Στέφανος Ξένος, «Αι Κλοπαί», αlphαtrust, 2016

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

1

Σελίδα 1

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 2

ΑΙ ΚΛΟΠΑΙ

2

3

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 4

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΞΕΝΟΣ

ΑΙ ΚΛΟΠΑΙ

ή Όβερεντ, Γκέρνι & Σία και Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία Πρόλογος:

Γιάννης Στουρνάρας

Μετάφραση-προσαρμογή:

Ισμήνη-Λουίζα Ταμβακάκη

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΞΕΝΟΣ 1821-1894

ΚΗΦΙΣΙΑ 2016

4

5

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 6

Η παρούσα έκδοση έχει παραλείψει, για λόγους ροής του κειμένου εδάφια με τεκμήρια, επιστολές, ισολογισμούς, κατάστιχα, ως επίσης και υποσημειώσεις τεκμηρίωσης του συγγραφέα. Ο αναγνώστης που επιθυμεί να αναγάγει τις αξίες σε σημερινά μεγέθη, προτείνουμε να χρησιμοποιεί τη σχέση £1=£2.271,00 σημερινές (αναλογία οικονομικής ισχύος βλέπε measuringworth.com) Φαίδων Ταμβακάκης

ISBN: 978-618-82840-0-5 1η έκδοση: 1869 1η ελληνική έκδοση: Δεκέμβριος 2016 Φιλμ, μοντάζ: Ντίμης Καρράς Διόρθωση-επιμέλεια: Μαρία Σ. Παπαδοπούλου Εκτύπωση: Άγγελος Ελεύθερος Βιβλιοδεσία: “Libro d᾽ Oro” Υλοποίηση Έκδοσης: Εκδόσεις «Εκάτη», www.ekati.gr © Τατοΐου 21, Τ.Κ. 14561, Κηφισιά www.alphatrust.gr

6

Πρόλογος του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα για το βιβλίο του Στέφανου Ξένου «Αι Κλοπαί» Πιστή στην ωραία παράδοση που έχει καθιερώσει χρόνια τώρα, η Αlpha Τrust μας προσφέρει και φέτος μια σπάνια έκδοση, από αυτές που δεν συναντάς εύκολα στα βιβλιοπωλεία. Η μετάφραση και έκδοση στα ελληνικά ενός βιβλίου γραμμένου το 1869 στα αγγλικά με τίτλο «Αι Κλοπαί» («Depredations») μας δίνει την ευκαιρία να γνωρίσουμε ένα επεισόδιο από την πολυτάραχη ζωή του συγγραφέα του Στέφανου Ξένου (1821-1894), ο οποίος, εκτός από «πατέρας» του ιστορικού μυθιστορήματος στη μετεπαναστατική Ελλάδα, υπήρξε και μια πολυσχιδής προσωπικότητα, με πλούσια επιχειρηματική, συγγραφική και εθνική δράση. Το βιβλίο του Ξένου αποτελεί ταυτόχρονα και μια γοητευτική περιπλάνηση στον κόσμο της ναυτιλίας και των τραπεζών, καθώς ο ελληνικής καταγωγής συγγραφέας αφηγείται πώς υλοποίησε το όραμά του και έχτισε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα μια μεγάλη ναυτιλιακή επιχείρηση, για να τη χάσει τόσο γρήγορα όσο σύντομα την απέκτησε. Και όλα αυτά 7

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 8

σε ένα ιστορικό πλαίσιο (μέσον 19ου αιώνα), στο οποίο ο κόσμος μεταμορφωνόταν, νέες ιδέες έφερναν αλλαγές στο εμπόριο και την οικονομία και η επικοινωνία διά των θαλασσών μίκραινε τις αποστάσεις, δημιουργώντας την πρώτη παγκοσμιοποίηση των νεώτερων χρόνων. Γεννημένος στη Σμύρνη από οικογένεια πατμιακής καταγωγής, ο Ξένος έδειξε από μικρός ότι είχε κλίση για πολλά και διαφορετικά πράγματα. Απόφοιτος της Ευαγγελικής Σχολής της Σμύρνης και της Σχολής Ευελπίδων στην Αθήνα, έζησε για περίπου 30 χρόνια στο Λονδίνο, όπου δραστηριοποιήθηκε επιχειρηματικά και ανέπτυξε μεγάλη κοινωνική δραστηριότητα. Ενεργό μέλος της ελληνικής παροικίας εκεί και φανατικός αγγλόφιλος, ο Ξένος εξελίχθηκε σε μια σημαντική μορφή της ελληνικής Διασποράς και, όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, μετά τη χρεοκοπία του, συνέχισε τη δράση του τόσο στον επιχειρηματικό όσο και στον συγγραφικό τομέα. Η ευρυμάθεια και η πολυγλωσσία του Ξένου αποκαλύπτονται στον αναγνώστη του βιβλίου αυτού και είναι μόνο δύο από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την πολύπλευρη προσωπικότητά του. Η συγγραφή πολλών ιστορικών βιβλίων, η έκδοση της πρώτης ελληνόφωνης εικονογραφημένης εφημερίδας, του «Βρετανικού Αστέρος», η επίμονη αρθρογραφία του εναντίον του Όθωνα, η επιχειρηματολογία του υπέρ της

εξόφλησης του επαναστατικού δανείου τού 1824, οι ανεξάντλητες επιχειρηματικές ιδέες του (άλλες πετυχημένες, άλλες αποτυχημένες, κάποιες στα χαρτιά), όλα αυτά τα στοιχεία αναδεικνύουν έναν σύνθετο και χαρισματικό άνθρωπο, στη μεγάλη παράδοση των Ελλήνων που διέπρεψαν μακριά από την πατρίδα τους. Οι «Κλοπαί» στον τίτλο του βιβλίου του Ξένου είναι η προσωπική του λεηλασία από μια μεγάλη εγγλέζικη τράπεζα της εποχής εκείνης, την Overend, Gurney & Co., και η ανεπιτυχής προσπάθειά του να γλιτώσει από τη χρεοκοπία την εταιρεία του «Greek and Oriental Steam Navigation Company». Με ύφος γλαφυρό, εξαντλητικές λεπτομέρειες και πάθος, ο συγγραφέας αφηγείται πώς είχε την ιδέα, στα μέσα του προπερασμένου αιώνα, να δημιουργήσει σχεδόν από το μηδέν έναν στόλο 24 ατμόπλοιων για τη μεταφορά σιτηρών, με αφετηρία το Γκαλάτσι, στις εκβολές του Δούναβη. Από τους πρώτους που προέβλεψαν τη σημασία του ατμού για τη ναυτιλία (την ώρα που άλλοι πλοιοκτήτες επέμεναν ακόμη στα πανιά), ο Ξένος ξεκίνησε το εγχείρημά του με ελάχιστα κεφάλαια, βάζοντας τρίτους ως τριτεγγυητές σε συναλλαγματικές για να πληρώσει την αξία των πλοίων του. Η ιδέα του να χρησιμοποιήσει μικρότερα ατμόπλοια για να ανεβαίνουν το Δούναβη, να αγοράζουν σιτηρά απευθείας από τους κατά τόπους παραγωγούς και να τα

8

9

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 10

μεταφορτώνουν στη συνέχεια στα μεγάλα του ατμόπλοια στο Γκαλάτσι, αποδείχθηκε ιδιοφυής: κέρδιζε και σε τιμές και σε ταχύτητα, ενώ οι ανταγωνιστές του αγόραζαν από χονδρεμπόρους. Παράλληλα, τα χρέη του Ξένου συσσωρεύονταν, γιατί η απειρία του, σε συνδυασμό με κακή επιλογή συνεργατών, τον οδήγησε σε αδυναμία εξόφλησης των συναλλαγματικών και σε αναγκαστικό δανεισμό από την Overend, Gurney & Co. Όπως όλα τα θαύματα, έτσι και αυτό του Ξένου κράτησε λίγο, με αποτέλεσμα να χάσει την εταιρεία του, καθώς η τράπεζα δεν τον στήριξε, όπως θα ήθελε ο ίδιος. Αυτός ήταν και ο λόγος που έδωσε τον τίτλο «Αι Κλοπαί» στο βιβλίο του, χαρακτηρίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη στάση της τράπεζας απέναντί του. Όταν εκδόθηκαν, όμως, οι «Κλοπαί» (1869), η Overend, Gurney & Co είχε ήδη καταρρεύσει από το 1866, θύμα μιας αλόγιστης πιστωτικής πολιτικής, που συνδυάστηκε με έλλειψη της κατάλληλης γνώσης για τη διαχείριση κινδύνου. Τότε καταγράφηκε για πρώτη φορά «bank run» σε εγγλέζικη τράπεζα και ο πανικός που προκλήθηκε ήταν μεγάλος. Με την κατάρρευση της εν λόγω τράπεζας και την άρνηση της Τράπεζας της Αγγλίας να τη στηρίξει έγινε ξανά επίκαιρη η μακρά συζήτηση για τον ρόλο των κεντρικών τραπεζών ως δανειστή έσχατης προσφυγής (lender of last resort) του τραπεζικού συστήματος.

Μια συζήτηση που είχε ξεκινήσει στις αρχές του 19ου αιώνα από τον Thornton, και συνεχίστηκε με τον Bagehot, όταν διατύπωσε τη γνωστή του αρχή (στο κλασικό Lombard Street – 1873), σύμφωνα με την οποία οι κεντρικές τράπεζες οφείλουν να δανείζουν χωρίς περιορισμούς τράπεζες που είναι μεν φερέγγυες, αλλά αντιμετωπίζουν προβλήματα ρευστότητας. Ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο και στις μέρες μας. Όπως έχω τονίσει σε πρόσφατες ομιλίες μου, ο ρόλος μιας κεντρικής τράπεζας ως δανειστή έσχατης προσφυγής του τραπεζικού συστήματος, πρέπει να εξεταστεί υπό το πρίσμα της εντολής που της έχει ανατεθεί για τη διαφύλαξη της χρηματοπιστωτικής σταθερότητας. Πώς μπορεί να λειτουργήσει αυτή η δοκιμασμένη και επιτυχημένη αρχή στο σημερινό περιβάλλον, όπου οι τράπεζες έχουν πολύ μεγαλύτερους ισολογισμούς και λιγότερα περιουσιακά στοιχεία υψηλής ρευστότητας; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι μία από τις μεγάλες προκλήσεις που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η Τράπεζα της Ελλάδος παίζει έναν καθοριστικό ρόλο σήμερα για τη διασφάλιση της σταθερότητας, με την παροχή έκτακτης ενίσχυσης σε ρευστότητα προς τις ελληνικές τράπεζες (ELA), εξασφαλίζοντας ότι τα προβλήματα ρευστότητας δεν θα μετατραπούν σε προβλήματα φερεγγυότητας.

10

11

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 12

Στο παρελθόν, τα κρατικά ομόλογα θεωρούνταν αυτοδικαίως επαρκείς εξασφαλίσεις. Σήμερα, οι κεντρικές τράπεζες αποδέχονται ένα ευρύτερο φάσμα ενεχύρων. Με ποια κριτήρια πρέπει να κρίνονται τα ενέχυρα; Έτσι, λοιπόν, η φαινομενικά απλή αρχή που διατύπωσαν οι Thornton και Bagehot επιδέχεται σήμερα διάφορες ερμηνείες. Γι’ αυτό νομίζω ότι χρειάζεται να επανεξετάσουμε το θέμα. Ίσως κάποιες νέες ιδέες μπορούμε να αντλήσουμε από την άποψη του τέως διοικητή της Τράπεζας της Αγγλίας Mervyn King (2016) ότι η κεντρική τράπεζα πρέπει να είναι τόσο αυστηρή στην αποδοχή ενεχύρων όσο και ένας ενεχυροδανειστής. Ας απομακρυνθούμε, όμως, από τα μακροπροληπτικά εργαλεία των κεντρικών τραπεζών και ας επιστρέψουμε στον ήρωά μας. Πιστεύω ότι ο Στέφανος Ξένος ήταν ένας χαρακτηριστικός ανοιχτόμυαλος και κοσμοπολίτης Έλληνας, που ξέφυγε από τη μικρή Ελλάδα της εποχής του και ξανοίχτηκε στο ανοιχτό πέλαγος της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας. Μπορεί να μην πέτυχε με ό,τι καταπιάστηκε, αλλά το ταξίδι του υπήρξε γόνιμο και γοητευτικό. Όπως και το βιβλίο με τις περιπέτειές του, που κρατάτε στα χέρια σας.

12

Εισαγωγή Ο προσεκτικός αναγνώστης του μικρού αυτού τόμου θα αντιληφθεί ότι μου ήταν αδύνατον να προβώ σε εξηγήσεις σχετικά με τις οικονομικές συναλλαγές μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία χωρίς να αναφερθώ προηγουμένως στο πώς σχηματίστηκε η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία καθώς και στα πεπραγμένα της για τρία χρόνια προτού ξεκινήσει η δική μου σχέση με τους σπουδαίους αυτούς κεφαλαιούχους της οδού Λόμπαρντ. Μια τέτοια αναφορά καθίσταται αναγκαία προκειμένου να γίνουν απολύτως κατανοητά όσα ακολουθούν. Σχετικά με τις συζητήσεις που παρατίθενται στον τόμο αυτό, η ακριβής μεταφορά των οποίων μπορεί να αμφισβητηθεί από έναν σκεπτικιστή αναγνώστη, μάλλον οφείλω να δώσω ορισμένες εξηγήσεις. Καταρχάς, για αρκετά χρόνια είχα τη συνήθεια να κρατώ σημειώσεις και να καταγράφω σε καθημερινή βάση όλες τις σημαντικές συναλλαγές στις οποίες εμπλεκόμουν. Κατά δεύτερον, δεν καταστρέφω ποτέ γράμματα ή έγγραφα, ώστε σε περίπτωση ανάγκης να τα επικαλούμαι και να τα αναπαράγω. Τρίτον, σε ό,τι με αφορά, μπορώ πάντα να βασιστώ στη μνήμη μου, που είναι εξαιρετικά δυνατή και οξεία, ειδικά –αν και 13

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 14

πιθανόν να μην αποτελώ εξαίρεση ως προς αυτό– σε περιπτώσεις όπου έχω αδικηθεί και μου έχουν συμπεριφερθεί άσχημα. Τότε είναι που μπορώ να θυμηθώ όχι μόνο τα λόγια αλλά και κάθε βλέμμα ή κίνηση και χειρονομία των αντιπάλων μου, τα οποία επέτειναν την αδικία και με έκαναν να υποφέρω. Σχετικά με τις συζητήσεις που θα αναφερθούν εδώ μπορώ να πω με πλήρη ευθύνη ότι είναι επί της ουσίας αυτά που είπαν οι ομιλητές, και στην κυριολεξία θα ήταν αυτολεξεί αν πολλές από αυτές δεν είχαν γίνει στα ελληνικά και λίγες μόνο σε σπασμένα αγγλικά. Ως εκ τούτου, χρειάσθηκε αφενός οι πρώτες να μεταφραστούν και οι άλλες να διορθωθούν προτού σταλούν στο τυπογραφείο. Παρότι πάντοτε φύλαγα με ιδιαίτερη φροντίδα τα επαγγελματικά μου έγγραφα, το 1865 έζησα την ταπεινωτική εμπειρία τού να χάσω ένα κουτί που είχε πολλά σημαντικά χαρτιά, ανάμεσα σε άλλα και μια επιστολή του κ. Έντουαρντς σχετικά με το γιοτ, και μια ανακοίνωση στην οποία αναφέρομαι στη σελίδα 287. Η ατυχία αυτή συνέβη κατά τη μεταφορά κάποιων επίπλων μου από την έπαυλη Πίτερσαμ. Όταν επιβεβαιώθηκε η απώλεια, έκανα μια επισταμένη έρευνα, η οποία όμως απέβη άκαρπη. Στην απουσία ορισμένων εκ των εγγράφων αυτών οφείλονται όχι μόνο η καθυστέρηση της έκδοσης του βιβλίου αυτού, αλλά και το γεγονός ότι αναγκάστηκα να παραλείψω την

παραμικρή αναφορά σε πολλά σημαντικά επιμέρους θέματα, που γνώριζα με απόλυτη βεβαιότητα, αλλά χωρίς να είμαι σε θέση να δώσω αποδεικτικά στοιχεία δεν επρόκειτο να τα αναφέρω. Προς επίρρωσιν της αυθεντικότητας όσων αναφέρονται στις σελίδες που θα ακολουθήσουν δεν θα ήταν λάθος να επισημάνω ότι η αφήγηση αυτή της ιστορίας της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, τη δημοσίευση της οποίας αισθάνομαι υποχρεωμένος να επισπεύσω, αποτέλεσε αρχικά μέρος ενός έργου που για πολλά χρόνια παρέμενε συνειδητά στην αφάνεια. Γράφθηκε ενόσω τα γεγονότα ήταν φρέσκα στο μυαλό μου και οι λέξεις ηχούσαν ακόμα στα αυτιά μου. Με την έκδοση του μικρού αυτού βιβλίου νιώθω ότι κάνω την υπεράσπισή μου απέναντι στην κοινή γνώμη. Ελπίζω το κοινό μου να θυμηθεί πως βρέθηκα να δικάζομαι χωρίς προειδοποίηση. Αν μου προσάψουν ότι εκμεταλλεύομαι τα ονόματα άλλων ανθρώπων, να θυμίσω ότι έγινε το ίδιο και με το δικό μου όνομα. Λέω όσα λέω με μόνο σκοπό την υπεράσπισή μου. Με το υλικό που έχω στην κατοχή μου θα μπορούσα να προσφέρω στον κόσμο ένα εκρηκτικό βιβλίο. Αν ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που θα γινόταν επιτυχία στα κοσμικά σαλόνια, θα διάνθιζα την αφήγησή μου με γουστόζικα σκάνδαλα και πικάντικα υπονοούμενα για πολλές οπερετικές Ζεφυρίνες και

14

15

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 16

θεατρικούς Εύχαρεις· θα έλεγα ιστορίες για όμορφους γητευτές και σκερτσόζες ανώνυμες. Ή θα έκανα νύξεις για συγκεκριμένες κυρίες ευγενικής καταγωγής που σαν την Καλυψώ πλάνεψαν κάποιους από τους αξιότιμους κυρίους του Σίτι και τους οδήγησαν στα Πτωχευτικά Δικαστήρια, δίνοντας έκτοτε τις πιο απεγνωσμένες μάχες. Και θα μπορούσα, πράγματι, να έχω αφηγηθεί ιστορίες για πολλές ηρωίδες που σαν την υπομονετική Γκιζέλντα, ενώ οι σύζυγοί τους σκορπούσαν χιλιάδες απλόχερα σε ανάξιες αντίζηλες, εκείνες αυτοπεριορίζονταν κάνοντας μαρτυρική οικονομία, σε μια προσπάθεια να αντισταθμίσουν την απερίσκεπτη σπατάλη. Άφησα στην άκρη όλα αυτά τα αφηγηματικά στολίδια και αρκέστηκα σε μια στεγνή παράθεση γεγονότων. Αν ο αιώνας ήταν λίγα χρόνια γηραιότερος, αν οι μνήμες του παρόντος είχαν καταλαγιάσει με το πέρασμα του χρόνου, θα μπορούσα σε ένα πιο ογκώδες έργο να παρουσιάσω στην κοινή γνώμη πιο αληθοφανείς εικόνες των σκηνών που εκτυλίσσονται καθημερινά σε αυτήν τη ΜΕΓΙΣΤΗ ΠΑΝΑΝΘΡΩΠΟΛΗ.

16

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννη Στουρνάρα . . . . . . . . . . . . Εισαγωγή . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7 13

Ι Τα πρώτα ναυλωμένα ατμόπλοια . . . . . . . . . . 19 ΙΙ Απόκτηση πρώτης ιδιοκτησίας . . . . . . . . . . 29 ΙΙΙ Κέρδη και συμβόλαια . . . . . . . . . . . . . . . 38 IV Τα πρώτα σύννεφα . . . . . . . . . . . . . . . . 44 V Η ατμοπλοϊκή εταιρεία Γκάλγουεϊ . . . . . . . . . 52 VI Ένας Περσέας του εμπορίου . . . . . . . . . . . 63 VII Οι πράκτορές μου . . . . . . . . . . . . . . . . 69 VIII Ένα σοβαρό λάθος . . . . . . . . . . . . . . . 79 IX Απογοήτευση . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 Χ Η μπλε μαρίν πούδρα . . . . . . . . . . . . . . . 90 ΧΙ Οι πρώτες υποθήκες . . . . . . . . . . . . . . . 95 ΧΙΙ Μια μικρογραφία αυλής του Λουδοβίκου ΧΙV . . . 103 ΧΙΙΙ Σε επικίνδυνη θέση . . . . . . . . . . . . . . . 115 ΧΙV Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία . . . . . . . . 117 ΧV Ο πρώτος τραπεζίτης μου . . . . . . . . . . . . 123 ΧVI O δεύτερος τραπεζίτης μου . . . . . . . . . . . 131 ΧVII Ο «Βρετανικός Αστήρ» . . . . . . . . . . . . 144 ΧVIII H Πηνελόπη . . . . . . . . . . . . . . . . 150 ΧΙΧ Στα βαθιά . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161 ΧΧ Ο τρίτος τραπεζίτης μου . . . . . . . . . . . 169 ΧΧΙ Πώς χάθηκαν οκτώ χιλιάδες λίρες . . . . . . . 177 ΧΧΙΙ Μια διάρρηξη εμπιστοσύνης . . . . . . . . . . 185 17

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 18

ΧΧΙΙΙ Ο Ζαχαρίας Πίρσον . . . . . . . . . . . . . ΧΧΙV Ποιος δικαιούται προμήθεια . . . . . . . . ΧΧV Ο τέταρτος τραπεζίτης μου . . . . . . . . . ΧΧVΙ Υποθηκεύοντας εκ νέου τα πλοία . . . . . . . ΧΧVΙΙ Μια δεύτερη κατάχρηση εμπιστοσύνης . . . . ΧΧVΙΙΙ Μια τρίτη κατάχρηση εμπιστοσύνης . . . . . ΧΧΙΧ Εγληματίας ή όχι; . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧ Πολιτική . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧΙ Η εκλογή του πρίγκιπα Αλφρέδου . . . . . . ΧΧΧΙΙ Η ασθένειά μου . . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧΙΙΙ Αποδέσμευση από την έπαυλη Πίτερσαμ . . ΧΧΧΙV Η χρεοκοπία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ΧΧΧV Η θύελλα . . . . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧVI Μια πρόκληση . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧVII Η τακτοποίηση . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧVΙΙΙ Αργία . . . . . . . . . . . . . . . . . . ΧΧΧΙΧ Αναγγέλλοντας στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία την πτώχευσή τους . . . . . . ΧL Η Φιλελληνική Επιτροπή . . . . . . . . . . . ΧLI Το χρηματιστήριο . . . . . . . . . . . . . . . ΧLIL Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και μια εταιρεία περιορισμένης ευθύνης . . . . . . . ΧLIII Μάχη ανάμεσα στους Εβραίους και τους Έλληνες ΧLIV Η Αγγλο-Ελληνική Ναυτιλιακή και Εμπορική Εταιρεία . . . . . . . . . . . . . . .

XLV Tο προξενείο . . . . . . . . . . . . . . . . . ΧLVIII Συμπέρασμα . . . . . . . . . . . . . . . .

18

196 213 217 224 231 236 241 247 255 262 272 276 288 295 302 307 313 317 328 338 346 353 370 376

Ι

Τα πρώτα ναυλωμένα ατμόπλοια Το έτος 1856 διαχειριζόμουν ιστιοφόρα που εκτελούσαν τη γραμμή Λονδίνο προς Ανατολή και Μαύρη Θάλασσα. Το εισαγωγικό και εξαγωγικό εμπόριο της Αγγλίας προς εκείνα τα μέρη βρισκόταν κυρίως στα χέρια των ελληνικών εμπορικών οίκων της Αγγλίας και μπορώ να πω ότι τα πλοία μου έχαιραν αξιοσημείωτης και ειδικής υποστήριξης και αποκόμιζα αρκετά κέρδη. Ενώ τα δικά μου ιστιοφόρα εκτελούσαν δρομολόγια προς την Ανατολή, στην ίδια εμπορική γραμμή έπλεαν ατμόπλοια των κυρίων Σμιθ, Σάντιους και Σία. Οι κύριοι αυτοί είχαν να αντιμετωπίσουν τον έντονο ανταγωνισμό των πλοίων που ξεκινούσαν από το Λίβερπουλ, καθώς και κάποια λονδρέζικα ατμόπλοια. Ωστόσο, τα εισαγόμενα και εξαγόμενα φορτία για τα ατμόπλοια εκείνες τις εποχές ήταν τρεις φορές μεγαλύτερα απ’ ό,τι τώρα, κατά συνέπεια τα κέρδη των τελευταίων πρέπει να ήταν τεράστια. Έχοντας μελετήσει προσεκτικά τα δεδομένα αυτά, και βλέποντας ότι ο όγκος των εξαγωγών ανάμεσα σε Λονδίνο και Ανατολή έφθαναν σχεδόν τους 7.000 τόνους τον μήνα, αποφάσισα να αντικαταστήσω τα ιστιοφόρα μου με ατμόπλοια.

19

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 20

Μπαίνοντας στον ανταγωνισμό με τους εδραιωμένους ιδιοκτήτες ατμόπλοιων, ήμουν αποφασισμένος να βγω κερδισμένος αποφεύγοντας τα λάθη που εκείνοι έκαναν. Καταρχάς, ενώ οι έμποροι είχαν ενημερώσει τον πράκτορα για τα εμπορεύματά τους, κατόπιν ο αποθηκευτικός χώρος στο ατμόπλοιο ενίοτε αποδεικνυόταν ανεπαρκής για αυτά. Κατά δεύτερον, οι έμποροι που απευθύνονταν στους ιδιοκτήτες ατμόπλοιων και τους ναυτικούς πράκτορες μόλις τις τελευταίες ημέρες της παραμονής των πλοίων στο Λονδίνο, χρεώνονταν υποχρεωτικά μεγαλύτερο ναύλο δέκα σελίνια ή ακόμα και μία λίρα ανά τόνο εμπορεύματος σε σχέση με αυτούς που είχαν φορτώσει πρώτοι. Η τελευταία αυτή τακτική επέτρεπε στους ιδιοκτήτες των βαποριών να είναι υπερόπτες. Εξαιτίας των δυσχερειών αυτών που προκαλούνταν στις αποστολές, παράπονα εκφράζονταν αδιαλείπτως από την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Οδησσό και άλλες πόλεις της Ανατολής. Διαφωνίες προέκυπταν διαρκώς ανάμεσα στους Λονδρέζους εμπόρους και τους ξένους παραλήπτες, και σε πολλές περιπτώσεις οι ναυτικοί πράκτορες έχαναν τη θέση τους υπό υποψία ανικανότητας, ή ακόμα χειρότερα. Τα δεδομένα αυτά σε συνδυασμό με την υπόσχεση από την πλευρά των εφοπλιστών να μου παράσχουν σημαντική υποστήριξη, συνέβαλαν, όπως ήταν φυ-

σικό, στην απόφασή μου να αντικαταστήσω τα ιστιοφόρα με ατμόπλοια. Όμως, για να ξεκινήσει η λειτουργία εμπορικής γραμμής ατμόπλοιων απαιτείται μεγάλο κεφάλαιο. Έκανα αίτηση στους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, επί της Μπακλερσμπέρι 32, που δέχθηκαν να με βοηθήσουν. Οι κ.κ. Λασκαρίδης είχαν δύο ατμόπλοια, το «Χαλέπι» και το «Βηρυτός». Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης –το όνομα αυτό επαναλαμβάνεται συχνά στις σελίδες του βιβλίου αυτού– ήταν τον καιρό εκείνο ο μοναδικός εκπρόσωπος του λονδρέζικου οίκου Λασκαρίδης και Σία. Ο κύριος αυτός εναπόθεσε τον έλεγχο των προαναφερθέντων ατμόπλοιων στα δικά μου χέρια. Παράλληλα, αναλάβαμε και το «Τζέιμς Μπράουν» και το «Μπριτάνια». Σε ό,τι αφορά τα δύο αυτά ατμόπλοια, το πρώτο τους ταξίδι μάς επέφερε μια μικρή απώλεια οικονομική, η οποία οφειλόταν στη δική μας λανθασμένη εκτίμηση της χωρητικότητάς τους. Έτσι, λοιπόν, ξεκίνησε τον Μάιο του 1857, η εταιρεία που την ονόμασα Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Μόλις έληξε η προαναφερθείσα ναύλωση των πλοίων, χρονοναυλώσαμε για συγκεκριμένο χρόνο τα πλοία «Ηρακλής», «Μήλος» και «Ναύαρχος Κανάρης» για 22 σελίνια, 6 πένες ανά τόνο τον μήνα, τα οποία ανήκαν στον κ. Έντουαρντ Γκάουρλι, από το Σάντερλαντ –που τώρα είναι βουλευτής στο εθνικό κοινοβούλιο– και λοιπούς. Έτσι, η Ελληνική και Ανα-

20

21

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 22

τολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ήρθε στο φως το 1857.* Το δυναμικό της εταιρείας σε βαπόρια στα πρώτα της βήματα αποτελούσαν πέντε σκάφη, το «Βηρυτός», «Χαλέπι», «Ηρακλής», «Μήλος» και «Ναύαρχος Κανάρης». Εκτός από αυτά, είχαμε και αρκετά ιστιοφόρα. Μπορούσαμε να ανταγωνιζόμαστε δυναμικά τους κ.κ. Σμιθ, Σάντιους και Σία, και άλλους, έχοντας την αποκλειστική υποστήριξη των ελληνικών εμπορικών οίκων του Λονδίνου και του Μάντσεστερ. Αποτελεί κοινώς αποδεκτή αλήθεια στον χώρο του εμπορίου το γεγονός ότι σε μια χρονοναύλωση ο ναυλωτής σπάνια αποκομίζει κέρδος. Αναπόφευκτα θα είχαμε ζημιά οικονομική εγώ και οι συνεργάτες μου, λόγω του ρόλου που είχαμε αναλάβει: ούτε ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης ούτε εγώ είχαμε την παραμικρή πείρα στη διαχείριση ατμόπλοιων. Τα ατμόπλοιά μας ήταν μικρά και ξόδευαν τεράστιες ποσότητες κάρβουνου, και κυρίως είχαμε πληρώσει τεράστιο χρηματικό ποσό ανά τόνο για τη ναύλωσή τους. Επίσης, δεν υπήρχε οργάνωση μεταξύ των πρακτόρων μας, γίνονταν καταχρήσεις και δεν είχαμε κανέναν έλεγχο στα έξοδά τους. Ούτε μπορούσαμε να ασκήσουμε έλεγχο στους καπεταναίους και τους μηχανικούς, οι οποίοι, αποσκοπώντας στο συμφέρον των πλοιοκτητών, έπλεαν αργά. Έτσι, παρά τα εξαιρετικά φορτία που είχα *Το «Ηρακλής» ναυλώθηκε το 1857 και τα «Μήλος» και «Ναύαρχος Κανάρης» τον Μάρτιο του 1858.

