομος και αυτάρκης αντικαθίσταται από το ξέφωτο; Ο λόγος έγκειται στην ανάγκη για το κενό, όπως φαίνεται στην αυθεντική μορφή ενός τέτοιου κήπου, τα αναγεννησιακά cloisters ή μοναστήρια (βλ. εικ.28, 29), καθώς και σε ένα δεύτερο, λογοτεχνικό, αυτή τη φορά, αρχέτυπο που λειτουργεί συμπληρωματικά, το «Αρκαδικό Τοπίο». Δηλαδή ένα εξιδανικευμένο τμήμα της ελληνικής γης, στην οποία οι ευρωπαίοι καλλιτέχνες τοπιογράφοι του 18ου - 19ου αιώνα, αναγνώριζαν μία πνευματικότητα και απέδιδαν ζωγραφικά ως έναν ονειρικό τόπο. Επομένως ο ευρωπαϊκός Hortus Conclusus είναι εν γένει locus amoenus.

Εικ. 27 Aben και Saskia, διαγραμματικό σκίτσο όασης (p;anv) και ξέφωτου (κάτω) 3

Εικ. 28 Thomson, Aidan McRae. 2006. Μοναστήρι στον Καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου, Λωρραίνη, Γαλλία 4

Εικ. 29 Μοναστήρι στο Αββαείο του Αγίου Πέτρου του Μουασάκ, Γαλλία 5

2.5 / Αποδόμηση του ορίου

Μετά την Εγγύς Ανατολή ακολούθησε η εισαγωγή του pairidaēza στην Ευρώπη έγινε δια μέσου της Νότιας Ισπανίας, από όπου και εξαπλώθηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης και δημιουργήθηκε η νέα μεσαιωνική εκδοχή του. Οι ανατολικές αρχετυπικές εκφράσεις του Παραδείσου ανατρέπονται ριζικά ακολουθώντας μία γραμμική πορεία και το όριο αποκτά μία ρευστότητα που αναπάντεχα οδηγεί στην αποδόμησή του.

Μεσαίωνας

Ιστορικά ο πρώιμος μεσαίωνας για την Ευρώπη χαρακτηρίζεται από ορισμένα καθοριστικά ιστορικά γεγονότα, όπως τη Διάλυση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και κατά συνέπεια τις ανεξέλεγκτες εισροές νομαδικών πολιτισμών, που έφεραν μαζί τους πόλεμο, λιμό και λοιμό. Οι κακουχίες εξώθησαν τους ανθρώπους εκτός αστικών κέντρων και δημιούργησαν την ανάγκη αυτοσυντήρησης και την επαναφορά της έννοιας της γαιοκτηµοσύνης, δηλαδή της καλλιέργειας και των κήπων (Aben και Saskia, The Enclosed Garden, σ.22). Όπως αναφέρουν οι συγγραφείς, μέχρι και τον 11ο αι. η Ευρώπη του Μεσαίωνα διατηρούσε αμφίθυμη στάση απέναντι στην φύση, αφενός λόγω του έντονου φόβου για φανταστικούς και υπαρκτούς κινδύνους που εμπεριέχει, ιδιαίτερα σε µία εποχή που έχει γνωρίσει

6

πολλές κακουχίες, αφετέρου λόγω του ότι αποτελεί πηγή εσόδων. Έτσι, γεννήθηκε κι εκεί η ανάγκη δημιουργίας περίκλειστων κήπων, ώστε ταυτόχρονα να ελεγχθεί και να αξιοποιηθεί. Η αυθόρμητη αυτή κίνηση που προήλθε από καθαρή πρακτική ανάγκη απέκτησε πνευματική διάσταση κατά τον ώριμο Μεσαίωνα και την Καρολίγγεια Αναγέννηση του 8ου – 10ο αιώνα που η σύγκριση των σκοτεινών ετών µε το χαμένο απόγειο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας γέννησε την επιθυμία επιστροφής στα παλαιά ιδανικά, ενός εξ’ αυτών ο Κήπος της Εδέμ (Aben και Saskia, The Enclosed Garden, σ.23). Η τυπολογία του κλειστού κήπου αποτέλεσε συνηθισμένο σκηνικό σε μεσαιωνικούς πίνακες της Παναγίας (βλ. εικ.30, 31), φέροντας τον συμβολισμό του αδιαπέραστου, του απαραβίαστου (αγνότητας), της απομόνωσης και έτσι τον συμβολισμό του ουράνιου παραδείσου και του κήπου της Εδέμ. Εικ. 30

Ο Δάσκαλος της Ζωής της Παρθένου, 1470, Η Παρθένος και το Θείο Βρέφος με Τρείς Αγίους

Εικ. 31

Upper Rhenish Master, 1410, Paradiesgärtlein (Ο μικρός κήπος του Παραδείσου)

Τυπολογίες Στους ευρωπαϊκούς κήπους δεν τηρείται αποκλειστικά το char bagh και γίνεται ένας σαφής διαχωρισμός των τυπολογιών περίκλειστων κήπων όπως αναφέρουν οι Aben και Saskia. Αρχικά η τυπολογία του pairidaēza διατηρείται και αποκτά σύμφωνα με τους συγγραφείς την λατινική ονομασία, Hortus Contemplatonis (βλ. εικ.32.1) με το επίθετο contemplationis να σημαίνει ενατένιση. Είναι ο κήπος του πνευματικού στοχασμού, με εμβληματική διάταξη και περιβάλλεται πάντα από στοά. Στην επόμενη τυπολογία τους Hortus Catalogi (βλ. εικ.32.2), με το λατινικό συνθετικό catalogi να μεταφράζεται ως απαρίθμηση, είναι οι κήποι της διανοητικής κατανόησης οι κανόνες του pairidaēza διατηρούνται σε ένα βαθμό. Αυτή η τυπολογία

7

αναφέρεται σε κήπους σχεδόν εκθεσιακούς και εργασιακούς που διατηρούν τις αναλογίες και την γεωμετρία χάριν ταξινόμησης των φυτών στο εσωτερικό του. Η τάξη αυτή αντιπροσωπεύει την τάξη της φύσης πριν τον Διωγμό όπως και στον ισλαμικό περίκλειστο κήπο. Πρόκειται για την συνηθέστερη και παλαιότερη τυπολογία στην Ευρώπη, καθώς εφαρμόστηκε ευρέως με την επαναφορά της έννοιας της γαιοκτημοσύνης, την καθιέρωση της πρακτικής της καλλιέργειας και την επικράτηση της ιδέας ότι με σκληρή εργασία εξασφαλίζεται μία θέση στον Παράδεισο. Τέλος, οι Aben και Saskia αναφέρονται και στους κήπους Hortus Ludi (βλ. εικ.32.3), που το λατινικό σημαίνει παιχνίδι, δηλαδή τους κήπους της αισθητηριακής εμπειρίας, παιχνιδιού και φιλήδονης απόλαυσης. Είναι εμπνευσμένοι από την εικόνα του Αρκαδικού Τοπίου και σε διαμόρφωση ακολουθούν μία λογική τυχαίας εναπόθεσης στοιχείων στο εμβαδόν του με αραιά διατεταγμένα καρποφόρα δέντρα και στοιχείο χωρικής ενότητας το γρασίδι. Το κέντρο αφήνεται ελεύθερο.

Απομυθοποίηση της φύσης Μετά την Καρολίγγεια Αναγέννηση η τάση προς πνευματικότητα αναιρείται και η φύση σταδιακά απομυθοποιείται, υπό την έννοια ότι δεν είναι απαραίτητα φορέας του ιερού και του παραδείσου, έτσι προκύπτει ο γοτθικός Hortus Conclusus. Μορφολογικά, σύμφωνα με τους Rob και Saskia, παρατηρούμε την καθ’ ύψος ανάπτυξη της περιβάλλουσας αρχιτεκτονικής για

έμφαση στον ουρανό (βλ. εικ.33.2). Σε συνέχεια της αρχικής απομυθοποίησης, διαδραματίζεται η αρχή μίας μεταστροφής του Hortus Conclusus, όπου υπάρχει σταδιακή μετατόπιση των οπτικών φυγών από τον ουρανό, προς την γη. Συγκεκριμένα σε κάστρα µε την χρήση λόφου ενταγμένου εντός του κήπου (βλ. εικ.33.3) που ενσαρκώνει πλήρως τα λεγόμενα του Francis Bacon ότι «ο ενδοιασμός για την φύση εμμένει» (On Gardens, 1625). Αυτή η κίνηση εντείνεται μέχρι τα τέλη του Μεσαίωνα µε διατρήσεις στο κέλυφος του Hortus Conclusus και αμεσότερη οπτική επαφή µε το έξω (βλ. εικ.33.4). Το θεμέλιο για την ολοκληρωτική αναίρεση του κατακόρυφου άξονα και την εν μέρει διάλυση των τεσσάρων τοίχων είχε τεθεί. Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι στον πρώιμο αναγεννησιακό «περίκλειστο» κήπο η οπτική μετατίθεται πλήρως προς την επιφάνεια της γης, δηλαδή υπάρχει µία νοοτροπία γείωσης από την αφαιρετικότητα του ουρανού και όπως χαρακτηριστικά αναφέρουν οι συγγραφείς δημιουργείται ένας τέταρτος τοίχος που ορίζεται ως πανόραμα (βλ. εικ.33.5). Ο τοίχος «πανόραμα» εξαπλώνεται εκτός ορίων στην όψιμη Αναγέννηση και τον Μανιερισμό (βλ. εικ.33.6), μέχρι που στην εποχή του Μπαρόκ η κλίμακα διευρύνεται, αναιρούνται πλήρως τα σκληρά όρια των τοίχων από όλες τις πλευρές (βλ. εικ.33.7), και αντικαθίστανται από ελαφριά, οπτικά διαπερατά στοιχεία οριοθέτησης – τα bosquets1. Παρά την αναθεώρηση και σχεδόν ολοκληρωτική αναίρεση του ορίου, ο κήπος παραμένει οριοθετημένος μέχρι που τον 18ο

1 Επιμελώς φυτεμένοι πυκνοί θάμνοι που χρησιμοποιούνται κυρίως σαν στοιχείο περίφραξης και κλαδεύεται επιμελώς για να αποκτά το εμβληματικό του ορθογωνικό σχήμα.

8

Εικ. 32 Τυπολογίες Hortus Conclusus με την σειρά από πάνω προς τα κάτω: Hortus Contemplationis, Hortus Ctalogi, Hortus Ludi 9

αιώνα, στον Διαφωτισμό, εμφανίζεται η έννοια του κήπου τοπίο (βλ. εικ.33.8), η οποία πηγάζει από την αποδοχή της αντίληψης ότι ο άνθρωπος δεν δύναται να δαμάσει την φύση, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο βιβλίο των Aben και Saskia, «έχει την δική της νοημοσύνη». Στον ρομαντισμό ο κήπος τοπίο παραμένει, και η πεποίθηση που επικρατεί πλέον για την φύση είναι ότι είναι ζωντανή και για πρώτη φορά αντιμετωπίζεται ως «πηγή όλων των καλών» (Aben και Saskia, The Enclosed Garden, σ.98).

προστατευτεί δεν θα είναι το άγνωστο της φύσης αλλά το ανθρωπογενές άγνωστο, είτε αυτό είναι το σύγχρονο αστικό τοπίο, η μόλυνση και η ζημιά του περιβάλλοντος είτε ο πόλεμος και άλλες μορφές ανθρώπινης απειλής. Συνεπώς θα ακολουθήσει μία σειρά από μεταστροφές και επαναπροσδιορισμοί του ορίου, που σταδιακά από τον μοντερνισμό μέχρι την ψηφιακή εποχή και έπειτα θα ορίσουν τον περίκλειστο κήπο της νέας γενιάς, τον Hortus Conclusus Incorporalis.

Όριο και Πραγματικότητα Γενικά, είδαμε ότι από τους «σκοτεινούς» χρόνους του Μεσαίωνα μέχρι τον Διαφωτισμό η κοινωνικοπολιτική «βελτίωση» γεννά έντονες μεταβολές. Αυτό όμως που μας αφορά μέσα από την ανάλυση μετασχηματισμού του ορίου είναι όχι τόσο η «τελική» του μορφή, αλλά πως το καθορίζει η σχέση με την πραγματικότητα. Το απροσπέλαστο όριο υπάρχει εξ’ αρχής για να αποκόπτει την επαφή με την πραγματικότητα, και όταν η σχέση με αυτή είναι καλή, τότε το όριο και κατ’ επέκταση ο επίγειος παράδεισος δεν υπάρχουν! Οπότε βρισκόμαστε κατά μία έννοια πίσω στην αφετηρία! Μετά τον μεσαίωνα δεν υπήρξε πραγματική εξέλιξη και εφαρμογή του περίκλειστου κήπου. Το όριο ωστόσο θα επανέλθει τον 20ο αιώνα με τον τρόπο που επιβάλλουν οι νέες κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, και θα δημιουργήσει περίκλειστους κήπους που δεν είναι εύκολα αναγνωρίσιμοι. Εφόσον αλλάζει η ευρύτερη συνθήκη, αλλάζει και η πραγματικότητα, έτσι η Φύση θα έχει δευτερεύοντα ρόλο καθώς οι νέοι παράγοντες από τους οποίους κανείς επιδιώκει να 10

Εικ. 33 Μετασχηματισμοί του Hortus Conclusus από τον αυθεντικό περίκλειστο μέχρι τον κήπο τοπίο

11

3. μετα-υλιστικός παράδεισος

3.1 / Επανεμφάνιση του ορίου

Ένας pairidaēza είναι ένας εύκολα αναγνωρίσιμος τύπος περίκλειστου κήπου λόγο του έντονου ορίου του. Αν και δεν είναι εμφανές με την πρώτη ματιά, διότι δεν γνωρίζουμε τον τρόπο που έχει μεταβληθεί το όριο, υπάρχουν περίκλειστοι ουτοπικοί κήποι και σε πιο σύγχρονες μεταφράσεις. Το όριο εν γένει, παρεμβάλλεται μεταξύ κήπου και πόλης και όταν η πόλη εξελίσσεται, ομοίως και αυτό. Επομένως είναι αναγκαίο να διερευνήσουμε την δομή των σύγχρονων μητροπόλεων για να δούμε πως οριοθετούνται οι νέοι Hortus Conclusus.

Σύγχρονο αστικό τοπίο Σε μία εποχή όπου η τεχνολογία επιτρέπει ακόμα και την μετάβαση σε άλλους πλανήτες, η πόλη μεταλλάσσεται σε ένα μεγάλης κλίμακας αντικείμενο που κινείται και επεκτείνεται με ταχύτατους ρυθμούς. Είναι δηλαδή ένας πυκνός 12

Εικ. 34 Le Corbusier, 1929, The Plan Voisin for Paris

ιστός με υποδομές που εξυπηρετούν απόλυτα λειτουργικούς σκοπούς όπως την γρήγορη διαμετακόμιση και την δυνατότητα εξαιρετικά μεγάλης πύκνωσης χρήσεων, πληθυσμού κλπ. Το συλλογικό τοπίο, σύμφωνα με τον μοντερνισμό, όπως αναφέρουν οι Aben και Saskia, έχει ανάγκη από αφαίρεση των εγκλεισμών, παρωχημένων πρακτικών του παρελθόντος, που ενθαρρύνουν την κοινωνική αποξένωση. Έτσι το αδόμητο επίπεδο της γης οφείλει να αφήνεται αμεταχείριστο, «φυσικό» και «ανοιχτό». Υπό αυτές τις συνθήκες η φύση για τους μοντέρνους παύει να αλληλεπιδρά με το ανθρωπογενές (Aben και Saskia, σ.102), για παράδειγμα στο Plan Voisin (βλ. εικ.34) οι κτηριακοί όγκοι εναποτίθενται σε ένα τοπίο χωρίς να συνδιαλέγονται με αυτό. Ωστόσο, παρόλο που δημιουργείται η εντύπωση απόλυτου διαχωρισμού των δύο, όσο ανεπαίσθητος και

να φαίνεται, οι Aben και Saskia επισημαίνουν ότι εξακολουθεί να υπάρχει ένας ενδιάμεσος κόσμος που το δομημένο και η φύση τέμνονται. Αυτή η τομή, το κοινό σημείο μεταξύ αντιθέτων, ομοίως με την αρχική συνθήκη δημιουργίας του Hortus Conclusus, αναγεννά έναν αλλοιωμένο μοντέρνο τύπο με βασική διαφορά την έμφαση λιγότερο στην βιωματικότητα και περισσότερο στην «εικόνα». Παρά την όποια αλλοίωση όμως, η επιθυμία εγγύτητας στις ποιότητες του Κήπου της Εδέμ παραμένει, και το αντιλαμβάνεται κανείς σε αρκετά παραδείγματα από τον τρόπο που εργαλειοποιούν την τεχνολογική πρόοδο και προσπαθούν να αναθεωρήσουν τους περιορισμούς που επιβάλλει η ύλη και ο νους για να πλησιάσουν όλο και περισσότερο µία συνθήκη παραδείσου, υπό την έννοια μίας όχι τόσο βαθιά θρησκευτικής κίνησης αλλά 13

απόλαυσης και βελτίωσης της ποιότητας ζωής μεταπολεμικά, µέσω πρωτοφανών αρχιτεκτονικών επιλύσεων. Άλλωστε, ιδιαίτερα σε αυτή την χρονική περίοδο κρίνεται εξαιρετικά αναγκαία η δημιουργία κόμβων επιβράδυνσης εν μέσω του αστικού ιστού, δηλαδή χωροχρονικά κενά. Σταθερές εν μέσω του διαρκώς μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος που απειλεί την ατομικότητα και την ψυχική και σωματική ευημερία του ανθρώπου του 21ου αιώνα. «Χρειάζεται μια διορατικότητα […] ως προς το τι λείπει στην πραγματικότητα στις μεγάλες πόλεις μας – συγκεκριμένα (λείπουν), ήσυχοι, ευρύχωροι και εκτεταμένοι χώροι για προβληματισμό, μέρη με μεγάλες, στοές για τις κακές καιρικές συνθήκες ή για πολύ ηλιόλουστες μέρες, όπου δεν διαπερνάει ο θόρυβος […]: κτίρια και καταστάσεις που στο σύνολό τους θα εξέφραζαν την υπεροχή της αυτοκοινωνίας και της απομόνωσης από τον κόσμο. [...] Θέλουμε να κάνουμε ένα περίπατο μέσα μας όταν περιπλανιόμαστε σε αυτά τα δωμάτια και τους κήπους». – Nietzsche, 1882

Κήπος σε δώμα Άρα στην αστική συνθήκη του μοντερνισμού, η σχέση με την πραγματικότητα είναι ξανά τέτοια που δημιουργεί την ανάγκη για απομόνωση και την επανεφαρμογή του ορίου. Εφόσον όμως το ανέπαφο και κενό επίπεδο της γης ανήκει σε όλους και ο κήπος ως πρόγραμμα προβλέπεται για τις πιο ιδιωτικές δραστηριότητες, καταλήγει να αποκολλάται από το έδαφος (Aben και Saskia, 1999, σ.103). Έτσι ο λειτουργικός πλέον κήπος, ενσωματώνεται στο «machine for living» 14

ως roof garden (Aben και Saskia, 1999, σ.103) ή «Le toit jardin» (Millais, 2017, σ.46) – δηλαδή κήπος σε δώμα – μία σύγχρονη τυπολογία του «περίκλειστου» κήπου και ήταν πρακτικά η νέα αναγνωρίσιμη μορφή επίγειου παραδείσου μετά την μεσαιωνική. Είναι όμως κάθε κήπος σε δώμα, περίκλειστός κήπος; Παρά το γεγονός ότι η ίδια η απόσταση από την επιφάνεια της γης λειτουργεί προσθετικά σαν όριο, η ενδεχόμενη οπτική επαφή με το «έξω», αν είναι συνεχής και εύκολη αναιρεί την προϋπόθεση της απομόνωσης, επομένως δεν είναι κάθε κήπος σε δώμα περίκλειστος, όπως δεν είναι και κάθε λαχανόκηπος, pairidaēza. Συνοπτικά τα στοιχεία που ανατρέπονται στον περίκλειστο κήπο του μοντερνισμού ξεκινούν από την αναίρεση της αυστηρής εμβληματικότητας της κάτοψης και το char bagh. Στη συνέχεια, η εμβληματική είσοδος που προηγουμένως γινόταν μέσω των iwans εξασθενεί, ενώ η διακοσμητική επεξεργασία των επιφανειών εξαιρείται εντελώς. Τέλος ο κήπος χάνει τον παραγωγικό του ρόλο. Ωστόσο σώζονται ακόμα κάποια στοιχεία των αρχετυπικών περίκλειστων κήπων τα οποία με οδήγησαν στο να εντοπίσω ορισμένους μεταγενέστερους περίκλειστους κήπους. Πρωτίστως διατηρούνται τα παράδοξα του τεχνητού – φυσικού, της απομόνωσης και ταυτόχρονης συλλογής από το τοπίο, το εξωτερικό – εσωτερικό και η συνθήκη πεπερασμένου – άπειρου. Σε δεύτερη ανάλυση εξακολουθεί ο κήπος να χωροθετείται με ένα τρόπο που τον χρίζει κατάλληλο για αστική εφαρμογή. Τέλος συνεχίζει να είναι κλειστό σύστημα και αστικός μονωτής.