22

εξασφαλίσει και τη μεγάλη υποστήριξη από την πλευρά των εφοπλιστών, πάλι ζημιωθήκαμε αρκετές χιλιάδες λίρες. Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης, επειδή ασχολείτο με τις επιχειρηματικές δραστηριότητες της δικής του μεγάλης εταιρείας, έριξε στους ώμους μου όλο το βάρος της διαχείρισης της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Εκείνος έβαλε το κεφάλαιο κι εγώ με τη βοήθεια φίλων βρήκα τους ναύλους. Όμως, ο κ. Λασκαρίδης μού ζήτησε να κρατήσω μυστικό το όνομα του χρηματοδότη μου, φοβούμενος μήπως η εταιρεία του χάσει τη φερεγγυότητά της. Εξαιτίας της μυστικότητας αυτής, ένα πέπλο μυστηρίου περιέβαλλε την εικόνα που είχε ο κόσμος του εμπορίου για την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Μόλις το 1857 ήταν που άρχισα να αντιλαμβάνομαι κάποια πράγματα για τη φύση και την αξία της διαχείρισης μιας ατμοπλοϊκής εταιρείας. Σπούδασα υπό την εποπτεία της Ελληνικής Κυβέρνησης στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Μετά από οκτώ χρόνια φοίτησης, προοριζόμουν να υπηρετήσω ως αξιωματικός στα Βασιλικά Σώματα Μηχανικού ή Πυροβολικού. Χάρη σε αυτές τις σπουδές στα πρώιμά μου χρόνια δεν δυσκολεύθηκα καθόλου να έχω τον έλεγχο σε οτιδήποτε αφορούσε το μηχανικό κομμάτι της λειτουργίας των ατμόπλοιων. Η μακρά εξοικείωση 23

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 24

με τη στρατιωτική πειθαρχία έκανε την επιθεώρηση του προσωπικού των ατμόπλοιων ένα είδος διασκέδασης για έναν άνθρωπο που η πρώτη του αγάπη δεν ήταν το εμπόριο, και ο οποίος εξαιτίας της πολιτικής κατάστασης της χώρας του είχε καταλήξει στην Αγγλία για να εμπλακεί στην περιπλοκότητα του εμπορίου. Διεισδύοντας στις λεπτομέρειες, ανακάλυψα προς μεγάλη μου έκπληξη ότι από τις 50.000 λίρες που είχαμε πληρώσει στους εκναυλωτές για τα εμπορεύματα, οι 20.000 λίρες θα είχαν μπει στην τσέπη μας αν ήμασταν οι ίδιοι ιδιοκτήτες των ατμόπλοιων. Ανακάλυψα ότι τα συνολικά έξοδα ενός ατμόπλοιου αυτού του είδους για κάθε ταξίδι ήταν 3.500 λίρες. Αφαιρώντας το ποσό αυτό από τις 6.000 λίρες, το καθαρό δηλαδή κόστος για τη μεταφορά των εμπορευμάτων, αναλογούσε σε κάθε ταξίδι ένα καθαρό κέρδος της τάξης των 2.500 λιρών. Κάθε ατμόπλοιο έκανε τέσσερα ταξίδια τον χρόνο, οπότε για μια ατμοπλοϊκή εταιρεία που άξιζε μόνο 16.000 λίρες προέκυπτε ένα ετήσιο κέρδος των 10.000 λιρών. Ήταν ξεκάθαρο ότι μέσα σε δεκαοκτώ μήνες το πλοίο θα είχε κάνει απόσβεση. Το κρίσιμο σημείο ήταν να βρεθούν τα φορτία. Αυτό μου το διασφάλιζαν σε μεγάλο βαθμό οι άφθονες διασυνδέσεις μου. Έχαιρα της προτίμησης των φίλων, που μου έδιναν τη δυνατότητα να είμαι η πρώτη τους επιλογή. Επέστησα την προσο-

χή του κ. Λασκαρίδη σε όλα αυτά τα σημεία και προσπάθησα να τον πείσω ότι έπρεπε να αποκτήσουμε τα δικά μας βαπόρια. Όμως, είχε απογοητευθεί από τις ζημιές που είχαμε υποστεί, και επιπλέον άλλες σημαντικές οικονομικές υποθέσεις τού έτρωγαν τον χρόνο του, με αποτέλεσμα να έρχεται σπάνια στο γραφείο μου. Για την ακρίβεια, δεν υπήρχε μεταξύ μας γραπτή συμφωνία, ούτε είχαμε καταλήξει πότε σε κάποια ουσιαστική προφορική συνεννόηση. Επιπλέον, μετά το πέρας της χρονοναύλωσης των τριών ατμόπλοιων –«Ηρακλής», «Μήλος», «Ναύαρχος Κανάρης»– έληγε και το έργο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Το «Βηρυτός» και το «Χαλέπι» είχα αναγκαστεί να τα αποσύρω από τη γραμμή μετά από δυο ταξίδια, γιατί αποδείχθηκαν όχι επαρκώς μεγάλα. Έτσι είχαν οι δουλειές της εταιρείας και αρκετοί μεσίτες βλέποντας τις εκτεταμένες δραστηριότητες του γραφείου, τη φερεγγυότητα της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας και τη μεγάλη στήριξη που λάμβανε από τους Έλληνες εμπόρους, μου πρότειναν να μου πουλήσουν ατμόπλοια με μακροπρόθεσμη πίστωση. Τον Μάρτιο του 1858 πήγα στο Λίβερπουλ και εκεί αγόρασα με πίστωση για 22.000 λίρες το «Στρατηγός Ουίλιαμς», με χωρητικότητα 1.152 τόνων και ιπποδύναμη 160. Αντί πληρωμής θα έδινα τα τιμολόγια της Ελληνικής και Ανατολικής

24

25

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 26

Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Το «Στρατηγός Ουίλιαμς» είχε κληροδοτηθεί από τον αποθανόντα ιδιοκτήτη στα ανήλικα παιδιά του και ο επίτροπος της κληρονομιάς, ο κ. Πάντον από το Σάντερλαντ, και ο κατασκευαστής του ατμόπλοιου, ο κ. Λέζλι, από το Νιουκάστλ, που είχε μερίδιο στο πλοίο, ζήτησαν να οπισθογραφούνται τα τιμολόγια με άλλο όνομα. Το πρότεινα στον κ. Λασκαρίδη, που στην αρχή αρνήθηκε κατηγορηματικά, όμως μετά από συζήτηση πολλών ημερών δέχθηκε να οπισθογραφεί με τον όρο το ατμόπλοιο να μπει στο όνομά του ή στο όνομα αυτού που θα υποδείκνυε. Παράλληλα, θα μου έδινε μια επιστολή που σε γενικές γραμμές θα έλεγε ότι, όταν το πλοίο, εκτελώντας τα δρομολόγιά του στη δική μου γραμμή, θα έκανε απόσβεση των εξόδων πώλησής του, τότε θα μεταβίβαζε την ιδιοκτησία κατά το ήμισυ σε μένα. Με άλλα λόγια, έπρεπε, για να αποκτήσω το δικό μου μερίδιο ιδιοκτησίας, να δουλέψω το πλοίο ώσπου να εξοφληθούν τα τιμολόγια που αποδέχθηκαν οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία. Οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία εκείνον τον καιρό είχαν στην υπηρεσία τους ως υπεύθυνο διαχειριστή τον κ. Νικόλα Κορέσιο, έναν Έλληνα. Ήταν αυτός ο κ. Κορέσιος που στις 2 Απριλίου του 1858 συνέταξε την επιστολή με την οποία οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία με πληροφορούσαν ότι είχαν αγοράσει το «Στρατηγός Ουίλιαμς» έναντι 21.250 λιρών. Στην ίδια επι-

στολή, επίσης, προς μεγάλη μου έκπληξη, με ενημέρωναν ότι σκόπευαν να δώσουν στον κ. Κορέσιο ως μερίδιο ιδιοκτησίας τα 12/64 του ατμόπλοιου «Στρατηγός Ουίλιαμς». Στο γράμμα είχαν εσωκλείσει και μία πρότυπη απάντηση που έπρεπε να τους γράψω. Αρνήθηκα να υπογράψω οποιαδήποτε απάντηση, και αρνήθηκα να δεχθώ τον κ. Κορέσιο ως συνιδιοκτήτη. Κατά συνέπεια, το «Στρατηγός Ουίλιαμς» ξεκίνησε το δρομολόγιό του χωρίς να έχει συνταχθεί κανένα συμβόλαιο ανάμεσα σε μένα και τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία ή ανάμεσα σε μένα και τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη. Δύο φορές φόρτωσα το «Στρατηγός Ουίλιαμς» με εξαιρετικά φορτία. Στο δεύτερό του ταξίδι βυθίστηκε έξω από τη Μάλτα, αφήνοντας κέρδος από την ασφαλιστική κάλυψη και τον ναύλο περίπου 8.000 λίρες. Το ποσό αυτό μειώθηκε στις 5.000 λίρες λόγω μιας μεγάλης λίστας εξόδων, που τα επέβαλε ο οίκος Λασκαρίδης του Λίβερπουλ, για περιττές επισκευές και προμήθειες, που φορτώθηκαν στο πλοίο «Στρατηγός Ουίλιαμς» προτού αυτό φύγει από το Λίβερπουλ για το Λονδίνο. Ήταν μεγάλη, επίσης, η προμήθεια στην αγορά του ατμόπλοιου. Έφερα αντίρρηση στις χρεώσεις αυτές και είπα ότι, αν κάποιος δικαιούνταν προμήθεια επί της αγοράς του πλοίου, αυτός ήμουν εγώ, που είχε διαπραγματευθεί και κλείσει τη συναλλαγή χωρίς καμιά χρέωση. Αυτή αλλά

26

27

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 28

και άλλες συναλλαγές έγιναν η αιτία να μολυνθεί το καλό κλίμα καλής συνεννόησης που επικρατούσε μεταξύ του κου Λασκαρίδη και εμένα.

Το ατμόπλοιο «Κροίσος»

28

ΙΙ

Απόκτηση πρώτης ιδιοκτησίας Η σύμβαση ναύλωσης των πλοίων «Ηρακλής», «Μήλος» και «Ναύαρχος Κανάρης» ενείχε τον όρο η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία να αναλάβει τον ανεφοδιασμό των σκαφών με καύσιμα. Έτσι, στείλαμε μεγάλα αποθέματα κάρβουνου στους ναυτικούς πράκτορές μας στην Κωνσταντινούπολη. Αυτοί δούλευαν για την εταιρεία του Λασκαρίδη, που στην Ανατολή είχε την επονομασία κ.κ. Φαχρί, Λασκαρίδης και Σία. Αυτοί οι κύριοι προσκόμιζαν υπέρογκους λογαριασμούς για την εκφόρτωση και φόρτωση των ατμόπλοιων. Για την ακρίβεια, έγινε φανερό, μετά από σύγκριση με τα έξοδα των πλοίων άλλων ιδιοκτητών, ότι οι πράκτορές μας δεν ήξεραν τη δουλειά τους και τους έκλεβαν οι υπάλληλοί τους. Τα εξωφρενικά ποσά που εμφανίζονταν στους λογαριασμούς αυτούς αποτέλεσαν τις κύριες οικονομικές απώλειες από τα τρία ναυλωμένα σκάφη. Διαμαρτυρήθηκα γι’ αυτά τα έξοδα, και έριξα την ευθύνη στους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία του Λονδίνου, για τις ενέργειες της αντιπροσωπείας τους στην Κωνσταντινούπολη. Τότε ήταν που ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης με παγερό ύφος με πληροφόρησε ότι τα μέλη της αντιπρο29

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 30

σωπείας στην Κωνσταντινούπολη δεν ήταν συνέταιροί του και ότι πρέπει να αποταθώ σε αυτούς για τους προκείμενους λογαριασμούς, και ότι θα μπορούσα να δώσω την αντιπροσωπεία σε όποιον ήθελα. Εγώ απάντησα: «Όχι, κ. Λασκαρίδη. Σας θεωρώ υπεύθυνο γιατί, όταν είπαμε ποιος θα φροντίζει τα ατμόπλοια, είπατε ξεκάθαρα, “στείλτε τα στον εμπορικό μας οίκο στην Κωνσταντινούπολη”. Ο κόσμος πιστεύει ότι είναι δικός σας ο οίκος. Αν μου είχατε πει τότε πως δεν φέρετε καμιά ευθύνη για τις πράξεις των κ.κ. Φαχρί, Λασκαρίδης και Σία, γιατί δεν ήταν συνέταιροί σας, θα ανέθετα τα πλοία σε μια πιο ικανή εταιρεία. Επιπλέον, πώς γίνεται στις επιστολές τους προς εμένα οι κύριοι αυτοί να λένε πάντα “οι δικοί μας στο Λονδίνο”; Εν ολίγοις, δεν θα δεχθώ τις επιταγές τους, ιδίως τώρα που έχουν στα χέρια τους μεγάλα αποθέματα δικού μας κάρβουνου, και που η τιμή του κάρβουνου στην Κωνσταντινούπολη ανέβηκε, με αποτέλεσμα το κάρβουνο αυτό να αξίζει πολύ περισσότερο σε σύγκριση με την τιμή που είχε όταν το έστειλα». Ήμουν αναγκασμένος να μιλήσω με ύφος αποφασιστικό, γιατί είχα μάθει, μετά από έρευνα, πως οι κ.κ. Φαχρί, Λασκαρίδης και Σία ήταν συνέταιροι, υπό ειδικό όμως καθεστώς, με τον λονδρέζικο εμπορικό οίκο των Λασκαρίδης και Σία. Και εφόσον ο τελευταίος ήταν συνέταιρος με τον Ελληνικό και Ανατολικό οίκο, έπρεπε όλοι οι εταίροι να επωμιστούν τις

οικονομικές απώλειες. Αντ’ αυτού, ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης ήθελε να ρίξει όλο το βάρος της οικονομικής ζημιάς που υπέστη η Ελληνική και Ανατολική Εταιρεία αποκλειστικά σε αυτή, την ίδια στιγμή που τα κέρδη της θα μοιράζονταν εξ ημισείας με τον οίκο Λασκαρίδης και Σία. Η δικαιολογία που επικαλέστηκε για αυτή του τη στάση ήταν πως, ενώ οι Λασκαρίδης και Σία του Λονδίνου αναλάμβαναν τα έξοδα για λογαριασμό της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, οι εταίροι τους στο εξωτερικό δεν είχαν ενημερωθεί για αυτές τις συναλλαγές και, όταν επικοινώνησε μαζί τους για το θέμα αυτό, αρνήθηκαν να έχουν οποιαδήποτε σχέση με τα ατμόπλοια. Ως εκ τούτου, εκείνος ήταν ο μοναδικός συνέταιρός μου στην Ελληνική και Ανατολική Εταιρεία. Οι προσχηματικές αυτές δικαιολογίες του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη με έκαναν να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία θα αναλάμβανε εξ ολοκλήρου κάθε οικονομική ζημιά που θα προέκυπτε, ενώ την ίδια στιγμή θα αποδεχόταν και τις υποχρεώσεις της έναντι του δανειστή της, του λονδρέζικου οίκου δηλαδή Λασκαρίδης και Σία, για τις προκαταβολές, και τα τιμολόγια που ο τελευταίος θα εξέδιδε για τα ναυλωμένα ατμόπλοια της εταιρείας. Όταν ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης και εγώ ιδρύσαμε την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, του πρότεινα να συνάψουμε ένα τυπικό συμβό-

30

31

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 32

Σύμφωνα με τους όρους που αναφέρονταν στο «Υπόμνημα», εγώ θα ήμουν ο διευθυντής της εταιρείας, ο κ. Γ. Π. Λασκαρίδης θα ήταν ο Πρόεδρος και ο κ. Νικόλας Κορέσιος ο «Ελεγκτής» και αντιπρόεδρος. Αρνήθηκα να συνάψω το συμβόλαιο αυτό. Ανταλλάξαμε αλληλογραφία σε αιχμηρό ύφος με τον κ. Κορέσιο και τελικά απαγόρευσα στον κύριο αυτό την είσοδο στο γραφείο μου. Τα γεγονότα απέδειξαν πως η διαίσθησή μου δεν με είχε προδώσει. Σε λίγους μόλις μήνες ο κ. Κορέσιος αποχώρησε από τον εμπορικό οίκο Λασκαρίδης και Σία.

Μετά από αυτό δεν μπόρεσα ποτέ να πείσω τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία να συνάψουμε εταιρική συμφωνία. Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης συνήθιζε να μου λέει ότι είχε απέραντη εμπιστοσύνη στην τιμιότητά μου και δεν τον ενδιέφερε ένα γραπτό συμβόλαιο. Δεν μπορούσα να μην ενδώσω σε τέτοιες εκφράσεις εμπιστοσύνης, και φυσικά σταμάτησα να επιμένω επί του θέματος αυτού. Βλέποντας ότι οι συμβάσεις ναύλωσης των πλοίων «Ηρακλής», «Μήλος» και «Ναύαρχος Κανάρης» έληγαν σύντομα και ότι η Ελληνική και Ανατολική Εταιρεία θα έμενε με ένα μόνο ατμόπλοιο, το «Στρατηγός Ουίλιαμς», και τα ιστιοφόρα, ξεκίνησα συνοδευόμενος από τον κ. Τζον Πρέστον, τον ναυλομεσίτη, για το δυτικό Χάρτλπουλ, να επιθεωρήσουμε ένα μεγάλο καινούργιο ατμόπλοιο, που οι κ.κ. Τζον Πάιλ και Σία είχαν τότε στο ναυπηγείο τους. Μου το έδινε ο κ. Τζον Πρέστον με μακροχρόνια πίστωση. Ως αντικαταβολή θα έδινα συναλλαγματικές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Καθώς επιθεωρούσαμε το μεγάλο ατμόπλοιο, παρατήρησα στην αποβάθρα στο δυτικό Χάρτλπουλ μια μικρή ατμοφορτηγίδα ρηχού βυθίσματος, τις μηχανές της οποίας δοκίμαζαν εκείνη τη στιγμή. Ρώτησα σε ποιον ανήκει. Ο κ. Τζόζεφ Σπενς, ένας από τους συνεταίρους των Τζον Πάιλ και Σία, που μας συνόδευε, είπε ότι ανήκε στην εταιρεία του, και ότι ήταν

32

33

λαιο. Ο υπάλληλός του Νικόλας Κορέσιος προετοίμασε ένα αρχικό προσχέδιο, όπου γινόταν αναφορά στον ίδιο ως συνέταιρό μου. Αυτό το προσχέδιο περιελάμβανε τους πιο απίθανους όρους. Το επονομαζόμενο «Υπόμνημα» είχε συνταχθεί στα ελληνικά από τον κ. Κορέσιο, που εκείνο τον καιρό ασκούσε τεράστια επιρροή στον τρόπο σκέψης του κου Γεωργίου Λασκαρίδη. Σε αυτό οι μετοχές της Ελληνικής και Ανατολικής μοιράζονταν ως εξής: 1/5 ή 20 μετοχές Λασκαρίδης και Σία 1/5 ή 20 μετοχές Γ.Π. Λασκαρίδης 2/5 ή 40 μετοχές Στέφανος Ξένος 1/5 ή 20 μετοχές Νικόλας Κορέσιος 100 μετοχές

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 34

ποταμόπλοιο. Ήταν προς πώληση. Από το μυαλό μου ξεπήδησε αστραπιαία ένα πλάνο. Είπα στον εαυτό μου: αν μπορούσα να στείλω τρεις τέτοιες ατμοφορτηγίδες στα ρηχά νερά του Δούναβη, με κατεύθυνση προς τα πάνω ώς το Καλαφάτ και την Ολτενίτσα, ας πούμε, όπου είναι η αγορά των σιτηρών και από όπου στη συνέχεια μεταφέρονται με κάρα στις πόλεις Γκαλάτσι και Μπραΐλα, θα μπορούσα να αγοράσω σιτάρι και ινδικό καλαμπόκι κατά 5 ή 6 σελίνια πιο φθηνά το τέταρτο από ό,τι το πουλούν στο Γκαλάτσι και την Μπραΐλα. Θα μπορούσα να μεταφορτώσω τα σιτηρά αυτά στα μεγάλα ατμόπλοια στον Σουλινά με προορισμό την Αγγλία. Χωρίς να χάσω στιγμή, άρχισα τις διαπραγματεύσεις. Θα έπαιρνα το μεγάλο ατμόπλοιο, που είχε χωρητικότητα 1.017 τόνων και ιπποδύναμη 220 ίππων. Θα έπαιρνα και τη μικρή ατμοφορτηγίδα, και δύο άλλες παρόμοιες, που θα κατασκευάζονταν μέσα σε πέντε μήνες. Μετά από συζητήσεις, συμφωνήθηκε να πληρώσω για όλα 33.850 λίρες. Θα έδινα τις συναλλαγματικές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας για τρεις ώς τριάντα μήνες, που ισοδυναμούσαν με 2,5 χρόνια πίστωση. Οι συναλλαγματικές θα εκδίδονταν σε διαταγή των κ.κ. Λασκαρίδης και Σία. Τα πλοία θα μου παραδίδονταν χωρίς υποθήκη. Τελικά, δεν έκλεισα το συμβόλαιο, γιατί προτού

το κάνω, έπρεπε να μιλήσω με τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη. Επέστρεψα αμέσως στην πόλη και τον είδα. Του είπα: «Κοίτα, Τζορτζ. Ξέρεις πολύ καλά ότι η εταιρεία αυτή αντί να έχει ζημιά θα άφηνε άφθονα κέρδη αν είχαμε τα δικά μας ατμόπλοια. Αντί να χάσουμε περισσότερο χρόνο διαφωνώντας για τους λογαριασμούς και προσπαθώντας να ξεκαθαρίσουμε αν εσύ ή οι κ.κ. Λασκαρίδη είστε συνέταιροι στην Ελληνική και Ανατολική Εταιρεία, ας προσπαθήσουμε να επανορθώσουμε τις ζημιές του παρελθόντος φερόμενοι ως νοήμονες άνθρωποι, και να οργανώσουμε την επιχείρηση επιμελώς. Βλέπεις ότι έχω την αποκλειστική στήριξη των Ελλήνων εμπόρων στο Λονδίνο. Στο Λεβάντε είμαι δημοφιλής χάρη στο όνομα της οικογένειάς μου, και στις υπηρεσίες που προσέφερε στην πατρίδα ο πατέρας μου και τις μεγάλες θυσίες που έκανε για την Ελλάδα. Ίσως, θα μπορούσα να προσθέσω και ότι χαίρω εκτίμησης και για το λογοτεχνικό μου έργο». Ο Λασκαρίδης θέλησε να διακόψει. «Άκου», του είπα. «Υπάρχει και άλλο ένα θέμα. Αν αντί να ναυλώνουμε τα ατμόπλοιά μας, τα αγοράζουμε, τα φορτώνουμε για λογαριασμό μας με σιτάρι με κόστος 4 σελίνια το τέταρτο λιγότερα από ό,τι πληρώνουν οι άλλοι εμπορικοί οίκοι, είναι δεδομένο ότι εφόσον οι οίκοι αυτοί βγάζουν λεφτά, εμείς θα βγάλουμε μια περιουσία. Μπορούμε να στείλουμε τα ατμόπλοιά μας

34

35

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 36

όπου θέλουμε, την ίδια στιγμή που ένας ναυλωτής μπορεί να στέλνει το φορτίο μόνο στο συμφωνημένο λιμάνι εκφόρτωσης». Ακολούθησε μια διεξοδική συζήτηση, κατά τη διάρκεια της οποίας προσπάθησα να τον πείσω να συνάψει συμφωνία μαζί μου για λογαριασμό της εταιρείας του, ώστε να αγοράσουμε με μακροχρόνια πίστωση τρία μεγάλα ατμόπλοια και τρία μικρά. Του έδειξα με σαφήνεια ότι οι συναλλαγματικές θα καλύπτονταν από τα κέρδη των ατμόπλοιων πριν από την ωρίμανσή τους. Είπε ότι δεν μπορούσε να συνάψει μια συμφωνία μεταξύ της εταιρείας του και εμένα, αλλά ήταν πρόθυμος να συνάψει μεταξύ εκείνου και εμένα. Παρατήρησα απλώς ότι δεν είχε τη στόφα μεγάλου καπιταλιστή. Καταλήγοντας, είπε ότι πλέον δεν θα δεχόταν άλλες συναλλαγματικές εκ μέρους της εταιρείας του, αλλά, αν δεχόμουν να πληρώνω προμήθεια στην εταιρεία, θα οπισθογραφούσε τις συναλλαγματικές μου με την υπογραφή των Λασκαρίδη και Σια, εμπιστευόμενος τη γενναιοδωρία μου ότι, αν η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία αναπτυσσόταν, θα του το ανταποδώσω όπως θα είναι δίκαιο και σωστό. Αυτό ήταν μια ευγενική προσφορά. Δεν συναντά συχνά κανείς έναν φίλο τόσο γενναιόδωρο. Τον ευχαρίστησα με όλη μου την καρδιά. Πραγματικά, η ευγνωμοσύνη μου ήταν απέραντη. Έκλεισα το συμ-

βόλαιο με τους κ.κ. Τζον Πάιλ και Σία, και μέσα σε λίγες μέρες ο Λασκαρίδης έκοψε και οπισθογράφησε τις συναλλαγματικές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας εκ μέρους των κ.κ. Λασκαρίδης και Σία. Τα πλοία καταχωρήθηκαν στο όνομά μου, απαλλαγμένα από κάθε υποθήκη. Ονόμασα το μεγάλο ατμόπλοιο «Ναύαρχος Μιαούλης», την ατμοφορτηγίδα τής έδωσα το όνομα «Μπουμπουλίνα». Εκείνα που άρχισαν να κατασκευάζουν για εμένα οι κ.κ. Τζον Πάιλ και Σία τα ονόμασα αντίστοιχα «Μπότασης» και «Τσαμαδός».

36

37

Το ατμόπλοιο «Κιρκάσιος»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 38

Μετά τη σύναψη της προαναφερθείσας συμφωνίας οι επιχειρήσεις της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας άρχισαν να ευδοκιμούν, και σε σύντομο χρονικό διάστημα απέδιδαν μεγάλα κέρδη. Η τύχη χαμογελούσε σε όλα μου τα επιχειρηματικά βήματα. Το «Ναύαρχος Μιαούλης», ένα υπέροχο σκάφος, το αγόρασα 5.000 λίρες κάτω από την πραγματική του αξία. Ενώ η κατασκευή αυτού του ατμόπλοιου ξεκίνησε από τους κ.κ. Αδελφούς Ρίτσαρντσον του Χάρτλπουλ, εξαιτίας κάποιων δυσκολιών που αντιμετώπιζε η εταιρεία τους, ανατέθηκε στους κ.κ. Τζον Πάιλ και Σία. Για το πλοίο αυτό εξασφάλισα ένα επικερδές φορτίο από τη Χάβρη με προορισμό την Κρονστάνδη. Θα μετέφερε τρία κρατικά σιδηροδρομικά βαγόνια, που ανήκαν στον αυτοκράτορα της Ρωσίας, μαζί με 1.000 τόνους σίδερο, που θα φορτώνονταν στο Κάρντιφ. Ο ναύλος ήταν 2.500 λίρες. Θα έφερνε πίσω ένα εξίσου επικερδές φορτίο, έτσι μέσα σε έναν μήνα το πλοίο αυτό θα απέδιδε καθαρό κέρδος της τάξης των 3.000 λιρών. Πήγα στο δυτικό Χάρτλπουλ, όπου έμεινα δύο εβδομάδες, για να το δω να ολοκληρώνεται και να επισπεύσω την αναχώρησή του. Αξιο-

ποιώντας το διάστημα παραμονής μου εκεί, αγόρασα από τους κ.κ. Τόμας Ρίτσαρντσον του Χάρτλπουλ, και τους κ.κ. Ρίτσαρντσον, Ντιουκ και Σία του Στόκτον, άλλο ένα μεγάλο ατμόπλοιο. Το πλοίο αυτό, που ήταν περίπου 1.000 τόνων, το ονόμασα «Μάρκος Μπότσαρης». Αγοράσθηκε με τους ίδιους όρους όπως και τα προηγούμενα. Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης οπισθογράφησε τις συναλλαγματικές στο γραφείο του, βάζοντας την υπογραφή της εταιρείας του, υπό τους ίδιους όρους, όπως και πριν. Το «Μάρκος Μπότσαρης» ήρθε σύντομα στο Λονδίνο και αγκυροβόλησε για να φορτώσει με προορισμό την Κωνσταντινούπολη. Τότε ήταν που άρχισα να εισαγάγω για ίδιον λογαριασμό σιτάρι που ιστιοφόρα μετέφεραν από τον Δούναβη. Οι συναλλαγές αυτές άφηναν μεγάλα κέρδη. Έστειλα το «Μάρκος Μπότσαρης» στο Γκαλάτσι για να φορτώσει ινδικό καλαμπόκι για λογαριασμό μου, ένα φορτίο που είχε ήδη πουληθεί αφήνοντας κέρδος 2.000 λίρες. Είχα αγοράσει το «Μάρκος Μπότσαρης» σε σκοτωμένη τιμή λόγω της στασιμότητας στο εμπόριο. Ασφάλισα το «Ναύαρχος Μιαούλης» για 10.000 λίρες πάνω από την τιμή αγοράς – προκειμένου να πιάσω την πραγματική τιμή του σε περίπτωση απώλειας του πλοίου, γιατί, όπως έχω ήδη αναφέρει, αγόρασα το ατμόπλοιο αυτό σε τιμή αρκετά χαμηλότερη από την πραγματική του αξία. Έχοντας, επίσης, εξασφαλίσει ναύλο 2.500 λιρών, ξε-

38

39

ΙΙΙ

Κέρδη και συμβόλαια

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 40

κίνησα για το Παρίσι για να πληρωθώ τον ναύλο για τη μεταφορά των αυτοκρατορικών βαγονιών. Ήμουν περίπου οκτώ ημέρες στο Παρίσι και είχα λάβει το αναμενόμενο ποσό, όταν μου ήρθε τηλεγράφημα στο Ξενοδοχείο Λούβρο. Ήταν από τον κ. Χένρι Στόκαρ, τον επόπτη φορτίου στο «Ναύαρχος Μιαούλης». Με πληροφορούσε ότι το ατμόπλοιο, λόγω πυκνής ομίχλης, είχε πέσει πάνω σε βράχο έξω από το νησί Όζελ, και είχε καταστραφεί πλήρως, όμως όλο το πλήρωμα ήταν καλά. Το πλοίο αυτό ήταν έναν μήνα στην ιδιοκτησία μου και τώρα οι ασφαλιστικές αποζημιώσεις, τα ναύλα, και τα αποθέματα στις αποθήκες μού άφηναν ένα κέρδος των 15.000 λιρών. Παρ’όλα αυτά στενοχωρήθηκα και απογοητεύθηκα που το έχασα, γιατί ήταν όμορφο σκαρί και με μεγάλη χωρητικότητα φορτίου, και στο πλαίσιο των εμπορικών μου δραστηριοτήτων θα απέδιδε ετήσιο καθαρό κέρδος τουλάχιστον 8.000 λιρών. Επιστρέφοντας στο Λονδίνο, έλαβα ασφαλιστική αποζημίωση 32.800 λιρών, ανεξάρτητα από τον ναύλο που είχα πληρωθεί στο Παρίσι. O χρόνος λήξης των συναλλαγματικών που είχε δώσει η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία για το «Ναύαρχος Μιαούλης» θα παρατεινόταν για δύο χρόνια, έτσι μπόρεσα με τα χρήματα που πήρα από τις ασφάλειες να αυξήσω την πιστοληπτική ικανότητα της εταιρείας και να αγοράσω καινούργια ατμόπλοια. Αγόρασα αμέσως

το «Ναύαρχος Κανάρης», ένα από τα ναυλωμένα ατμόπλοια, πληρώνοντας μετρητοίς ένα μέρος και το υπολειπόμενο ποσό με πίστωση για δώδεκα μήνες. Αγόρασα το «Ασία» συνολικής χωρητικότητας φορτίου 1.093 τόνων, δίνοντας το μισό ποσό μετρητοίς και το υπόλοιπο με πίστωση δώδεκα μηνών. Σε αυτά πρόσθεσα το «Σκοτία» 1.200 τόνων, το «Νέα Ελλάς» 1.000 τόνων, το «Πάτραι» 400 τόνων, και το «Σμύρνη» 500 τόνων. Για τα ποσά που δεν έδωσα τοις μετρητοίς έδωσα τις συναλλαγματικές της Ελληνικής και Ανατολικής. Σύναψα συμβόλαιο με τους κ.κ. Ρίτσαρντσον, Ντιουκ και Σία, στο Στόκτον, για την αγορά ενός μεγάλου ατμόπλοιου, το «Παλικάρι», και τριών άλλων μικρών, του «Γεωργάκης Ολύμπιος», του «Ζαΐμης» και του «Λόντος». Σύναψα συμβόλαιο με τους κ.κ. Τζον Πάιλ και Σία για το «Πετρόμπεης», και με τους κ.κ. Λέσλι του Νιουκάστλ για τα «Μαυροκορδάτος», «Λεωνίδας», «Κολοκοτρώνης», «Ρήγας Φερραίος», και δύο μικρά γιοτ. Αγόρασα το «Κραταιός» από τους κ.κ. Ρόμπινσον και Φλέμινγκ και το «Λόρδος Μπάιρον» από τους κ.κ. Τόμας Ουινγκέιτ και Σία στη Γλασκόβη. Διαφαίνεται από τον αριθμό των ατμόπλοιων που αποκτήθηκαν ότι οι εμπορικές δραστηριότητες της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας είχαν αναπτυχθεί σημαντικά. Και πάλι, όμως, παρά τον

40

41

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 42

αριθμό των πλοίων, η χωρητικότητα φορτίου δεν επαρκούσε για τον όγκο των προσφορών που είχα για μεταφορά εμπορευμάτων. Παρά τον ανταγωνισμό που δεχόμουν από τη γραμμή Λίβερπουλ, έπαιρνα εμπορεύματα από τους καλύτερους ελληνικούς οίκους του Μάντσεστερ, για να μην αναφερθώ στο γεγονός ότι είχα σχεδόν το μονοπώλιο με τους ελληνικούς οίκους του Λονδίνου. Είχα επιπλέον κατοχυρώσει, μετά από λίγο καιρό, το ακόλουθο επωφελές συμβόλαιο με τους σημαντικότερους εφοπλιστές του Λονδίνου, σύμφωνα με τους όρους του οποίου δέχονταν να φορτώνουν το εμπόρευμά τους αποκλειστικά στα δικά μου πλοία.*

* Σ.τ.Μ. Για λόγους οικονομίας δεν παρατίθεται το κείμενο του συμβολαίου, αλλά έχει ενδιαφέρον η καταγραφή των ονομάτων των εμπόρων που συμβάλλονται: Υιοί Ροδοκανάκη & Σία Γ. Πετροκόκκινος Γ.Σ. Καβάφης & Σία Αφοί Βαλλιάνου Αφοί Ζιζίνια Α. Ράλλης & Σία Αφοί Μελά Ξενοφών Μπαλής Ζίφο Υιός & Σία Λασκαρίδης & Σία Κ.Μ. Σεβαστόπουλος

Θεόδωρος Ράλλης & Σία Αφοί Κούπα & Σία Πάνα, Κρεμίδης & Σία Νικολόπουλος & Χρυσοβελόνη Α. Ψυχάρης (Τούρκος πρόξενος) Κων/νος Γεραλόπουλος Σκυλίτζης, Βούρος & Σία Αφοί Κασσαβέτη & Σία Πούτου & Σία Μ.Φ. Μαυροκορδάτος & Σία Λεωνίδας Μπαλτατζής

42

Το ναυάγιο του ατμόπλοιου «Ζαίμης» στη Ρουέν γύρω στα 1880

Η. Γερούσης Γ. Κεφάλας Α. Φαχίρι & Υιοί Ι.Γ. Ομήρου Σπάρταλης & Σία Αφοί Ζαρίφη & Σία Έντουαρντ Βιτάλης

Σ. Χαραλάμπης Τ. Νεγροπόντης Μ. Καστέλι Πετροκόκκινος & Σία Δ. Γεωργιάδης Ντέλασο & Αλπάκ

43

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 44

Εκείνο τον καιρό ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης ερχόταν σπάνια στο γραφείο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Περνούσαν μήνες για να μας επισκεφθεί. Τα ατμόπλοια απέφεραν λεφτά, το σιτάρι άφηνε σεβαστό κέρδος. Ένιωθα άβολα, δεδομένης της μεγάλης βοήθειας που μας είχε προσφέρει, βλέποντας ότι δεν ερχόταν παρά ελάχιστες φορές στο γραφείο. Μια μέρα τού ανέφερα κάτι σχετικά με αυτό και πρόσθεσα ότι οι δουλειές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας πήγαιναν πολύ καλά και, αν το επιθυμούσε, θα ήθελα να υπογράψουμε ένα συμβόλαιο με την εταιρεία των κ.κ. Λακαρίδη και Σία. Έδειξε ικανοποιημένος με την πρόταση. Καλέσαμε τον δικηγόρο μας, τον κ. Χόλαμς της εταιρείας Τόμας και Χόλαμς. Ποτέ άλλοτε στη ζωή μου δεν εξεπλάγην τόσο όσο ακούγοντας τον Γεώργιο Λασκαρίδη να μιλάει στον κ. Χόλαμς. Είπε στον κύριο αυτόν ότι είχε αποφασίσει να κάνει την Ελληνική και Ανατολική μία εταιρεία περιορισμένης ευθύνης, της οποίας θα ήταν διευθυντής και μέτοχος, και του έρχονταν στο μυαλό διάφορα ονόματα όσον αφορά ποιους θα μπορούσε να

τοποθετήσει στο διοικητικό συμβούλιο. Παρέμεινα σιωπηλός και πρέπει να ομολογήσω ότι με προσπάθεια συγκράτησα τα νεύρα μου. Δεν ήθελα να δώσω ευκαιρία σε έναν Άγγλο να μιλήσει για «μαλλιοτραβήγματα» και για «Έλληνα εναντίον Έλληνα». Όταν ο κ. Χόλαμς έφυγε, χωρίς να έχει παρθεί καμιά οριστική απόφαση, είπα στον Λασκαρίδη: «Αν είχα διαβλέψει ότι θα μιλούσες έτσι στον κ. Χόλαμς, δεν θα τον καλούσα. Πιστεύεις ότι είμαι τόσο τρελός ώστε να μετατρέψω την εταιρεία αυτή σε εταιρεία περιορισμένης ευθύνης; Ζήτησα, για άλλη μία φορά, μια συνεργασία ανάμεσα στη γραμμή αυτή δρομολογίων και τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία». «Αυτό δεν γίνεται», απάντησε απότομα. «Αν θέλεις, μπορώ εγώ να συνεργαστώ μαζί σου, όχι, όμως, η εταιρεία». «Αυτό δεν έχει κανένα όφελος», απάντησα, «δεν διαθέτεις μεγάλα κεφάλαια. Εξάλλου, οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία έχουν οπισθογραφήσει τις συναλλαγματικές που έδωσα στους ναυπηγούς. Αυτοί είναι υπόχρεοι». «Δεν ξέρουν τίποτα για τις συναλλαγματικές. Δεν τις πέρασα στα βιβλία τους», μου απάντησα ξερά. «Λοιπόν, Τζορτζ, του απάντησα, πρέπει να σου πω με ειλικρίνεια ότι παρά την απέραντη ευγνωμοσύνη που σου χρωστώ –γιατί ειλικρινά αναγνωρίζω ότι χωρίς τη δική σου γενναιόδωρη βοήθεια, η Ελ-

44

45

IV

Τα πρώτα σύννεφα

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 46

ληνική και Ανατολική Εταιρεία δεν θα βρισκόταν στην παρούσα εξαίρετη θέση–, παρά ταύτα έχω πολλούς ενδοιασμούς σχετικά με το να γίνουμε συνέταιροι. Δεν νομίζω ότι δικαιολογούμαι να το κάνω, λαμβάνοντας υπόψη ότι όλες οι εμπορικές συναλλαγές μέχρις στιγμής έχουν γίνει με τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία. Λοιπόν, Τζορτζ, η θέση μου έχει ως εξής: θα συνεταιριστώ με τους κ.κ Λασκαρίδης και Σία, ή με κανέναν. Εκτός αν όλοι οι εταίροι της Λασκαρίδης και Σία μού δώσουν επιστολή υπογεγραμμένη, όπου θα αναφέρεται ότι δεν θα προβάλουν αξιώσεις από την Ελληνική και Ανατολική· μόνο στην περίπτωση αυτή θα υπογράψω εταιρικό συμβόλαιο μαζί σου. Εσύ ξέρεις τι πρέπει να πεις στους κυρίους αυτούς όταν έρθουν στο Λονδίνο και μάθουν για όλες αυτές τις συναλλαγές, εγώ, όμως, πραγματικά δεν ξέρω τι να τους πω». Έχω ήδη αναφέρει ότι οι κ.κ. Φαχρί, Λασκαρίδης και Σία, στην Κωνσταντινούπολη, κρατούσαν δικό μου κάρβουνο αξίας 4.500 λιρών, ότι υπήρξε ζημιά μερικών χιλιάδων από τα ναυλωμένα ατμόπλοια, ότι ο οίκος Λασκαρίδης και Σία στο Λίβερπουλ με είχε επιβαρύνει με υψηλή προμήθεια για την αγορά του πλοίου «Στρατηγός Ουίλιαμς», παρόλο που είχα αγοράσει το πλοίο στο Λονδίνο, απευθείας από τους επιτρόπους. Αν, λοιπόν, τώρα δεχόμουν τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη για εταίρο, αντί την εταιρεία Λασκαρίδης και Σία, ποια θα ήταν η θέση μου; Κα-

ταρχάς, οι συνολικές οικονομικές απώλειες από τα ναυλωμένα πλοία θα επιβάρυναν αποκλειστικά και μόνο την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, και οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία του Λονδίνου θα εμφανίζονταν ως πιστωτές έναντι της εταιρείας. Κατά δεύτερον, οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία δεν θα μπορούσαν να θεωρηθούν υπεύθυνοι για τους λογαριασμούς των οίκων τους στο Λίβερπουλ και την Κωνσταντινούπολη. Και τέλος, οι μακρόχρονοι δεσμοί φιλίας με τον Κωνσταντίνο Λασκαρίδη, τον αδερφό του Γεωργίου, με απέτρεπαν από το να δεχθώ την πρόταση του τελευταίου. Με λίγα λόγια, δεν μπορούσα, όντας δίκαιος είτε απέναντι στον εαυτό μου είτε απέναντι στην εταιρεία των κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, να συνάψω συνεργασία με τον Γεώργιο Λασκαρίδη ατομικά. Μετά τη συνάντηση με τον κ. Χόλαμς και τη συζήτηση που έγινε μεταξύ εμού και του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη, ο τελευταίος, βλέποντας την αποφασιστική στάση μου σχετικά με μια ενδεχόμενη συνεργασία, έφυγε από το γραφείο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας και δεν ξαναήρθε ποτέ. Λίγες μέρες αργότερα, έμαθα έκπληκτος από έναν από τους ναυπηγούς των ατμόπλοιων, ότι δεν μπορούσε να δεχθεί τις επιταγές που είχαν εκδώσει οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, γιατί η εταιρεία δέχθηκε σχεδόν 250.000 για να ξεκινήσει την ατμοπλοϊκή γραμμή του Γκάλγουεϊ, και ότι τα πλοία αυτής της γραμ-

46

47

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 48

μής δεν είχαν πιστωτικό αντίκρυσμα, ως εκ τούτου το κύρος της εταιρείας των κ.κ. Λσκαρίδη και Σία είχε δεχθεί πλήγμα στα μάτια του εμπορικού κόσμου. Πρόσθεσε ότι, επειδή η Ελληνική και Ανατολική Εταιρεία θεωρούνταν συμφερόντων της εταιρείας Λασκαρίδης και Σία, η καταστροφή της τελευταίας είχε επηρεάσει αρνητικά και το δικό της κύρος. Κεραυνοβολήθηκα στο άκουσμα του νέου αυτού. Δεν γνώριζα μέχρι τότε την ύπαρξη της γραμμής Γκάλγουεϊ. Φόρεσα το καπέλο μου και ξεκίνησα για να συγκεντρώσω πληροφορίες για την εταιρεία αυτή. Αρχικά, πήγα απευθείας στο γραφείο των Λασκαρίδης και Σία. Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης δεν ήταν εκεί. Βρήκα να τον περιμένει κάποιον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ –ένας από τους Μπάρκερ της Σμύρνης. Ο κύριος αυτός, που στη συνέχεια θα είχε σημαντική θέση στο γραφείο των Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, είχε ατυχείς εμπορικές συναλλαγές και δεν ήταν, την εποχή στην οποία αναφέρομαι τώρα, σε ανθηρή κατάσταση. Τον είχα συναντήσει πολλές φορές πριν στο γραφείο του Λασκαρίδη και έδινε την εντύπωση ότι επιδίωκε να κερδίσει ψιλοπρομήθειες. Καθώς γνώριζα όλους τους υπαλλήλους, ρώτησα ιδιαιτέρως έναν τι έφερνε τον κ. Μπάρκερ τόσο συχνά στο γραφείο. Είπε, «δεν ήξερε, αλλά πίστευε ότι ο κ. Μπάρκερ είχε κάποιες σημαντικές δοσοληψίες με τον διευθυντή, που αφορούσαν συναλλαγματικές και

ατμόπλοια. Τον έβλεπε συχνά εκεί με τον κ. Λέβερ». «Ποιος είναι ο κ. Λέβερ;», ρώτησα. «Ο κ. Λέβερ είναι ο χρηματοδότης της γραμμής Γκάλγουεϊ. Ο διευθυντής έχει κάποια σχέση με αυτή». Κατάλαβα πως ο υπάλλληλος δεν ήξερε περισσότερα. Αυτά που είχα ακούσει ήταν αρκετά για να με κάνουν ν’ ανησυχήσω. Αν ο Λασκαρίδης, που δεν είχε ιδέα από διαχείριση ναυτιλιακής εταιρείας, ιδίως δε από τη διαχείριση ατμόπλοιων για τις ταχυδρομικές αποστολές, θα άφηνε τις νόμιμες εμπορικές του δραστηριότητες στη Μεσόγειο για να εμπλακεί σε τέτοιες δοσοληψίες, κατάλαβα ότι έπεφτε στα Τάρταρα. Έσκισα ένα κομμάτι χαρτί και έγραψα πάνω ένα κάλεσμα προς τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη, για να δειπνήσει μαζί μου εκείνο το βράδυ, συμπληρώνοντας στο τέλος ότι μετά το φαγητό θα συζητούσαμε για δουλειές. Μετά πέρασα από το Σίτι, για να δω τι παραπάνω μπορούσα να μάθω για τη γραμμή Γκάλγουεϊ. Εκείνο τον καιρό έμενα στον αριθμό 27 στην οδό Βικτώρια. Ο Λασκαρίδης ήρθε στην ώρα του και, μετά το δείπνο, όταν μείναμε μόνοι μας, τον ρώτησα χωρίς περιστροφές αν ήταν αλήθεια πως είχε δώσει τις συναλλαγματικές της εταιρείας του στον Λέβερ για να αγοράσει ατμόπλοια για τη γραμμή Γκάλγουεϊ. «Ναι, βέβαια!», είπε. «Επίσης, ανέλαβα να οργανώσω τη γραμμή αυτή. Είναι πολύ καλύτερη από τη δική σου!»

48

49

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 50

«Τζορτζ!», φώναξα, «για όνομα του Θεού, ξέρεις τι πας να κάνεις; Το ξέρεις ότι τα παλιά ατμόπλοια για τα οποία δέσμευσες τα λεφτά σου είναι άχρηστα; Λένε ότι έδωσες τριπλάσιο ποσό απ’ ό,τι αξίζουν. Άκουσα ότι ο Λέβερ έδωσε 8.500 λίρες στους κ.κ. Μπέιλι και Ρίντλεϊ για το πλοίο “Ινδική Αυτοκρατορία” και πως το υποθήκευσε σε σένα, λίγες μέρες αργότερα, για 25.000 λίρες. Είναι αλήθεια;». «Τι ξέρεις εσύ από αυτά, και τι καταλαβαίνει ο κόσμος από αυτό το σχέδιο;», είπε ο Λασκαρίδης ενοχλημένος. «Άκου, Λασκαρίδη, αν η μισή ιστορία είναι αλήθεια “addio mastello con tutte di piatto” για τον οίκο Λασκαρίδης και Σία. Και ποια είναι η θέση η δική μου και της Ελληνικής και Ανατολικής; Ξέρεις ότι αρκετές από τις συναλλαγματικές που έχει οπισθογραφήσει ο οίκος σου, θα ανανεωθούν από τους ναυπηγούς των πλοίων. Νομίζεις πως θα το κάνουν αν οι Λασκαρίδης και Σία χρειασθεί να κάνουν στάση πληρωμών; Ασφαλώς όχι. Και θα μου ζητήσουν να πληρώσω ίσως 50.000 λίρες άμεσα». «Εσύ τι χάνεις; Τίποτα. Έχεις την ιδιοκτησία, την υποθηκεύεις και πληρώνεις», απάντησε ο Λασκαρίδης, χαμογελώντας σαρκαστικά. «Βεβαίως, βεβαίως, το ξέρω αυτό. Αλλά αμέσως μόλις τα πλοία υποθηκευθούν αντίο στην Ελληνική και Ανατολική. Αχ, Λασκαρίδη! Αυτοκτόνησες και

κατέστρεψες τους συνεταιρούς σου». Σίγουρα εξέφρασα έντονη πικρία στον φίλο μου εκείνο το βράδυ. Όμως, ο Λασκαρίδης ήταν πεπεισμένος ότι η γραμμή Γκάλγουεϊ θα πετύχαινε τελικά. Άφησε μάλιστα να εννοηθεί ότι θα του απένειμαν τον τιμητικό τίτλο του ιππότη γιατί βοήθησε στη χρηματοδότησή της. Προσπάθησα να μάθω από τον ίδιο τον Λασκαρίδη μερικές λεπτομέρειες σχετικά μ’ αυτήν την εταιρεία Γκάλγουεϊ, που έμελλε να δώσει το μοιραίο χτύπημα σε πολλούς άξιους εμπορικούς οίκους του Σίτι. Όμως, ήταν κρυψίνους απέναντί μου, και απέναντι στους Έλληνες γενικά, σαν ένας άλλος Τροφώνιος, ενώ στους Άγγλους καυχιόταν ότι χρηματοδοτούσε τη γραμμή αυτή.

50

51

Το ατμόπλοιο «Βόσπορος»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 52

V

Η ατμοπλοϊκή εταιρεία Γκάλγουεϊ Οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία του Λονδίνου είχαν εκδώσει πολλές επιταγές για την εταιρεία μου, την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή. Αυτές τις είχα δώσει στους ναυπηγούς ή τους πωλητές των ατμόπλοιών μου. Συμφωνήθηκε η εταιρεία Λασκαρίδης και Σία του Λονδίνου να παίρνει προμήθεια για αυτό το χρεόγραφο. Ο Γεώργιος Λασκαρίδης έδωσε επιταγές της εταιρείας του στον κ. Τζον Όρελ Λέβερ, ο οποίος ανέλαβε να εδραιώσει την πολυσυζητημένη γραμμή Γκάλγουεϊ, που θα εκμηδένιζε τις αποστάσεις ανάμεσα στον Παλιό και τον Νέο Κόσμο. Το σχέδιο ενέπνεε θαυμασμό και ήταν πραγματοποιήσιμο, και με την υποστήριξη που έδιναν οι ενδιαφερόμενες κυβερνήσεις θα έπρεπε να είχε στεφθεί με επιτυχία. Όμως, ξέρουμε πόσο διαφορετικό ήταν το αποτέλεσμα: το σχέδιο Γκάλγουεϊ απέτυχε. Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης ήταν εκείνος που ανέλαβε να υλοποιήσει την ιδέα του χρηματοδότη, εκείνος που είχε προκαταβάλει, με συναλλαγματικές των κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, χρήματα για την αγορά ή τη ναύλωση κάποιων εκ των ατμόπλοιων – εκείνος φυσικά ενέγραφε υποθήκη επί 52

αυτών προς όφελός του. Εκείνος συνέβαλε ώστε αυτά τα πλοία να ξεκινήσουν και να αποδείξουν στον κόσμο ότι αυτή η γραμμή μπορούσε να λειτουργήσει και να εδραιωθεί. Έχοντας άγνοια του τρόπου διαχείρισης μιας ατμοπλοϊκής εταιρείας, έχοντας μηδαμινή εμπειρία στις ναυτιλιακές υποθέσεις και καθόλου γνώσεις μηχανικής, και οποιαδήποτε εμπειρία στις ναυτιλιακές επιχειρήσεις, διέπραξε τα πιο θλιβερά και ασυγχώρητα λάθη. Όλοι γνώριζαν πως κανένα από τα πλοία της γραμμής Γκάλγουεϊ δεν ήταν ακριβό. Πόσο στοίχισαν το «Ινδική Αυτοκρατορία»*, το «Πρίγκιπας Αλβέρτος», το «Ειρηνικός», το «Αντιλόπη», το «Προπέλλα», το «Αδελαΐς», το «Αργώ» ή το «Κιρκάσιος»; Στο κάτω-κάτω, ο Γεώργιος Λασκαρίδης θα μπορούσε να υπερκεράσει τις επιπτώσεις των υπέρογκων προκαταβολών που έδινε για τα πλοία, αν ήξερε να σιωπά την ώρα που έπρεπε. Όμως όχι, άνοιγε το στόμα του όταν έπρεπε να έχει σφραγισμένα τα χείλη του, και από υπερβολική ματαιοδοξία πρόδωσε τα συμφέροντά του. Η γραμμή Γκάλγουεϊ, όπως όλα τα μεγαλεπήβολα σχέδια που ήρθαν αντιμέτωπα με τις προκαταλήψεις της μάζας, ή τα ιδιωτικά συμφέροντα ισχυρών προ* Οι κ.κ. Μπέιλι και Ρίντλεϊ πούλησαν το «Ινδική Αυτοκρατορία» στον κ. Τζον Όρελ Λέβερ για 8.500 λίρες. Ήταν ένα ξύλινο τροχήλατο.

53

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 54

σώπων, στην αρχή δέχθηκε χλευαστική κριτική ως κάτι το χιμαιρικό. Αυτή η εντύπωση σχηματίστηκε στον κόσμο του Λίβερπουλ. Η επιχορήγηση που έδωσε η κυβέρνηση έγινε, στη Βουλή των Κοινοτήτων, αιτία παραπόνων από την αντιπολίτευση. Και παρόλα αυτά, η γραμμή Γκάλγουεϊ πάλεψε για να αποκτήσει εμπορική υπόσταση και άρχισε να τραβά την προσοχή του κοινού. Χάρη σε αυτήν τη γραμμή τα ατμόπλοια των άλλων εταιριών του Λίβερπουλ για πρώτη φορά ταξίδεψαν στην Ιρλανδία. Διατυπώνονταν διάφορες απόψεις σχετικά με την πιθανή ή όχι επιτυχία της και, τελικά, οι εκτελεστές του σχεδίου έγιναν αποδέκτες επαίνων. Αυτό ήταν κάτι που ο Γεώργιος Λασκαρίδης δεν μπορούσε να ανεχθεί. Διέδιδε τη φήμη, κάνοντας υπαινιγμούς και αφήνοντας υπονοούμενα, ότι ήταν ο ιδρυτής, στην πραγματικότητα αυτός που έδωσε τα κεφάλαια για την υλοποίηση. Καθώς αυτό διαδόθηκε ολοένα και περισσότερο, η εταιρεία Λασκαρίδης και Σία άρχισε να χάνει την πιστοληπτική της ικανότητα και η γραμμή Γκάλγουεϊ το κύρος της. Πώς μπορούσε μια γραμμή που βασιζόταν σε έναν ιδιώτη να ανταγωνισθεί τους ισχυρούς αντιπάλους του Λίβερπουλ; Ακόμα περισσότερο, υπήρχαν φήμες ότι ο κεφαλαιούχος είχε δώσει προκαταβολές και είχε βάλει υποθήκες στα ατμόπλοια που ισοδυναμούσαν με δύο φορές την αξία τους, ενώ ένας υπεύθυνος επιχειρηματίας θα τα είχε υποθηκεύσει

στη μισή τιμή. Και μετά ήρθαν οι ατυχίες για να ολοκληρώσουν αυτό που η απρονοησία ξεκίνησε. Τα πλοία ήταν τόσο άτυχα σαν η Μοίρα Ατροπός να είχε εξασφαλίσει για καθένα από αυτά μια σταθερή θέση ελλιμενισμού. Το ένα έσπασε, το άλλο πήρε φωτιά λίγα μίλια από την ακτή της Ιρλανδίας, ένα τρίτο έμεινε από κάρβουνο και αναγκάστηκε να μετατρέψει τα παραπέτα, τα βαρέλια νερού και τα καμπούνια σε καύσιμο προκειμένου να φθάσει στον προορισμό του. Φυσικά, όλα αυτά έδωσαν μεγάλη απόλαυση στους ανθρώπους του μεγαλοεπιχειρηματία Κουνάρντ. Και όμως, η γραμμή Γκάλγουεϊ αποτελούσε ένα εξαιρετικό σχέδιο. Αν είχε ξεκινήσει με αληθινό κεφάλαιο και με τα σωστά ατμόπλοια, αν είχε οργανωθεί συνετά από ικανούς ανθρώπους, η γραμμή αυτή θα έπρεπε να έχει απορροφήσει αρκετές από τις ανταγωνιστικές εταιρίες. Δεν μπόρεσα ποτέ να μάθω είτε από τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη είτε από τον κ. Τζον Όρελ Λέβερ, τον ακριβή αριθμό των συναλλαγματικών που ανέλαβαν οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία για να ξεκινήσουν τη γραμμή Γκάλγουεϊ. Ένα βράδυ, διαβάζοντας το χειρόγραφο του τόμου αυτού στον κ. Λέβερ, στο σπίτι του στην πλατεία Έκλεστον, με διόρθωσε, εν τη ρύμη του λόγου, σχετικά με τις φημολογούμενες 200.000 λίρες, τις οποίες κατέβασε στις 112.000 λίρες. Γιατί αυτό το ποσό μπορούσε να εκτιμήσει.

54

55

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 56

Όποιος κι αν ήταν ο όγκος των υποχρεώσεων αυτών –συμπεριλαμβανομένων των μικρών λεπτομερειών, των ανούσιων φιλοδοξιών, των αμοιβαίων ζηλοτυπιών, ακόμα και των ρομαντικών επεισοδίων που συνοδεύουν τα πρώτα βήματα ενός τέτοιου εγχειρήματος–, επαναλαμβάνω όσες κι αν ήταν οι υποχρεώσεις, ένα γεγονός είναι βέβαιο: καθώς πλησίαζε ο καιρός που οι συναλλαγματικές θα έληγαν, ο Γεώργιος Λασκαρίδης έγινε νευρικός και αφηρημένος. Ήταν την περίοδο εκείνη που υπήρχε ανάμεσα σε εμένα και την εταιρεία του κοινός λογαριασμός για τα ναυλωμένα πλοία. Τώρα κατανοώ τη μακρά απουσία του από το γραφείο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Τώρα λύνω αυτό που τότε αποτελούσε για εμένα πρόβλημα: το αφηρημένο του ύφος, τις ασύνδετες φράσεις του και την αξιοπρόσεκτη αδιαφορία ακόμα και για την εμφάνισή του. Η γραμμή Γκάλγουεϊ, που φαίνεται στα βιβλία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να παρουσιάζει ζημιά 839.000 λιρών, μπορεί πιο σωστά να της αποδοθεί ζημιά των 1.300.000 λιρών, γιατί η περιορισμένης ευθύνης ναυτιλιακή εταιρεία «Ανατολικών Ινδιών και Λονδίνου» είχε χρεωθεί με μια ζημιά της τάξης των 578.218 λιρών και ήταν το νόμιμο παιδί της γραμμής Γκάλγουεϊ. Αναφορικά με την εταιρεία αυτή, ένα τουλάχιστον γεγονός είναι βέβαιο, ότι όταν ήταν στα σπάργανα,

επικεφαλής της ήταν προσωρινά η τριανδρία των κ.κ. Τζον Όρελ Λέβερ, Γεωργίου Λασκαρίδη και Χένρι Τζον Μπάρκερ. Μήπως αυτοί οι τρεις διεθνούς εμβέλειας «Ύπατοι» συνέπραξαν, ή οι δύο μόνο έδρασαν για τη μεταβίβαση των τίτλων των ατμόπλοιων της γραμμής Γκάλγουεϊ στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία; Ολοκλήρωσε τη συναλλαγή μόνος του ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης, ή ήταν ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ ο μόνος «προξενητής»; Δεν το γνωρίζω. Το μόνο που ξέρω είναι ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία αποδέχθηκαν το ποσό της υποθήκης αυτών των ατμόπλοιων, το ίδιο ή λίγο περισσότερο, που είχαν προκαθορίσει οι Λασκαρίδης και Σία, και για τον λόγο αυτό οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία προεξόφλησαν νέες συναλλαγματικές στους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, και έδωσαν στον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη μια μεγάλη επιταγή για να καλύψει τις παλιές. Αυτές οι συναλλαγματικές στη συνέχεια ανανεώνονταν περιοδικά. Τι κέρδισε ο οίκος Λασκαρίδη από τη συναλλαγή αυτή; Στην πραγματικότητα, όχι κάποιο ουσιαστικό όφελος. Όμως, η χρηματοδότηση ήταν επωφελής σε δύο σημεία: πρώτα πρώτα, αποφεύχθηκε η άμεση καταστροφή της εταιρείας. Και δεύτερον, έγινε ενοποίηση χρεών, με τους πολλούς οφειλέτες να αντικαθίστανται από έναν. Ο οίκος Λασκαρίδης και Σία ήταν τώρα στα χέρια των μεγάλων δανειστών της

56

57

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 58

Βρετανικής Αυτοκρατορίας και οι μεγάλοι δανειστές ήταν υπό την εξουσία ενός επίσημου εκπροσώπου του Πτωχευτικού Δικαστηρίου. Δεν ξέρω ποιος εξέδωσε τις καινούργιες συναλλαγματικές ή ποιο ήταν το συνολικό ποσό, ούτε μπορώ να πω με ποιο αντίτιμο οι κ.κ Όβερεντ, Γκέρνι και Σία έκαναν τη συναλλαγή. Αυτό που μπορώ να πω είναι ότι από τη στιγμή που ήταν στα χέρια τους η εταιρεία Γκάλγουεϊ, οι επιχειρήσεις της εμφάνιζαν ένα νέο πρόσωπο από μέρα σε μέρα, ακολουθώντας τις πολυδαίδαλες διαδρομές και τις πολυάριθμες μηχανορραφίες του θαυμαστού οίκου της οδού Λόμπαρντ, οι περιπλοκότητες του οποίου θα γίνουν καλύτερα κατανοητές όταν ανοίξω τις πύλες του στους αναγνώστες μου. Δεν είναι σκοπός της εργασίας αυτής να αποδείξω πόσο καιρό έζησε η Εταιρεία Γκάλγουεϊ με το σύστημα της ανανέωσης των επιταγών προτού μετατραπεί σε Ατλαντική Βασιλική Eταιρεία Ταχυδρομικών πλοίων, ούτε είναι σκοπός της εργασίας αυτής να μπει στις λεπτομέρειες της φιλονικίας ανάμεσα στον Μενέλαο Λασκαρίδη και τον Πάρι Λέβερ, που προκάλεσε την περίφημη πολύμηνη υπόθεση διαιτησίας, η οποία τελικά κρίθηκε από έναν σύγχρονο Αγαμέμνονα, τον Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς. Το έπαθλο της διαφωνίας, αν δεν με απατά η μνήμη μου, δεν ήταν η ωραία Ελένη αλλά το ωραίο ποσό των

70.000 λιρών (μερικοί λένε πως το ποσό αυτό ήταν περισσότερο), που ποτέ δεν έμαθα αν ο Λέβερ πλήρωσε και αν το εισέπραξε ο Γεώργιος Λασκαρίδης. Δεν επιθυμώ να υπεισέλθω στις μικρότητες που προέκυψαν στα διάφορα διοικητικά συμβούλια της Εταιρείας Γκάλγουεϊ, μεταξύ του κ. Ρόμπακ, M.Π., και του φίλου μου Γεωργίου Λασκαρίδη, ούτε σκοπεύω να περιγράψω τις διαπραγματεύσεις και τους χειρισμούς που χρησιμοποιήθηκαν για να δοθεί μια μεγάλη επιχορήγηση από τον λόρδο Ντέρμπι, για την οποία τα μεγαθήρια, οι καπιταλιστές, σκότωσαν τη χήνα προτού αρχίσει να γεννά τα χρυσά αυγά. Ούτε προτίθεμαι να αναφέρω το ασήμαντο έντυπο που κατασκεύασε συγκλονιστικές παραγράφους, εγκωμιαστικές για τα κομψά και έμπειρα σκάφη της εταιρείας, οι οποίες κατά περίεργο τρόπο έβρισκαν καθημερινά χώρο στον Τύπο και κράτησαν τη γραμμή Γκάλγουεϊ και τους υποστηρικτές της στο φως της δημοσιότητας. Παραβλέπω αυτά τα θέματα και προχωρώ αμέσως σε ό,τι αφορά το ευρύ κοινό και εμένα – συγκεκριμένα, πώς έγινε η ζημιά των 839.000 λιρών. Η Εταιρεία Γκάλγουεϊ πέρασε στα χέρια των κ.κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς και Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, «απολύτως αξιόχρεη», όπως ο κ. Λέβερ διαβεβαίωσε σε επιστολή του στους «Τάιμς» της 28ης Ιανουαρίου, εκείνο το έτος. Ο κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς, παρόλο που

58

59

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 60

δεν ήταν ποτέ άνθρωπος της θάλασσας, έμπορος, ή ναυπηγός, ανέλαβε την οργάνωση της εταιρείας. Πρότεινε φυσικά με τη συγκατάθεση του νέου διοικητικού συμβουλίου να ναυπηγήσουν πέντε μεγάλα ατμόπλοια με όλες τις τελευταίες βελτιώσεις. Με αυτά ήλπιζε να αποκαταστήσει τις προηγούμενες ζημιές και να βάλει ένα φωτοστέφανο στη φήμη της εταιρείας, να ξανακερδίσει την εμπιστοσύνη και να ωφελήσει τους κεφαλαιούχους και τους μετόχους. Η Ατλαντική Bασιλική Εταιρεία Ταχυδρομικών Πλοίων κατασκεύασε το «Χιμπέρνια», το «Κολούμπια», το «Αγγλία», το «Κόνοτ» και αγόρασε το «Αδριατική». Αν δεν κάνω λάθος, αυτά τα ατμόπλοια στοίχισαν από 80.000 λίρες ώς 120.000 λίρες το ένα.* Όμως, αντί να φέρουν κέρδη, κάθε ταξίδι συνεπαγόταν και ζημιές. Αν

αυτά τα πλοία έκαναν επικερδή ταξίδια, θα ταξίδευαν ακόμα. Η κατανάλωση καύσιμου του καθενός είναι κάτι φανταστικό. Είδα τρία από αυτά να στέκονται στο Λίβερπουλ. Είναι όμορφα πλοία και, αν ήταν χρήσιμα, οι κάτοικοι του Λίβερπουλ δεν θα τα άφηναν να στέκουν εκεί. Αμφιβάλλω αν κάποιος αγοραστής θα έδινε τώρα περισσότερο από 20.000 λίρες το ένα. Τώρα πέντε τέτοια ατμόπλοια θα στοίχιζαν 500.000 λίρες. Και από πού ήρθε αυτό το ποσό για να κλειδωθεί σε μια τόσο υποτιμημένη ιδιοκτησία; Από πού ήρθε το κεφάλαιο κίνησης –καθόλου ευκαταφρόνητο– αυτής της γραμμής; Τι απέγιναν τα παλιά σκάφη και τι έγιναν οι υποθήκες τους; Ποιος υπέστη τη ζημιά που ακολούθησε; Τι χρήματα συγκέντρωσε η Ατλαντική Βασιλική Εταιρεία Ταχυδρομικών Ατμόπλοιων από επενδυτές; Πόσο άξιζαν οι με-

*Τα καινούργια ατμόπλοια που αγόρασε η Ατλαντική Βασιλική Εταιρία Ταχυδρομικών Ατμόπλοιων ήταν το «Χιμπέρνια», 2.005 τόνων, και 800 ιπποδύναμη, που είχε κατασκευασθεί στον Τάιν από τους Αδελφούς Πάλμερ, με κόστος περίπου 100.000 λίρες. Οι κ.κ. Λερντ στο Μπέρκενχεντ πληρώθηκαν αργότερα 40.000 λίρες –άλλοι λένε 60.000 λίρες–, για να το δυναμώσουν. Αν αυτή είναι πραγματικά η αξία του, σήμερα δεν θα έπιανε ούτε 20.000 λίρες. Αυτή είναι μια ζημιά 140.000 λιρών μόνο από το ένα ατμόπλοιο, εκτός από αυτά που ζημίωνε σε κάθε ταξίδι. Το «Κολούμπια», δηλωμένο 2.903 τόνων, και 1.000 ιπποδύναμη είχε κατασκευασθεί το 1861 στο Χαλ, από τους κ.κ. Σάμουελσον και Σία, όπως το «Αγγλία», 2.949 τόνων δηλωμένο και 1000 ιπποδύναμη. Αυτά τα ατμόπλοια, όπως με πληροφόρησε μια αξιόπιστη πηγή, στοίχισαν περίπου 100.000 λί-

ρες το ένα. Το «Αδριατική», 3.670 τόνων και 140 ιπποδύναμη, ήταν ένα παλιό ξύλινο αμερικανικό ατμόπλοιο, κατασκευασμένο από τον κ. Τζορτζ Στιρ, της Νέας Υόρκης. Το «Κόνοτ», που χάθηκε, είχε κατασκευασθεί από τους Αδελφούς Πάλμερ. Αυτά τα ατμόπλοια ήταν υποθηκευμένα στην Αυτοκρατορική Εταιρία Παροχής Πιστώσεων, περιορισμένης ευθύνης, της οποίας ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ ήταν, προηγούμενα στο 4 της Άμπτσερτς Λέιν, ο διευθυντής. Όλα αυτά τα σκάφη που μαζί τους βούλιαξε ένα τεράστιο ποσό, εκτός από το «Κόνοτ», φθείρονται στα ντόκια του Μπέρκενχεντ και Σαουθάμπτον και δεν είναι εμπορεύσιμα. Άκουσα τις τελευταίες μέρες πως το «Αγγλία» πουλήθηκε στην τουρκική κυβέρνηση πολύ λιγότερο από 20.000 λίρες.

60

61

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 62

τοχές; Αν όλα αυτά τα στοιχεία συγκεντρωθούν, δεν θα είναι δύσκολο να μαντέψει κανείς τι απέγιναν οι 839.000 λίρες. Σε μια τόσο τεράστια δουλειά υπάρχουν πάντοτε μικρές προμήθειες, μεσιτικά, δωροδοκίες, έξοδα για δώρα, τόκοι κ.τ.λ., που αποδυναμώνουν τη ζωτικότητα του εγχειρήματος.