Εικ. 35 Matteo Monti, φωτογραφία Pavilion de L' Esprit Nouveau

Pavilion de L’Esprit Nouveau Ο Le Corbusier το 1925 επιχείρησε µε το έργο του και ειδικότερα την προσαρµόσιµη, στον αστικό ιστό, μονάδα του Pavilion de L’Esprit Nouveau (βλ. εικ.35) να αναθεωρήσει το υφιστάμενο πρότυπο κατοίκησης και να δημιουργήσει ένα νέο οικιακό παράδεισο που εκφράζεται µέσω της αφθονίας φυσικού φωτός – στις μέχρι πρότινος σκοτεινές κατοικίες, διαμπερή αερισμού, την παρουσία φύσης με εμβληματικό τρόπο – ενδεχομένως αναφορά στο δέντρο της ζωής – κ.α. Στο Pavilion de L’Esprit Nouveau αυτό επιτυγχάνεται µε την απλή κίνηση συγχώνευσης ενός «περίκλειστου» «κήπου» δώματος στην ογκοπλασία της μονάδας. Ο συγκεκριμένος τύπος θα μπορούσε να έγκειται στην τυπολογία των Hortus Catalogi λόγω της κανονικοποιημένης γεωμετρικής του κάτοψης, ενώ ταυτόχρονα με αφορμή την αναφορά, στην αρχή του κεφαλαίου, στο γεγονός ότι η νέα γενιά περίκλειστων κήπων είναι καταφύγιο από νέες απειλές, ο συγκεκριμένος ενσωματώνει την ανάγκη της μέτα-πανδημικής εποχής για καθαρούς χώρους, αφαιρετικούς και εύκολους να εξυγιανθούν.

15

De Beistegui apartment Το ρετιρέ de Beistegui (βλ. εικ.36) σχεδιάστηκε το 1929 στο Champs-Elysees και είναι πολυτελής χώρος αναψυχής για συναντήσεις κοινωνικής φύσεως μεταξύ ανθρώπων που κατανοούν το αβαν-γκάρντ, καθώς είναι γνωστό για την ιδιόρρυθμη χρήση στοιχείων εσωτερικού σε ένα εξωτερικό τεχνητά φυσικό χώρο. Δεν είναι τυχαίο το ότι είναι περικλεισμένο από ψηλό τοίχο που επιτρέπει την θέαση μόνο εμβληματικών θραυσμάτων του αστικού ορίζοντα (βλ. εικ. 37), δηλαδή την κορυφή της Αψίδας του Θριάμβου και του Πύργου του Άιφελ. Το παριζιάνικο πανόραμα μπορεί να γίνει ορατό μόνο δια μέσου ενός περισκόπιου, δηλαδή μία τεχνολογική εφεύρεση η οποία είναι το αναγκαίο φίλτρο που παρεμβάλλεται μεταξύ θραύσματος και συνόλου. Συνεπώς η μη εύκολη θέαση και επαφή με το «έξω» είναι συν τοις άλλοις προϋπόθεση να θεωρηθεί περίκλειστος κήπος. Αυτή η τεχνική 16

Εικ. 36 [Αριστερά] Le Corbusier, 1930, Φωτογραφία από το de Beistegui apartment Εικ. 37 Le Corbusier, 1929, Σκίτσο προοπτικής από το de Beistegui apartment

θυμίζει επίσης τους περίκλειστους κήπους σε κάστρα με τον λόφο ως μοναδικό τρόπο θέασης του επικίνδυνου εξωτερικού. Εν ολίγοις, αυτό το τετράγωνης διάταξης "chambre a ciel ouvert" (Brooks, 1987, σ.203) ή αλλιώς δωμάτιο με ανοιχτό ουρανό, είναι ένας χώρος συγκέντρωσης που δεν έχει πια καμία σχέση με το χαοτικό εξωτερικό – με άλλα λόγια, ένας επίγειος παράδεισος. Αν μπορούσαμε να το κατατάξουμε σε μία κατηγορία αυτή θα ήταν ένας Hortus Ludi με φιλήδονο χαρακτήρα και τυχαία εναποτιθέμενα στοιχεία στο εμβαδό του.

17

Εικ. 38 [Αριστερά] Smithsons, 1956, House of the Future Εικ. 39 [Δεξιά] Upper Rhenish Master, 1410, Paradiesgärtlein (Ο μικρός κήπος του Παραδείσου), leptom;ereia

House of the Future

Ένα μεταγενέστερο παράδειγμα, του 1956 το οποίο δεν έγκειται στην κατηγορία των κήπων σε δώμα, αλλά είναι αντιπροσωπευτικό δείγμα των κοινωνικοπολιτικών εξελίξεων και της εικόνας του σύγχρονου ανθρώπου για τον Παράδεισο, είναι το House of the Future των Smithsons. Σε αυτό το παράδειγμα αρχίζει το όριο να μετατρέπεται σε πολυσύνθετο σύστημα. Το House of the Future έφερε την ιδέα ενός προϊόντος μαζικής παραγωγής και κατανάλωσης. Πρόκειται για ένα χώρο κατοίκησης, εγγεγραμμένο σε ορθογωνική κάτοψη που προσαρμόζεται στον υφιστάμενο αστικό ιστό όπως ακριβώς και ο pairidaēza. Αποτελεί μία μονάδα που ομοίως με τον ισλαμικό κήπο, λειτουργεί σαν μηχανισμός διαφυγής από την απειλητική πραγματικότητα και σε αυτή την περίπτωση, τις μνήμες του πολέμου. Ένα ερμητικά κλειστό σύστημα – που ακολουθεί την

18

Εικ. 40 Jay Swayze, Disaster above, the good life below: Atomitat diagram

λογική βομβιστικού καταφυγίου – bunker (Colomina, σ.43) καμουφλαρισμένου ως παράδεισο, όμοιο με αντίστοιχο παράδειγμα της δεκαετίας του 60’ το Underground World Home, έκθεμα στο New York World’s Fair. Το Underground World Home ωστόσο είχε κατασκευαστεί σαν πρότυπο πραγματικού bunker (βλ. εικ.40), με πολυτελείς παροχές, «φυσικά» φωτισμένες τοιχογραφίες φύσης και ψεύτικα φυτά για τον μοντέρνο άνθρωπο που του αξίζει ταυτόχρονα ασφάλεια και άνεση (Castillo, Underground Dream World).

υπάρχει άμεση οπτική από το τους χώρους διημέρευσης (βλ. εικ.38) με τρόπο σχεδόν «ηδονοβλεπτικό» (Colomina σ.42). Το εσωτερικό φέρει ιδιαίτερο ενδιαφέρον διότι παρά τον υπερσύγχρονο σχεδιασμό του, είναι μία φυσική αναπαράσταση του μεσαιωνικού πίνακα «The garden of paradise» (βλ. εικ.39)(Colomina, σ.47). Όσον αφορά τον κήπο, αποτελείται από απλά, επιτηδευμένα ατημέλητα φυσικά στοιχεία της περιοχής – ένα δέντρο, ένα βράχο, λουλούδια και γρασίδι, ενσωματώνοντας το genius loci.

Το House of the Future αποτελείται από προστατευτικές στρώσεις, και πυρήνας του εσωτερικού είναι ένα τμήμα εξιδανικευμένου εξωτερικού1, ένας κήπος από και προς τον οποίο

Όλες οι στρώσεις που περιβάλλουν τον κήπο σύμφωνα με την Beatriz είναι μηχανισμοί απομάκρυνσης κάθε ίχνους του εξωτερικού με σκοπό την προετοιμασία για την τελική είσοδο

1 Αναφορά στα παράδοξα του Hortus Conclusus ως αρχιτεκτονικό equilibrium, όπου το εσωτερικό και το εξωτερικό είναι έννοιες που τον περιγράφουν ταυτόχρονα.

19

στον ειδυλλιακό κήπο, μία διαδικασία που αναφέρεται στην είσοδο στον Κήπο της Εδέμ και εκφράζει την ανάγκη της εποχής για εξυγίανση. Εκεί θεωρητικά ο ένοικος θα απολαμβάνει το δικό του κομμάτι «ιδιωτικού» ουρανού το οποίο είναι και η μοναδική οπτική εκτόνωση προς τα έξω. Ωστόσο δίνεται η εντύπωση ότι ο χρήστης δεν εισέρχεται ποτέ στον κήπο και γίνεται αρκετά εμφανής, όπως αναφέραμε νωρίτερα, η έμφαση στην εικόνα, καθώς ο κήπος είναι ίσως «διακοσμητικός».

3.2 / Απο-υλοποίηση του ορίου

20

Η πορεία που καταγράφεται μέχρι στιγμής για τον περίκλειστό κήπο είναι ότι αναδύεται σαν λύση στο πρόβλημα της Φύσης, έπειτα φθίνει διότι οι πτυχές του φυσικού τοπίου είναι πλέον οικίες και η πραγματικότητα ευκρινής, και στη συνέχεια επανεμφανίζεται διαφοροποιημένος, σε μία εποχή έντονων μεταβολών. Συνεπώς ο Hortus Conclusus αναδύεται, εξελίσσεται και αλλάζει μορφή μόνο μέσα σε δυσχερείς συνθήκες που γεννούν την ανάγκη αποστασιοποίησης από την πραγματικότητα. Η προηγμένη μορφή στην οποία έχει καταλήξει, είναι ο νέος επίγειος παράδεισος και είναι κλειστό, ψηφιακό, αυτή τη φορά, σύστημα ώστε να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες αυξημένες ανάγκες. Ένα κλειστό σύστημα είναι αυτομάτως αυτόνομο, και για την εποχή η αυτονομία έστω και φαινομενική είναι εργαλείο «πολιτικής και κοινωνικής απελευθέρωσης» (Kallipoliti, σ.13-20) και άρα παράδεισος εις διπλούν για τον μοντέρνο άνθρωπο απειλούμενο από τα ανθρωπογενή κακά, μεταξύ άλλων, του περιβαλλοντικού ζητήματος, του καπιταλισμού, του καταναλωτισμού, και ούτω καθεξής.

Εικ. 41

Haus-Rucker-Co., A Piece of Nature, 1977

εγκρατή επιθυμία εγγύτητας με αυτή. Αξίζει να αναφερθούμε συνοπτικά στο έργο των HausRucker-Co, «A Piece of Nature» (βλ. εικ.41). που παρουσιάζει ένα αεροστεγώς σφραγισμένο δοχείο το οποίο εμπεριέχει ένα κομμάτι εύθραυστης, υπό εξαφάνισης φύσης (Kallipoliti, σ.13-20). Τόσο το «A Piece of Nature» όσο και τα τρία παραδείγματα που είδαμε προηγουμένως, φαντασιώνονται την επιστροφή στον ειδυλλιακό κήπο της Εδέμ. Η επανεμφάνιση του περίκλειστου κήπου δεν συνέβη διότι η φύση έπαψε να είναι «πηγή όλων των καλών»! Αντιθέτως εκφράζει μία κοινή ανησυχία της κοινωνίας για την βλαπτική ανθρώπινη δραστηριότητα για το περιβάλλον. Γι’ αυτό και η χρήση της είναι περιορισμένη και εμβληματική, και η εικόνα είναι πιο ισχυρή από την βιωματική εμπειρία, διότι είναι έκθεμα εργαλείο κοινωνικής αφύπνισης, και όχι στοιχείο ατμοσφαιρικότητας. Η εικόνα στη συνέχεια ισχυροποιείται και ενσωματώνεται σε έναν άλλο τύπο περίκλειστου κήπου που δεν υπάρχει ακόμα και θα επιχειρήσω να προσδιορίσω.