Το ατμόπλοιο «Κόνοτ» κατά την καθέλκυσή του

62

VI Ένας Περσέας του εμπορίου Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης παρ’ όλες τις εμπορικές του γκάφες είναι ένας ευγενικός, καλόκαρδος και ευθύς άνθρωπος. Η γενναιοδωρία του είναι τόσο μεγάλη που, αν είχε τα μέσα, θα ανακούφιζε, σε βάρος του, όλους τους αναξιοπαθούντες. Είναι υπερβολικά φιλόδοξος, όμως η φιλοδοξία του είναι τυλιγμένη σε μια μαλακιά καρδιά που τον κάνει ανίκανο να πει «όχι» ακόμα και σ’ αυτούς που ξέρει ότι εκμεταλλεύονται την ευγένειά του. Επικεφαλής μιας δυνατής ελληνικής εταιρείας, κουράστηκε από τη ρουτίνα των εισαγωγών και εξαγωγών του ελληνικού εμπορίου, ήθελε να ξεχωρίσει στη βρετανική μητρόπολη με κάποια εθνική πράξη και να τον επαινέσει ο βρετανικός λαός. Αν η γραμμή Γκάλγουεϊ είχε επιτύχει, η προβλεπτικότητα του Λασκαρίδη, η τόλμη του και το επιχειρηματικό του πνεύμα θα κέρδιζαν έναν παγκόσμιο έπαινο. Εκτός από την περιουσία που θα είχε θερίσει, τέτοια λαμπρή επιτυχία θα έστρωνε τον δρόμο για την εταιρεία του να μπει σε ακόμα μεγαλύτερες επιχειρήσεις. Είναι θλιβερό που το αποτέλεσμα ήταν τόσο διαφορετικό. Έμποροι με μεγάλη πείρα πολύ συχνά κάνουν σο63

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 64

βαρά λάθη. Είτε ο Λασκαρίδης παρασύρθηκε από άλλους, ή ηθελημένα έκανε μια βουτιά στο άγνωστο, δεν μπορώ να ξέρω. Όμως, είμαι βέβαιος πως ό,τι έκανε το έκανε καλή τη πίστει και περιμένοντας να καταπλήξει τους συνεταίρους του και τους συγχωριανούς του με την εξαιρετική του επιτυχία. Δεν υποπτευόταν πονηρές κινήσεις που ο ίδιος δεν ήταν ικανός να κάνει. Αγνοούσε το μότο που υπάρχει ανάμεσα στους νεοφώτιστους του Σίτι: «Ὁ γάρ Θανατός σου ζωή μου». Μπλεγμένος σε δίχτυα και βλέποντας τους συνεταίρους του να εκνευρίζονται γιατί τους είχε ανακατέψει σε υποθέσεις από τις οποίες θα ήθελαν να μείνουν εντελώς εκτός, ο μόνος του σκοπός ήταν πώς να βγει από το αδιέξοδο όσο καλύτερα μπορούσε. Μπορεί κανείς να συγχωρέσει τους προαγωγούς της εταιρείας Γκάλγουεϊ που εκμεταλλεύθηκαν την άγνοιά του για τη διαχείριση ναυτιλιακής περιουσίας και να τον δεσμεύσουν με άχρηστα σκάφη; Αν είναι έτσι, τότε γιατί ήταν λάθος που εκείνος μετέφερε το πολύτιμο φορτίο στους ώμους του πρώτου καπιταλιστή που ήταν έτοιμος να αναλάβει το βάρος; Δυστυχώς, ο φίλος μου ο Λασκαρίδης, παρασυρμένος από τη μεγάλη του φιλοδοξία, και επειδή δεν ήταν ευχαριστημένος να δεσμευθεί με την εταιρεία Γκάλγουεϊ, ανακατεύθηκε παράλληλα σε άλλες επιχειρήσεις, και έγινε ένας πραγματικός Περσέας του εμπορίου. Αν δεν σκότωσε ποτέ μια Μέδουσα ή δεν έσωσε μια Αν-

δρομέδα, είναι βέβαιο πως πέτρωσε περισσότερους από έναν Πολυδέκτη. Παράλληλα με την υπόθεση Γκάλγουεϊ, ήρθε σε εμπορική σχέση με τον κ. Βαλσάμη, έναν Έλληνα έμπορο από τη Γλασκόβη, και με τον συγγενή του. Σ’ αυτό τον κύριο έδωσε, επίσης, τις συναλλαγματικές της εταιρείας του για μερικές χιλιάδες λίρες, με την ελπίδα να τον βγάλει από μερικές δυσκολίες. Ήταν, επίσης, γενναιόδωρος μ’ αυτές τις συναλλαγματικές με κάποιες ελληνικές εταιρίες στο Μάντσεστερ. Έμοιαζε σαν να ήθελε να απλώσει τα χέρια του σε κάθε γωνιά της γης. Έστειλε τον κ. Α.Β. Μανουήλ, έναν υπάλληλό του και μακρινό συγγενή, στο Γιβραλτάρ, και ξόδεψε χιλιάδες σε εμπορεύματα σε βαμβάκι για να ντύσει τους Μαροκινούς και τους Τυνησίους. Οι συναλλαγματικές χρειάσθηκαν για να βοηθήσουν έναν κ. Μαυροκορδάτο να εγκαταστήσει, σε διάφορους δρόμους του Λονδίνου, γαλλικά καταστήματα γαντιών και γαλλικών αρωμάτων. Από όλες αυτές τις υποθέσεις η πιο χρήσιμη ήταν το διάσημο γραφείο προεξοφλήσεων του κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, στο νούμερο 4 της Άμπτσερτς Λέιν. Ο Λασκαρίδης ήταν γρήγορος. Είναι αλήθεια πως πολλές φορές πετύχαινε έναν θρίαμβο που τον ανέβαζε στον κολοφώνα της επιτυχίας. Αν, όμως, η ζαριά αποτύγχανε –αν η κίνησή του είχε κακοτυχία–, τότε η λογική του χανόταν. Μερικές φορές ήταν άστατος σαν άνεμος, και άλλες φορές πεισματάρης σαν μου-

64

65

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 66

λάρι. Ένας κόλακας ήταν ικανός να τον αποτρέψει από την πιο σοβαρή δουλειά, όμως ένας φίλος δεν μπορούσε να του ανοίξει τα μάτια σε έναν φανερά επικρεμάμενο κίνδυνο. Ήταν μυστηριώδης στις λεπτομέρειες και εξαιρετικά ομιλητικός σε περιπτώσεις που απαιτούσαν απόλυτη σιωπή. Έπαιζε με την εμπορική του πίστη όπως μια ενάρετη, αλλά ματαιόδοξη, γυναίκα διακινδυνεύει τη φήμη της φλερτάροντας με έναν σνομπ. Συνέδεε τον εαυτό του με τα πιο εφήμερα σχέδια και πάσχιζε να χειρίζεται την ίδια στιγμή δέκα διαφορετικά. Όπως λέει ένα ελληνικό γνωμικό: «Όποιος κυνηγά πολλούς λαγούς, δεν πιάνει κανέναν». Έτσι και ο Λασκαρίδης. Μυστηριώδης στα ασήμαντα –επιπόλαιος στις σοβαρές υποθέσεις, προσεκτικός να μη μάθει ο κόσμος ότι πλήρωνε τέσσερα σελίνια για το δείπνο του–, την ίδια στιγμή δεν δίσταζε να κομπάζει δημόσια πως είχε προκαταβάλει 200.000 λίρες για την προώθηση της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας Γκάλγουεϊ, ή ότι δάνεισε 100.000 λίρες για να ιδρύσει την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Αυτό που νομίζω θα καταπλήξει τον κόσμο είναι να μάθει ότι, ενώ εξέδιδε όλες αυτές τις συναλλαγματικές των κ.κ. Λασκαρίδης και Σία και αναλάμβανε όλες αυτές τις υποχρεώσεις, ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης σπάνια έκανε κάποια γραπτή συμφωνία, σπάνια έκανε μια προφορική συζήτηση με μάρτυρες, και σπάνια είχε μια ηθι-

κή εγγύηση ή ασφάλεια από τους ανθρώπους με τους οποίους είχε συνδεθεί ο ίδιος. Έβαζε μπρος άγριες επιχειρήσεις, βουτούσε σε απύθμενα εμπορικά βάθη και πάντα ήλπιζε να ξαναβρεί τον ρυθμό του και να πατήσει σε σταθερό έδαφος. Δεν του άρεσαν τα γραπτά συμβόλαια, γιατί οι άνδρες που έβαζε μπροστά ή βοηθούσε ήταν φτωχοί άνθρωποι, ήσυχοι και έντιμοι, αλλά δικά του πλάσματα. Καθώς εξαρτιόνταν απόλυτα από εκείνον, νόμιζε πως οποιαδήποτε στιγμή, αν τα πράγματα πήγαιναν καλά, θα έπαιρνε το μερίδιό του από τα κέρδη. Διότι στην πάντα πιθανή περίπτωση πτώχευσης, ήταν φανερό πως ήταν καλύτερο για την εταιρεία του να φαίνεται ως πιστωτής παρά ως εταίρος. Μήπως ο Γεώργιος Λασκαρίδης ήθελε να μιμηθεί τον Μάρκο Αντώνιο, ο οποίος, όταν το χρέος του έφθασε τις 500.000, το καθάρισε με τη μία, αφήνοντας τη Ρώμη να αναρωτιέται πού βρήκε τόσο χρυσάφι; Ή μήπως η φιλοδοξία του τον έσπρωχνε να μοιάσει στον Μάρκο Κράσο, ο οποίος, αφού χόρτασε με συμπόσια τον ρωμαϊκό λαό και σκόρπισε χρήματα αριστερά και δεξιά, πέθανε και άξιζε ενάμισι εκατομμύριο λίρες; Μήπως, κατά τη συνήθεια του διάσημου Κλαύδιου, που πλήρωνε μεγάλα ποσά για σκλάβους τους οποίους σκόπευε να ελευθερώσει, έτσι πήρε από το χέρι τον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, τον Μ. Βαλσάμη, τον Β. Μανουήλ και άλλους, με σκοπό να τους κάνει πλούσιους σαν τον Παλλάδα, τον αγαπημένο απε-

66

67

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 68

λεύθερο του Κλαύδιου; Ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης, κατά την ταπεινή μου γνώμη, πετούσε με τον Πήγασο σαν ένας Περσέας του εμπορίου.

Το ατμόπλοιο «Ιάσων» δεμένο στην Κωνσταντινούπολη

68

VII

Οι πράκτορές μου Είχα τώρα πια την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ολοκληρωτικά υπό τον έλεγχό μου. Στην πραγματικότητα, η εταιρεία ήταν ούτε λίγο ούτε πολύ εγώ. Ήμουν ο μοναδικός ιδιοκτήτης, διαχειριστής και αποκλειστικός διευθυντής. Και τι πέτυχε αυτή η εταιρεία – τι προοπτικές ανοίχθηκαν γι’ αυτήν! Απέφυγα τον ανταγωνισμό στο Λονδίνο, ανοίγοντας τη γραμμή του Δούναβη και, αντί να στέλνω τα πλοία μου στην Οδησσό, τα έστελνα σε ενδιάμεσα λιμάνια, κάνοντας συμβόλαια με τους Έλληνες του Λονδίνου. Με σεβασμό στο εγχώριο φορτίο, δεν είχα τίποτα να φοβηθώ. Οι Έλληνες εφοπλιστές του Λεβάντε έβλεπαν τη γραμμή μου με πατριωτική στοργή και, επιπλέον, σε μερικές περιπτώσεις δεν αρνήθηκαν να πληρώσουν και πέντε σελίνια περισσότερο τον τόνο στα ατμόπλοιά μου απ’ αυτό που ζητούσαν οι αντίπαλοί μου. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτό. Είχα στείλει στον Δούναβη αρκετά μικρά πλοία που το καθένα έπαιρνε 2.000 τέταρτα χωρητικότητας φορτίου σιτηρών και είχαν μικρό βύθισμα. Σκοπός ήταν αυτά τα μικρά πλοία να ανέβαιναν τον ποταμό όσο μακριά μπορούσαν, να φορτώσουν εκεί το 69

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 70

σιτάρι και να το φέρουν πίσω στο στόμιο του Σουλινά, όπου βρίσκονταν τα μεγάλα σκάφη μου, που έχοντας ξεφορτώσει τα φορτία από το Λονδίνο, θα ξαναφόρτωναν το σιτάρι και θα το έφερναν πίσω στην Αγγλία. Σκέφτηκα πως, αν άλλοι ελληνικοί ναυτιλιακοί οίκοι είχαν μεγάλα κέρδη αν και αγόραζαν το σιτάρι από το Γκαλάτσι ή την Μπραΐλα, και το φόρτωναν σε ναυλωμένα σκάφη, θα μπορούσα να κερδίσω περισσότερα αν αγόραζα το σιτάρι αρκετά μίλια πιο ψηλά στο ποτάμι, και απευθείας από τους παραγωγούς. Εξάλλου, αν μπορούσα να μεταφέρω το σιτάρι με ατμόπλοιο από τον Σουλινά στην Αγγλία, κέρδιζα χρόνο σε σχέση με τους ανταγωνιστές μου. Το σχέδιό μου ήταν πλήρες και η επιτυχία σίγουρη. Βέβαιος για αυτό, δεν άργησα να βάλω το σχέδιο σε εφαρμογή. Έστειλα αμέσως κάποιον κ. Χένρι Στόκαρ στο Γκαλάτσι να αναλάβει την πρακτόρευση των ατμόπλοιων του Δούναβη και να αγοράσει το σιτάρι. Του άνοιξα μεγάλες πιστώσεις. Ο κ. Στόκαρ ήταν ένας νέος άνθρωπος, που ήταν για αρκετό καιρό υπάλληλός μου. Ήταν επόπτης φορτίου στο «Μπριτάνια», μετά υπάλληλος στο γραφείο, μετά επόπτης στο «Ναύαρχος Μιαούλης», και όταν αυτό το πλοίο βούλιαξε στη Βαλτική, φέρθηκε τόσο ευγενικά που τον προτίμησα για το Γκαλάτσι, παρά κάτι άλλους που νόμιζαν πως είχαν περισσότερα προσόντα. Ήταν από μικτό γάμο –ο πατέρας του Γάλ-

λος και η μητέρα Αγγλίδα– και ήταν πολύ δυναμικός. Το γαλατικό πνεύμα ήταν στη φύση του. Ήταν περήφανος, φιλόδοξος, ευέξαπτος, και είχε την ικανότητα να βλέπει τα πράγματα μάλλον από μια στρατιωτική παρά εμπορική οπτική. Πολλές φορές ερμήνευε ένα μικρό αστείο ως παρεξήγηση και ήταν έτοιμος να απαιτήσει ικανοποίηση. Δεν είχε αναμιχθεί ποτέ σε επιχειρήσεις και δεν είχε καμιά πείρα στο εμπόριο, όμως ήταν καπάτσος, οξυδερκής, πολύ επίμονος και πολύ φιλότιμος για τα συμφέροντα του εργοδότη του, και πάνω απ’ όλα ήταν ένας απόλυτα τίμιος άνθρωπος. Όμως, παρόλο που ήταν ακούραστος και ρίσκαρε τη ζωή του στην υπηρεσία μου, δυστυχώς ήταν τόσο κολλημένος στις αρχές του, με τόσο απόλυτα στρατιωτικό τρόπο, που δεν μπορούσε να κάνει παραχωρήσεις ακόμα και όταν η επιμονή σε περιστάσεις γινόταν φανερή καταστροφή και η υποχώρηση ήταν αποδεδειγμένο κέρδος. Μία ακόμα αδυναμία του Στόκαρ ήταν η οικονομία του. Αυτή τον έφθασε σε τέτοιο σημείο στο Γκαλάτσι, ώστε να κάνει όλες τις δουλειές μόνος του. Δεν προσέλαβε ποτέ κατάλληλο προσωπικό, δεν είχε ούτε λογιστή. Μετά από λίγο καιρό στο Γκαλάτσι, τα αποτελέσματα του συστήματός του –ή μάλλον η ανάγκη του για σύστημα– έγινε φανερή. Εγώ, που δεν έβρισκα πού ήταν το λάθος, ήμουν εντελώς μπερδεμένος. Παρόλο που ο Στόκαρ είχε φορτώσει και παραδώσει

70

71

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 72

τριάντα χιλιάδες τέταρτα σιτάρι του Δούναβη, δεν μου είχε στείλει ποτέ λογαριασμό ή απόδειξη για ό,τι είχε πληρώσει, έτσι ήμουν στο σκοτάδι για το πώς δούλευε το σύστημα. Οι επιστολές του ήταν μακροσκελείς, γεμάτες σχέδια, ελπίδες και εκφράσεις αφοσίωσης, όμως ήταν εντελώς αντιεμπορικές, αντιφατικές και σκοτεινές. Δεν ήξερα τι να σκεφτώ. Μερικές φορές φαντάστηκα πως ο Στόκαρ είχε πέσει στα χέρια αυτών που ονομάζουν «magazzinieri» (αποθηκάριοι) και πως τον είχαν εξαπατήσει και τον έκλεψαν, ή πως δεν ήταν ο άνθρωπος που νόμιζα. Ο Στόκαρ μού ζήτησε και άλλες πιστώσεις, για να μπορέσει να φορτώσει όλο το σιτάρι που είχε για την Αγγλία. Ανησύχησα. Ξέροντας πως τα καλύτερα σχέδια καταλήγουν σε αποτυχία από έναν έλεγχο που δεν έγινε στην αρχή, αποφάσισα να στείλω αμέσως κάποιον στο Γκαλάτσι, για να επιθεωρήσει τα πράγματα εκεί. Επέλεξα για αυτόν τον ρόλο κάποιον κ. Μ. Πέτρο Θεολόγο, έναν Έλληνα από τη Σμύρνη, που είχα προσλάβει πριν από λίγους μήνες για την αλληλογραφία στα ελληνικά. Αυτός ο Μ. Θεολόγος είχε κάποια εμπορική πείρα, αφού προηγούμενα είχε σχέση με μια διάσημη εταιρεία, η οποία είχε το όνομα του μεγάλου Ισραηλίτη νομοδότη – αυτή η εταιρεία με έναν σπάταλο ανιψιό, που την είχε εγκαταλείψει στα χέρια των υπαλλήλων όσο εκείνος διασκέδαζε στο Γουέστ Εντ ή στο Παρίσι, κυνηγώντας αυτά που ταί-

ριαζαν περισσότερο στην ηλικία και στα γούστα του. Αυτή η εταιρεία φαλίρισε και ο θόρυβος που προκάλεσε ακούστηκε σε όλη την Αγγλία και το Λεβάντε. Θα σημειώσω εν τη ρύμη του λόγου πως, όταν βγήκε στο σφυρί η γκαρνταρόμπα μιας ξανθιάς Τιμάνδρας, είκοσι πέντε υπέροχα καινούργια φορέματα του οίκου της Μαντάμ Ραπ του Μπουλβάρ Ιταλιέν χτυπήθηκαν για 800 λίρες – μια εξωφρενική τιμή. Όταν έκλεισε η εταιρεία αυτή, ο Θεολόγος ξεκίνησε μια δουλειά μόνος του και έπλεε στον ωκεανό του εμπορίου σαν φελλός που δεν βουλιάζει ποτέ, αλλά δεν φθάνει και ποτέ στο λιμάνι. Ήταν εντελώς δυστυχής. Μια μέρα ήρθε σε μένα και μου μίλησε για την κατάστασή του και μου ζήτησε να του δανείσω 10 λίρες. Ήταν 15 Ιουνίου του 1858. Του τις έδωσα πολύ ευχαρίστως και μετά τον πήρα στο γραφείο μου με μισθό 150 λίρες τον χρόνο. Ο Θεολόγος ήταν ένας λιγομίλητος, σκεπτικός άνθρωπος. Κάπνιζε μικρά τσιγάρα με τουρκικό καπνό καθώς έγραφε τα γράμματα, όμως έκανε καλά τη δουλειά του. Δεν έκανε παρατηρήσεις και δεν έλεγε ποτέ τη γνώμη του. Ήταν ένας ήρεμος και ικανοποιημένος άνθρωπος και έδειχνε να τον ενδιαφέρει η επιχείρηση. Ο Θεολόγος ήρθε στη δούλεψή μου όταν ο κ. Αλεξάντερ Καρνέγκι κατάλαβε πως δεν έκανε περιουσία από την επιχείρηση και έκλεισε το γραφείο του και ήρθε στο δικό μου ως προϊστάμενος

72

73

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 74

με 350 λίρες μισθό τον χρόνο. Γνώριζα τον Αλεξάντερ Καρνέγκι από το 1836. Ήταν υπάλληλος στο γραφείο των ναυτικών πρακτόρων Α. Μπλάκι και Σία, στο 23 της Χαρπ Λέιν, στην οδό Γκρέιτ Τάουερ, με τους οποίους είχα μεγάλες συναλλαγές από το 1853 σε πλοία και κάρβουνο. Ξεκίνησε δική του επιχείρηση ως ναυτικός πράκτορας το 1856 στον αριθμό 2 στην Ίνγκραμ Κορτ, στην οδό Φέντσερτς. Ναύλωσα από αυτόν το «Γιουθ», το «Τόκεν», το «Φόρμαν» και μερικά άλλα πλοία, που αποδείχθηκαν κερδοφόρα. Ο Αλεξάντερ Καρνέγκι ήταν τότε νεαρός. Ήταν πολύ δραστήριος και διέθετε επιμονή και ευφράδεια, που του άρεσε να επιδεικνύει στα θέματα που κατείχε ή σε αυτά για τα οποία πίστευε ότι ο ακροατής του είχε άγνοια. Ήταν φιλόδοξος και πολύ έξυπνος. Ο Καρνέγκι επεδίωξε να συνεργαστούμε το 1856, γνωρίζοντας τη σχέση μου με τους Έλληνες εφοπλιστές. Περάσαμε πολλά βράδια μαζί. Ήθελε να κανονίσει όλες οι φορτώσεις των πλοίων να περάσουν στο όνομά του, για να με διευκολύνει. Αρνήθηκα. Είχα, όμως, πάντα τη διάθεση να του δώσω κάποια δουλειά, για να έχει μια καλή προμήθεια. Το 1857 η γνωριμία μας εξασθένησε. Συνέχισε ως πράκτορας πλοίων μόνος του και μετά από τρία χρόνια (στις 15 Μαρτίου του 1859) κατέληξε στο γραφείο μου, όπου βρισκόταν το τυχερό του.

Όταν ο Θεολόγος έφυγε για τον Δούναβη, του έδωσα επιστολές για τον Στόκαρ, όπου εγγράφως του έδινα την άδεια να ελέγξει τα βιβλία. Του έδωσα, επίσης, προσωπικές επιστολές για τον καθένα από τους καπετάνιους, όπου τον αναγνώριζα ως πράκτορά μου, και του έδωσα επιστολές για τον Στόκαρ, στις οποίες του έδινα την εντολή να παραδώσει την επιχείρηση στον Θεολόγο και να επιστρέψει στο Λονδίνο. Αυτές τις προσωπικές επιστολές θα τις χρησιμοποιούσε μόνο στην περίπτωση που θα ερχόταν αντιμέτωπος με κατάχρηση ή παράβαση καθήκοντος από μέρους του Στόκαρ. Οι επιστολές του Θεολόγου στην αρχή έδειχναν τις δουλειές στον Δούναβη να είναι σε μεγάλη σύγχυση. Έλεγε ότι ήταν δύσκολο να βάλει τα πράγματα σε τάξη, επειδή έλειπαν τα βιβλία και οι αποδείξεις. Οι αναφορές του με τον καιρό γίνονταν όλο και πιο σκοτεινές, ώσπου τελικά παρέδωσε τις επιστολές ανάθεσης του ρόλου του στους καπετάνιους και τον Στόκαρ. Ο τελευταίος από την άφιξη του Θεολόγου παραπονιόταν στα γράμματά του. Ήταν φανερό πως τον είδε ως αντίπαλο. Ήταν φυσικό, γιατί ήταν δύο εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες. Ο ένας ήταν ανοικτός, ορμητικός, χωρίς διπλωματία, ο άλλος ήταν σιωπηλός, σοβαρός, με αυτοσυγκράτηση, γλυκός και προικισμένος με μεγάλη διπλωματικότητα. Πόσο συχνά συμβαίνει σε σκοτεινούς και στενούς κύκλους να παί-

74

75

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 76

ζεται ένα ραφιναρισμένο παιχνίδι με τέτοια τέχνη όπως δεν συναντάται ούτε στα πιο μακιαβελικά υπουργεία. Σε τέτοια μάχη νικά ο πιο ήρεμος. Ο καημένος ο Στόκαρ ήταν καταδικασμένος να χάσει. Όταν ο Θεολόγος ανέλαβε την επιχείρηση, ο θυμός του Στόκαρ ήταν τέτοιος που αρνήθηκε να παραδώσει το ποσό που κρατούσε. Ακόμα και όταν μεσολάβησε ο Βρετανός πρόξενος, δεν παρέδωσε το απόθεμα κάρβουνου που κρατούσα στο Γκαλάτσι. Δεν παρέδωσε το κάρβουνο στον Θεολόγο, το έβαλε στο Βρετανικό Προξενείο και ήρθε στο Λονδίνο να λογαριαστεί απευθείας μαζί μου. Αν ο Στόκαρ παρέδιδε την επιχείρηση και την ιδιοκτησία μου που κρατούσε στον άνθρωπο που του έστειλα και ερχόταν μετά στο Λονδίνο να εξηγηθούμε, δεν υπάρχει αμφιβολία πως θα τον έστελνα πίσω στο Γκαλάτσι να χειρισθεί με τον Θεολόγο το καλά σχεδιασμένο πλάνο, το οποίο μέσα σε δώδεκα μήνες θα είχε φέρει την επανάσταση στην αγορά του σιταριού στο Γκαλάτσι. Όμως, ο Στόκαρ αντί να κάνει αυτό, τριγύριζε στη μικρή πόλη του Γκαλάτσι εκθέτοντας τις υποθέσεις μου και φυσικά πλήττοντας την αξιοπιστία μου. Δοκίμασε να κρατήσει ως εγγύηση την περιουσία μου που είχε στην κατοχή του. Όλο αυτό το σκάνδαλο όπλισε τους ανταγωνιστές μου στο εμπόριο στα σημεία όπου γινόταν η εξαγωγή του σιταριού, και τους παραλήπτες στο Λονδίνο.

Προτού ο Στόκαρ αφιχθεί στην Αγγλία, είχα ήδη στείλει τον Καρνέγκι στο Γκαλάτσι, όπου ίδρυσα την εταιρεία του Θεολόγου και Καρνέγκι. Όταν ο Στόκαρ ήρθε στο Λονδίνο, προσπάθησε προφορικά να μου εξηγήσει πώς διαχειριζόταν τις υποθέσεις στο Γκαλάτσι. Όμως, ως έμπορος δεν μπορούσα να ικανοποιηθώ με προφορικές εξηγήσεις. Απαιτούσα αριθμητικές αποδείξεις. Ο Στόκαρ δεν μπορούσε να παράξει ικανοποιητικό ισολογισμό. Επιπλέον, οι πρόσφατες ενέργειές του στο Γκαλάτσι είχαν κλονίσει την εμπιστοσύνη μου, ώστε δεν μπορούσα να φανταστώ να εργάζεται ξανά για εμένα, εάν δεν παρουσίαζε ικανοποιητικούς λογαριασμούς. Ο Στόκαρ εκνευρίστηκε, έγινε αναιδής και έξαλλος. Απείλησε με νομικές ενέργειες. Ήμουν πρόθυμος να συγχωρέσω την αναστάτωσή του και, για να αποφύγω δικαστικούς αγώνες, συμφωνήσαμε να αναθέσουμε τις διαφορές μας σε διαιτησία. Ο Στόκαρ ζήτησε 4.000 λίρες από την Ελληνική και Ανατολική. Όμως, εγώ όρισα έναν διαιτητή και ο Στόκαρ έναν άλλον και ορίσθηκε ένας επιδιαιτητής. Η υπόθεση της διαιτησίας τράβηξε έναν χρόνο και θα κρατούσε περισσότερο, όμως μια μέρα συνάντησα τον Στόκαρ πάνω σε ένα ποταμόπλοιο στον Τάμεση. Τον κάλεσα να φάμε μαζί και εκείνο το βράδυ τακτοποιήσαμε τις διαφορές μας. Συμφώνησα να του δώσω 1.000 λίρες και καθένας μας να πληρώσει τα έξοδά του. Οι διαιτητές ξαφνιάστηκαν. Είχαν κα-

76

77

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 78

θίσει σαν αρεοπαγίτες, διαφωνώντας στα σημεία του νόμου, όταν με λίγη κοινή λογική θα είχαν τακτοποιήσει την υπόθεση. Πρέπει να πω ότι ποτέ μου δεν έδωσα χρήματα με τόση ευχαρίστηση όπως αυτές τις 1.000 λίρες. Ο καημένος ο Στόκαρ είχε πέσει θύμα. Τον είχαν ληστέψει οι «magazzinieri», όμως οι αποδείξεις είχαν εξαφανιστεί και όλο το λάθος έπεσε στον Στόκαρ. Όταν ο Στόκαρ βρέθηκε με 1.000 λίρες, επέστρεψε στο Γκαλάτσι και προσπάθησε να κάνει μερικές εμπορικές δουλειές για λογαριασμό του (έναν χρόνο μετά κληρονόμησε και 3.000 λίρες από έναν συγγενή). Μερικά χρόνια μετά, όμως, επέστρεψε στο Λονδίνο άφραγκος. Λίγες εβδομάδες μετά διάβασα την αγγελία του θανάτου του στους «Τάιμς». Η είδηση μου πλήγωσε την καρδιά. Ο Στόκαρ ο έντιμος, θα ήταν ανεκτίμητος υπάλληλός μου αν είχα στείλει μαζί του έναν καλό λογιστή στο Γκαλάτσι, να συμπληρώνει την έλλειψη εμπορικής ικανότητας από την πλευρά του. Αν το είχα κάνει, δεν θα είχα πέσει στα χέρια των Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και δεν θα υπέφερα εξαιτίας της στενοχώριας και των ζημιών που μου έγιναν από τους αγνώμονες υπαλλήλους που πήραν τη θέση του.

78

VIII

Ένα σοβαρό λάθος Θα γυρίσω τώρα στον μεγάλο εμπορικό μηχανισμό που είχα ξεκινήσει στο Λονδίνο και που αποτελεί και τον βασικό λόγο της διήγησης αυτής. Το να δεχθείς συναλλαγματικές 150.000 λιρών είναι υπόθεση λίγων λεπτών, να τις εξασφαλίσεις είναι στιγμιαία σκέψη αν η πίστωσή σου είναι καθαρή, η περιουσία σου ελεύθερη, η επιχείρησή σου καλά οργανωμένη, και οι εχθροί σου ασήμαντοι ώστε να σε βλάψουν σοβαρά. Όμως, είναι σισύφεια ταλαιπωρία αν, προσπαθώντας να αντιμετωπίσεις τις υποχρεώσεις σου με χρηματοδοτήσεις, γίνεσαι το αντικείμενο της κυβερνητικής αντιπαλότητας. Για λίγο διάστημα ήμουν στην πρώτη κατηγορία. Είχα αποδείξει την αξιοπιστία μου, είχα ξεπεράσει τους εχθρούς μου και νόμιζα πως ήμουν ασφαλής. Ήλπιζα ότι με έναν στόλο ατμόπλοιων θα ήμουν έτοιμος να πραγματοποιήσω μια σειρά από εθνικά σχέδια που είχα ετοιμάσει. Εκτός από αυτό, ήμουν ιδιοκτήτης μιας εφημερίδας τόσο δυνατής στο Λεβάντε όσο οι «Τάιμς» στην Αγγλία, την οποία υποστήριζαν τα ατμόπλοια. Τι δεν θα μπορούσε να κατορθώσει ο ιδιοκτήτης όλης αυτής της ισχύος με την κατάλληλη δύναμη; Όμως, η 79

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 80

αλλαγή της εμπορικής θέσης του Γεωργίου Λασκαρίδη τώρα και η συμπεριφορά του Θεολόγου και του Καρνέγκι προκάλεσαν την αποτυχία του σκοπού μου. Αν γνώριζα τότε αυτά που ξέρω τώρα, θα είχα δώσει μια άλλη τροπή στις επιχειρήσεις. Θα μπορούσα να σώσω την Ελληνική και Ανατολική το 1860, αν την είχα μετατρέψει σε περιορισμένης ευθύνης. Εκείνη την εποχή θα μπορούσα να έχω την υποστήριξη πολλών σημαντικών ανθρώπων σ’ αυτό. Αν το είχα κάνει, δεν θα είχα πέσει στα χέρια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Δεν θα ήμουν κάτω από την επιρροή του Έντουαρντς και άλλων, που, αφού χόρτασαν από τα ερείπια της επιχείρησής μου, όταν δεν μας ένωναν πια συμφέροντα, έκαναν πως ούτε με γνώριζαν. Όταν οι πρώτες συναλλαγματικές πληρώθηκαν φυσικά στην ώρα τους, έμενε ακόμα ένα μεγάλο ποσό στους τραπεζίτες μου, όμως έβλεπα πως σε τρεις μήνες θα ήμουν στο χείλος του γκρεμού. Η πίστωση των Λασκαρίδης και Σία είχε χαθεί. Δεν περίμενα τίποτα απ’ αυτούς, πράγματι δεν έβλεπα καθόλου τον Γεώργιο. Ήταν απασχολημένος εντελώς με την εταιρεία Γκάλγουεϊ, που τον είχε μπλέξει σε ατέλειωτες διαιτησίες. Για να λύσω τις δυσκολίες μου, υπήρχαν δύο τρόποι. Είτε θα «χρηματοδοτούσα» την εταιρεία ή θα υποθήκευα τα ατμόπλοια. Εκείνη την εποχή το χρήμα ήταν πολύ φθηνό, ήταν περίπου στο 3,5 τοις εκατό.