Εποχή της Εικονικής και Επαυξημένης Πραγματικότητας

Επικράτηση της εικόνας Ενώ στα πρώτα κλειστά συστήματα που αναφερθήκαμε, δηλαδή τον pairidaēza, η φύση ήταν το κυρίαρχο συνθετικό στοιχείο, τα σύγχρονα κλειστά συστήματα προσομοιώνουν συνθήκες φύσης είτε τεχνητά, όπως το De Beistegui με τον ψεύτικο χλοοτάπητα, είτε φέρνουν μικρό κομμάτι αυθεντικής φύσης, όπως ο πυρήνας του House of the Future, γεγονός που εκφράζει μία

Από το 1970 μέχρι και σήμερα βρισκόμαστε στην Εποχή της Πληροφορίας ή αλλιώς Ψηφιακή εποχή. Ο όρος «Εποχή της Πληροφορίας» αναφέρεται σε μια περίοδο που χαρακτηρίζεται από πολλά καλά όπως την ταχεία και ευρεία διάδοση πληροφοριών και δεδομένων, αλλά ταυτόχρονα δημιούργησε νέες προκλήσεις που σχετίζονται με το απόρρητο, την υπερφόρτωση πληροφοριών και την αξιοπιστία των διαδικτυακών πηγών. Επομένως η τεχνολογία από εξιδανικευμένο μέσο που καθιστά εφικτή μία επίγεια ουτοπία, αμφισβητείται και θέτει υπό διερεύνηση τον περίκλειστο κήπο του 21

Εικ. 42.1 Επαυξημένη πραγματικότητα και μέτα-υλιστικός κόσμος - ψηφιακοί κόσμοι

22

μοντερνισμού. Όπως είχε προβλέψει και ο Kubrick με το Space Odyssey – πολύ πριν η τεχνητή νοημοσύνη αποκτήσει τις διαστάσεις που έχει σήμερα, η τεχνολογία μας προδίδει, όπως και ο HAL9000 τους αστροναύτες. Επομένως παύει να είναι τέλεια και αξιόπιστη πάντα, και γεννά πραγματικούς κινδύνους στον υλικό κόσμο. Πλέον συζητάμε για πανδημίες παραβίασης προσωπικών δεδομένων, κυβερνοέγκλημα, κυβερνοτρομοκρατία, ή κυβερνοπόλεμο που εύκολα μεταφράζονται από τον κόσμο του διαδικτύου στον πραγματικό.

Ιδεολογικά στην εποχή του AI επικρατεί μία Σχετικιστική φιλοσοφία, δηλαδή η ανυπαρξία καθολικής πραγματικότητας (TeachThought, 2023) έτσι η «αντικειμενική» εικόνα που υπάρχει για τον παράδεισο αναιρείται. Άρα συζητάμε για μία ατομικότητα που ωθεί τον νέο επίγειο παράδεισο στο ιδιωτικό περίβλημα του καθενός (βλ. εικ.42.1, 42.2) με προσομοιώσεις εικονικής πραγματικότητας. Παράλληλα υπάρχει και μία ιδεαλιστική τάση και η πεποίθηση ότι «η φαντασία ορίζει την πραγματικότητα και όχι το αντίθετο» (TeachThought, 2023).

Αλλά αυτό δεν ωθεί τον σύγχρονο εξαρτημένο άνθρωπο σε ολική απόρριψη της τεχνολογίας και επιστροφή στην φύση, αντιθέτως η λύση αναζητείται στην από-υλοποίηση των πάντων με ψηφιακά μέσα. Την Ψηφιακή Εποχή λοιπόν διαδέχεται η Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) και Εικονικής και Επαυξημένης Πραγματικότητας, μία εποχή που η ψηφιακή και φυσική πραγματικότητα συνδυάζονται.

Όλα αυτά συνδυαστικά οδηγούν σε μία διαδικασία δημιουργικής καταστροφής και αντικατάστασης των παλαιών μεθόδων και της κορεσμένης ανθρώπινης φαντασίας. Έτσι ξεκινάει ο τρίτος μετασχηματισμός του Hortus Conclusus, σε εικονικό, εφόσον το άυλο ενέχει μία προσωρινότητα που δεν είναι δεσμευτική, προσφέρει μία, σε ένα βαθμό, παραπλανητική και ψευδή αίσθηση ασφάλειας που είναι ωστόσο ο εγγενής ρόλος του Hortus Conclusus.

Εικ. 42.2 Επαυξημένη πραγματικότητα και μέτα-υλιστικός κόσμος - μετάβαση από τον βιωματικό στον εικονικό περίκλειστο κήπο και εκδοχές του εικονικού

23

3.3 / Hortus Conclusus Incorporalis

Ο κενός χώρος σε έναν πλανήτη που ασφυκτιεί είναι πολυτέλεια, οπότε ο χώρος επεκτείνεται σε μία πέμπτη διάσταση, χωρίς υπόσταση. Τον εικονικό χώρο που διατηρεί κάποια αρχετυπικά χαρακτηριστικά του περίκλειστου κήπου, θα ορίσω ως Hortus Conclusus Incorporalis. Η λατινική προσθήκη incorporalis, σημαίνει αυτός χωρίς σώμα και υλική υπόσταση, απόκοσμος με την έννοια του σχεδόν εξωγήινου. Ο ορισμός στο σύνολό του φέρει αντιφάσεις, καθώς είναι ταυτόχρονα και χώρος και μη χώρος, αλλά και πλεονασμούς εφόσον είναι απομονωμένος – conclusus και μακριά από αυτό τον κόσμο – incorporalis. Οι προγενέστεροι περίκλειστοι κήποι απέκοπταν μέρος της πραγματικότητας, ενώ ο μελλοντικός απόκοσμος περίκλειστος κήπος είναι ο υπέρτατος μονωτής και διέξοδος από την πραγματικότητα σε τέτοιο βαθμό που είναι σχεδόν πειστικό ότι βρίσκεσαι στον πραγματικό παράδεισο.

Ψηφιακή Εδέμ Για να συζητήσουμε για τον ψηφιακό κήπο αξίζει να ρίξουμε μία σύντομη ματιά στο έργο «ψηφιακού σουρεαλισμού» (Myers, 2021) των Studiosmack (βλ. εικ.43) το οποίο ασκεί κριτική στην ανεξέλεγκτη τεχνολογική εξάρτηση μέσω μίας εκδοχής του έργου του Hieronymus Bosch. Ένα ψηφιακό τρίπτυχο όπου χαρακτηριστικά αποτυπώνεται ένα τοπίο «παρεμβατικών τεχνολογιών», ένα φαινομενικά φυσικό αλλά στην πραγματικότητα πλήρως τεχνητό εικονικό περιβάλλον. Η ειρωνεία είναι ότι σε αυτό το έργο ο κήπος της Εδέμ πλέον θυμίζει περισσότερο δυστοπία και στην προκειμένη περίπτωση προκαλεί το λεγόμενο ανοίκειο Uncanny Val-

24

Εικ. 43

Studiosmack, Speculum: Eden

ley Effect2. Ωστόσο κατά πόσο η ψηφιακή «πραγματικότητα» είναι ανοίκεια και δυσάρεστη; Το Speculum στοχεύει σε μία απόδοση της πραγματικότητας σε υπερβολή, και το ότι η εικόνα που παρουσιάζει είναι αισθητηριακά ελλιπής, μη πειστική και κάθε ίχνος πνευματικότητας έχει απορροφηθεί από το φιλήδονο και εθιστικό χαρακτήρα της εντυπωσιακής τεχνητής εικόνας την καθιστά δυστοπική. Επιχείρησα έτσι να παράγω ψηφιακές εικόνες για τον Hortus Conclusus Incorporalis με την βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης ώστε να παρατηρήσω αν αυτά τα χαρακτηριστικά που κάνουν το Speculum δυστοπικό, υπάρχουν και εκεί, και σε περίπτωση που υπάρχουν αν μπορεί και να υπάρχει ψηφιακή προσομοίωση του παραδείσου.

Φαντασία της Τεχνητής Νοημοσύνης Η διαδικασία παραγωγής εικόνων του Hortus Conclusus Incorporalis έγινε σε δύο φάσεις και με την συμβουλή δύο διαφορετικών λογισμικών τεχνητής νοημοσύνης, το ChatGPT και το Mic-

rosoft Designer. Η μέθοδος που ακολούθησα ήταν η εισαγωγή πληροφοριών στο λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης που παράγει κείμενο, με συγκεκριμένες παραμέτρους ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες εντολές από την «φαντασία» της τεχνητής νοημοσύνης, για το λογισμικό παραγωγής εικόνων. Συγκεκριμένα δόθηκαν ορισμένες σταθερές, όπως η εντολή οπτικής περιγραφής ενός παραδείσου, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται άμεσα ο όρος στο κείμενο που θα δοθεί μετά στην εικόνα, και η τυπολογία ενός περίκλειστου δωματίου χωρίς οροφή, με σκοπό τον ελεύθερο δημιουργικό πειραματισμό της τεχνητής νοημοσύνης. Η πρώτη εντολή επέτρεπε στο λογισμικό να περιγράψει ένα στερεοτυπικό παράδεισο, η επόμενη αφορούσε ένα σκόπιμα ανοίκειο παράδεισο προκειμένου να παρατηρήσουμε το αποτέλεσμα συγκριτικά με το Speculum, και η τελευταίες επιβάλλουν στο λογισμικό να αποποιηθεί κάθε ίχνος παρελθοντικών αναφορών και αρχετυπικών συμβολισμών και η εκ νέου δημιουργία ενός καινοτόμου παραδείσου σύμφωνα με την ερμηνεία της τεχνητής νοημοσύνης.

2 Σύμφωνα με την θεωρία του Masahiro Mori, 1970, εξ’ ορισμού το Uncanny Valley Effect αναφέρεται στο απόκοσμο συναίσθημα που βιώνει κανείς όταν ένα «ανθρωποειδές» φτάνει σε ένα επίπεδο ανθρώπινης ομοιότητας, χωρίς να είναι πλήρως ακριβές. Η ίδια συνθήκη ισχύει και για την Αρχιτεκτονική όταν φαινομενικά κάτι «δεν πάει καλά», είτε αυτό είναι η στατικότητα του τοπίου, η απουσία ή αφύσικη μορφής ζωής, είτε η προσπάθεια μίμησης της πραγματικότητας με αντιφατικό και αφύσικο τρόπο.