«Το να χρηματοδοτήσεις την εταιρεία» ήταν μια τεχνική έκφραση που τη χρησιμοποιούσαν οι κεφαλαιούχοι του μεγάλου Σίτι, και δεν σήμαινε τίποτα άλλο παρά να μαζέψεις χρήματα με κάποιο τρόπο. Κάποιος που έχει σχέση με την εταιρεία που θα «χρηματοδοτηθεί» εκδίδει γραμμάτια, είτε στο εξωτερικό είτε στην Αγγλία, στη σχετική εταιρεία, αυτό το χαρτί προεξοφλείται από έναν πράκτορα συναλλαγματικών και το χρήμα δίνεται στην εταιρεία για να πληρωθούν οι επείγουσες πληρωμές. Η εταιρεία μου μπορούσε να «χρηματοδοτηθεί» πολύ πιο εύκολα από ό,τι συμβαίνει καθημερινά σε άλλες περιπτώσεις. Οι συναλλαγές εξωτερικού θα ήταν η βάση των οικονομικών συναλλαγών. Αυτός ο τρόπος είναι πολλές φορές πολύ αποδοτικός παρά τα γραμμάτια διευκόλυνσης, αλλά χρειάζεται πίστωση, και οι συνέταιροι στο εξωτερικό να είναι ικανοί και δραστήριοι, και να ξέρουν να διαβάζουν το βαρόμετρο των συναλλαγών. Δεν σκόπευα να ακολουθήσω αυτήν την τακτική, γιατί οι πράκτορές μου δεν είχαν την ικανότητα να κάνουν τέτοια επιχείρηση. Αυτό που πρότεινα ήταν οι πράκτορές μου να εκδώσουν επιταγές με όλη την αξία του σιταριού που θα ήταν φορτωμένο στα ατμόπλοιά μου. Μόλις έπαιρνα τα τιμολόγια φόρτωσης, θα πουλούσα το φορτίο εν πλω, και θα λάμβανα τα χρήματα πολύ πριν φθάσουν τα ατμόπλοια. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα είχα στο χέρι την αξία του σιτα-

80

81

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 82

ριού και τον ναύλο – δηλαδή, μεγαλύτερα ποσά απ’ ό,τι οι μηνιαίες υποχρεώσεις. Έτσι θα γλίτωνα την προμήθεια και τον μεγάλο τόκο που κοστίζουν οι υποθήκες και οι χρηματιστές. Η πραγματοποίηση του σχεδίου μου εξαρτιόταν από την ικανότητα, τη διακριτικότητα και την εμπορική διαχείριση των πρακτόρων μου στο Γκαλάτσι. Δεν μπορούσα να μπω σε συμφωνία με κανέναν από τους ελληνικούς οίκους που είχαν γραφεία στο Γκαλάτσι, γιατί έτσι θα έπρεπε να δώσω λεπτομέρειες σχετικά με την επιχείρησή μου – θα έπρεπε να πω με ποιον τρόπο απέκτησα τον στόλο μου, ποιοι ήταν οι ενδιαφερόμενοι κεφαλαιούχοι και ποιοι οι συνέταιροί μου. Δηλαδή, θα ήμουν αναγκασμένος να λύσω το αίνιγμα που απασχολούσε όλο το ελληνικό εμπόριο, και ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα; Η αποκάλυψη των επιχειρήσεών μου θα δήλωνε το θαυμαστό πέπλο που θαύμαζαν και που θάμπωνε τόσους. Οποιοσδήποτε άλλος ελληνικός οίκος, αν μάθαινε πως είχα συναλλαγματικές τόσων χιλιάδων λιρών για την αξία των ατμόπλοιων, θα έλεγε στους αντιπροσώπους του να μην τις αποδεχθούν.

«A propos», ξέχασα να αναφέρω ένα γεγονός κατά το οποίο η απειρία μου, που με έριξε στα πλοκάμια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σια, επίσης μου στοίχισε πολύ. Πριν ξεσπάσει ο Ιταλικός Πόλεμος, και πριν να

έχω σχεση με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, τον Δεκέμβριο του 1858, ήμουν κάτοχος 50.000 τετάρτων σπόρων της Μαύρης Θάλασσας, κυρίως στάρι, φορτωμένο ή αφόρτωτο, σε πλοία και ατμόπλοια, και 30.000 τόνων κάρβουνο. Το σιτάρι αυτό στοίχιζε περίπου 32 σελίνια το τέταρτο. Ξαφνικά, οι τιμές ανέβηκαν στα 55 σελίνια το τέταρτο και το κάρβουνο 1 λίρα πάνω από την αξία αγοράς. Τώρα, ήταν η περίπτωση να κερδίσω άμεσα 80.000 λίρες. Υπολογίζοντας αυτό που είχε συμβεί στον πόλεμο της Κριμαίας, όπου η τιμή του σιταριού ανέβηκε στα 80 σελίνια το τέταρτο και το κάρβουνο στις 4 λίρες ο τόνος, περίμενα πως σε λίγες εβδομάδες οι τιμές θα είχαν διπλασιαστεί και θα έπιανα ένα ποσό αρκετό για να ξεχρεώσω όλα τα πλοία μου. Ο αδελφός μου ο Αριστείδης μού τηλεφώνησε μια μέρα για να με πείσει να πουλήσω: «Πούλα, Στέφανε, δεν θα το μετανιώσεις», μου είπε. «Όχι, δεν θα πουλήσω», απάντησα και πρόσθεσα, «Η αγορά σε λίγες εβδομάδες θα είναι 10 ή 15 σελίνια το τέταρτο περισσότερο. Τον καιρό του πολέμου της Κριμαίας το σιτάρι ανέβηκε στα 90 σελίνια και αυτός ο πόλεμος θα κρατήσει πολλούς μήνες». «Πούλα, Στέφανε, αν ήμουν στη θέση σου, θα πουλούσα, με το τωρινό κέρδος, και το καλαμπόκι και το κάρβουνο. «Όχι», απάντησα πάλι. Τα έπαιζα όλα για όλα. Η ξαφνική ανακωχή στη Βίλα Φράνκα στοίχισε μεταστροφή στις αγορές των σπόρων και

82

83

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 84

του κάρβουνου. Έτσι, σε λίγες μέρες, χάθηκε το όνειρό μου για κέρδος. Αντί για 100.000 λίρες, όπως ήλπιζα, έκανα μια συναλλαγή περίπου 10.000 λιρών. Αν είχα πουλήσει, δεν θα είχα πέσει ποτέ στα χέρια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία.

Το ατμόπλοιο «Αντιλόπη»

84

IX

Απογοήτευση Η κατάσταση που βρισκόμουν εκείνη την εποχή ήταν καλύτερη από την αντίστοιχη κάθε άλλης λεβαντίνικης εταιρείας, και δεν έπρεπε να έχω καμιά δυσκολία στο να πάρω την πίστωση που χρειαζόμουν. Η εταιρεία μου δεν ήταν περιορισμένης ευθύνης, ήταν απεριόριστης, και ήμουν ο μοναδικός διαχειριστής της επιχείρησής μου – ο μοναδικός ιδιοκτήτης που είχε στο όνομά του τα ατμόπλοια στο Τελωνείο και ο μοναδικός αποδέκτης των συναλλαγματικών. Τα ατμόπλοια κινούνταν – ήταν σε συνεχή κίνηση, δεν ήταν υποθηκευμένα και αντιπροσώπευαν ένα χειροπιαστό κεφάλαιο. Πόσο διαφορετική ήταν η θέση αυτή από πολλούς οίκους που τότε μόλις άρχιζαν να πλημμυρίζουν το εμπόριο των σπόρων – οίκοι που κάτω από το λαμπερό φως των πιστώσεων έκρυβαν έναν σκελετό. Οι πράκτορές μου, ο Θεολόγος και ο Καρνέγκι, που θα ήταν τα όργανα για την πραγματοποίηση του σχεδίου μου, είχαν αρκετά πλοία στο Γκαλάτσι απασχολημένα πλήρως και με μεγάλα αποθέματα κάρβουνου, αντιπροσωπεύοντας ένα μεγάλο κεφάλαιο, και ξάφνιασαν τους εμπόρους σταριού με τις τεράστιες πιστώσεις που τους είχα δώσει μέσω πρώτης τάξε85

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 86

ως Λονδρέζων τραπεζιτών. Με τέτοιες πιστώσεις έπρεπε να είχαν βάλει σταδιακά τις συναλλαγματικές της εταιρείας μου σε κυκλοφορία και να είχαν ανεβάσει την πίστωσή μου στα ύψη. Τους το είπα ξεκάθαρα, προτού αναχωρήσουν από την Αγγλία. Ήξεραν πολύ καλά πως η προβαλλόμενη πίστωση ήταν ο πραγματικός ατμός που θα κρατούσε τον στόλο μου στη θάλασσα. Δεν είμαι ματαιόδοξος, όμως κάθε πρακτικός έμπορος δεν μπορεί να μην καταλάβει πως, αν το σχέδιό μου έπιανε, θα έφερνε χρυσάφι. Όμως, δεν είναι αρκετό για έναν έμπορο το σχέδιό του να είναι καλά σχεδιασμένο. Είναι εξίσου σημαντικό να βρει τους κατάλληλους εκτελεστές, ικανούς να εκτελέσουν το σχέδιο, συνειδητά αφοσιωμένοι στο συμφέρον του εργοδότη τους. Ήμουν πιο άτυχος στη δεύτερη επιλογή πρακτόρων απ’ ό,τι στην πρώτη. Όμως, το χειρότερο ήταν πως ήμουν σε μια θέση που δεν μπορούσα να κάνω καμιά κίνηση, ούτε να βγάλω τους πράκτορές μου, χωρίς να ενοχλήσω όλον τον μηχανισμό. Όταν τους έγραψα στο Γκαλάτσι με την εντολή να τραβήξουν μερικές χιλιάδες λίρες για την εταιρεία –ένα μέρος για να αγοράσουν σιτάρι και ένα μέρος για να μου το εμβάσουν μέσω εταιριών πρώτης τάξεως, ώστε να με βοηθήσουν να πληρώσω μερικές επείγουσες υποχρεώσεις– ο Καρνέγκι μού το απέκλεισε, τελειώνοντας

το γράμμα του με την πληροφορία πως δεν είχε πάει στο Γκαλάτσι για να μου δίνει λεφτά, αλλά για να κάνει λεφτά για εκείνον. Και ακόμα, πρόσθεσε πως έπρεπε να του στείλω καινούργιες πιστώσεις τραπεζών. Η απογοήτευσή μου ήταν μεγάλη. Η πρώτη μου αντίδραση ήταν να ανακαλέσω τον Καρνέγκι. Δεν ήταν ο άνθρωπος εκείνος που θα μπορούσε να προωθήσει το σχέδιο το οποίο τελικά θα τον έκανε πλούσιο και θα τον ανέβαζε στην κοινωνία. Ήταν φανερό πως δεν ήθελε να είναι στο ίδιο σκάφος με τον άνθρωπο που τον είχε τραβήξει μισοπνιγμένο από το νερό. Τηλεγράφησα αμέσως στον γαμπρό μου στη Σμύρνη και του ζήτησα να αναλάβει τη διεύθυνση της εταιρείας μου στο Γκαλάτσι. Ήταν τότε έμπορος οικονομικά άνετος και διέθετε μεγάλη έκταση γης στη Σμύρνη. Υπήρξε αρνητικός, καθώς, όταν απέλυσα τον Στόκαρ, αρνήθηκα την πρότασή του να πάει εκείνος εκεί, και τώρα απέρριψε την πρότασή μου. Δεν ήξερα ποιον να στείλω εκεί στον Θεολόγο, όταν έλαβα ένα γράμμα από τον ίδιο που μου έλεγε πως ο συνεργάτης του ο Καρνέγκι τού ζήτησε να μου γράψει για να μου πει πως ζητούσε συγγνώμη για την τελευταία επιστολή του. Ήταν πρόθυμοι, έλεγε, να κάνουν ό,τι επιθυμούσα, αλλά ήταν γεγονός πως ο Στόκαρ είχε δυσφημίσει εμένα και την εταιρεία τόσο που μπορούσαν να εξασφαλίσουν την πίστωση μόνο τμηματικά, πράγμα που αδημονούσαν να το κάνουν. Έτσι, πρότεινε

86

87

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 88

να εκδώσουν από τις συναλλαγματικές τα δύο τρίτα σε τραπεζίτες και το ένα τρίτο στην Ελληνική και Ανατολική. Το ίδιο ταχυδρομείο μού έφερε ένα γράμμα του Καρνέγκι όπου εξέφραζε τη λύπη του γι’ αυτά που περιείχε το προηγούμενο γράμμα του. Είχα, επίσης, ένα γράμμα από τη Σκοτία, από τον πατέρα του Καρνέγκι. Μου ζητούσε να μην απομακρύνω τον γιο του, γιατί ήταν αφοσιωμένος στα συμφέροντά μου και αφοσιωμένος σε μένα. Η υπερβολική σύνεση κατέστρεψε πολλούς. Θυμήθηκα τι έγινε στην περίπτωση του Στόκαρ και φοβόμουν πως, αν απομάκρυνα τον Καρνέγκι, θα άνοιγε το στόμα του σε όλο το Γκαλάτσι και θα πρόσβαλε την εμπιστοσύνη της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Έτσι, αποφάσισα να καταπιώ το χάπι. Από την άλλη, πρέπει να ομολογήσω ότι το σιτάρι που έστειλαν στην Αγγλία ο Θεολόγος και ο Καρνέγκι ήταν όλο καλής ποιότητας, και έβγαινε επιπλέον στο μέτρημα. Έπειτα, τα τιμολόγια φόρτωσης συνοδεύονταν από σωστές αποδείξεις. Έτσι, ήξερα ακριβώς πόσο στοίχιζε το σιτάρι. Οι προοπτικές του Θεολόγου και του Καρνέγκι ήταν εξαιρετικές. Τους έδινα 1.000 λίρες τον χρόνο για τα έξοδα του γραφείου. Είχαν και μια προμήθεια 2 & 1/4 τοις εκατό σε όλα τα φορτία, και μια προμήθεια 2 & 1/2 σε όλα τα εμπορεύματα που έφθαναν στο Γκαλάτσι με τα ατμόπλοιά μου. Έτσι, αν τρα-

βούσαν από τους τραπεζίτες του Λονδίνου αντί από εμένα, δεν διέτρεχαν κανένα κίνδυνο. Με τη δυνατότητα να βγάζουν συναλλαγματικές από τους τραπεζίτες του Λονδίνου, όλοι οι πράκτορες συναλλαγματικών, έμποροι και τραπεζίτες στο Γκαλάτσι που ήθελαν να μεταφέρουν χρήματα στην Αγγλία, θα τους παρακαλούσαν, ζητώντας να αγοράσουν συναλλαγματικές που ξέρουν πως είναι οι καλύτερες. Θα βρίσκονταν, λοιπόν, σε μια θέση επιρροής – που θα ήταν συγχρόνως ασφαλής και άνετη. Όμως, για να ακολουθήσουν τις εντολές μου, προκειμένου να πετύχει το σχέδιό μου, ήταν αναγκασμένοι να δουλεύουν σκληρά, και δεν θα διέπρεπαν από την αρχή. Κάτι άλλο που με ανάγκασε να υποχωρήσω στο προσβλητικό γράμμα του Καρνέγκι ήταν πως μου κρατούσαν περιουσία αξίας μεταξύ 15.000 λιρών και 20.000 λιρών σε σιτάρι και κάρβουνο. Μπορεί να είχαν απαιτήσεις, όπως ο Στόκαρ, και να ήγειραν ερωτήματα για την απόκτηση των εμπορευμάτων, και να με ενέπλεκαν σε άλλη μία διαιτησία. Ήξερα τη θέση μου πολύ καλά. Ήξερα πως δεν είχα τίποτα να βασιστώ παρά μόνο την επιρροή μου. Υπήρχαν, όμως, δύο περιπτώσεις προς όφελός μου. Τα χρήματα ήταν φθηνά και ο μηχανισμός μου στο Λονδίνο πήγαινε πολύ καλά, με μια πληθώρα φορτίων.

88

89

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 90

Αν ως μια κίνηση αυτοάμυνας αναγκαστώ να παραθέσω τα λάθη που έκαναν άλλοι, ωστόσο σε καμιά περίπτωση δεν θα κατηγορηθώ ότι αποκρύπτω τα δικά μου λάθη. Οι δυσκολίες που με έσπρωξαν να ζητήσω τη βοήθεια τραπεζιτών προέκυψαν για δύο λόγους. Πρώτον, είχα υπό κατασκευή αρκετά ατμόπλοια και στους ναυπηγούς αυτών είχα προωθήσει τις συναλλαγματικές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Τώρα, αυτά τα ατμόπλοια θα γίνονταν δικά μου μόνο μετά από αρκετούς μήνες αφότου τα τιμολόγια θα είχαν λήξει. Αυτή ήταν μια δυσκολία. Δεύτερον, ήμουν αναγκασμένος να δώσω εγγυήσεις στους τραπεζίτες, για να πετύχω πίστωση για την εταιρεία μου στο Γκαλάτσι, ώστε οι πράκτορές μου να μπορέσουν να αγοράσουν σιτάρι – αυτός ο κλάδος του εμπορίου μου που από την αρχή άφηνε μεγάλα κέρδη. Όταν συμφώνησα στην κατασκευή των ατμόπλοιων με τον οίκο Λασκαρίδης και Σία, με τους οποίους ενεργούσα για έναν κοινό λογαριασμό, ήταν στο ζενίθ της πίστωσής τους. Αγνοούσα εντελώς τις συναλλαγές τις οποίες είχε αναλάβει ο Γεώργιος Λασκαρίδης, ούτε

γνώριζα τις διαφορές του με τους συνεταίρους του. Ήταν σημαντικό να εδραιώσω την πίστωση του οίκου μου στο Γκαλάτσι, στο Πριγκιπάτο, γιατί, αν οι πράκτορές μου έκαναν τις πρώτες αγορές τους με μετρητά, θα μπορούσαν στη συνέχεια να φορτώνουν πλοία με τον ίδιο τρόπο που οι άλλοι ελληνικοί οίκοι φόρτωναν τα ιστιοφόρα τους. Κάνοντας αυτές τις δύο κινήσεις, είχα υπολογίσει στη βοήθεια του Γεωργίου Λασκαρίδη, που η πίστωση της εταιρείας του ήταν τότε καθαρή. Όταν βρέθηκα σε δύσκολη θέση, ήμουν απελπισμένος. Ήρθαμε σε οργισμένες συγκρούσεις μεταξύ μας. Όταν του θύμισα ότι έληγαν μερικές από τις συναλλαγματικές που είχε υπογράψει η εταιρεία του, μου σύστησε τον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, για να με «χρηματοδοτήσει», όπως το είπε. Δεν μου άρεσε αυτός ο καινούργιος Πυλάδης, στον οποίο ο φίλος μου είχε καταφύγει, όμως τότε δεν ήξερα πως ο Λασκαρίδης ήταν ο πραγματικός ιδρυτής του μικρού γραφείου προεξοφλήσεων στον αριθμό 4 της Άμπτσερτς Λέιν. Είπα ότι δεν σκοπεύω να αποκρύψω λάθη και ελαττώματα. Σας εξομολογούμαι, λοιπόν, ότι έχω μια προκατάληψη – δεν συμπαθώ τους Άγγλους Λεβαντίνους. Δεν κληρονομούν την αγγλοσαξονική σταθερότητα χαρακτήρα, ούτε την ελληνική ζωηράδα του πνεύματος. Μεγαλωμένοι στα τουρκικά σχολεία, όπου η πρόοδος γίνεται με σκύψιμο και τρίψιμο, με γλεί-

90

91

Χ

Η μπλε μαρίν πούδρα

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 92

ψιμο και εύνοιες, γίνονται ειδικοί σ’ αυτές τις τέχνες. Δεν είναι ούτε Άγγλοι, ούτε Έλληνες, ούτε Τούρκοι, αλλά ένα μίγμα όλων αυτών. Μπορούν ν’ αλλάξουν την απόχρωση της εθνικότητάς τους με την ευκολία χαμαιλέοντα και να προσαρμοστούν στα δύσκολα – πράγμα που τους βοηθά να αντέχουν τη φωτιά στις εμπορικές μάχες και ήττες με την αδιαφορία μιας σαλαμάνδρας. Δεν μου αρέσουν οι άνθρωποι με μαλακά πρόσωπα και μαλακιά φωνή, που δεν έχουν το κουράγιο να σε κοιτάξουν ίσια στα μάτια και να πουν ένα σταθερό «όχι» ή ένα καθαρό «ναι». Άνδρες που είναι πάντα έτοιμοι, με την πρόφαση σοβαρής εργασίας, να τρέξουν με το καπέλο στο χέρι, να βγουν από το γραφείο τους τη στιγμή που τους βλέπεις να μπαίνουν, αν νομίσουν πως θα τους ζητήσεις χάρη, ή διαφορετικά σε αφήνουν να «κάνεις αντικάμαρα», όπως το έχουν οι Γάλλοι – κλέβοντας την ώρα σου, ενώ είναι ήδη αποφασισμένοι να μην κάνουν αυτό που ζητάς. Όμως, όταν αυτοί οι άνθρωποι θέλουν μια χάρη, θα σου κολλήσουν με επιμονή σαν το σκύλο που κρατά το κόκκαλο, ώσπου να πετύχουν τον σκοπό τους. Και όταν πετύχουν τον στόχο τους και δεν σε χρειάζονται πια, περνούν σαν να αγνοούν την ύπαρξή σου. Ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ με σύστησε στο κ. Άλμπερτ Γκοτχάιμερ, ο οποίος μαζί με τον κ. Τζοσάια Έρεκ διηύθυναν την Εταιρεία Εμπορικών Προεξο-

φλήσεων, Ε.Π.Ε., στο 24 και 25 της Μπέρτσιν Λέιν. Ο κ. Άλμπερτ Γκοτχάιμερ, πρώην έμπορος κρασιών της εταιρείας Κόβερντεϊλ και Γκοτχάιμερ, μελετούσε σε βάθος εκείνη την εποχή το «ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ», το οποίο με τη βοήθεια της τυφλής αδελφής των Μοιρών του έκανε μεγάλο ΔΩΡΟ. Ο κ. Γκοτχάιμερ δεχόταν να προεξοφλήσει το γραμμάτιό μου των 3.000 λιρών για μία εβδομάδα με την αμοιβή των 100 λιρών, με την προϋπόθεση να του έδινα ως παράλληλη εγγύηση ένα γραμμάτιο υποθήκης σε ένα από τα μικρά πλοία μου, για το οποίο μου έδινε τον λόγο της τιμής του ότι δεν θα την εγγράψει στο τελωνείο ώσπου να λήξει το γραμμάτιο. Ακόμα, υποσχέθηκε ευγενικά ότι, αν δεν μου ήταν εύκολο να αναλάβω το «petit billet» στη λήξη του, θα το ανανέωνε με τους ίδιους όρους και θα συνέχιζε να το κάνει αν επένδυα 1.000 λίρες ή 1.200 λίρες στις μετοχές της Εταιρείας Εμπορικών Προεξοφλήσεων, περιορισμένης ευθύνης, που είπε πως απέδιδαν 1 τοις εκατό τον χρόνο. Ο μελλοντικός πατέρας της Crédit Foncier et Mobilier της Αγγλίας ήταν πολύ έξυπνος για μένα. Πήρα τις μετοχές για να τον υποχρεώσω, και σύντομα κάηκαν τα δάχτυλά μου. Το μικρό γραφείο στην Μπέρτσιν Λέιν, πιθανόν γιατί βιαζόταν να δείξει άνεση στο κοινό, προεξόφλησε τόσες πολλές συναλλαγματικές για τους εμπόρους δερμάτων, που, όταν το 1861 έγινε πα-

92

93

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 94

νικός στο εμπόριο των δερμάτων, κατρακύλησε αυτή η «primaroli» εταιρεία περιορισμένης ευθύνης. Τότε, ο κ. Άλμπερτ Γκοτχάιμερ απέκτησε όλη την πείρα εκείνη και την ικανότητα που το 1864 ο κ. Άλμπερτ Γκραντ εκθείαζε μπροστά σε μια καταγοητευμένη μητρόπολη. Όταν ο κ. Άλμπερτ Γκοτχάιμερ αποσύρθηκε από την Μπέρτσιν Λέιν, υποχρέωσε τους μετόχους, σύμφωνα με το Kαταστατικό, να του πληρώσουν μερικές χιλιάδες λίρες. Η γνωριμία μ’ αυτόν τον κύριο ήταν μικρής διάρκειας. Φορτωμένος από αυτόν, όπως περιέγραψα, με «μπλε πούδρα» που την έλεγαν «μπλε μαρίν», την οποία πήρα πληρώνοντάς του 200 λίρες, την έστειλα με ένα από τα ατμόπλοιά μου στην Κωνσταντινούπολη, για να πουληθεί και να επιφέρει, όπως μου είπε, σπουδαίο κέρδος. Ποιος θα πίστευε ότι οι απόγονοι του Ααρών ή του Μωυσή –οι μόνοι που αγόραζαν τέτοιο πράγμα στην Τουρκία– δεν θα πρόσφεραν ούτε 5 λίρες γι’ αυτό, ενώ ο ναύλος, η ασφάλεια και τα ναυτιλιακά έξοδα ήταν περισσότερα από 10 λίρες. Όταν είδα πως το πολύτιμο είδος δεν πουλιόταν στην Κωνσταντινούπολη, το έστειλα στο Γκαλάτσι, όπου δεν είχε καλύτερη τύχη και όπου, πιστεύω, παραμένει έως και σήμερα, επειδή δεν συμφέρει να το φτυαρίσουν στον Δούναβη.

94

ΧΙ

Οι πρώτες υποθήκες Ο κ. Γκοτχάιμερ ήταν πολύ πιο έξυπνος από εμένα. Είχα αηδιάσει τόσο με τον τρόπο «χρηματοδότησης» και με είχαν κουράσει τόσο ο Μπάρκερ και ο Λασκαρίδης, που κατέληξα να τερματίσω την αγωνία στην οποία με είχαν εγκλωβίσει. Αποφάσισα να καλέσω σε σύσκεψη τους ναυπηγούς στους οποίους ήμουν χρεωμένος, και τους κατόχους μεγάλων συναλλαγματικών, και να έρθω σε συμφωνία μαζί τους για το χρέος. Σκόπευα να τους υποσχεθώ 20 σελίνια στη λίρα και 5 τοις εκατό για μεγάλες πιστώσεις, ας πούμε δύο-τριών χρόνων, βάζοντας μερικά από τα ατμόπλοια ως εγγύηση για την πληρωμή. Σ’ αυτό το διάστημα, με τα πλοία να δουλεύουν σταθερά, σταδιακά θα ελευθερώνονταν. Η συμφωνία αυτή θα μου άφηνε δύο ή τρία ατμόπλοια ελεύθερα ως αμοιβή για τη σκληρή δουλειά. Έψαξα τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη και του ανήγγειλα την απόφασή μου. Τρομοκρατήθηκε. Μου θύμισε ότι τα πλοία είχαν οπισθογραφηθεί από την εταιρεία του και με ρώτησε αν σκόπευα να καταστρέψω την εταιρεία Λασκαρίδης και Σία και εκείνον, αφού ασφαλώς οι ναυπηγοί θα γύρευαν την πληρωμή από την εταιρεία του. Επικαλέ95

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 96

σθηκε τη γενναιοδωρία μου. Ήμουν ανάμεσα σε δύο φωτιές. Αν μπορούσα να προβλέψω τα γεγονότα, θα ήξερα πως η πρότασή μου ήταν η καλύτερη και για τον Λασκαρίδη και για μένα. Όμως, υποχώρησα. Και τώρα εκείνος, που δεν τον είχα δει για μήνες, έβαλε κάτω το μυαλό του να μαζέψει λεφτά. Πρότεινε να υποθηκεύσω το «Ναύαρχος Κανάρης» και το «Μάρκος Μπότσαρης». Έστειλε τον απεσταλμένο του κ. Χένρι Μπάρκερ να ψάξει «per mare et terrâ» το πολύτιμο μέταλλο που χρειαζόμασταν τόσο. Ο κ. Μπάρκερ ανακάλυψε το χρυσάφι του Πακτωλού της Οδού Λόμπαρντ. Με ανατολίτικη ικανότητα, πέτυχε να ρίξει γέφυρες ανάμεσα στην Άμπτσερτς Λέιν και στο σπουδαίο «Κόρνερ Χάουζ». Έκανε και άλλο. Επινόησε τρόπο να ψιθυρίζει στον υπερήφανο στα αυτιά Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν. Αφού έκανε τις κινήσεις αυτές, πληροφόρησε τον Λασκαρίδη ότι «θα μπορούσε να κάνει τη δουλειά για 20 τοις εκατό». Αρνήθηκα κάθετα. Προτιμούσα τη δική μου πρόταση, δηλαδή να έρθω σε συμφωνία με τους ναυπηγούς, που, όταν θα μάθαιναν τα πάντα, θα χαίρονταν να δεχθούν την εγγύηση που τους πρόσφερα αντί για τις απλές συναλλαγματικές που κρατούσαν. Ο Μπάρκερ και ο Λασκαρίδης διπλασίασαν τις προσπάθειές τους. Την άλλη μέρα έλαβα το ακόλουθο σημείωμα στα ελληνικά από τον Λασκαρίδη:

96

«Αγαπητέ Στέφανε. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δέχονται να δώσουν ένα δάνειο για έξι μήνες με τους ακόλουθους όρους: 19.000 λίρες θα δώσουν στην εταιρεία για έξι μήνες, 1.000 λίρες θα είναι η προμήθειά τους για έξι μήνες. Θα προεξοφλήσουν τις συναλλαγματικές των 19.000 λιρών με 5 τοις εκατό τόκο. Υπολογίζω ότι όλα μαζί θα είναι 15 τοις εκατό τον χρόνο. Νομίζω πως πρέπει να καταπιείς το χάπι αυτό. Είναι αδύνατον να βρεις φθηνότερα. Ο φίλος σου Γ.Π.Λ.

18/2/59

Ο Λασκαρίδης ξέχασε να προσθέσει τη μικρή προμήθεια του κ. Χένρι Μπάρκερ για τον κόπο του, που θα ξεπερνούσε το 15 τοις εκατό. Υπό την πίεση της υποχρέωσης που είχα στον Λασκαρίδη, δέχθηκα τους όρους, αντί να έρθω σε σύγκρουση με εκείνον και τους συνεταίρους του. Μέσα σε λίγους μήνες εκείνος και ο Μπάρκερ πέτυχαν με την Όβερεντ, Γκέρνι και Σία νέες υποθήκες πάνω στα μικρά ατμόπλοια για 15.000 λίρες. Οι όροι σ’ αυτήν τη συναλλαγή ήταν πιο σκληροί από την προηγούμενη – 2.000 λίρες μπόνους και 5 τοις εκατό. Όλο αυτό το διάστημα δεν είχα γνωρίσει τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Έδιναν τα χρήματα στον Μπάρκερ και μου τα πλήρωνε σε δόσεις. Σύντομα βαρέ97

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 98

θηκα αυτόν τον τρόπο συναλλαγής, επίσης κατάλαβα ότι η Ελληνική και Ανατολική αντί να σώζεται από αυτήν τη «χρηματοδότηση», πήγαινε γρήγορα προς τον αφανισμό. Με κατέπληξε μια μέρα ο ευγενικός και χαμηλόφωνος κ. Χένρι Μπάρκερ, όταν μου ζήτησε να του δώσω μια δεύτερη υποθήκη σε ένα από τα ατμόπλοια για εγγύηση. Μου είχε μόλις πληρώσει, με εντολή του Λασκαρίδη, επιταγές μερικών εκατοντάδων λιρών, για να πληρώσω μερικά χρέη που είχαν την υπογραφή της εταιρείας τους. Η έκπληξή μου ήταν μεγάλη όταν μου ζήτησε την υποθήκη. «Πώς!», είπα, «εγγύηση για σένα για χρήματα που ανήκουν στους Λασκαρίδης και Σία, όταν ξέρω πως οφείλεις χρήματα σ’ αυτήν την εταιρεία;». Τον άφησα αποφασισμένος, αν και λίγο αργά, να κάνω το βήμα απελπισίας, που μόνο αυτό μπορούσε να με γλιτώσει από την καταστροφή. Έψαξα αμέσως τον Γεώργιο Λασκαρίδη, όμως ήταν στο Παρίσι. Οι συνέταιροί του είχαν αρχίσει να φθάνουν από τον Νότο και την Ανατολή. Είδα τον εξάδελφό του τον Πίτερ, που έδειχνε εκνευρισμένος και θυμωμένος. Όμως, ήταν πολύ ευγενικός μαζί μου. Επέστρεψα αμέσως στο γραφείο μου και έγραψα ένα μεγάλο γράμμα στον Γεώργιο Λασκαρίδη, όπου του ανέφερα τη συμπεριφορά του Μπάρκερ. Είπα ότι ήμουν αποφασισμένος να συναντήσω τον εξάδελφό του και

να εξηγηθώ για το θέμα, όπως ήμουν αποφασισμένος να δω τι μπορούσε να γίνει για να σώσω και τις δύο υποθέσεις. Πήρα την ακόλουθη απάντηση:

98

99

Παρίσι, 18 Σεπτεμβρίου 1859 Αγαπητέ Ξένε. Είδα από το χθεσινό γράμμα σου ότι άρχισες πάλι να με κατηγορείς. Αλλά υποθέτω πως το έγραψες σε μια στιγμή οργής. Αν ο Μπάρκερ χρωστά χρήματα στους Λασκαρίδης και Σία, είναι δική του υπόθεση, δεν είναι δικό μου λάθος. Δεν του είπα εγώ να σου ζητήσει εγγύηση. Δεν πρέπει να το πιστέψεις. Δεν βρίσκω τίποτα περίεργο στο να θέλει ο Μπάρκερ εγγύηση. Δεν έχει μεγάλο κεφάλαιο ο ίδιος, και κοιτά πώς να χειριστεί την επιχείρησή του. Λες ότι θα εξηγηθείς με τον Πίτερ. Αλλά, φίλε μου, νομίζεις πως μ’ αυτό θα με εκθέσεις; Δεν θα πετύχεις τίποτα. Γιατί να μη χρησιμοποιήσουμε αυτά που κατέχουμε για να βρούμε μια άκρη; Εγώ είμαι πρόθυμος να δώσω εγγυήσεις. Το έχω κάνει μέχρι τώρα και σου το έχω αποδείξει. Ας κάνουμε πάλι το ίδιο. Ο γενναίος στις δυσκολίες φαίνεται. Θα είμαι στο Λονδίνο την άλλη Τετάρτη. Ελάτε στο σπίτι μου στις οκτώ το απόγευμα. Θα σκεφτούμε τι μπορούμε να κάνουμε. Να φωνάζουμε απερί-

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 100

Όταν ο Λασκαρίδης έφθασε στο Λονδίνο, συναντηθήκαμε πολλές φορές και ανταλλάξαμε πολλές οργισμένες φράσεις. Όμως, βλέποντας το χάος στο οποίο είχε περιπέσει, δεν ήρθα σε επαφή με τους συνεταίρους του. Όλο αυτόν τον καιρό τα ατμόπλοια δούλευαν ανελλιπώς και έκαναν επικερδή ταξίδια με υπέροχα φορτία. Παρά τον βαρύ τόκο που πλήρωνα, ήλπιζα να ελευθερώσω τα πλοία μου. Σ’ αυτό μόνο ο οίκος μου στο Γκαλάτσι μπορούσε να με βοηθήσει. Μόνο γι’ αυτήν την αιτία απομάκρυνα τον Στόκαρ και έστειλα εκεί τον Θεολόγο και τον Καρνέγκι. Αλλά, όπως θα δούμε σύντομα, αντί να μου παραστέκονται, με έφερναν σε δύσκολη θέση, ζητώντας συνέχεια χρήματα, για να πληρώνουν τοις μετρητοίς το σιτάρι για το οποίο είχαν κάνει συμβόλαια. Έχασα πάλι τον Γεώργιο Λασκαρίδη. Ήταν σαν περιπλανώμενος ιππότης, που, αφού είχε τελειώσει με ένα δονκιχωτικό κατόρθωμα σε ένα μέρος, πήγαινε

βιαστικά στο αντίθετο τέταρτο της υφηλίου να προσφέρει τις υπηρεσίες του στην ανθρωπότητα, που υποφέρει εκεί. Την ίδια εποχή –Νοέμβριος του 1859– έκανα μια συμφωνία με το ναυαρχείο για το «Πάουερφουλ» ως μεταφορικό μέσο στον πόλεμο της Κίνας. Μ’ αυτήν τη συμφωνία κέρδισα 15.000 λίρες. Αυτό ήταν υπέροχο. Όμως, είχα δυσκολία να ισοσκελίσω τα κέρδη. Εκείνη την εποχή έπρεπε να πληρώσω τις δόσεις για τα πλοία που κατασκευάζονταν, και δυστυχώς την ίδια στιγμή αρκετές χιλιάδες τέταρτα σιταριού, που είχαν αγοράσει οι πράκτορές μου, ήταν παγιδευμένα στον πάγο στον Δούναβη και δεν μπορούσαν να φορτωθούν για την Αγγλία και να πουληθούν. Κάτω από αυτές τις συνθήκες άρχισα να συζητώ άλλο ένα δάνειο 20.000 λιρών με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, βάζοντας εγγύηση ακόμα ένα ατμόπλοιο. Και αυτή η πράξη έγινε μέσω του κ. Χένρι Μπάρκερ. Όσο για τον Γεώργιο Λασκαρίδη, είχε εξαφανιστεί. Ο φουκαράς! Είχε οικογενειακές ατυχίες. Τον λυπόμουν πραγματικά, όμως δεν μπορούσα να κάνω ό,τι ήθελε, ούτε ό,τι ήθελα εγώ. Είχα ηθική υποχρέωση στο πόστο μου. Η Ελληνική και Ανατολική δεν ήταν μόνο φερέγγυα, έβγαζε και λεφτά. Το να ενώσω αυτήν την εταιρεία με τη Λασκαρίδης και Σία, που στεκόταν στο χείλος του γκρεμού, θα ήταν τρέλα, και το να κάνω μια συνεργασία με τον Γεώργιο Λασκαρίδη ξεχωριστά θα ήταν να συνδυά-

100

101

σκεπτα δεν είναι τρόπος για να σώσουμε την εταιρεία στην οποία ήλπιζα και ελπίζω, μέχρι τα τελευταία χρήματά μου. Χαίρετε. Συνέχισε την προσπάθεια, αν θέλεις να δεις την εταιρεία να προοδεύει. Είμαι πρόθυμος να κάνω κάθε θυσία, γιατί είναι προς το συμφέρον μου. Γεώργιος Λασκαρίδης

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 102

ζω την τρέλα με την αδικία. Έμεινα να παρακολουθώ την παλίρροια των γεγονότων και ετοιμαζόμουν να δράσω ανάλογα με την περίσταση. Οι αναγνώστες μου θα αποφασίσουν αν είχα οποιαδήποτε υποχρέωση να ρισκάρω τους καρπούς της σκληρής δουλειάς μου με οποιονδήποτε. Και κάτι ακόμα. Είχα αποφασίσει ότι έπρεπε να απαλλαγώ από τις υπηρεσίες του κ. Χένρι Μπάρκερ. Αποφάσισα να γνωρίσω προσωπικά τους πανίσχυρους κεφαλαιούχους. Πιέστηκα να κάνω αυτό το βήμα, κυρίως γιατί πλησίαζαν ο Ιανουάριος, ο Φεβρουάριος και ο Μάρτιος του 1860, και τα ποσά που έπρεπε να πληρώσω μόνο αυτούς τους τρεις μήνες ανέρχονταν σε 143.332 λίρες, 19 σελίνια, 4 πένες.

Το ατμόπλοιο «Πρινς»

102

ΧΙΙ

Μια μικρογραφία αυλής του Λουδοβίκου ΧΙV Στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων αυτών για το δάνειο των 20.000 λιρών γνώρισα για πρώτη φορά προσωπικά τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Αν οι τόσο διαφορετικοί χαρακτήρες του Άδωνη, του ιππότη ντε Φομπλά, του μεγάλου Ζαν Μπατίστ Κολμπέρ και του Τζέιμς Ουίλσον, του διάσημου οικονομολόγου, μπορούσαν να συγκεντρωθούν σε μια ομάδα, δεν θα μπορούσαν να συνθέσουν ένα πιο έντονα αντιθετικό «tableau» από αυτούς τους τέσσερις που έπαιζαν τους συνεταίρους σ’ αυτόν τον μεγάλο εμπορικό οίκο. Ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ήταν ο πιο ωραίος Άγγλος που είχα δει ποτέ. Ήταν μέτριος σε ανάστημα και τέλεια φτιαγμένος. Ντυνόταν με το γούστο ενός ανθρώπου του Σίτι, που «οι αριστοκράτες του Γουέστ Εντ» πολλές φορές τον οδηγούν σε γελοία υπερβολή. Δεν ήταν ιδιοφυία στα οικονομικά, όμως είχε ταλέντο και πείρα. Περνούσε καθημερινά πέντε ώρες στο Σίτι. Όταν τα λεφτά ήταν φθηνά, ο ουρανός του εμπορίου καθαρός και η δουλειά εύκολη, αυτές οι ώρες ήταν για τον Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν μια θυσία στον βωμό του καθήκοντος. Όταν, όμως, το χρήμα ήταν 103

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 104

ακριβό και ο ορίζοντας έμοιαζε τρικυμιώδης, τότε τα αισθήματα του Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, τις ώρες που ήταν στο Σίτι, ήταν τόσο ευχάριστα όσο ενός Συρακούσιου τύραννου κάτω από μια σπάθα που κρέμεται από κλωστή. Στον Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν άρεσαν οι κολακείες και, καθώς μπορούσε να διευθύνει την αγορά, είχε πάντα μια πλούσια συγκομιδή από το είδος. Τον περιστοίχιζε μια στρατιά από συκοφάντες –όλοι έξυπνοι–, που ήξεραν πώς να γυρίζουν τα πανιά τους ανάλογα με τον καιρό. Και τότε ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν γινόταν αλαζόνας σε υπερβολικό βαθμό. Και κάλλιστα, θα μπορούσαν να τον εκφράζουν τα συναισθήματα του ξακουστού Ντε Κουσί: Roy ne puis-je être; Duc ne veux être, Ni comte aussy; Mais grand seigneur De Coucy.* Ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάμπμαν αγαπούσε το δράμα και λάτρευε τους πίνακες, αλλά χωρίς να διαθέτει την κρίση του Σερ Τσαρλς Ίστλεϊκ, άφηνε την εκλογή των αγορών του στους πράκτορές του ή τους κόλακές του. Η ιδιωτική του ζωή χαρακτηριζόταν από μια πολυτελή φιλοξενία σαν αυτή του άσωτου * Βασιλιάς δεν θέλω νάμαι,/ούτε δούκας να γίνω,/ούτε και κόμης επίσης,/μόνο μέγας άρχων Ντε Κουσί.

104

υιού. Η ζωή του Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ήταν μια συνεχής απόλαυση. Εκτός από τις λίγες ώρες που αφιέρωνε στη δουλειά, όλος του ο χρόνος περνούσε με προσκλήσεις που δεχόταν ή έκανε. Η σκέψη του ήταν πώς να κάνει τις ώρες αυτής της εφήμερης ζωής όσο πιο ευχάριστες γινόταν. Σαν άσωτος υιός, δεν συλλογιζόταν ποτέ τις αναποδιές του Πολυκράτη. Ο Άρθουρ Τζορτζ Τσάπμαν ήταν ένας ξανθός νεαρός με παιδικό πρόσωπο. Ούτε μια τρίχα δεν σκίαζε το χνουδάτο μάγουλό του. Αν δοκίμαζε να φορέσει κοριτσίστικα ρούχα, όπως ο ιππότης ντε Φομπλά, θα μπορούσε να περάσει για κυρία της αυλής της Μαρκησίας ντε Μπ. Ο ρόλος του στο μεγάλο γραφείο περιοριζόταν στο να δίνει με στόμφο εντολές στους υπαλλήλους, όταν υπήρχαν ξένοι, να φέρεται ιπποτικά στους πελάτες, ιδιαίτερα σε όσους έρχονταν να δανειστούν χρήματα ή να ζητήσουν την ανανέωση των συναλλαγματικών. Όμως, κυρίως και πάνω απ’ όλα, ο λόγος που ερχόταν στο γραφείο ήταν για να δέχεται συναλλαγματικές της εταιρείας και να υπογράφει επιταγές. Πράγματι, υπέγραψε τόσες πολλές επιταγές, που μέσα στους δεκαοκτώ μήνες από τον καιρό που τον πρωτογνώρισα, μου είπαν ότι οι συνέταιροί του, για να τον ελαφρύνουν από τη σκληρή δουλειά, του έδωσαν ένα ετήσιο επίδομα. Έτσι, τελείωσαν οι επίσημες επισκέψεις του στο μεγάλο «Κόρνερ Χάουζ». Ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ήταν ένας από τους βα105

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 106

σικούς εταίρους και μετόχους στην επιχείρηση. Ήταν ένας άνθρωπος υψηλής ηθικής και πνευματικότητας. Ως προς την εμφάνιση ήταν μέτριος σε ύψος και είχε τάση για πάχος. Η όψη του έδειχνε έναν καλόκαρδο και υψηλής νοημοσύνης άνθρωπο. Τα μαλλιά του ήταν ξανθά, τα μάτια του καλοσχηματισμένα και είχαν μια ευγένεια. Ήταν κωφός από το ένα αυτί, γεγονός που εξηγούσε γιατί μιλούσε πάντα δυνατά, ακόμα και όταν χειριζόταν ιδιωτικές υποθέσεις. Ήταν ένας υπερήφανος άνδρας, κάπως πομπώδης και αυταρχικός στους τρόπους, όμως από την άλλη ήταν διαποτισμένος με βαθιά αίσθηση της θρησκείας και οι φιλανθρωπικές του πράξεις ήταν πολλές. Στις δημόσιες ικανότητές του, πολλές φορές και συχνά διέσωσε εμπορικές επιχειρήσεις από πτώχευση, με συμπαράσταση στους επικεφαλής τους. Ήταν μέλος της Εταιρείας των Φίλων* και ανίκανος να πει ψέματα ή να υποκριθεί. Όμως, δυστυχώς περιτριγυρισμένος από μια τάξη ανθρώπων όπως αυτούς που προτιμούσαν οι Τσάπμαν, δεν μπορούσε πάντα να εξακριβώσει την αλήθεια, γιατί δεν υποπτευόταν τα κίνητρα των πληροφοριοδοτών και δεν αμφισβητούσε τα λόγια τους. Έτσι, έπεσε τελικά στην παγίδα τους και έγινε το όργανο μιας κλίκας δολοπλόκων. Όπως όλοι οι τραπεζίτες, ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ήθελε να πολλαπλασιάζει τα λεφτά του και ονειρευόταν να διευθύνει τον *Σ.τ.Μ. Το επίσημο όνομα των Κουακέρων.

106

εμπορικό κόσμο. Ήταν μια φιλοδοξία αντάξια ενός υπουργού οικονομικών. Για να πραγματοποιήσει τη φιλοδοξία του, αυτός ο Άγγλος Κολμπέρ δεν χρειαζόταν την υποστήριξη ενός Καρδιναλίου Μαζαρέν. Όταν τα χρήματα ήταν φθηνά, το μάτι του έπεφτε στα ναυπηγεία του Λίβερπουλ, του Λονδίνου, του Χάρτλπουλ, του Νιουκάστλ και του Σάντερλαντ, όπως είχε κάνει σε άλλες εποχές εκείνος ο διάσημος υπουργός της Γαλλίας σ’ εκείνα της Βρέστης, της Τουλόν και του Ροσφόρ. Με ένα μεγάλο κεφάλαιο στη διάθεσή του –ένα μέρος δικό του και ένα μέρος που είχε τεθεί στη φύλαξή του– μπορούσε με υποθήκες να είχε δεσμεύσει τον εμπορικό στόλο της Αγγλίας και να τους πείσει να αγκυροβολήσουν όπου ήθελε. Σε μια τέτοια δύναμη ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι απέβλεπε. Ο Ντελίλ είχε πει: «Με τα δεσμά του εμπορίου ενώστε το σύμπαν». Το σχέδιο του Χένρι Έντμουντ Γκέρνι δεν ήταν κακό. Αντί να προκαλεί τον κίνδυνο μειώνοντας τιμολόγια δεύτερης κατηγορίας, μπορούσε να βάλει στο χέρι ένα μεγάλο μέρος της ναυτιλιακής εμπορικής περιουσίας και έτσι κατά κάποιο τρόπο να ελέγχει τα δύο σημαντικότερα στοιχεία του εμπορικού μεγαλείου της Αγγλίας. Για την επιτυχία του σχεδίου του Χένρι Έντμουντ Γκέρνι υπήρχαν τρεις όροι: ειδική γνώση της ναυτιλιακής ιδιοκτησίας, ένας μικρός τόκος, ας πούμε σε καμιά περίπτωση να μην ξεπερνά το 10 τοις 107

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 108

εκατό ώστε ο εφοπλιστής να μπορεί να αποδεσμεύσει τα πλοία του, και ο απαράβατος όρος να μην προκαταβάλεται μεγαλύτερο από ένα ορισμένο ποσοστό της εκτιμώμενης αξίας. Ακόμα, το εμπόριο στο οποίο θα δεσμεύονταν τα πλοία έπρεπε να ελεγχθεί και οι ικανότητες και η εντιμότητα των ιδιοκτητών να βεβαιώνονται. Όμως, ο τρόπος που οι μεγάλοι κεφαλαιούχοι προσπαθούσαν να εκτελούν το σχέδιό τους ήταν εντελώς το αντίθετο από αυτό. Οι «protégés» που ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν χρησιμοποιούσε για να επιβλέπουν τα συμφέροντα και την αξία της ιδιοκτησίας, είχαν παιδαριώδη γνώση, ή μάλλον ήταν ραφιναρισμένα καθάρματα, με συνέπεια οι συναλλαγές με την καλύτερη πληρωμή και με τις καλύτερες οργανωμένες γραμμές ατμόπλοιων να έχουν κατάφωρη ζημιά. Ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, επειδή ήταν ο επικεφαλής συνέταιρος της εταιρείας, με περισσότερες υποθέσεις δυστυχώς στα χέρια του απ’ ό,τι μπορούσε να χειρισθεί κάποιος μόνος του, άφησε την τεκμηρίωση των εγγυήσεών στον κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, του οποίου ο άνθρωπος για όλες τις δουλειές ήταν ο κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς – ο επίσημος εντεταλμένος του Πτωχευτικού Δικαστηρίου, που θα σας τον γνωρίσω σύντομα. Ο Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ, ένας νεότερος συνέταιρος στο μεγάλο «Κόρνερ Χάουζ», ήταν εκείνη την εποχή, όπως και ο Άρθουρ Τσάπμαν, ένας νέος με παι-

δικό πρόσωπο. Είχε πολύ ταλέντο, ήταν σώφρων και πολύ ηθικός. Αγαπούσε τη δουλειά του και έπαιρνε μέρος σε όλα τα προβλήματα της εταιρείας. Προικισμένος με πολλή αυτοπεποίθηση, παρέμενε ακλόνητος στις εμπορικές καταιγίδες και πολύ συχνά με την προβλεπτικότητά του και την αποφασιστικότητά του έσωσε το καλό πλοίο της οδού Λόμπαρντ από το ναυάγιο μέσα στο λαβύρινθο των ύφαλων και των ρηχάδων, ανάμεσα στα οποία οι δύο άλλοι συνέταιροι και οι πολύτιμοι προστατευόμενοί τους το είχαν μπλέξει. Ο Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ έστεκε απτόητος στο πλευρό του Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ώς το τέλος και δεν αμφιβάλλω πως έκανε καλή δουλειά. Αν όλοι οι άνεμοι του εμπορικού ορίζοντα του Λονδίνου δεν είχαν κληθεί να δώσουν ταυτόχρονα όλοι μαζί ένα χτύπημα σ’ αυτό το υπέροχο πλοίο, που αφότου έφυγα έγινε ένα απόλυτο ναυάγιο, θα μπορούσε να παραμείνει, και θα ήταν τιμή για τη Μεγάλη Βρετανία. Ο Σάμουελ Γκέρνι και ο Τζον Χένρι Γκέρνι σπάνια έκαναν την εμφάνισή τους στο γραφείο εκείνο τον καιρό. Ο τρόπος που οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία έδιναν προκαταβολές στην Εταιρεία Γκάλγουεϊ, σε μένα, στον Ζαχαρία Πίρσον και σε άλλους πλοιοκτήτες, πάνω στην περιουσία τους ήταν αυτός: Έδιναν εντολές στον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, ή σ’ αυτόν που είχε συστήσει τη δουλειά, να εκδώσει συναλλαγματικές πλη-

108

109

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 110

ρωτέες από τον κάτοχο της ιδιοκτησίας, τις οποίες στη συνέχεια πλήρωναν οι ίδιοι χρεώνοντας το υπερβολικό επιτόκιο που προανέφερα. Αυτές τις συναλλαγματικές τις φύλαγαν εκείνοι και τις προεξοφλούσαν οπισθογραφώντας τες, ανάλογα με τα σημάδια που έδιναν οι άνεμοι της χρηματαγοράς, ή σύμφωνα με τις απαιτήσεις των απαιτητών. Όταν επισκεπτόμουν το γραφείο αυτών των μεγάλων χρηματιστών, είχα την ευκαιρία να προσέξω πράγματα που διέφευγαν της προσοχής των ίδιων των ιδιοκτητών. Αυτό το γραφείο μού θύμιζε τη γαλλική αυλή την εποχή του Λουδοβίκου ΧΙV. «Είναι η αυλή όπου τα πάθη μεγαλώνουν και συνωμοτούν ενάντια στην αθωότητα», είπε ο Φλεσιέ και προσθέτει ο Αρνό: «Εδώ η απάτη περνάει για προτέρημα». Η αλήθεια αυτών των ισχυρισμών βεβαιωνόταν στη μικρογραφία αυλής της οδού Λόμπαρντ. Καμία αντικάμαρα κανενός υπουργού στη χριστιανοσύνη δεν είχε περισσότερους σε αναμονή, που τακτικά βρίσκονταν εκεί από τις δέκα το πρωί ώς τις τέσσερις το απόγευμα. Άνθρωποι κάθε σειράς, από την υψηλότερη στην πιο χαμηλή, περίμεναν εκεί για μια ακρόαση, ή ακόμα και μια απάντηση από έναν υπάλληλο. Έβλεπες εκεί την «πανούκλα της αυλής», όπως ονομάζει ο Μολιέρος αυτούς τους γραφειοκράτες ασήμαντους μεσίτες, που η μόνη τους ασχολία είναι να διαδίδουν φήμες και συκοφαντίες. Ήταν διασκεδαστικό να βλέ-

πεις δείγματα αυτής της κλάσης στην αυλή της οδού Λόμπαρντ, και να παρακολουθείς τα συκοφαντικά χαμόγελα και τη δουλική ταπεινοφροσύνη με την οποία πλησίαζαν έναν αποδεσμευμένο συνέταιρο και ξεκινούσαν ένα ψιθυριστό κουτσομπολιό. Εκεί έβλεπες την «αλεπού της αυλής», όπως αποκαλεί ο Μπαλζάκ τον πανούργο μεσίτη: Πλησιάζει τον μεγάλο άνδρα με προσεκτικό και υπαινικτικό αέρα, και προτείνει, μάλλον πετά μια υποψία για μια πολλά υποσχόμενη συναλλαγή, όμως δεν τολμά να προτείνει οτιδήποτε, ώσπου να βεβαιωθεί για τις προθέσεις του μεγάλου άνδρα. Μετά υπήρχε η «μύγα της αυλής», όπως αποκαλεί ο Λα Μπριγιέρ τον επαγγελματία κατάσκοπο της αυλής, για την αξιόπιστη πληροφορία του, που μπορεί να γλιτώσει τον μεγάλο οίκο από ζημιά ή να φέρει κέρδη. Αυτοί οι άνθρωποι αμείβονταν με ποσοστά, ή με κάποιο άλλο τρόπο. Μετά ήταν τα κοπάδια των κοινών μεσιτών, αυτοί ήταν μεσίτες ή «προξενητές» όλων των ειδών, γεμάτοι με όλων των ειδών τα σχέδια και τις προτάσεις. Πήγαιναν από εδώ κι από εκεί, σκορπώντας τον «αγιασμό» της αυλής, ή φρούδες ελπίδες και υποσχέσεις στους πελάτες που αδημονούσαν. Για αυτούς τους τελευταίους είπε ο Κορνήλιος:

110

111

Les courtisans sont des jetons; Leur valeur dépend de leur place:

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 112

Dans la faveur des millions, Et des zéros dans la disgrace.* Τι σκευωρίες δεν είδα να επινοούνται, πόσες μηχανορραφίες δεν είδα να εκτυλίσσονται, για να εκτοπίσουν έναν εκλεκτό σ’ αυτήν τη μικρή οδό Λόμπαρντ.

Le crime fait la honte, et non pas l’échafaud.* Είδα πολλούς τίμιους και ηθικούς άνδρες να οδηγούνται από τους διεφθαρμένους ευνοούμενους αυτού του οίκου στην αγχόνη της πτώχευσης, παρόλο που ήταν αθώοι, να τους ρίχνουν στην ατίμωση, και η ντροπή του κόσμου να βαραίνει ακόμα το όνομά τους. Καθώς γράφω, έρχεται στο μυαλό μου ο Ζαχαρίας Πίρσον, από το Χαλ, ένας έντιμος άνθρωπος όπως λίγοι στην Αγγλία, που θυσιάστηκε μ’ αυτόν τον τρόπο. Το «Κόρνερ Χάουζ» στην οδό Λόμπαρντ είχε πολλούς ορόφους και είχε μια επιβλητική όψη εξωτερικά. Η επιχείρηση λειτουργούσε μόνο στο ισόγειο. Σ’ αυτόν τον όροφο υπήρχε ένα μεγάλο δωμάτιο για τους υπαλλήλους, που θύμιζε τράπεζα, αν και οι υπάλληλοι δεν ήταν τόσο πολυάριθμοι. Κοντά σ’ αυτό το δω* Σ.τ.Μ. Οι στίχοι δεν είναι του Κορνήλιου, αλλά του Ζορζ ντε Μπρεμπέφ και σημαίνουν: «Οι αυλικοί είναι σαν τις μάρκες (πιόνια),/ η αξία τους εξαρτάται από τη θέση τους:/ όταν είναι ευνοϊκή, αξίζουν εκατομμύρια/ κι όταν είναι σε δυσμένεια, μηδέν». ** Το έγκλημα κάνει την ατίμωση, όχι η αγχόνη.

112

μάτιο ήταν ένα άλλο όπου κάθονταν οι συνέταιροι και η είσοδός του ήταν μέσα από το δωμάτιο των υπαλλήλων, από μια τζαμένια πόρτα. Αυτό το δωμάτιο, όπου κάθονταν οι μεγαλύτεροι χρηματιστές του κόσμου, ήταν σχεδόν χωρίς έπιπλα, ή μόνο με τα βασικά. Είχε πέντε γραφεία, το ένα πίσω από το άλλο, με το σύστημα που είχαν τα σχολεία στο Λάνκασαϊρ. Αυτά τα γραφεία είχαν διαχωριστικό ολόγυρα, στο ύψος του στήθους. Σ’ αυτά τα γραφεία μερικούς από τους συνεταίρους τους έβρισκες πάντα να γράφουν, όμως ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι στεκόταν συνήθως κοντά στο τζάκι, επιβλέποντας την επιχείρηση. Μπορώ, όμως, να πω πως για μια εμπορική εταιρεία τέτοιου μεγέθους η επίπλωση και γενικά η εμφάνιση αυτού του δωματίου ήταν μάλλον φτωχική. Ούτε ίχνος από τη φιγούρα που χαρακτηρίζει τα γαλλικά γκισέ στις νεόδμητες τράπεζες του Λονδίνου. Πλάι στην αίθουσα των συνεταίρων ήταν δύο άλλα μικρά δωμάτια – το ένα έβλεπε στην οδό Μπέρτσιν Λέιν, αρκετά ευπρεπές όσον αφορά τον φωτισμό και την επίπλωση, το άλλο τόσο θλιβερό και σκοτεινό σαν το λαζαρέτο ενός πλοίου. Ευτυχής αυτός που ήταν αναγκασμένος να περιμένει σ’ αυτό το δωμάτιο σχεδόν μία ώρα, για μια ακρόαση, τριγυρισμένος από μισογεμάτα μπουκάλια φαρμάκων, βούρτσες, χτένες, κρεμάστρες για πετσέτες και σκεύη για πλύση. Πέρα από αυτό, ήταν ένα άλλο δωμάτιο –φωτεινό, ευάερο και αναπαυτικό –, που 113

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 114

γειτόνευε με το δωμάτιο των συνεταίρων μέσα από το δωμάτιο των υπαλλήλων. ΧΙΙΙ

Σε επικίνδυνη θέση

Ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι

Όταν κατανόησα πλήρως την πολιτική των γιγάντιων χρηματιστών και το σύστημα που επικρατούσε στο γραφείο τους, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι όσο λιγότερο συχνές ήταν οι επισκέψεις μου, τόσο το καλύτερο. Ανέφερα ότι δέχθηκα συναλλαγματικές για ένα ποσό μεγαλύτερο από 100.000 λίρες για το σιτάρι και τα ατμόπλοια που είχα αγοράσει. Αυτές οι συναλλαγματικές τώρα άρχισαν να λήγουν. Καθώς η δουλειά στον Δούναβη και η εισαγωγή σίτου δεν μπορούσαν να πληρωθούν με πίστωση και απαιτούσαν μετρητά, η θέση μου κατέστη ανησυχητική. Αυτό το αντιλήφθηκε πρώτος ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ και με την πρόφαση ότι ήταν πολύ απασχολημένος απέφευγε να με συναντήσει. Ο Γεώργιος Λασκαρίδης ήταν πιο αλλοπρόσαλλος από ποτέ. Γρήγορος στις συναλλαγές του, σαν ένας από τους Διόσκουρους, βρισκόταν τη μία εβδομάδα στο Παρίσι και την άλλη στο Λονδίνο. Ήμουν σε δίλημμα. Σε δέκα μέρες έπρεπε να βρω 38.000 λίρες και δεν ήξερα πού να γυρέψω αυτά τα χρήματα, αν και είχα ακόμα μεγάλη περιουσία σε ελεύθερα πλοία. Εκείνο το βράδυ επέστρεψα

114

115

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 116

στο σπίτι σε απελπιστική κατάσταση, όταν ξαφνικά μου ήρθε μια ιδέα. Κάθισα και έγραψα ένα μεγάλο γράμμα στον Χένρι Έντμουντ Γκέρνι. Εξήγησα επακριβώς την κατάσταση. Του έδειξα πως η επιχείρησή μου απολάμβανε ένα κέρδος τουλάχιστον 30 τοις εκατό, και ότι λειτουργούσε σε πολύ καλή βάση. Το μόνο που χρειαζόμουν ήταν ένα μικρό κεφάλαιο 80.000 λιρών λόγω της τωρινής κρίσης. Αν μου το παρείχαν, θα έδινα ευχαρίστως εγγύηση, και επιπλέον ένα όγδοο του ετήσιου κέρδους της επιχείρησης, όσο θα υπήρχε, αφότου εξοφλούσα το δάνειο. Καθώς το γράμμα αυτό αποτελεί το πραγματικό μέσο παρουσίασης της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, δημοσιεύω ένα πρόχειρο αντίγραφο που βρήκα στα χαρτιά μου. Την αρχή αυτής της σημαντικής επιστολής, που φέρει την ημερομηνία (που ήταν μόνο μερικές σειρές) την έχω χάσει.* * Σ.τ.Μ. Η μακροσκελέστατη επιστολή παραλείφθηκε για λόγους οικονομίας. Περιληπτικά, αφού αναφέρεται στο ιστορικό της σχέσης με Λασκαρίδη και αναλύει την τρέχουσα κατάσταση της εταιρίας, προτάσσει δύο εναλλακτικές: τη χορήγηση επιπλέον δανείου 80.000 λιρών ή τη συμφωνία με τους πιστωτές για πάγωμα των απαιτήσεων και ρύθμιση πληρωμών, την οποία θεωρεί δυσφημιστική για την εταιρία και τους Έλληνες εμπόρους. Ως προς το δάνειο, προτείνει υποθήκες σε μεγάλο αριθμό πλοίων, καθώς και εκχώρηση των εισπράξεών τους. Ως επιτόκιο προτείνει το 10% και αποπληρωμή εντός 18 μηνών. Εφεξής θα δίνει στους τραπεζίτες το 1/8 των κερδών όλων των πλοίων, ή το 1/8 της ιδιοκτησίας κάθε πλοίου.

116

ΧΙV

Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία Εκείνο τον καιρό το χρήμα ήταν πολύ φθηνό. Οι κ.κ. Οβερεντ, Γκέρνι και Σία, μετά από μια μικρή σύσκεψη, αποφάσισαν να μου δώσουν το ποσό που ζήτησα. Θα πλήρωνα τόκο και προμήθεια, όμως αρνήθηκαν να συμμετάσχουν στα κέρδη της επιχείρησής μου, γιατί αυτό μπορούσε να καθιερώσει ένα είδος συνεταιρισμού ανάμεσά μας. Ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ και ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης, αυτοί οι δύο κύριοι που απουσίαζαν από τον κύκλο των γνωριμιών μου για λίγο καιρό, εμφανίσθηκαν πάλι ξαφνικά και το πρόσωπό τους είχε τόσο ευχάριστες εκφράσεις, που ήταν πραγματική απόλαυση να τους βλέπεις. Ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν με πληροφόρησε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία διόρισαν τον κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς ως επίσημο εντεταλμένο τους στο Πτωχευτικό Δικαστήριο. Ήταν το πρόσωπο που θα προστάτευε τα συμφέροντά τους ως προς την επιχείρησή μου, σύμφωνα με το πνεύμα της επιστολής που είχα γράψει στον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ. Ο κ. Τσάπμαν με συμβούλεψε να πάω αμέσως στο γραφείο του κ. Έντουαρντς στο Μέγαρο Ουίβερ, στην οδό Μπέιζινχολ, μαζί με τον κ. Χένρι Τζον 117

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 118

Μπάρκερ, που ήταν παρών στη συνάντηση, και να τον ενημερώσω (τον κ. Έντουαρντς) για το θέμα. Δεν υπήρχε καιρός για χάσιμο και ξεκινήσαμε αμέσως. Όταν φθάσαμε στο Μέγαρο Ουίβερ, ανακαλύψαμε ότι ο κ. Έντουαρντς ήταν απασχολημένος και θα παρέμενε απασχολημένος για αρκετή ώρα. Σε λίγα λεπτά ένας γηραιός κύριος, φτωχικά ντυμένος, βγήκε από το ιδιωτικό δωμάτιο του κ. Έντουαρντς. Γκρίνιαζε και έβριζε πολύ άσχημα, και μιλούσε για τον κ. Έντουαρντς μάλλον προσβλητικά. Το γεγονός αυτό μου έκανε χαλεπή εντύπωση. Όταν μας ανήγγειλαν, ο κ. Έντουαρντς, που ήταν ήδη πληροφορημένος για το θέμα της επίσκεψής μας από τον κ. Τσάπμαν, μας υποδέχθηκε χαμογελαστά. Αλλά δεν άργησα να διακρίνω τα σημάδια ενός μεγάλου εκνευρισμού, που του είχε προκαλέσει ο προηγούμενος επισκέπτης, για τον οποίο είπε ότι υπήρξε πολύ ευκατάστατος πριν από την αποτυχία του, ότι οι λογαριασμοί του ήταν σε μεγάλη ακαταστασία, ότι ήταν τρελός και δεν ήξερε τι έλεγε. Δεν ξέρω γιατί, όμως η πρώτη μου επίσκεψη στον κ. Έντουαρντς μου έκανε κακή εντύπωση, αν και εκείνος είχε ευχάριστη εμφάνιση, γαλήνια όψη, ψύχραιμο χαρακτήρα, και όχι μόνο ευγενικούς αλλά και γοητευτικούς τρόπους και απαλή και γλυκιά ομιλία. Εξήγησα στον κ. Έντουαρντς τον λόγο της επίσκεψής μου και την κατάσταση των υποθέσεών μου, τη φύση της δουλειάς μου, και τον αριθμό και την

αξία των ατμόπλοιών μου. Σημείωνε ό,τι έλεγα σ’ ένα κομμάτι χαρτί που είχε μπροστά του και, όταν τελείωσα, μου είπε ότι ο κ. Τσάπμαν τον είχε ενημερώσει για το θέμα και εκείνος, βλέποντας ότι η επιχείρηση ήταν πράγματι καλή, συμβούλεψε την εταιρεία να δώσει την προκαταβολή που ζήτησα. Αυτό που έπρεπε να γίνει για να κλείσει η συναλλαγή, ήταν να τον συναντήσω (τον κ. Έντουαρντς) στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σε μισή ώρα. Ακριβής στην προκαθορισμένη ώρα, έφθασα στο «Κόρνερ Χάουζ» με τον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ. Ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι απουσίαζε εκείνη την ημέρα. Όταν μπήκαμε, βρήκαμε τον κ. Έντουαρντς να συνομιλεί ιδιαιτέρως με τον κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν σε ένα από τα μικρά δωμάτια. Σε λίγο ο κ. Έντουαρντς μας κάλεσε μέσα και μου ανακοίνωσε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία αποφάσισαν να μου προκαταβάλουν 80.000 λίρες για έξι μήνες, για να με βοηθήσουν να ξεπεράσω τις δυσκολίες. Αλλά γι’ αυτήν την προκαταβολή έπρεπε να τους πληρώσω ένα μπόνους ΣΑΡΑΝΤΑ ΧΙΛΙΑΔΩΝ ΛΙΡΩΝ και έναν τόκο 10 τοις εκατό. «Πώς! 40.000 λίρες και 10 τοις εκατό τόκο;», ξεφώνισα, παρά ρώτησα. «Αυτό είναι λιγότερο από το ένα όγδοο των κερδών που μας πρότεινες να μας δίνεις κάθε χρόνο», είπε ο κ. Τσάπμαν, με φανερά αδιάφορο ύφος.