25

Εικ. 44 Αρχετυπικός περίκλειστος παραδείσος από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης 26

Εικ. 45 Εναλλακτικές απεικονίσεις αρχετυπικού περίκλειστου παραδείσου από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης

i. Αρχετυπικός παράδεισος Εντολή: «Προοπτική ενός υπερρεαλιστικού δωματίου χωρίς οροφή, από το εσωτερικό του. Οι τοίχοι είναι καταπράσινοι και κατάφυτοι με καταρράκτες πρασίνου, που δένουν αρμονικά με τον ανοιχτό ουρανό. Ένας φωτεινός παράδεισος ξεδιπλώνεται στον ορίζοντα, με το χρυσό φως του ήλιου να διαχέεται, φωτίζοντας ζωηρά τροπικά δέντρα, πολύχρωμα λουλούδια και έναν αστραφτερό καταρράκτη στο βάθος. Ένα κεντρικό αρχιτεκτονικό στοιχείο, όπως μια αρχαία αψίδα ή ένα περίπλοκο iwan, στέκεται ως πύλη προς τον ουρανό, συνδυάζοντας την παράδοση με τη φύση. Το έδαφος είναι ένα μείγμα από λείο μάρμαρο, μαλακά βρύα, και διάσπαρτα αντικείμενα όπως περίτεχνα αγγεία, φανάρια και σουρεαλιστικά γλυπτά δημιουργούν μια αιθέρια, ονειρική ατμόσφαιρα. Η ατμόσφαιρα είναι γαλήνια, σαν να σταματάει ο χρόνος, με απαλά σύννεφα να περιφέρονται από πάνω και πουλιά να πετούν ελεύθερα. Ένας τόπος γήινης ομορφιάς και απόκοσμου θαύματος.» Στο συγκεκριμένο αποτέλεσμα (βλ. εικ.44) έχει μεγάλο ενδιαφέρον η έντονη παρουσία συμβολισμών και ισλαμικών αρχιτεκτονικών στοιχείων, όπως τα iwans, που έχουν αναφερθεί και στο αρχικό κείμενο. Η πρώτη από τις τέσσερεις, έχει εμφανή ισλαμικά στοιχεία, όπως διάτρητα πανέλα τύπου mashrabiya3, έντονη γεωμετρία και

3 Το mashrabiya είναι ένα στοιχείο χαρακτηριστικό της παραδοσιακής ισλαμικής αρχιτεκτονικής. Είναι τύπος χαγιάτι που περικλείεται με σκαλιστή ξύλινη επιφάνεια για να παρέχει αερισμό και παθητικό δροσισμό.

27

Εικ. 46 Reland Adriaan, Μέκκα με την Καάμπα, ελαιογραφία

περίτεχνα διακοσμημένες επιφάνειες, ωστόσο ο παράδεισος φαίνεται να είναι έξω από αυτό τον χώρο σαν απρόσιτη εικόνα, αντίστοιχα και στην δεύτερη. Στην τρίτη και την τέταρτη (βλ. εικ.45) γίνεται πιο παρεμβατική η φύση, και η εικόνα εμφανίζει την στοά των Hortus Contemplationis κανάλια, φοινικόδεντρα, διαδρόμους κίνησης και παρτέρια όπως σε έναν pairidaēza, δηλαδή μία τεχνητή όαση.

ii. Ανοίκειος παράδεισος Εντολή: «Προοπτική ενός υπερρεαλιστικού δωματίου χωρίς οροφή, από το εσωτερικό του. Οι τοίχοι είναι λείοι, μουντοί γκρίζοι και αντανακλούν το ήπιο, αγνό φως. Ο ανοιχτός ουρανός από πάνω έχει μια αφύσικη κιτρινωπή απόχρωση, παγιδευμένος ανάμεσα στην αυγή και το σούρουπο, χωρίς να είναι ορατός ο ήλιος. Παράξενες, παραμορφωμένες σκιές απλώνονται στο έδαφος, καλυμμένο από μια γυαλιστερή μαύρη επιφάνεια που μοιάζει υγρή αλλά 28

είναι στερεή. Στο κέντρο, μια μονολιθική, απλοποιημένη ορθογώνια κατασκευή υψώνεται, εκπέμποντας ένα αμυδρό μηχανικό βουητό που μοιάζει ζωντανό. Λεπτά, άφυλλα δέντρα με μεταλλικά κλαδιά στέκονται σε σειρές με απόλυτη απόσταση μεταξύ τους, εκνευριστικά συμμετρικά. Μικρές, λαμπερές φούσκες αιωρούνται άσκοπα, και κινούμενες σε ακανόνιστα μοτίβα εκπέμπουν ένα απόκοσμο φως. Ο χώρος μοιάζει τεράστιος και κλειστοφοβικός, σιωπηλός εκτός από αχνούς ψιθύρους από το πουθενά και από παντού ταυτόχρονα. Ένας τόπος που μοιάζει φτιαγμένος για τους ανθρώπους, αλλά δεν τους ανήκει πια». Πρόκειται για ένα ριζικά διαφορετικό αποτέλεσμα από το πρώτο (βλ. εικ.47) καθώς σε αυτό, το λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης δίνει για πρώτη φορά εκτός από οπτική, και ακουστική περιγραφή. Παρότι δεν είναι εμφανές εκ πρώτης όψεως, η συγκεκριμένη εικόνα Hortus Conclusus έχει αρκετές αναφορές στον pairidaēza. Αρχικά

Εικ. 47 Ανοίκειος περίκλειστος παραδείσος από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης 29

Εικ. 48 Περίκλειστος παραδείσος απαλλαγμένος από αρχέτυπα 30

η κεντρικότητα του μονολιθικού στοιχείου που παραπέμπει τόσο στο σιντριβάνι ενός ισλαμικού περίκλειστου κήπου, στην εμβληματική Καάμπα στην Μέκκα4, όσο και στον μονόλιθο από το Space Odyssey που προκαλούσε δέος, έννοια που χρησιμοποιήσαμε για να περιγράψουμε την επίδραση συνήθως του φυσικού στοιχείου στην ανθρώπινη ψυχοσύνθεση το οποίο απουσιάζει σε αυτή την εικόνα. Οι επιφάνειες είναι αντιστοίχως λείες, και ενδιαφέρον παρουσιάζει το παράδοξο ρευστότητας και στιβαρότητας υπονοώντας την ιδιότητα του νερού και μία χωρική δυναμική.

Εικ. 49 Περίκλειστος αναθεωρημένος παράδεισος - επαναφορά ίχνους ανθρώπινης φαντασίας

iii. Παράδεισος απαλλαγμένος από αρχέτυπα Εντολή: «Προοπτική ενός υπερρεαλιστικού δωματίου χωρίς οροφή, από το εσωτερικό του. Οι τοίχοι πάλλονται από ζωντανό, ιριδίζον υλικό που αλλάζει χρώματα σαν ρευστό φως, δίνοντας την εντύπωση ότι αναπνέει. Το έδαφος είναι ένα μωσαϊκό από λαμπερές ψηφίδες που αλλάζουν υφή με κάθε βήμα - μαλακό γρασίδι, ζεστή άμμος ή δροσερό κρύσταλλο, που ανταποκρίνεται στο άγγιγμα. Από πάνω, ο ανοιχτός ουρανός είναι ένας ατελείωτος καμβάς από κλασματικά μοτίβα, που μεταμορφώνονται και ρέουν σαν ένα άπειρο σέλας, αντανακλώντας αποχρώσεις στο χώρο. Αιωρούμενες, αβαρείς δομές από ημιδιαφανές, πρισματικό υλικό αιωρούνται,

4 Η Κάαμπα (στα Αραβικά: ‫ةبعكلا‬‎ ​) (αλ Κάμπα, που σημαίνει «ο κύβος») είναι οικοδόμημα μέσα στο τζαμί Μασγίντ αλ-Χαράμ στη Μέκκα. Η Κάαμπα είναι ο ιερότερος τόπος του Ισλάμ επειδή φυλάττει τον Μαύρο Λίθο.

31

Εικ. 50 Διαφορετικές εικόνες τεχνητής νοημοσύνης - δημιουργικός κορεσμός 32

33

διαθλώντας ουράνια τόξα με κάθε κίνηση. Ο αέρας βουίζει αρμονικά, σαν ένα συμπαντικό τραγούδι, ενώ ρεύματα ενέργειας ρέουν σαν ποτάμια στον αέρα, πλέκοντας ανάμεσα στους τοίχους, το δέντρο και τον ουρανό. Αυτό δεν είναι ούτε γη ούτε ουρανός, αλλά ένα νέο είδος παραδείσου - ζωντανού, ευαίσθητου και απεριόριστου, όπου η πραγματικότητα μοιάζει απτή, καθηλωτική και συνειδητή.» Όπως και στην ανοίκεια προσομοίωση του ψηφιακού «επίγειου» παραδείσου, έτσι και εδώ (βλ. εικ.48) περιγράφονται αισθήσεις σουρεαλιστικά απτικές και ακουστικές, ενώ η αρχιτεκτονική υπεραπλουστεύεται, με αποτέλεσμα η εμπειρία να έγκειται αμιγώς στις αισθήσεις. Δηλαδή η μορφή δεν θυμίζει καθόλου τον ισλαμικό pairidaēza, ενώ η διέγερση πνευματική και σωματική βασίζεται όλο και περισσότερο στην ψευδαίσθηση του χώρου. Σε συνέχεια αυτού του αποτελέσματος επιχείρησα να ανακατευθύνω το λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης ώστε να παράξει διαφορετικά αποτελέσματα για τον Hortus Conclusus Incorporalis ακριβώς όπως τον φαντασιώνεται, με μοναδικό κανόνα να μην υπάρχουν αναφορές από το παρελθόν και να παράγει εικόνες ακόμα πιο "παραδεισένιες". Το αποτέλεσμα ήταν να επέλθει κορεσμός, με εικόνες σχεδόν πανομοιότυπες με την προηγούμενη (βλ. εικ.50). Δηλαδή, εικόνες απολύτως μεταφυσικές, εξόφθαλμα τεχνητές και στερεοτυπικά μελλοντολογικές. Ταυτόχρονα χωρίς ίχνος οργανικότητας, του ανθρώπινου ή γίηνου στοιχείου, σε αντίθεση με άλλες εικόνες που με μεγαλύτερη παρέμβαση στην παραγωγή τους θυμίζουν πιο πειστικά υπαρκτούς τόπους και άρα λιγότερο δυστοπικούς (βλ. εικ.49).