118

119

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 120

«Ίσως να είναι έτσι», απάντησα, «όμως, το να σας πληρώσω 40.000 λίρες και 10 τοις εκατό τόκο με τη μία, με 80.000 λίρες σε έξι μήνες, δεν είναι δυνατόν. Δεν θα το άντεχα, δεν θα μπορούσα να το κάνω, αποκλείεται, κ. Τσάπμαν». Ο κ. Έντουαρντς έριξε μια ματιά με σημασία προς τον κ. Τσάπμαν και μετά του είπε: «Να πούμε δυο λόγια». Και τον πήρε έξω από την αίθουσα. «Σαράντα χιλιάδες λίρες μπόνους και 10 τοις εκατό τόκο επιπλέον, και να πληρωθούν όλα σε έξι μήνες! Καλύτερα να σταματήσω τις πληρωμές αμέσως. Είναι πολλά», είπα. «Ναι, είναι πολλά», είπε ο κ. Μπάρκερ, χωρίς, όμως, να έχει το δικό μου έκπληκτο ύφος. Με κοίταξε λες και ήταν συνηθισμένος σε τέτοιες συναλλαγές. Σε λίγα λεπτά ο επίσημος εντεταλμένος επέστρεψε με ύφος που ακτινοβολούσε. «Κανόνισα την υπόθεσή σας ικανοποιητικά», είπε. «Τους έπεισα να δεχτούν ένα μπόνους μόνο 30.000 λιρών και ένα 5 τοις εκατό τον χρόνο στα χρήματα που θα σας προκαταβάλουν, και είμαι σίγουρος ότι, αν στο τέλος των έξι μηνών δουν ότι οι επιχειρήσεις σας πάνε καλά, θα ανανεώσουν το δάνειο για άλλους έξι μήνες με τον ίδιο τόκο και χωρίς μπόνους. Λοιπόν, μη δημιουργείτε εμπόδια στον δρόμο σας και όλα θα πάνε καλά σύντομα. Οι αδελφοί Μπάρκερ (αυτό ήταν το όνομα της εταιρεί-

ας του κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ) θα εκδώσουν μία συναλλαγματική για όλο το ποσό, που θα αποδεχθείτε. Αυτή η συναλλαγματική δεν θα βγει ποτέ από το γραφείο, ώστε να είστε ήσυχος». Δεν είχα καιρό για χάσιμο, ούτε και λόγο να φέρω αντίρρηση – η επιλογή ήταν ζωή ή θάνατος. «Πότε μπορώ να έχω τα χρήματα», ρώτησα, «γιατί χρειάζομαι 30.000 λίρες για λογαριασμούς αυτήν την εβδομάδα». «Μπορείτε να τα έχετε και σήμερα, αν θέλετε», απάντησε. Είπα, «Πολύ καλά, υποθέτω ότι πρέπει να δεχθώ, αν και οι όροι είναι μάλλον σκληροί». Εκείνη τη στιγμή κάλεσαν τον κ. Τσάπμαν. Έδειχνε πολύ ευχαριστημένος που δέχθηκα τους όρους τους. Τότε, ο κ. Έντουαρντς του είπε ότι πρέπει να πάρω μια επιταγή 20.000 λιρών αμέσως. «Πολύ καλά», είπε ο κ. Τσάπμαν, «όμως, αφήστε μας να δώσουμε της επιταγή μας στους Αδελφούς Μπάρκερ, και οι Αδελφοί Μπάρκερ θα σας δώσουν τη δική τους. Δεν θέλουμε το όνομα της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας να φαίνεται στα βιβλία μας. Αυτό δεν έχει διαφορά για σας, αφού θα πάρετε τα χρήματα. Θα σας δώσουμε τα υπόλοιπα αύριο». Δόθηκε η επιταγή στον κ. Μπάρκερ και φύγαμε από το «Κόρνερ Χάουζ» μαζί, για να πάρουμε την επι-

120

121

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 122

ταγή της εταιρείας. Το μυαλό μου είχε σαστίσει απ’ αυτά που είχα δει και ακούσει. «Τι βλάκας», φώναξε ο κ. Μπάρκερ και χτύπησε το μέτωπό του με την παλάμη του, όταν βγήκαμε στον δρόμο. «Αν ήξερα ότι θα σε χρέωναν 30.000 λίρες για μπόνους, θα τους έκανα να μου δώσουν 5.000 λίρες από αυτά που θα έπαιρναν. Η ευκαιρία να πάρεις ένα τέτοιο στρογγυλό ποσό απ’ αυτούς είναι σπάνια». «Πρέπει να τους ζητήσεις να σου δώσουν τις 5.000 λίρες», είπα, σαστισμένος από την περίεργη ιδέα του. Έπρεπε να πεθάνω στη δουλειά, για να δουλέψουν τα καημένα τα πλοία μου –κανείς δεν καταλάβαινε πόσο σκληρά δούλευα–, και ο κ. Μπάρκερ ήθελε 5.000 λίρες γιατί περπάτησε μαζί μου από την οδό Λόμπαρντ ώς την οδό Μπέιζινχολ και πίσω και από εκεί στην Άμπτσερτς Λέιν. Τέτοια πριγκιπική αμοιβή θα έκανε τον γιο ενός δούκα να έρθει στο Σίτι. Ίσως τέτοια παραδείγματα οδήγησαν στην εισροή αριστοκρατών, ναυάρχων και στρατηγών στο Σίτι την εποχή των εταιριών περιορισμένης ευθύνης. Εν τέλει, ο κ. Μπάρκερ μού έδωσε την επιταγή του και επέστρεψα στο γραφείο μου.

122

ΧV

Ο πρώτος τραπεζίτης μου Ο κ. Έντουαρντς θεωρείτο στο «Κόρνερ Χάουζ» μεγάλος μαθηματικός και μεγάλη αυθεντία στις χρηματοδοτήσεις. Είχε σπουδάσει δικηγόρος και εργαζόταν ως επίσημος εντεταλμένος. Αν οι εμπορικοί νόμοι του κράτους δεν ήταν τόσο περίπλοκοι, σίγουρα ο τελευταίος άνθρωπος που θα προσκαλούσαν δύο έμποροι για να κανονίσουν τις υποθέσεις τους θα ήταν ένας δικηγόρος. Όμως, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, για λόγους αρχής, κρατούσαν στην υπηρεσία τους αυτόν τον κύριο, που τους τον είχε συστήσει ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, με την ελπίδα ότι οι νομικές και ναυτιλιακές του γνώσεις μπορούσαν να αποτρέψουν επιπλοκές. Ο ημι-επαγγελματίας κύριος τους έβαζε σε προβλήματα, και τους έβγαζε από τις δυσκολίες βυθίζοντάς τους όλο και πιο βαθιά. Αφού πέρασαν μερικές εβδομάδες, κατάλαβα πως ο κ. Έντουαρντς δεν είχε σκοπό να έρθει στο γραφείο μου. Είχε ειδοποιήσει τον οίκο να προκαταβάλει το ποσό των 80.000 λιρών, χωρίς ούτε καν να πάει ο ίδιος ή να στείλει κάποιον κατάλληλο άνθρωπο να ερευνήσει τα ατμόπλοια, που η υποθήκη τους θα ήταν η δικλείδα ασφάλειας για το ποσό που θα δάνειζαν.

123

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 124

ράστιου ποσού των 170.000 λιρών*, που θα δεχόμουν, θα κοβόταν από τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία, σύμφωνα με την απαίτηση των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία;». Όμως, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήξεραν ότι οι Λασκαρίδης και Σία δεν ήταν αξιόπιστη εταιρεία, λόγω της τεράστιας επιχείρησης με τις συναλλαγματικές που είχε οργανωθεί μεταξύ αυτών και του αντιπροσώπου τους του κ. Έντουαρντς με σκοπό τη «χρηματοδότηση», όπως το έλεγε ο τελευταίος, της περίφημης Εταιρείας Γκάλγουεϊ. Οι κακές μου σκέψεις έφθαναν στο σημείο να φανταστώ ότι ο μεγάλος τραπεζικός οίκος ήταν τελικά σαθρός, και αυτοί που γνώριζαν το μυστικό εκμεταλλεύονταν τη σύγχυση που επικρατούσε. Η υποψία αυτή θα γινόταν πεποίθηση αν δεν την είχε αλλάξει μια τυχαία συζήτηση. Όταν με καθοδήγησαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να πάω στον κ. Έντουαρντς, για να συμπληρώσουμε τις συναλλαγές γι’ αυτό το δάνειο, ο επίσημος εντεταλμένος με ρώτησε σε απλά αγγλικά πόσα θα του έδινα ετησίως για τον κόπο του. Του απάντησα πως έπρεπε να ζητήσει πληρωμή από τους εργοδότες του και συμπλήρωσα ότι θα μπορούσαν να την καλύψουν από τις 30.000 λίρες μπόνους και τον 5 τοις εκατό τόκο που θα τους πλήρωνα για το δάνειο. Είπε

Μου έκανε έκπληξη η ευκολία με την οποία έγινε αυτή η γιγάντια συναλλαγή στο μικρό χρονικό διάστημα των σαράντα οκτώ ωρών. Ο κ. Έντουαρντς, που στο όνομά του ως εκπροσώπου των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, τα ατμόπλοια θα υποθηκεύονταν, ούτε που με ρώτησε, ακόμα και μερικούς μήνες αργότερα, για τα ασφαλιστήρια συμβόλαια σ’ αυτά. Και πέρασε μία εβδομάδα αφότου είχα πάρει όλα τα χρήματα που υπέγραψα τις υποθήκες. Για την ακρίβεια, πήρα σχεδόν όλο αυτό το ποσό χωρίς να τους έχω δώσει καμία εξασφάλιση. Αυτός ο τρόπος εργασίας με έκανε να αναλογιστώ. Είπα μέσα μου: «Όταν ένας τραπεζικός οίκος, άσχετα με την περιουσία του, συναλλάσσεται με τέτοιο τρόπο, πρέπει να έχει σοβαρούς λόγους για να το κάνει». Για να ξέρω για την επόμενη φορά, έβαλα το μυαλό μου να σκεφτεί και να ανακαλύψει τους λόγους αυτούς, καθώς η εγγύηση που έπρεπε να δώσω ήταν μεγαλύτερη από το ποσό που θα μου κατέβαλαν. «Μήπως ήταν η απεριόριστη εμπιστοσύνη που μου είχαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία;». Απίθανον, γιατί ήμουν σχεδόν άγνωστος σ’ αυτούς και ξένος. «Ίσως οι εταίροι αγνοούν τη συμπεριφορά και την ακαταλληλότητα του κυρίου που είχαν ορίσει για να επιβλέπει τα συμφέροντά τους;». Ούτε αυτό δεν μπορούσε να είναι, γιατί ήταν μια παλιά γνωριμία του Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν. «Μήπως γιατί η επιταγή του τε-

* Το ποσό έφθασε τις 170.000 λίρες διότι συμπεριελήφθησαν σε αυτό οι προηγούμενες υποθήκες.

124

125

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 126

ότι τους είχε μιλήσει και του είπαν να ζητήσει από εμένα αμοιβή. Συμπλήρωσε ότι του αρκούσαν 500 λίρες τον χρόνο. Δεν ήξερα αν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία τού είχαν δώσει το δικαίωμα να ζητήσει την αμοιβή αυτή από εμένα, ή έπαιρνε προμήθειες χωρίς να το γνωρίζουν, ή αν το γνώριζε μόνο ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, με τον οποίο είχε μεγαλύτερη οικειότητα και έκαναν παρέα καθημερινά στο Μπράιτον, όπου κατοικούσαν και οι δύο. Αυτό που ήξερα, όμως, ήταν ότι ήμουν αναγκασμένος να δεχθώ τους όρους του, ώστε να τελειώσει το δάνειο. Αυτή η συζήτηση διέλυσε την ιδέα της αφερεγγυότητας, γιατί φυσικά κατέληξα στο συμπέρασμα ότι ο κ. Έντουαρντς, που ήταν «ο νόμος και οι προφήτες» της εταιρείας σε όλες τις συναλλαγές, έπρεπε να ξέρει πού στέκονταν, και αντί να ζητά μια αμοιβή ετήσια, θα επέμενε σε ένα εφάπαξ ποσό από τα χρήματα που θα μου έδιναν μέσω αυτού. Σε όλη τη συναλλαγή υπήρχε κάτι που δεν καταλάβαινα. Φαίνεται πως η σπουδαία εταιρεία ήταν μυημένη σε κάποιο μυστικό και έπρεπε να μυηθώ σε κάτι σαμοθρακιώτικα μυστήρια, κι επειδή ήμουν ακόμα νεοφώτιστος, δεν μπορούσα να περάσω στον ανώτατο βαθμό, ώσπου να κατηχηθώ και να διδαχθώ πλήρως και να προωθηθώ από τον ένα βαθμό στον άλλο. Όταν αρχικά διαπραγματευόμουν το δάνειο αυτό, το έκανα απευθείας με τον κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρ-

νι. Ήταν το αποτέλεσμα που προέκυψε από την προσωπική επιστολή που του είχα απευθύνει και η εγγύηση θα ήταν η υποθήκη σε αρκετά από τα ατμόπλοιά μου και τα φορτία. Αφού πήρα ένα μέρος από τα χρήματα, ο κ. Έντουαρντς κι ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ανήγγειλαν ότι η συναλλαγματική των 170.000 λιρών, που θα έδινα στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, θα έπρεπε να βγει στο όνομα της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας από τους κ.κ. Λασκαρίδης και Σία. Δεν είχα αντίρρηση, καθώς δεν μ’ ενδιάφερε καθόλου σε ποιο όνομα θα έβγαινε. Όμως, εδώ πάλι μου δόθηκε τροφή για σκέψη. Εκείνο τον καιρό, όπως είπα, ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης ήταν ο διευθύνων σύμβουλος στο Λονδίνο της Ελληνικής Εταιρείας Λασκαρίδης και Σία. Oι υπόλοιποι και βασικοί εταίροι ήταν στην Κωνσταντινούπολη και στη Μασσαλία. Εν γνώσει τους και με τη συγκατάθεσή τους έγινε η δέσμευση της υπογραφής της εταιρείας του με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για το τεράστιο ποσό των 170.000 λιρών – ένα ποσό μεγαλύτερο από όλο το κεφάλαιό τους; Aυτό δεν ήταν δυνατόν, γιατί μου είχε πει πολλές φορές ότι οι συνέταιροί του δεν θα είχαν καμία σχέση με τα ατμόπλοιά μου. Αυτό γινόταν για κάποια προμήθεια; Ήταν για να αναγκάσει τον Έντουαρντς και τον Τσάπμαν να ρίξουν στάχτη στα μάτια των Γκέρνι και Μπέρκμπεκ; Ήταν μήπως γιατί ήταν ο χρηματοδό-

126

127

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 128

της του Γραφείου Προεξοφλήσεων του κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ στην Άμπτσερτς Λέιν, ή μήπως επειδή είχε σχέση με τον κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς, τον επίσημο εντεταλμένο για τη χρηματοδότηση της Εταιρείας Γκάλγουεϊ; Όταν αργότερα τον ρώτησα γιατί υπέγραψε στο όνομα της εταιρείας του για ένα τόσο υπέρογκο ποσό, απάντησε ότι ήταν αναγκασμένος, γιατί ήδη είχε οπισθογραφήσει αρκετές επιταγές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, που είχαμε δώσει στα ναυπηγεία. Όποιος διάβασε την αρχή του παρόντος τόμου, γνωρίζει πώς ξεκίνησα την εταιρεία και για ποια ποσά έδωσαν εγγυήσεις οι Λασκαρίδης και Σία. Επομένως, εάν ο κος Γεώργιος Λασκαρίδης πράγματι επιθυμούσε να απαλλαγεί από τις υποχρεώσεις εξαιτίας της Ελληνικής και Ανατολικής, ιδού η ευκαιρία – να αφήσει τους Αφούς Μπάρκερ να αναλάβουν όλες τις συναλλαγματικές. Καθώς τα χρήματα που δανειζόμουν από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία επρόκειτο να χρησιμοποιηθούν για την εξόφληση των συναλλαγματικών τις οποίες κάλυπταν οι Λασκαρίδης και Σία, και οι οποίες έχουν δοθεί στα ναυπηγεία. Είναι μια κατηγορία ανθρώπων που θεωρούν πως έχουν το χάρισμα να βλέπουν μακριά, και οι οποίοι ωστόσο μπαίνουν σε κερδοσκοπικά κόλπα χωρίς να σταθούν να αναλογιστούν τις συνέπειες. Είναι και ένα άλλο είδος που δεν κάνει ούτε βήμα χωρίς να στα-

θεί και να εξετάσει προσεκτικά το έδαφος πάνω στο οποίο θα κινηθεί. Αν ανήκα στην πρώτη κατηγορία, θα ήμουν τώρα αυτό που μου είπε κάποτε ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσαπμαν ότι έπρεπε να γίνω, χάρη στην επικερδή επιχείρησή μου και χάρη στη σχέση μου με εκείνους, δηλαδή ένας από τους πιο πλούσιους ανθρώπους του Σίτι του Λονδίνου. Την άλλη μέρα και την επομένη μετά που έκλεισε αυτή η κολοσσιαία συναλλαγή, περίμενα μάταια την άφιξη του κ. Έντουαρντς, που είχε ορισθεί από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να επιβλέπει τα οικονομικά του γραφείου μου. Όμως, δεν ήρθε ποτέ. Τον είχα παρεξηγήσει. Ήταν ένα πολύ σπουδαίο πρόσωπο, για να ενοχληθεί για ένα τόσο ασήμαντο ποσό όσο οι 170.000 λίρες. Είχε άλλες, πιο σημαντικές υποχρεώσεις. Όταν κάποια στιγμή του είπα ότι περίμενα την επίσκεψή του, μου απάντησε: «Δεν έχω χρόνο. Είμαι πολύ απασχολημένος με τις υποθέσεις των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, Ξένε. Κατά συνέπεια, θα στέλνω τον έμπιστό μου υπάλληλο, τον κ. Μαρτς, κάθε απόγευμα. Θα κοιτάζει όλα τα βιβλία σου με τον λογιστή σου και μετά θα ετοιμάζει τον ισολογισμό, που θα μας δείχνει πού στέκεις. Είναι το ίδιο σαν να ήμουν εγώ, γιατί ο κ. Μαρτς είναι έμπιστός μου και ξέρει τα πάντα». Είπα, «Πολύ καλά, όμως θα μας επισκεφθείτε κάποτε για να δείτε τα γραφεία και πώς δουλεύουμε;».

128

129

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 130

«Ασφαλώς», απάντησε. «Θα έρθω μόλις βρω χρόνο». Ο κ. Μαρτς ήρθε την επομένη και του σύστησα τον κ. Ρος, τον λογιστή της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Έκτοτε, κάθε απόγευμα, όταν είχαν φύγει οι άλλοι υπάλληλοι, προχωρούσαν με τον ισολογισμό, που τον αντέγραφε τίμια ο κ. Μαρτς και που τώρα τον έχω εγώ.

Το ατμόπλοιο «Βασίλισσα του Νότου»

130

ΧVI

O δεύτερος τραπεζίτης μου Μέσα σε λίγους μήνες μετά την αποπεράτωση των υποθηκών, δηλαδή την 1η Αυγούστου 1860, καθόμουν στο γραφείο μου όταν μπήκε για πρώτη φορά ο κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς. Με πληροφόρησε ότι ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ήταν πολύ ευχαριστημένος με την αξία της επιχείρησής μου, και με τον οικονομικό ισολογισμό του κ. Μαρτς, και επιθυμούσε ως μελλοντικός κεφαλαιούχος της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας το ενδιαφέρον να εξελιχθεί σε μια «bonâ fide» ιδιωτική εταιρεία. Και για να πραγματοποιηθεί αυτό, πρότεινε να συνάψω μια συμφωνία εταιρικής σχέσης με τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη, που είχε οπισθογραφήσει τις συναλλαγματικές. Πρόσθεσε ότι ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης θα ήταν επικεφαλής του οικονομικού τμήματος της Ελληνικής και Ανατολικής, και θα πήγαινε καθημερινά στην οδό Λόμπαρντ, όπου θα μπορούσε να πάρει όσα χρήματα χρειαζόταν. Ο κ. Έντουαρντς με πίεσε να μη φέρω αντίρρηση, πρώτον γιατί η πρόταση ερχόταν από τον κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι και δεύτερον γιατί ο ίδιος ήταν τόσο απασχολημένος με διάφορες δουλειές, που δεν θα μπορούσε να αναλά131

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 132

βει την επίβλεψη της δικής μου. Και, επίσης, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία γνώριζαν προσωπικά τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη και δεν μπορούσε να γίνει καλύτερη επιλογή συνεταίρου για μένα από την εταιρεία Λασκαρίδης και Σία, αφού ήταν και συμπατριώτης μου. Αφού είπε όλα αυτά ο κ. Έντουαρντς, έβγαλε από την τσέπη του ένα προσχέδιο του εταιρικού συμβολαίου, που μου ζήτησε να το υπογράψω. Επίσης, μου ζήτησε να υπογράψω ένα γράμμα το οποίο με δέσμευε να πληρώνω σ’ εκείνον, τον κ. Έντουαρντς, κάθε χρόνο, το ποσό των 500 λιρών ως ανταμοιβή προηγούμενων και μελλοντικών υπηρεσιών του. Ξαφνιάστηκα. Ένιωσα σαν να μου έβαζαν φίμωτρο. Η επιθυμία του κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ήταν καθαρή διαταγή. Κατάλαβα ότι ο κ. Έντουαρντς ήταν ο καρδιακός του φίλος και ο εκλεκτός του. Είδα ότι ο Λασκαρίδης είχε δουλέψει για τον επίσημο εντεταλμένο. Είχα πιαστεί στην παγίδα τους. Είπα στον κ. Έντουαρντς: «Νόμιζα ότι, πληρώνοντας τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία το μπόνους των 30.000 λιρών για το δάνειο, είχαν παραιτηθεί από τη συμμετοχή τους στα κέρδη της επιχείρησής μου, σύμφωνα με το πνεύμα των προσωπικών επιστολών που είχα στείλει στον κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι. Τους έχω δώσει μια συναλλαγματική 170.000 λιρών. Όταν την πληρώσω, θα πρέπει να ελευθερώσουν τα ατμόπλοιά

μου, και δεν έχω άλλες υποχρεώσεις απέναντί τους. Αυτό που μπορούν να μου ζητήσουν είναι εσείς, κ. Έντουαρντς, ο προταθείς υποψήφιος, στου οποίου το όνομα τα ατμόπλοιά μου είναι υποθηκευμένα στο τελωνείο, ή ο αντιπρόσωπός σας, ή ο υπάλληλος, να έχει τη δυνατότητα να έρθει στο γραφείο μου να ερευνήσει τα βιβλία και να δει ότι η επιχείρηση λειτουργεί καλά. Και γι’ αυτό ήδη δέχθηκα να σας πληρώσω 500 λίρες». Ο κ. Έντουαρντς με κάρφωνε με τα μάτια όσο εγώ μιλούσα και, στο τέλος, είπε: «Είδατε τον κ. Λασκαρίδη;» «Ναι, τον είδα», απάντησα. «Και τι σας είπε;» «Είπε ότι η επιχείρησή μου τώρα στεκόταν σε γερές βάσεις και ότι είχα κατορθώσει να έχω τη στήριξη των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Και θα ήθελε το μερίδιό του. Μετά υπονόησε ότι δικαιούνταν ένα μερίδιο, καθώς είχε οπισθογραφήσει τις συναλλαγματικές που είχαν δοθεί στους κατασκευαστές, και ήταν αυτός που υπέγραψε τη μεγάλη συναλλαγματική των 170.000 λιρών. Του είπα ότι η εταιρεία του είχε οπισθογραφήσει τις συναλλαγματικές παίρνοντας προμήθεια, και αν κάποιος είχε δικαίωμα στα κέρδη της επιχείρησής μου, αυτός ήταν η εταιρεία του, κάτι για το οποίο δεν είχα αντίρρηση. Αλλά όσο οι εταιρίες του στο Λονδίνο και την Κωνσταντινούπολη αξίωναν απαιτήσεις από την Ελληνική και Ανα-

132

133

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 134

τολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία και κρατούσαν τα αποθέματα του κάρβουνου, δεν μπορούσα να κάνω καμιά συμφωνία μαζί του. Τελικά, ανέβηκαν οι τόνοι και αποχώρησα». Ο επίσημος εντεταλμένος με άκουσε υπομονετικά και μετά, με εκείνο το μαλακό και ψύχραιμο ύφος που τον χαρακτήριζε, μου είπε: «Άκου, Ξένε. Μπορείς να συγχαρείς τον εαυτό σου πως είσαι ο πιο τυχερός άνθρωπος στην Αγγλία, που έπεσες στα χέρια μιας τέτοιας εταιρείας όπως οι Γκέρνι. Τους αρέσεις, και τώρα σε πήραν από το χέρι και θα σε κάνουν μεγάλο. Δεν μπορώ να σου πω περισσότερα τώρα. Έχουν μεγάλα σχέδια για την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, όμως δεν μπορούν να τα βάλουν εμπρός αν δεν μπει ή εταιρεία σε διαφορετική βάση. Λοιπόν, μην αρνείσαι αυτά που ζητά ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, που ήταν τόσο καλός μαζί σου και σε έσωσε από πτώχευση». «Δεν έχω αντίρρηση να δώσω στον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη ένα μέρος από την επιχείρησή μου, κ. Έντουαρντς», απάντησα. «Μου αρέσει και του οφείλω απέραντη ευγνωμοσύνη. Είναι μακρινός συγγενής μου και λυπάμαι που είπαμε σκληρά λόγια εχθές. Όμως, δεν μου αρέσουν οι συνεταιρισμοί, είναι σαν τον γάμο: αν πάρεις καλή γυναίκα, είσαι ευλογημένος και χαρούμενος· αν, όμως, πάρεις μια κακή, κατέστρεψες τη ζωή σου».

Επεσήμανα, επίσης, ότι ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης είχε δεσμούς, πέραν της εταιρείας Λασκαρίδης και Σία, και με άλλες εταιρίες, για τη φερεγγυότητα των οποίων δεν γνώριζα καθόλου. Ο κ. Έντουαρντς απάντησε ότι όλα τα προβλήματα του Λασκαρίδη τα γνώριζαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και του είχαν μεγάλη εκτίμηση. Μια εταιρική σύμπραξη με εκείνον θα ανέβαζε την εκτίμησή τους σε μένα. Ο κ. Έντουαρντς μιλούσε με πειστικότητα. Είχα συναίσθηση της δύσκολης θέσης μου. Η υποθήκη σε ναυτική περιουσία είναι πιο ισχυρή από την αντίστοιχη σε έγγεια ιδιοκτησία. Όποια ώρα θέλει μπορεί να δώσει συναλλαγματική πώλησης σε όποιον θέλει, να μεταβιβάσει τα ατμόπλοιά σου σε άλλο όνομα, να σου στερήσει την ιδιοκτησία και να σου πάρουν τον έλεγχο του καπετάνιου και του πληρώματος. Αν έχεις την παραμικρή ιδέα για τις προθέσεις του, μπορείς, είναι αλήθεια, να τον εμποδίσεις με διαταγή ασφαλιστικών μέτρων στο Ανώτατο Δικαστήριο. Αν όχι, η μόνη λύση είναι το κοινό δίκαιο, που είναι ο πιο κουραστικός και πολυδάπανος τρόπος. Ξέρω τη θέση μου σε σχέση με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία πολύ καλά. Η παραμικρή ολιγωρία εκ μέρους μου, σ’ αυτά που μου ζητούσαν, μπορούσε να με καταστρέψει. Ο κ. Έντουαρντς ήταν ο πράκτοράς τους και ασφαλώς ήξερε τα σχέδιά τους. Δεν μπορώ να πω τώρα αν πραγματικά ακολουθού-

134

135

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 136

σε τις εντολές τους, ή αν εξυπηρετούσε μόνο τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη, με τον οποίο, όπως είπα, είχε άλλες οικονομικές συναλλαγές. «Να σας πω, κ. Έντουαρντς», είπα τελικά. «Σας επαναλαμβάνω ότι τίποτα δεν θα μου έδινε μεγαλύτερη χαρά από το να δώσω στον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη ένα μέρος από τα κέρδη αυτής της επιχείρησης. Σας είπα ότι είναι ο ευεργέτης μου. Όμως, δεν θα ήταν δίκαιο, ούτε για μένα ούτε για εκείνον, να ξεκινήσω μια εταιρική σύμπραξη μαζί του αν δεν έχουν λυθεί πρώτα τα ζητήματα των εταιριών του. Κοιτάξτε τι ζητούν οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία από εμένα:

λάβουμε ένα ακόμα σημαντικό υπόλοιπο. Αυτό το ποσό το χρειαζόμαστε για να κλείσουμε τα βιβλία και θα σας είμαστε υπόχρεοι αν το στέλνατε αυτήν την εβδομάδα. Με εκτίμηση, Λασκαρίδης και Σία Η απάντησή μου: 9 Μαρτίου 1860 Κ.κ. Λασκαρίδης και Σία.

Εσωκλείστως θα βρείτε δύο ισοζύγια ώς την 31η Δεκεμβρίου του παρελθόντος έτους, που παρουσιάζουν το ποσό των 2.017 λιρών 12 σελινιών 4 πενών και 1.327 λιρών 10 σελινιών 7 πενών – δηλαδή, 3.345 λίρες, 2 σελίνια, 11 πένες– σε χρέωσή σας, και παρακαλούμε να φροντίσετε για την πληρωμή αυτού του χρέους σας. Επίσης, δεν μας αποδώσατε τον λογαριασμό σας σε ό,τι αφορά τα φορτία του «Χαλέπι» και του «Βηρυτός», για τα οποία πληρώσατε ένα ποσό, αλλά απομένει να

Σε απάντηση της σημερινής επιστολής σας, σας επιστρέφω τους εσώκλειστους λογαριασμούς, καθώς δεν τους αναγνωρίζω. Σύμφωνα με τα βιβλία μας έχουμε λαμβάνειν και όχι δούναι. Αυτή η υπόθεση πρέπει να αποφασισθεί από τον κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς σύμφωνα με τη διαιτησία που υπογράφηκε από τον δικό σας κ. Γεώργιο Λασκαρίδη και εμένα. Ο κ. Έντουαρντς εξετάζει τώρα τις μεταξύ μας συναλλαγές και θα αποφασίσουμε. Προτού αποφασίσει, δεν θα αναγνωρίσουμε κανένα λογαριασμό – ούτε τη ζημιά από το σιτάρι. Ποτέ δεν είχαμε κοινές τοποθετήσεις σε σιτάρι και κοινό λογαριασμό, οπότε δεν μπορεί να ευθύνομαι για ζημιές που μπορεί να προέκυψαν από τέτοιες κινήσεις. Το μόνο

136

137

Λονδίνο, 9 Μαρτίου 1860 Αξιότιμον Στέφανο Ξένο.