34

Ανθρώπινη φαντασία Πως λειτουργεί όμως το ai με την ανθρώπινη φαντασία; Οι πιθανές εκδοχές του Hortus Conclusus Incorporalis είναι, προφανώς, αμέτρητες και κάθε μία είναι ικανή να αντανακλά τις βαθύτερες επιθυμίες του καθενός δημιουργώντας αποτελέσματα συγχρόνως τεχνητά και φυσικά, με το φυσικό σε αυτή την περίπτωση να είναι η ανθρώπινη περιγραφή κι επιθυμία. Επομένως έχοντας μία εικόνα από το τι αποτελέσματα παράγει η τεχνητή νοημοσύνη σχεδόν αυτόνομα, έχει ενδιαφέρον να μιλήσουμε για τις εικόνες του αρχιτέκτονα Jean Jaqcues Balzac. Ο Jean Jaqcues Balzac επαναπροσδιορίζει την αρχιτεκτονική προβάλλοντας μία μετάαποκαλυπτική και εφήμερη ποιότητα στις εικόνες

Εικ. 51

του, ενώ ταυτόχρονα συνδυάζει αντικρουόμενες έννοιες (Nasser, 2024). Συναντήσαμε ξανά την έννοια του εφήμερου σε προηγούμενο κεφάλαιο όπου και αναφερόταν στο πως εκλαμβάνουν οι μουσουλμάνοι την ομορφιά το κόσμου και πως αυτό μεταφραζόταν αρχιτεκτονικά. Και στις δύο περιπτώσεις η αισθητική προσπαθεί να είναι διαχρονική. Όσον αφορά τις αντικρουόμενες έννοιες, παράγωγο των οποίων υπήρξε παρελθοντικά ο περίκλειστος κήπος, αποδεικνύεται ότι είναι η αναγκαία παράμετρος για να γεννηθεί ο τρίτος μετα-υλιστικός κήπος. Εκτός αυτού το έργο του σχολιάζει το ζήτημα της βιωσιμότητας που απασχολεί έντονα την σύγχρονη αρχιτεκτονική. Τονίζει το μη αναστρέψιμο αποτύπωμα της ανθρωπότητας στη γη, και το πώς το ανθρωπογενές

Jean Jaqcues Balzac, 2023, New Pastiche

«υπερτίθεται» στο φυσικό περιβάλλον (Nasser, 2024). Ενδεχομένως γι’ αυτό η Εικονική Πραγματικότητα να είναι η μόνη βιώσιμη λύση. Ένας εικονικός ασκητισμός, ενάντια στην ταχύτατη κατανάλωση ύλης και πόρων. Σκόπιμα μη λειτουργικοί «ανούσιοι» χώροι, αμεταχείριστα φυσικά περιβάλλοντα που θυμίζουν ένα πρώιμο στάδιο, πριν πληγούν από την επεκτατικότητα, κτητικότητα και ακόρεστη ιδιοποιητική τάση του ανθρώπινου είδους πάνω στην γη. Τότε που δεν ήταν όλα φτιαγμένα για να ικανοποιούν τον άνθρωπο και παρολαυτά ήταν τέλεια στην αυθεντική τους μορφή. Μία από τις εικόνες του Jean Jaqcues Balzac που είναι εμφανής ένας σύνθετος συλλογισμός σχετικός με την παρούσα έρευνα, (βλ. εικ.51) έχει τίτλο «New Pastiche». Απεικονίζει ένα 35

Εικ. 52 Jean Jaqcues Balzac, 20232025, Wrong Architecture Illustrations: εικόνες με χρήση τεχνητής νοημοσύνης 36

37

χώρο που δεν αντιλαμβάνεται κανείς αν είναι εσωτερικό ή εξωτερικό. Το υπερβολικά τέλειο γρασίδι δεν είναι σαφές αν είναι τεχνητό η όχι, αντίστοιχα και ο φωτισμός δεν διακρίνεται αν είναι ψεύτικος ή φυσικός. Η τοιχογραφία, θυμίζει αναπαράσταση του Κήπου της Εδέμ αλλά είναι μία ψευδαίσθηση, και η πόρτα συμβολίζει ένα δίλλημα, την είσοδο ή έξοδο από κάτι. Χρησιμεύει, ίσως, ως πύλη προς την πραγματική Εδέμ ή ενδεχομένως την έξοδο από αυτή και την μεταφορική «πτώση» του ανθρώπου. Σε κάθε περίπτωση υποδεικνύει ένα αβέβαιο μέλλον και την λαχτάρα της ανθρωπότητας να επιστρέψει στον κήπο της Εδέμ. Ομοίως φορτισμένες με συμβολισμούς σχετικούς με το όριο, την χρήση γης, την εμβληματική είσοδο, την περίφραξη κ.α. είναι και πολλές άλλες εικόνες του Αρχιτέκτονα (βλ. εικ.52). Μία τελευταία αλλά πολύ σημαντική εικόνα (βλ. εικ.53), όπως και ο αρχέγονος Hortus Conclusus, φέρει πολύ έντονα παράδοξα, δηλαδή εμπεριέχει ένα κομμάτι του τοπίου που είναι άγονο και φαινομενικά αφιλόξενο σε σύγκριση με τον pairidaēza. Εδώ η περιμετρική δομή πλαισιώνει με ειλικρίνεια χωρίς να εξωραϊζει και το εσωτερικό αφήνεται πραγματικά φυσικό, με μοναδικό τεχνητό στοιχείο τον τοίχο. Το εσωτερικό – εξωτερικό, παρά τον συνολικό μετααποκαλυπτικό χαρακτήρα της εικόνας εμπνέει μία ηρεμία και ασφάλεια, λόγω του ορίου. Εν ολίγοις ο Hortus Conclusus Incorporalis είναι ειρωνική εφεύρεση, μέσο σχολιασμού και γείωσης και είναι παράδεισος γιατί εγείρει την σκέψη. Είναι εικονικός, ακατέργαστα φυσικός και είναι η ένωση της ανθρώπινης φαντασίας με τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι σε τελική ανάλυση μία στιγμιαία εικονική γείωση για τον διαδικτυο-λάγνο άνθρωπο (βλ. εικ.54).

38

Εικ. 53 Jean Jaqcues Balzac, 2023, Let's draw four walls around something 39

40

Εικ. 54 Charlie Brooker και Kanak Huq, σκηνή από την σειρά Black Mirror, επεισόδιο Fifteen Million Merits Brooker, Charlie, όπου ο πρωταγωνιστής βρίσκεται στο δωμάτιό του, έχοντας φαινομενικά κερδίσει την "ελευθερία" του. Η εικόνα που τον περιβάλλει, είναι ασαφές αν πρόκειται για οθόνη, ή πραγματικότητα.

41

κατάλογος εικόνων

Εικ. 0 Kircher, Athanasius. 1675. Topographia paradisi terrestris juxta mentem et conjecturas authoris. Άμστερνταμ. Προοπτικός χάρτης: εικονογράφηση της κιβωτού του Νώε στο όρος Αραράτ, οι άγγελοι, τα ζώα, ο Αδάμ και η Εύα και ο Κάιν που σκοτώνει τον Άβελ. Δείχνει τον Κήπο της Εδέμ ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη. 29 x 42 εκ. Beinecke Rare Book and Manuscript Library. πηγή: <collections.library.yale. edu/catalog/15512920?child_oid=15530988>.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εικ. 1 Bosch, Hieronymus. 1490 - 1510. Garden of Earthly Delights. Εικόνα από το κεντρικό τμήμα του τρίπτυχου. Λάδι σε ξύλο. 205.5 x 384.9 εκ. Museo del Prado. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/ File:The_Garden_of_Earthly_Delights_by_Bosch_ High_Resolution.jpg>. Εικ. 2 Bosch, Hieronymus. Garden of Earthly Delights. Λεπτομέρεια. Museo del Prado. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/File:The_Garden_of_Earth42

ly_Delights_by_Bosch_High_Resolution.jpg>. Εικ. 3 Σκίτσο που παρουσιάζει το αποτέλεσμα της σύμπτυξης και ισορροπημένης συνύπαρξης ανθρωπογενούς - τεχνητού ή οργανικού - φυσικού, αποτέλεσμα της οποίας είναι η τυπολογία του περίκλειστου κήπου. Εικ. 4 Σκίτσο που οπτικοποιεί το παράδοξο της ταυτόχρονης συλλογής θραυσμάτων από το τοπίο και ολοκληρωτικής απομόνωσης από αυτό με την χρήση ισχυρού ορίου στον περίκλειστο κήπο.. Εικ. 5 Σκίτσο που οπτικοποιεί το βιωματικό παράδοξο της εισόδου από έναν κλειστό εσωτερικό χώρο σε ένα εξωτερικό δωμάτιο που έχει ταυτόχρονα χαρακτήρα εσωτερικού, αρχιτεκτονικού αντικειμένου και φυσικού τοπίου. Εικ. 6 Ιδεόγραμμα διάγραμμα τρόπου λειτουργίας αναλογικού κλειστού συστήματος, δηλαδή ενός ισλαμικού περίκλειστου κήπου, με την αξιοποίηση του ηλιακού φωτός, τεχνητή άρδευση, ευγονική φυτών κ.α.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Εικ. 7 Galle, Philips. 1572. The Hanging Gardens of Babylon, The eight wonders of the world, Τύπωμα σε χαρτί. 21.1 x 26.3 εκ. πηγή: <britishmuseum.org/blog/ paradise-earth-gardens-ashurbanipal>

Εικ. 15 Σχηματική αναπαράσταση του Hortus Conclusus ως αστικό μονωτή που αποκόπτει την φασαρία και τις αρνητικές πτυχές της πόλης. Εικ. 16 Σχηματική αναπαράσταση του Hortus Conclusus ως απολαυστική όαση εν μέσο του ανυπόφορου Ιρανικού τοπίου.

Εικ. 8 The Hanging Gardens of Nineveh. 645 635 π.Χ. Αναπαράσταση των Κρεμαστών Κήπων της Βαβυλώνας. Ανάγλυφο σε γύψο. 208.3 x 129.54 εκ. πηγή: <britishmuseum.org/collection/object/W_1856-0909-36_1>.

Εικ. 17 Σκίτσο Cosmogram: Σχηματική και εβληματική αναπαράσταση του cosmos - κόσμου διαμερισμένο σε τέσσερα τεταρτημόρια, από τα τέσσερα ποτάμια με κέντρο την "Άνοιξη της Ζωής", που συμβολίζουν τις ηπείρους.

Εικ. 9 Σχηματική αναπαράσταση του ανάγλυφου: The Hanging Gardens of Nineveh, ανασχεδιασμένη εκδοχή της αναπαράστασης του Michael Rakowitz, πηγή: <baltic.art/news-and-media/ michael-rakowitz-the-waiting-gardens-of-the-north>.

Εικ. 18 Διάγραμμα τετραμερούς διάταξης, ή αλλιώς char-bagh (τέσσερεις κήποι).

Εικ. 10 Stronach, David και Gopnik, Hilary. 2009. Κάτοψη του Ανάκτορου στους Πασαγάρδες. 645 635 π.Χ. Κάτοψη Ανακτόρων S και P στην τοποθεσία των μοναδικών αρχαιολογικών ευρημάτων. πηγή: <iranicaonline.org/articles/pasargadae#prettyPhoto>. Εικ. 11 Garden Party. 645 π.Χ. Αναπαράσταση του Ασουμπαρνιπάλ να δειπνεί σε έναν κήπο. Ανάγλυφο σε πέτρα. 58.42 x 139.7 εκ. πηγή: <britishmuseum. org/collection/object/W_1856-0909-53>. Εικ. 12 Eικονογράφηση από το χειρόγραφο του Μπαμπουρνάμα. 1590. Aπεικονίζεται ο αυτοκράτορας της Δυναστείας των Μουγκάλ, Babur (1483–1530) να επιβλέπει τη διάταξη του Κήπου της Αφοσίωσης. Υδατογραφία σε χαρτί. 21.7 x 14.3 εκ. πηγή: <collections.vam.ac.uk/item/O17687/painting-bishnda>. Εικ. 13 Lehrman, Jonas. Φωτογραφία από περίκλειστο κήπο στην Αλάμπρα της Γρανάδας Εικ. 14 Mousavi, Ali. Stronach, David. 2012. Ιρανικός κήπος: το σημείο ταφής του Omar Khayyam στη Νισαπούρ. πηγή: <frontiere.eu/geopolitics-oftabula-rasa-persian-garden-and-the-idea-of-city>.

Εικ. 19 Διαγραμματική κάτοψη περίκλειστου κήπου τετραμερούς διάταξης που εφαρμόζεται το char-bagh με υποδιαιρέσεις. Εικ. 20 Lerhman, Jonas. Κάτοψη του μαυσωλείου Χουμαγιούν, Νέο Δελχί, Ινδία, πηγή: Lehrman, Earthly Paradise, σ.160. Εικ. 21 Lerhman, Jonas. Κάτοψη του μαυσωλείο Ταζ Μαχάλ, Άγκρα, Ινδία, κάτοψη. πηγή: Lehrman, Earthly Paradise, σ.152. Εικ. 22 Lerhman, Jonas. Φωτογραφία λεπτομέρειας ισλαμικών διακοσμητικών μοτίβων. πηγή: Lehrman, Earthly Paradise, σ.22. Εικ. 23 Οπτική της κεντρικής εισόδου (iwan) του Τζαμί Μπαράκ Καν, συγκρότημα Χαζράτ Ιμάμ, Τασκένδη, Ουζμπεκιστάν. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/File:Hazrat_Imam,_Barak_Khan_02.jpg>. Εικ. 24 Lerhman, Jonas. Φωτογραφία λεπτομέρειας ισλαμικών διακοσμητικών μοτίβων. πηγή: Lehrman, Earthly Paradise, σ.22. Εικ. 25 Lerhman, Jonas. Φωτογραφία από το Τζαμί Αλ Αταρίν, Φες, Μαρόκο. πηγή: Lehrman, Earthly Paradise, σ.200. Εικ. 26 Lerhman, Jonas. Φωτογραφία αντανάκλασης κεντρικής πηγής. Ανεστραμμένη αρχιτεκτονική: το 43

νερό στην πηγή της αυλής του τζαμί Bou Inaniye στο Meknès αντικατοπτρίζει την περιμετρική στοά. πηγή: Lehrman, Earthly Paradise. Εικ. 27 Σκίτσα όασης και ξέφωτου, ψηφιακά βελτιωμένη εκδοχή του σχεδίου των Snoeck-Ducaju και Zoon Gent. πηγή: Rob και Saskia, The Enclosed Garden, σ.25.

medium.com/planners-and-their-cities-4207ea46bae3>.

Εικ. 28 Thomson, Aidan McRae. 2006. Μοναστήρι στον Καθεδρικό ναό του Αγίου Στεφάνου, Λωρραίνη, Γαλλία. πηγή: <flickr.com/photos/amthomson/4974684068/in/photostream>.

Εικ. 36 Le Corbusier.

1930. Φωτογραφία από τον κήπο σε δώμα του διαμερίσματος του Charles de Beistegui. πηγή: <thesquirrelsgranary. com/2013/04/10/the-roof-garden-of-carlos-debeisteguis-paris-apartment-1930s>.

Εικ. 29 Wikimedia. 2012. Μοναστήρι στο Αββαείο του Αγίου Πέτρου του Μουασάκ, Γαλλία. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/File:Moissac_%2882%29_ Abbaye_Saint-Pierre_Clo%C3%AEtre_01.JPG>. Εικ. 30 Ο Δάσκαλος της Ζωής της Παρθένου. 1470. Η Παρθένος και το Θείο Βρέφος με Τρείς Αγίους. 98 x 87 εκ. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/File:Master_of_the_Life_of_the_Virgin_-_Virgin_and_Child_ with_Three_Saints_-_WGA14595.jpg>. Εικ. 31 Upper Rhenish Master. 1410. Paradiesgärtlein (Ο μικρός κήπος του Παραδείσου). Μικτή τεχνική, 26.3 x 33.4 εκ. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/ File:Hm_54-oberrheinischer_meister_um_141020das_paradiesgartlein-1410.png>. Εικ. 32 Διαγράμματα τυπολογιών Hortus Conclusus: Hortus Contemplationis, Hortus Ctalogi, Hortus Ludi, ψηφιακά βελτιωμένη εκδοχή του σχεδίου των Snoeck-Ducaju και Zoon Gent. πηγή: Rob και Saskia, The Enclosed Garden, σ.38. Εικ. 33 Διαγράμματα μετασχηματισμού Hortus Conclusus, ψηφιακά ανασχεδιασμένη εκδοχή του σχεδίου των Snoeck-Ducaju και Zoon Gent: στάδια εξέλιξης του Hortus Conclusus. πηγή: Rob και Saskia, The Enclosed Garden, σ.71.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Εικ. 34 Le Corbusier. 1929. The Plan Voisin for Paris. Αξονομετρική αναπαράσταση. πηγή: <jnnielsen.

44

Εικ. 35 Monti, Matteo. Φωτογραφία αντίγραφου του Pavilion de L' Esprit Nouveau. πηγή: <fondationlecorbusier.fr/oeuvre-architecture/realisations-pavillon-de-lesprit-nouveau-paris-france-1924>.

Εικ. 37 Le Corbusier. 1929. Ψηφιακά ενισχυμένη εκδοχή του σκίτσου από τον κήπο σε δώμα του διαμερίσματος του Charles de Beistegui. πηγή: <emerson.arch.ethz.ch/garden/dcor-de-fte>. Εικ. 38 Smithsons. 1956. Φωτογραφία από το House of the Future, οπτική προς τον εσωτερικό κήπο με ορατές τις μορφολογικές αναφορές στον πίνακα Paradiesgärtlein. πηγή: <souslesjupesdelametropole. wordpress.com/2013/11/21/smithsons-a-house-ofthe-future>. Εικ. 39 Upper Rhenish Master. 1410. Paradiesgärtlein (Ο μικρός κήπος του Παραδείσου). Μικτή τεχνική, 26.3 x 33.4 εκ. πηγή: <commons.wikimedia.org/wiki/ File:Hm_54-oberrheinischer_meister_um_141020das_paradiesgartlein-1410.png>. Εικ. 40 Jay Swayze. 1980. Disaster above, the good life below: Atomitat diagram. Underground Gardens and Homes: The Best of Two Worlds (Hereford TX). Σκίτσο των προτύπων βομβιστικών καταφυγίων για τον μοντέρνο άνθρωπο. πηγή: <www.roomonethousand.com/underground-dream-world>. Εικ. 41 Haus-Rucker-Co. 1977. A Piece of Nature. πηγή: <tumblr.com/archiveofaffinities/92050230977/haus-rucker-co-piece-of-nature-1977>. Εικ. 42 Αναπαράσταση της συνθήκης χρήσης Επαυξημένης πραγματικότητας για την πρόσβαση σε νέους μέτα-υλιστικούς κόσμους - αναπαράσταση της μετάβασης από τον βιωματικό στον εικονικό

περίκλειστο κήπο - αναπαράσταση των εκδοχών του εικονικού παραδείσου. Εικ. 43 Studiosmack. 2016. Speculum: Eden. Τμήμα από το ψηφιακό τρίπτυχο Speculum. πηγή: <studiosmack.nl/EDEN-SPECULUM>. Εικ. 44 Αρχετυπικός περίκλειστος παραδείσος από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης.

Εικ. 54 Brooker, Charlie, 2011. «Fifteen Million Merits». Black Mirror. σεζόν 1, επεισόδιο 2, τελική σκηνή όπου ο πρωταγωνιστής, Μπίνε, βρίσκεται στο δωμάτιό του, έχοντας φαινομενικά κερδίσει την "ελευθερία" του. Η εικόνα που τον περιβάλλει, είναι ασαφές αν πρόκειται για οθόνη, ή πραγματικότητα.

Netflix.

Εικ. 45 Εναλλακτικές απεικονίσεις αρχετυπικού περίκλειστου παραδείσου από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης. Εικ. 46 Reland Adriaan. Μέκκα με την Καάμπα, ελαιογραφία, 18ος αιώνας, Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Ουψάλα. πηγή: <middleeasteye. net/discover/mecca-kaaba-grand-mosque-depictions-history>. Εικ. 47 Ανοίκειος περίκλειστος παραδείσος από λογισμικό τεχνητής νοημοσύνης. Εικ. 48 Περίκλειστος παραδείσος απαλλαγμένος από αρχέτυπα. Εικ. 49 Περίκλειστος αναθεωρημένος παράδεισος - επαναφορά ίχνους ανθρώπινης φαντασίας. Εικ. 50 Κολάζ από διαφορετικές εικόνες του Hortus Conclusus Incorporalis που παρήγαγα με το λογισμικό τεχνητής νοημοσόνης Microsoft Designer και διαπίστωσα ότι επήλθε δημιουργικός κορεσμός και επανάληψη. Εικ. 51 Jean Jacques Balzac. 2023. Εικονογράφηση με την χρήση τεχνητής νοημοσύνης: “New Pastiche”,. πηγή: <instagram.com/jeanjacquesbalzac>. Εικ. 52 Jean Jacques Balzac. 2023 - 2025 .Wrong Architecture Illustrations: εικονογράφηση με χρήση τεχνητής νοημοσύνης. πηγή: <instagram.com/jeanjacquesbalzac>. Εικ. 53 Jean Jacques Balzac. 2023. Εικονογράφηση με την χρήση τεχνητής νοημοσύνης: “Let’s draw four walls around something, it should be enough for a theory”. πηγή: <instagram.com/jeanjacquesbalzac>.

45

βιβλιογραφικές αναφορές

ΒΙΒΛΙΑ Καλλιπολίτη, Λυδία . 2018. The Architecture of Closed Worlds Or, What is the Power of Shit. Lars Müller Publishers - Storefront for Art and Architecture. Συγκρότημα του Βασιλιά Φαχντ. 2000. Το Ιερό Κοράνιο και Μετάφραση των Εννοιών του στην Ελληνική Γλώσσα. Μεδίνα, Σαουδική Αραβία: Συγκρότημα του Βασιλιά Φαχντ. / Aben, Rob και De Wit, Saskia. 1999. The Enclosed Garden: History and Development of the Hortus Conclusus and its Reintroduction into the Present-day Urban Landscape. Ρότερνταμ: 010 Publishers. πηγή: <google.gr/books/edition/The_Enclosed_Garden/5ihAR9ASr4gC?hl=el&gbpv=1&dq=saskia+de+with+paradise&pg=PA5&printsec=frontcover> Brooks, H. Allen. και Banham, Reyner. 1987. Le Corbusier: The Garland Essays. Princeton Universi46

ty Press, New Jersey. «"Machine et memoire": The City in the Work of Le Corbusier». Tafuri, Manfredo. Μετάφραση: Sartarelli, Stephen. σ. 202 – 215 Carroll, D. Margaret. 2022. Hieronymus Bosch: Time and Transformation in the Garden of Earthly Delights. Κίνα: Yale University Press.

Gothein, Marie Luise. 1928. A History of Garden Art: From the Earliest Times to the Present Day. 1η. εκδ.: Walter P. Wright. Μετάφραση: M. A. Archer - Hind. Λονδίνο και Τορόντο: J. M. Dent & Sons Ltd. Honour, Hough και Fleming, John. 1998. Ιστορία της Τέχνης. Πρωτότυπο: A World History of Art. Μετάφραση: Ανδρέας Παππάς, Αθήνα: Υποδομή.

Kurzweil, Ray. 2005. The Singularity is Near: When Humans Transcend Biology. Αμερική: Viking. <google.gr/books/edition/The_Singularity_Is_Near/9FtnppNpsT4C?hl=el&gbpv=1&dq=> _ . 2024. The Singularity is Nearer: When We Merge with AI. Αμερική: Viking. <google.gr/

books/edition/The_Singularity_Is_Near/9FtnppNpsT4C?hl=el&gbpv=1&dq=> Lerhman, Jonas. 1980. Earthly Paradise: Garden and Courtyard in Islam. Μπέρκλεϋ και Λος Άντζελες: University of California Press.

Ma’súmián, Farnáz. 1995. Life After Death: A Study of the Afterlife in World Religions. Οξφόρδη: Kalimát Press.

Meinhard, Michael. 2018. Hieronymus Bosch’s The Garden of Earthly Deilights: The Senses and the Soul in Dream and Awakening. Μετάφραση: Sabine Berendse, Paul Clements. Νόρντερστεντ: PublIQation Academic Pubishing.

Millais, Malcolm. 2017. Le Corbusier: The Dishonest Architect. Ηνωμένο Βασίλειο: Cambridge Scholars Publishing. <google.gr/books/edition/ Le_Corbusier_the_Dishonest_Architect/RH9IDwAAQBAJ?hl=el&gbpv=1&dq> Scafi, Alessandro. 2013. Maps of Paradise. Σικάγο και Λονδίνο: University of Chicago Press.

Tuplin, Christopher. 1996. Achaemenid Studies. Στουτγάρδη: Franz Steiner.

Yusuf Ali, Abdullah. 2000. The Holy Qur’an: Translated by Abdullah Yusuf Ali. Ware, Hertfordshire: Wordswoth Editions Limited.

Zuylen, V. Gabrielle. 1995. Paradise on Earth: The Gardens of Western Europe. Νέα Υόρκη: Harry N. Abrams.

ΑΡΘΡΑ / ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ Γρίβας, Κωνσταντίνος. 2023. «The Quadripartite Fix as Counteraction to the Transient Architecture of the Early Digital Era». FilArch, Architecture in the Age of Digital Media /

One Thousand. Iss.8. Ημερομηνία πρόσβασης: Δεκέμβριος 2024. <roomonethousand.com/underground-dream-world> Haiman, Todd. 2014. «Hortus Conclusus». Todd Haiman Landscape Design. Ημερομηνία πρόσβασης: Νοέμβριος, 2024. <toddhaimanlandscapedesign. com/blog/2011/02/hortus-conclusus.html?format=amp> Harper, Tom. 2013. «Maps of Paradise». British Library. Ημερομηνία πρόσβασης: Νοέμβριος, 2024 <blogs. bl.uk/magnificentmaps/2013/10/mapping-paradise. html> Hebrewversity. 2018. «The Deeper Hebrew Meaning of the ‘Garden of Eden’». Hebrewversity. ημερομηνία πρόσβασης: Φεβρουάριος, 2025. <www.hebrewversity.com/deeper-hebrew-meaning-garden-eden>.

Kendall, Emily. 2024. «Uncanny Valley». Encyclopedia Britannica. Ημερομηνία πρόσβασης: Αύγουστος, 2024. <britannica.com/topic/uncanny-valley>.

Khosravi, Hamed. 2015. «Geopolitics of Tabula Rasa: Persian Garden and the Idea of City». The City as a Project: A research collective. Ημερομηνία πρόσβασης: Φεβρουάριος, 2025. <thecityasaproject. org/2015/07/geopolitics-of-tabula-rasa-persian-garden-and-the-idea-of-city>.

Kidd, Fiona. 2013. «Ideas of Empire: The “Royal Garden” at Pasargadae». The Met. Ημερομηνία πρόσβασης: Ιούνιος, 2024. <metmuseum.org/blogs/ now-at-the-met/features/2013/pasargadae>.

Lee, Sam. 2020. «Looking Through the Uncanny Valley of (in)Organic Architecture». Medium. Ημερομηνία πρόσβασης: Αύγουστος, 2024. <medium.com/@ sam.lee.epic/looking-through-the-uncanny-valley-of-in-organic-architecture-715782f5ae68>.

Maganga, Matthew. 2021. «Architectural Rendering and the Slippery Slope of the Uncanny Valley».

ArchDaily. Ημερομηνία πρόσβασης: Αύγουστος, 2024. <archdaily.com/959563/architectural-rendering-and-the-slippery-slope-of-the-uncanny-valley>.

Castillo, Craig. «Underground Dream World». Room 47

Myers, Lynne. 2021. «Bosch's Garden of Earthly Delights Gets Reinterpreted for the Digital Age». Designboom. Ημερομηνία πρόσβασης: Νοέμβριος, 2024. <designboom.com/art/bosch-garden-of-earthly-delights-reinterpreted-for-the-digital-age-10-19-2021/>.

Nasser, Mahdi. 2024. «Deconstructing the ephemeral in architecture: The generative art project of Jean Jacques Balzac». Minimal Collective. Ημερομηνία πρόσβασης: Σεπτέμβριος, 2024 <minimalcollective. digital/editorial/deconstructing-the-ephemeral-in-architecture> Roberts, Ivy. 2022. «Who do you think is powering that spotlight?”: Social mobility and resistance in Black Mirror‘s ‘Fifteen Million Merits». Vector: British Science Fiction Association. Ημερομηνία πρόσβασης: Φεβρουάριος, 2025. <vector-bsfa. com/2022/02/25/who-do-you-think-is-powering-that-spotlight-social-mobility-and-resistance-inblack-mirrors-fifteen-million-merits>.

Roto, Virpi και Ahola, Markus και Tiainen, Eero. 2020.

«The Experience Age is here». Medium. Ημερομηνία πρόσβασης: Δεκέμβριος, 2024. <medium.com/ creativity-unfolded/the-experience-age-is-here61bbe1b6c291> Seegers, Jesse. 2015. «Uncanny Valley: Considering Late-Capitalist Tech Aesthetics». PIN-UP. 19. Ημερομηνία πρόσβασης: Αύγουστος, 2024. <archive.pinupmagazine.org/articles/uncanny-valley>.

Spacey, John. 2020. «21 Characteristics of the Experience Age». Simplicable, Ημερομηνία πρόσβασης: Δεκέμβριος 2024. <simplicable.com/culture/experience-age>.

Studiosmack. 2016. «Paradise – Speculum». Ημερομηνία πρόσβασης: Νοέμβριος, 2024. <studiosmack.nl/PARADISE-SPECULUM> Tallinna Linnakogudus. 2023. «êdhen / ‘edhenâh – ‫ ןֶדֵע‬/ ‫ הָנְדֶע‬Pleasure». Tallinna Linnakogudus. ημερομηνία πρόσβασης: Φεβρουάριος, 2025. <www.citychurch.ee/edhen-edhenah-pleasure>.

TeachThought Staff. 2023. «What Comes After The 48

Information Age?». TeachThought Staff. ημερομηνία πρόσβασης: Δεκέμβριος, 2024. <teachthought.com/ the-future-of-learning/what-comes-after-the-information-age/>.

Wikipedia. 2024. «List of time periods: technological periods». Wikipedia. Ημερομηνία πρόσβασης: Δεκέμβριος 2024. <en.wikipedia.org/wiki/List_of_ time_periods#Technological_periods>

ΤΑΙΝΙΕΣ / ΒΙΝΤΕΟ Παπαναστασίου, Ελένη. 2016. «Salk Institute Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών, Louis I. Kahn, La Jolla / Σαν Ντιέγκο». DOMa Institution: Ημερίδα. Ημερομηνία πρόσβασης: Αύγουστος, 2024. <vimeo. com/181792981> Brooker, Charlie, 2011. «Fifteen Million Merits». Black Mirror. σεζόν 1, επεισόδιο 2, Netflix, Ημερομηνία προβολής: 2021.

Don, Monty. 2016. «Monty Don's Paradise Gardens». Σκηνοθεσία: Holmes, Jason. BBC. προβλήθηκε στην ΕΡΤ3: «Παραδεισένιοι Κήποι». Ημερομηνία προβολής: 2023 Kubrick, Stanley. 2001. «A Space Odyssey». Metro-Goldwyn-Mayer. 1968. Ημερομηνία προβολής: 2024

49

Στην παρούσα ερευνητική εξετάζεται η διαχρονική ανάγκη της Αρχιτεκτονικής να αναπαράγει την υπέρτατη ευδαιμονία του παραδείσου με επίγεια μέσα. Η πορεία της έρευνας διανύει τρία στάδια: την ανάλυση της σύλληψης του παραδείσου, την διερεύνηση των επίγειων προσομοιώσεων του και τέλος την θεωρητική συνθήκη από-υλοποίησής του, δηλαδή την μετατροπή του σε εικονικό.