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 138

που έκανα ήταν να εκχωρήσω σε σας δέκα ατμόπλοια, ναυλωμένα από μένα με τη συμφωνία το φορτίο τους να πουληθεί την ίδια μέρα για 34 σελίνια το τέταρτο, με τη βεβαιότητα ότι είχατε αγοράσει το σιτάρι μέσω του κ. Ελευθεριάδη προς 13 σελίνια το τέταρτο. Μόνο με αυτούς τους όρους σας άφησα τα δέκα πλοία, που θα μπορούσα να υπενοικιάσω την ίδια μέρα με 2 σελίνια κέρδος το τέταρτο. Εκτός από αυτήν τη ζημιά στο φορτίο που μου οφείλετε, μου κάνατε και άλλη ζημιά, με την πρόφαση πως ο πράκτοράς σας ο κ. Ελευθεριάδης είχε καταχραστεί την εμπιστοσύνη σας. Όσον αφορά τα πλοία «Χαλέπι» και «Βηρυτός», αυτά μόνο είναι οι εκκρεμείς λογαριασμοί – συγκεκριμένα, φορτωτικά απλήρωτα, όπως αυτά του Σαλίκ Πασά, πράκτορα της Υψηλής Πύλης, ή αυτά ανθρώπων που δεν πλήρωσαν, ή μειωμένες φορτωτικές που πλήρωσαν οι έμποροι για εμπορεύματα τα οποία έχασαν οι καπετάνιοι σας. Όποιο υπόλοιπο γι’ αυτά, το περάσαμε στο δικό σας λογαριασμό και θα αποφασίσει γι’ αυτό ο κ. Έντουαρντς. Ωστόσο, πρέπει να παρατηρήσω ότι οι κ.κ. Φαχρί, Λασκαρίδης και Σία της Κωνσταντινούπολης, που τους ανέθεσα τον χειρισμό των υποθέσεών μου εκεί σύμφωνα με την επιθυμία του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη, τώρα παρακρατούν τα αποθέματά μου σε κάρβουνο αξίας 6.000 138

λιρών. Οι κ.κ. Σιρσόκ, από τη Βηρυτό κράτησαν τα λεφτά μου, και ο κ. Ελευθεριάδης, που έκανα πράκτορά μου, πάλι σύμφωνα με αίτημα του δικού σας κ. Γεωργίου –και για να το κάνω αυτό πήρα τη δουλειά από φίλους μου– παρακράτησε 1.000 λίρες δικές μου, με τη δικαιολογία ότι αρνηθήκατε να δεχθείτε τις συναλλαγματικές του. Χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις, σας επιστρέφω τους λογαριασμούς σας, γιατί δεν τους αναγνωρίζω. Είμαι έτοιμος να δεχθώ την απόφαση του κ. Έντουαρντς και να σας πληρώσω και το τελευταίο φαρδίνιο. Λυπάμαι, όμως, που θα πληροφορήσω ότι, σύμφωνα με τους δικούς μας λογαριασμούς, η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία έχει λαμβάνειν και όχι να πληρώσει. Με σεβασμό, (υπογραφή) Στέφανος Ξένος Με τις υποθέσεις να βρίσκονται σε αυτήν την κατάσταση, πώς θέλετε να συνεταιριστώ με τον Γεώργιο;» «Ξένε, ξέρεις ότι οι λογαριασμοί αυτοί είναι στα χέρια μου. Σου υπόσχομαι ότι οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία δεν θα σε ενοχλήσουν ποτέ. Θα βάλω τον Γεώργιο να σου δώσει μια εγγύηση ότι δεν θα σε ενοχλήσει η εταιρεία του».

139

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 140

Μετά ο κ. Έντουαρντς κάλεσε τον έμπιστο υπάλληλό του, τον κ. Κλαρκ, που ήταν στο διπλανό δωμάτιο, και έγραψε ένα προσχέδιο εις διπλούν της νέας συμφωνίας, με τις αλλαγές που είχα κάνει. Έχει ως εξής: (αντίγραφο του υπομνήματος) Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΑΤΜΟΠΛΟΪΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ

κ. Γ.Π. Λασκαρίδη, και 4/64 του κ. Αριστείδη Ξένου. Ο κ. Ξένος θα αναλάβει τη διαχείριση του στόλου, ο κ. Λασκαρίδης τα βιβλία και τα οικονομικά και θα προσέρχεται στα γραφεία της εταιρείας τουλάχιστον τρεις ώρες ημερησίως. Δεν θα γίνονται δεκτές συναλλαγματικές και επιταγές, ή οποιαδήποτε νέα συναλλαγή που θα πραγματοποιείται και θα έχει σχέση με δαπάνη εκτός των εξόδων για τον στόλο, παρά μόνο με την καθοδήγηση του κ. Ε. Έντουαρντς. Θα υπάρχουν δύο τραπεζικοί λογαριασμοί – ένας για ποσά που θα ξεπερνούν τις χίλιες λίρες, όπου θα απαιτούνται οι δύο υπογραφές, του κ. Στ. Ξένου και του κ. Γ.Π. Λασκαρίδη. Και ένας λογαριασμός εργασιών, τον οποίο έκαστος εξ αυτών των κυρίων θα υπογράφει για τον εαυτό του και τους εταίρους. Ο κ. Αριστείδης Ξένος θα λαμβάνει αμοιβή 500 λιρών ετησίως, πλέον των μερισμάτων από τις μετοχές. (υπογραφή) Στέφανος Ξένος Εντ. Ο. Έντ. Σ. Τζ. Μ.

1η Αυγούστου 1860 Παρόντες: κ. Ξένος κ. Έντουαρντς κ. Μαρτς Ο κ. Ξένος δέχεται να ετοιμασθεί μια εταιρική πράξη από τους κ.κ. Κράουντερ και Μέιναρντ, μεταξύ εκείνου, του Γ.Π. Λασκαρίδη και του κ. Αριστείδη Ξένου – με τον κ. Γ.Π. Λασκαρίδη να αναλαμβάνει την υποχρέωση η Εταιρεία Λασκαρίδης και Σία να μην εγείρει διεκδικήσεις από την ανωτέρω εταιρεία, και η Εταιρεία Λασκαρίδης και Σία να αποσύρει τη δέσμευση που ο οίκος της στην Κωνσταντινούπολη έθεσε επί της περιουσίας της ανωτέρω εταιρείας. Υπό αυτές τις συνθήκες οι μετοχές της εταιρείας θα είναι 30/64 του κ. Ξένου, και 30/64 του

Υπέγραψα την πράξη, δίνοντας ένα μικρό μέρος στον αδελφό μου ως εταίρο στην υπόθεση.

140

141

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 142

Η στιγμή που υπέγραψα αυτό το χαρτί ήταν μοιραία. Ο Λασκαρίδης είχε επηρεάσει τον επίσημο εντεταλμένο, που επηρέασε τον Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, και ο Τσάπμαν τον Χένρι Έντμουντ Γκέρνι. Και με τον σπουδαίο κύριο να αναγγέλλει την απόφαση, ήμουν αναγκασμένος να υποκύψω. Κάθε ολιγωρία εκ μέρους μου θα ερμηνευόταν ως επανάσταση και δεν θα μου δινόταν ευκαιρία εξήγησης, καθώς το σύστημα στο «Κόρνερ Χάουζ» ήταν να μην παραχωρείς ακροάσεις μεγαλύτερες των τριών λεπτών. Ο κ. Έντουαρντς στην κατάθεσή του στον Εντεταλμένο Δικαστή είπε: «Δεν αμφιβάλλω πως κάποια στιγμή έλαβα χρήματα από τον κ. Λασκαρίδη, για λογαριασμό του κ. Ξένου, ως προμήθεια μιας συναλλαγής για εκχώρηση δανείου από την Όβερεντ, Γκέρνι και Σία γι’ αυτόν τον κύριο. Όμως, αυτό δεν είχε σχέση με το θέμα της διαιτησίας και ήταν πολύ μεταγενέστερο». Τώρα αυτό το άκουγα για πρώτη φορά. Καταλαβαίνω τώρα γιατί ο κ. Έντουαρντς με πίεζε γι’ αυτήν την εταιρική πράξη, η οποία στη συνέχεια επέφερε ζημιά 100.000 λιρών για τον οίκο Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, όπως θα δούμε. Από ποια κεφάλαια της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας πληρώθηκαν αυτές οι προμήθειες; Αυτές οι προμήθειες πληρώθηκαν πριν ή μετά τον συνεταιρισμό μας; Σε ποια βιβλία της εταιρείας και με τι τρόπο καταγράφονταν; Τέτοιες πρόθυμες αποκα-

λύψεις σήμερα με αφήνουν κατάπληκτο. Σε λίγες μέρες η εταιρική πράξη ήταν έτοιμη και υπογεγραμμένη. Από αυτήν την ημερομηνία ο κ. Γεώργιος Λασκαρίδης έγινε μόνιμος επισκέπτης του γραφείου μου. Επόπτευε το τμήμα εισπράξεων και χειριζόταν τα οικονομικά, σύμφωνα με την επιθυμία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία.

O Λασκαρίδης κατάλαβε πολύ γρήγορα αυτά που ένιωθα για τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και βάλθηκε στη δουλειά με τον επίσημο εντεταλμένο, για να κάνει μέσω αυτών, έναν συνεταιρισμό με την επιχείρησή μου. Όταν ανακάλυψε πως όλα μου τα χρέη ήταν συγκεντρωμένα σε έναν, και πως οι πιστωτές μου ήταν ανάμεσα στους μεγαλύτερους κεφαλαιούχους της Ευρώπης, είδε ότι για το συμφέρον τους θα με υποστήριζαν, έχοντας δανείσει 200.000 λίρες σε μένα για πλοία και σιτάρι. Δεν παρερμήνευσε το συμφέρον του. Ανεξάρτητα από τις 1.000 λίρες που θα έπαιρνε τον χρόνο, σύμφωνα με την εταιρική πράξη, από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, αυτός ο συνεταιρισμός θα του χρησίμευε να προσδώσει σταθερότητα στις πολλές άχρηστες επιχειρήσεις του.

142

143

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 144

Η υποδοχή που είχαν τα δύο λογοτεχνικά και πολιτικά έργα μου, δηλαδή, «Η Έκθεση» και το «Γρήγορο Κέρδος» στην Ανατολή, και η καλή εντύπωση που έκανε η εικονογράφησή τους στο κοινό, μου έδωσαν για πρώτη φορά την ιδέα να εκδώσω στο Λονδίνο μια εικονογραφημένη ελληνική εφημερίδα. Θα είχε λογοτεχνικό, πολιτικό και εμπορικό χαρακτήρα. Με ένα τέτοιο όργανο, τοποθετημένο, όπως πίστευα, μακριά από αυθαίρετη εξουσία, ήλπιζα να προωθήσω στην Ανατολή το αγγλικό σύστημα διακυβέρνησης. Ήλπιζα να κάνω αυτούς τους απομακρυσμένους λαούς, που με ενδιέφεραν τόσο πολύ, να γνωρίσουν την δυτική Ευρώπη. Πίστευα ότι μια τέτοια πληροφορία, αν διοχετευόταν σε αυτές τις περιοχές, θα αντικαθιστούσε στην Ανατολή τη ρωσική επιρροή με την αγγλική. Θα εξέθετα την προσβλητική διαγωγή της Βαυαρικής Αυλής στην Αθήνα. Ακόμα, τολμούσα να πιστεύω ότι μια φωνή, που θα ταξίδευε από το ελεύθερο έδαφος της Βρετανίας, θα μπορούσε να φθάσει στα αυτιά του βασιλιά Όθωνα και θα τον ανάγκαζε να αλλάξει μια πολιτική που ουσιαστικά καταργούσε τη δημοκρατία την οποία είχε ορκιστεί να προ-

στατεύσει. Τελικά, η εφημερίδα «Βρετανικός Αστήρ» ήταν να γίνει ο βασικός πυλώνας της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Ναυτιλιακής Εταιρείας για πολλούς λόγους. Δεν έχασα χρόνο. Έφερα από την Αθήνα δέκα κυρίους, που σκόπευα να τους χρησιμοποιήσω για μεταφραστές, έφερα και Έλληνες τυπογράφους και, βεβαίως, ελληνική γραφή. Όλα ήταν σύντομα έτοιμα και στις αρχές του 1860 ξεκίνησα στο Λονδίνο ένα ελληνικό τυπογραφείο, και άρχισα να εκδίδω τον «Βρετανικό Αστέρα». Καθώς η συνδρομή στον «Βρετανικό Αστέρα» –3 λίρες και 3 σελίνια τον χρόνο– έπρεπε να πληρωθεί προκαταβολικά, η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία κυκλοφόρησε μια έντυπη διαφήμιση στο κοινό της Ανατολής, αναγγέλλοντας την εγγύηση της διάρκειάς της για δύο έτη τουλάχιστον. Δεν απογοητεύθηκα. Αυτό το άστρο έλαμψε για λίγο, όπως ένα άστρο πρώτου μεγέθους, στον ορίζοντα της Ανατολής. Όμως, ξαφνικά θάμπωσε, και τελικά έσβησε, από μία πυκνή πολιτική ομίχλη με την οποία ο κόμης Ράσελ κατάφερε να καλύψει τον Βρετανικό Ναό της Ελευθερίας. Με ποιο τρόπο συνέβησαν τέτοια γεγονότα, θα το διηγηθώ όταν φθάσει η κατάλληλη στιγμή. Τώρα, αφήστε με να επιστρέψω στον στόλο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας.

144

145

ΧVII

Ο «Βρετανικός Αστήρ»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 146

Ήταν περίπου τη στιγμή εκείνη που ο «Βρετανικός Αστήρ» άρχισε να φέρνει αναστάτωση στις κυριότερες πόλεις του Λεβάντε. Τα τερατώδη λάθη – για να μη χρησιμοποιήσω χειρότερη φρασεολογία– της κυβέρνησης του βασιλιά Όθωνα, αναφέρθηκαν στις στήλες του, και τα βρετανικά ιδρύματα συνηγόρησαν έντονα. Μεγάλα αποσπάσματα που μεταφράστηκαν από τις αγγλικές εφημερίδες και τα περιοδικά, με διάφορες πληροφορίες για κάθε θέμα, μαζί με όμορφες εικονογραφήσεις, έκαναν τον «Βρετανικό Αστέρα» τον πραγματικό αρχηγό του ελληνικού Τύπου. Αυτή η εφημερίδα συνδέθηκε στο μυαλό του ελληνικού κοινού με την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία τόσο, που άρχισαν να θεωρούνται «εθνικό δίδυμο», και πρέπει να παραδεχθούμε ότι η εφημερίδα στήριξε αρκετά την εταιρεία, συγκεντρώνοντας όλους τους εφοπλιστές γύρω της. Πριν γίνει καλά καλά συνέταιρός μου ο Γεώργιος Λασκαρίδης, του μπήκε η ιδέα να γίνει συγγραφέας. Ήταν πρόθυμος να γράφει τα κύρια άρθρα για τον «Βρετανικό Αστέρα». Δεν είχε γράψει ποτέ του ούτε γραμμή, όμως δεν καταλάβαινε γιατί είχα αντίρρηση να γράψει το κύριο άρθρο. Ο Λασκαρίδης ήταν αυτό που λέμε «εξυπνάκιας» και έλεγε τη γνώμη του ελεύθερα σε όλα τα θέματα. Όμως, ο διευθυντής μιας εφημερίδας ξέρει να ξεχωρίζει ανάμεσα σε έναν φλύαρο ομιλητή και έναν σκεπτόμενο γραφιά. Έβαλα απα-

γορευτικό στην προσπάθεια του Λασκαρίδη να γράφει τα κύρια άρθρα. Απαγόρευσα, επίσης, την ανάμιξή του στη διαχείριση των ατμόπλοιων. Η σύγκρουση μεταξύ μας θα ήταν αναπόφευκτη, καθώς ήταν τόσο μπερδεμένος με άλλες συνεργασίες, που τον οδήγησαν σε συντριβή. Προτού, όμως, συντριβεί, προσπάθησε ευγενικά να με αφήσει να πάω πρώτος στην καταστροφή. Ξεκίνησε πληροφορώντας τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, μέσω του κ. Έντουαρντς, ότι ο «Βρετανικός Αστήρ» θα κατέστρεφε την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, πρώτον γιατί τα έξοδα της εφημερίδας ήταν υπέρογκα και, δεύτερον, γιατί ποτέ δεν θα είχε κέρδη. Τρίτον, γιατί το ύφος ήταν τόσο εμπρηστικό, που οι εφοπλιστές άρχισαν να εγκαταλείπουν την εταιρεία, και τέλος γιατί η τουρκική, η ελληνική, η αυστριακή και η ρωσική κυβέρνηση ήταν εχθρικές απέναντί μου και θα έβαζαν εμπόδια στην πλεύση των ατμόπλοιών μου στα νερά των βασίλειών τους. Ακόμα, πληροφόρησε τους εργοδότες του ότι, έχοντας εκείνος τον έλεγχο των οικονομικών, ανακάλυψε ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ήταν σε κατάσταση πτώχευσης. Τίποτα δεν θα ήταν πιο εύκολο για μένα από το να τα αντικρούσω όλα αυτά, αν τα ήξερα. Όμως, δεν τα ήξερα και, δυστυχώς, αυτοί που τα είχαν πληροφορηθεί δεν με γνώριζαν καλά.

146

147

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 148

Υπέφερα, αν και υποσυνείδητα, από αυτές τις συκοφαντίες, όταν μία από αυτές τις επιδημίες που κατά καιρούς συγκλονίζουν τον εμπορικό κόσμο, ξέσπασε ανάμεσα στους Έλληνες εμπόρους. Το χρήμα έλειψε, οι πτωχεύσεις έγιναν συχνές και κυριάρχησε ο φόβος. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, που εκείνη την εποχή έπρεπε να ανανεώσουν τις πρώτες συναλλαγματικές μου, ανησύχησαν. Ζήτησαν από τον κ. Έντουαρντς να ελέγξει τα βιβλία μας μαζί με τον Λασκαρίδη και εμένα, και να αναφέρουν την κατάστασή μας. Συναντηθήκαμε ένα βράδυ στο γραφείο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Ο Λασκαρίδης ήταν λίγο ενοχλημένος. Περίμεναν, παρόλο που δεν το ήξερα τότε, να παρουσιάσει στον επίσημο εντεταλμένο την πτώχευσή μας. Άρχισε με γενικότητες να ελεεινολογεί την κακή κατάσταση των υποθέσεων, όμως δεν παρουσίαζε αριθμητικές αποδείξεις γι’ αυτά που έλεγε. Μετά, συνέχισε να κατηγορεί τον «Βρετανικό Αστέρα» και εμένα με κάθε είδους αντιπατριωτικές και αντιοικονομικές αμαρτίες, και τελείωσε λέγοντας ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία σύντομα θα ήταν χρεοκοπημένη. Ξαφνιάστηκα. Δεν μπορούσα να καταλάβω τη στάση του. Ο αδελφός μου ο Αριστείδης τού είπε ήρεμα: «Παρακαλώ, κύριε, δεν είστε εταίρος σ’ αυτήν την εταιρεία; Αν ήσασταν ο χειρότερος εχθρός μας, δεν θα συμπεριφερόσασταν χειρότερα. Αν αυτά που

λέτε είναι αλήθεια, γιατί δεν τα γνωστοποιήσατε εξαρχής στους συνεταίρους σας; Ως συνέταιρος στην εταιρεία είχατε την υποχρέωση να το κάνετε. Τότε, θα μας συμβουλεύατε τι να κάνουμε». Ο Λασκαρίδης φάνηκε μπερδεμένος. Άνοιξαν οι οφθαλμοί μου: έβλεπα τα πράγματα καθαρά. Τράβηξα τα βιβλία κοντά μου και άρχισα να εξηγώ στον κ. Έντουαρντς την κατάσταση των εργασιών μας. Ο Λασκαρίδης, για να στηρίξει τις κατηγορίες του, ανέλαβε να υποτιμήσει την αξία των ατμόπλοιων. Του μίλησα μπροστά στον κ. Έντουαρντς με πολύ σκληρά λόγια. Ο κ. Έντουαρντς, ως λογιστής, όχι μόνο καταλάβαινε από αριθμούς πολύ καλά, αλλά ήταν και έτοιμος να σώσει την επιχείρηση αν έβλεπε πως δεν υπήρχε συστηματική απάτη. Η εξήγησή μου τον ικανοποίησε πλήρως. Μετά στράφηκα στον Γεώργιο και του είπα: «Τζορτζ, μόλις τελευταία έμαθα την πραγματική κατάσταση των ιδιωτικών σου υποθέσεων, όμως δεν θα περίμενα ποτέ να κάνεις αυτά που έκανες. Τώρα, θα αφήσω τον κ. Έντουαρντς και τους υπαλλήλους του να ανακαλύψουν το κακό που μου έκαναν σπρώχνοντάς με σε αυτήν τη σύμπραξη. Σύντομα θα μάθουν τα πάντα για σένα».

148

149

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 150

ΧVIII

H Πηνελόπη Φύγαμε από το γραφείο και οι τέσσερις. Ήταν 28 Ιανουαρίου, 1861, μια πολύ βροχερή νύχτα και, καθώς περιμέναμε ταξί, πρόσεξα ότι ο Λασκαρίδης προσπαθούσε να απομακρυνθεί από εμάς και να συνεχίσει με τον επίσημο εντεταλμένο. Είπα μέσα μου: «Αν τα καταφέρει, θα τον κάνει να αλλάξει πάλι γνώμη πριν ξημερώσει», και αποφάσισα ότι δεν έπρεπε να φύγουν μαζί. Εκείνη τη στιγμή περνούσε ένα ταξί. Το σταμάτησα και κάλεσα τον κ. Έντουαρντς να μπει. Μπήκε και είπε και στον Λασκαρίδη να έρθει, όμως επενέβην και είπα ότι πηγαίναμε σε διαφορετικές κατευθύνσεις, ενώ συγχρόνως είπα στον οδηγό να ξεκινήσει. «Τι σκοπό μπορεί να έχει ο Λασκαρίδης ώστε να συμπεριφέρεται έτσι;», ρώτησα τον κ. Έντουαρντς μόλις ξεκινήσαμε. Δεν απάντησε. «Και αν υποθέσουμε πως υπήρχε κάποια αλήθεια σ’ αυτά που έλεγε, θα έπρεπε να έχει κοινοποιήσει την ανακάλυψή του σε μας, που είμαστε οι συνέταιροί του, ώστε να συσκεφθούμε για το τι έπρεπε να κάνουμε. Όμως, το να πάει πρώτα στον Τσάπμαν ή σε σένα χωρίς να το ξέρουμε, αυτό δεν μπορώ να το καταλάβω. Ίσως να έχει 150

κάτι άλλο στο μυαλό του». «Δεν πειράζει! Τον έκαψες αρκετά απόψε, ξέχνα το. Πού θα πας απόψε;» «Θα πάω κάπου για φαγητό. Δεν έχω φάει τίποτα από τις οκτώ το πρωί σήμερα. Είναι εξοντωτικό να φροντίζω είκοσι ατμόπλοια και να πολεμώ τέτοιες σκευωρίες εναντίον μου από τότε που γνωρίστηκε με τους Γκέρνι». «Όλοι σκοτωνόμαστε για τα χρήματα», είπε ο επίσημος εντεταλμένος. «Ήμουν άρρωστος στο κρεβάτι πριν από τρεις μέρες, όταν οι Όβερεντ με τράβηξαν από το κρεβάτι μου για τη δουλειά σας. Θα ήθελες να έρθεις για ένα μικρό δείπνο μαζί μου στο Γκάρικ;». «Πολύ ευχαρίστως». «Όμως, πρέπει πρώτα να περάσουμε από την οδό Βικτώρια», είπε, «να αφήσουνε μερικά χαρτιά και να πλυθούμε». Έτσι, είπε στον οδηγό να πάει στο διαμέρισμα με αριθμό 27 της οδού Βικτώρια. Μου έκανε εντύπωση η σύμπτωση να μένει στο πρώτο διαμέρισμα όπου έμενα εγώ το 1857, τρία χρόνια πριν. «Αυτό είναι το διαμέρισμά μου στην πόλη», είπε ο επίσημος εντεταλμένος. «Είναι πολύ μικρό. Κατοικώ στο Μπράιτον, όπου, αν έρθεις να μας δεις, θα βρεις διαφορετικό στιλ». «Και ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν μένει εκεί, επί151

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 152

σης, σωστά;», είπα πλένοντας τα χέρια μου στην παλιά κρεβατοκάμαρά μου. «Μάλιστα», μου απάντησε. «Η κ. Έντουαρντς και η κ. Τσάπμαν είναι πολύ καλές φίλες. Ο Τσάπμαν ζει πλουσιοπάροχα στο Πρίνσες Γκέιτ, στο Χάιντ Πάρκ, όπου διαμένει όταν είναι στο Λονδίνο. Διατηρεί δέκα άλογα. Το σπίτι του είναι πάντα γεμάτο με καλεσμένους και διοργανώνει πολύ γευστικά δείπνα. Είναι ο πιο εξαίρετος κύριος απ’ όσους γνωρίζω. Ξοδεύει από 15.000 λίρες ώς 20.000 λίρες τον χρόνο». «Είκοσι χιλιάδες λίρες τον χρόνο!», φώναξα. «Αν όλοι οι εταίροι ξοδεύουν τόσα, μαζί με τα έξοδα που έχει το γραφείο, τα κέρδη του “Κόρνερ Χάουζ” πρέπει να είναι πάνω από 120.000 λίρες τον χρόνο». «Ξεχνάς το εύρος των επιχειρήσεών τους», είπε ο κ. Έντουαρντς, «και το κεφάλαιό τους. Οι Γκέρνι πρέπει να αξίζουν τουλάχιστον δέκα εκατομμύρια στερλίνες». «Φανταστικό!», απάντησα. «Είναι Κουάκεροι οι Τσάπμαν;». «Διασταύρωση Κουακέρων», είπε ο επίσημος εντεταλμένος. «Είστε Κουάκερος, κ. Έντουαρντς;», ρώτησα. «Όχι, εντελώς», απάντησε, «όμως, έχω μεγάλη σχέση με τους Φίλους». Μετά φύγαμε από την οδό Βικτώρια για το Γκά-

ρικ. Ήταν περασμένες οκτώ όταν φθάσαμε στο κλαμπ και το βρήκαμε σχεδόν έρημο. Ο κ. Έντουαρντς παρήγγειλε φαγητό, στο οποίο, όταν έφθασε στο τραπέζι, όρμησα σαν πεινασμένος, γιατί, όντας απασχολημένος από το πρωί, δεν είχα βρει καιρό να φάω τίποτα. Έτσι, τίμησα το υπέροχο κότσι του Γκάρικ. «Δεν μπορώ να σου προσφέρω σαμπάνια ή κόκκινο κρασί», είπε ο κ. Έντουαρντς, «γιατί οι γιατροί μού είπαν να τρώω σκέτο κότσι». «Μου φθάνει το κότσι», είπα, παρόλο που σκέφτηκα πως ήταν εγωιστικό εκ μέρους του κ. Έντουαρντς να μην προσφέρει κόκκινο κρασί στον καλεσμένο του επειδή δεν θα έπινε ο ίδιος. Μετά το φαγητό περάσαμε στο καπνιστήριο, όπου ήμασταν εντελώς μόνοι. Η συζήτηση γύρισε στην Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία και τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και πιο συγκεκριμένα στον «Βρετανικό Αστέρα». Είπα στον κ. Έντουαρντς εμπιστευτικά ότι η τακτική της εφημερίδας δεν ήταν εγωιστική, όπως ισχυρίστηκε ο κ. Λασκαρίδης – ήταν για να διώξω, αν ήταν δυνατόν, τη βαυαρική εξουσία και να δώσω τον θρόνο στον πρίγκιπα Αλφρέδο. Του είπα, επίσης, ότι ένας-δυο Άγγλοι υψηλά ιστάμενοι με ενθάρρυναν στο σχέδιό μου, και ότι, αν πετύχαινα τον στόχο μου, θα προσέφερα απέραντη εξυπηρέτηση στην πατρίδα μου και, ως εκ τούτου, θα πετύχαινα και ορισμένα προνόμια για την Ελληνική και Ανατολική

152

153

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 154

Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, που θα είχε μεγάλα κέρδη. Ο κ. Έντουαρντς άρχισε να κατανοεί τον σκοπό μου και έδειχνε να του αρέσει. Μετά εξέφρασε την επιθυμία του να μπορέσει να κάνει μια κρουαζιέρα στο ελληνικό αρχιπέλαγος. Του είπα ότι το σκηνικό εκεί είναι μυθικό και αξίζει την επίσκεψη. Εκείνη την εποχή είχα δυο γιοτ, το ένα ιστιοφόρο και το άλλο ατμοκίνητο, όμως είμαι πολύ κακός ναυτικός και είχα τόσο λίγο χρόνο, που δεν τα χρησιμοποιούσα ποτέ. Ήταν αρκετά καινούργια και έμεναν εκεί στις αποβάθρες της Βικτώριας, χωρίς να έχουν βγει ακόμα ανοικτά στη θάλασσα. Το είπα στον κ. Έντουαρντς, ο οποίος μου είπε: «Θα μου δάνειζες το ατμοκίνητο για μια μικρή κρουαζιέρα;». «Σύμφωνοι,» είπα, «μπορείτε να το πάρετε, εμένα δεν μου χρησιμεύει». «Σας ευχαριστώ, είστε πολύ ευγενικός», είπε ο επίσημος εντεταλμένος και μου έδωσε το χέρι. Δεν συνεχίσαμε τη συζήτηση για το θέμα αυτό. Μετά από μια μικρή παύση, ο κ. Έντουαρντς είπε, «Ξένε, ξέρεις ποια είναι η αποστολή μου;». «Όχι». «Να γίνω πολύ πλούσιος. Βλέπω ότι κερδίζω χρήματα απ’ όλες τις πλευρές και από όλες τις πλευρές μού έρχονται χρήματα». «Είστε πολύ τυχερός άνθρωπος», είπα. «Δεν είναι αυτό, είναι μαθηματικά, φίλε μου. Το

ταλέντο μου είναι τα οικονομικά. Οι κ.κ. Γκέρνι ήθελαν να πάω στη Βουλή, όμως αρνήθηκα προς το παρόν, ώσπου να έχω ένα μεγάλο ποσό χρημάτων». Περίπου στις δέκα και μισή φύγαμε από το κλαμπ και περπατήσαμε προς το Πικαντίλι. Ήθελα να πάω σπίτι, γιατί ήμουν κουρασμένος και εξουθενωμένος. Έτσι, πήρα ένα ταξί και πήγα στο Κένσινγκτον. Την άλλη μέρα πήρα ένα μικρό σημείωμα από τον κ. Έντουαρντς, όπου μου ζητούσε να του στείλω τα χαρτιά του γιοτ «Πηνελόπη», το οποίο ήμουν τόσο ευγενικός να του προσφέρω. Είχα ξεχάσει την υπόθεση και αυτό το σημείωμα με έκανε να σκεφτώ. Ζήτησα από τον υπάλληλο του κ. Έντουαρντς να περιμένει στο άλλο δωμάτιο για λίγο και κάλεσα τον αδελφό μου Αριστείδη. Όταν του είπα τι είχε γίνει, με συμβούλεψε να μη στείλω τα χαρτιά. «Αν του κάνεις έτσι ένα δώρο 2.000 λιρών», είπε ο αδελφός μου, «θα σκεφτεί είτε ότι είσαι βλάκας, είτε ότι του δίνεις το γιοτ για δωροδοκία». «Εγώ βλέπω το θέμα διαφορετικά», είπα. «Δεν βάζω τους Όβερεντ σ’ αυτήν την υπόθεση. Αυτός και ο Τσάπμαν είναι τα πάντα, έχουν όλη τη δύναμη. Αν δεν στείλω τα χαρτιά τού γιοτ στον Έντουαρντς, θα πει ότι δεν κρατώ τον λόγο μου. Θα το εκλάβει ως αθέτηση υπόσχεσης. Όλος ο στόλος μου είναι τώρα στα χέρια του και στη δύναμή του. Αν αρνηθώ να δώσω το γιοτ, θα γίνει κακός και θα μας καταστρέψει,

154

155

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 156

κυρίως τώρα που ο Λασκαρίδης δήλωσε ανοικτά εχθρός μου». «Δεν θα το έδινα», απάντησε ο αδελφός μου, «αν ήμουν στη θέση σου». Σκέφτηκα ακόμα λίγο και μετά, παρά τη θέλησή μου, του έστειλα τα χαρτιά του γιοτ. Δεν χρειάζεται να πω ότι ο κ. Έντουαρντς κράτησε το γιοτ με δικά μου έξοδα για δύο μήνες αφού είχε γίνει ιδιοκτήτης. Το δήλωσε μόνο στις 28 Μαρτίου του 1861. Μια μέρα ο φίλος μου ο κ. Τζ.Μπ. Καρ, μπαίνοντας στο γραφείο μου, μου παρέδωσε, χαμογελώντας, ένα μικρό απόκομμα από κάποια εφημερίδα, λέγοντας συγχρόνως: «Κάτι λένε για σένα». Πήρα το απόκομμα και το διάβασα: Ο κ. Ε. Ουάτκιν Έντουαρντς, παρέα με τους φίλους του, τον κ. Χάρισον Έινσγουορθ και τον κ. Λίστερ Ο’ Μπερν, έφθασαν στο Παρίσι το περασμένο Σάββατο με το ατμοκίνητο γιοτ «Πηνελόπη», που ανήκει στο Βασιλικό Ναυτικό Όμιλο Βικτώρια, του Ράιντ, αφού είχαν πλεύσει επιτυχώς τον Σηκουάνα. Λέγεται ότι είναι το πρώτο αγγλικό γιοτ που αγκυροβόλησε έξω από το Ανάκτορο του Κεραμεικού, και για αυτό αποτελεί αντικείμενο μεγάλης περιέργειας για τους Παριζιάνους.

λει μια πρόσκληση, αφού θα ήταν σίγουρος ότι δεν θα δεχόμουν». «Όχι αυτός», είπε ο ευγενικός γέρος, με μια έκφραση στο πρόσωπό του την οποία δεν θα ξεχάσω ποτέ. Το πόσο λίγο ήξερα τον άνθρωπο όταν του έδινα το γιοτ το 1861, θα φανεί στο γράμμα που ακολουθεί. Όταν η πτώση της αγγλο-ελληνικής ατμοπλοϊκής εταιρείας συνέβη απρόσμενα, πιέστηκα από παντού για χρήματα. Τα είχα σχεδόν χαμένα και είπα στον πρώην γραμματέα της ξοφλημένης εταιρείας: «Σκέφτομαι να γράψω ένα γράμμα σε έναν κύριο που, τις μέρες της ευημερίας μου, του χάρισα ένα γιοτ, αξίας μερικών εκατοντάδων λιρών και ένα αραβικό άλογο, και να του ζητήσω να με βοηθήσει. Λένε ότι είναι εξαιρετικά πλούσιος, εκτός αν έχασε τα χρήματά του στον πανικό ή με την αποτυχία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία». «Σίγουρα θα το κάνει», είπε ο φίλος μου. «Όχι αυτός», απάντησα, χρησιμοποιώντας τη φράση του κ. Καρ. «Θέλω να είσαι μάρτυρας στην αχαριστία του. Γράψε εσύ το γράμμα και θα το υπογράψω». Το γράμμα γράφθηκε και υπογράφθηκε. Αυτό που ακολουθεί είναι αντίγραφο λέξη προς λέξη:

«Ζαλίζομαι φοβερά στη θάλασσα», παρατήρησα, «όμως, σε κάθε περίπτωση μπορούσε να μου στεί-

156

157

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 158

Οδός Φέντσερτς, 9, 18 Ιουνίου 1866. Αξιότιμον Ε.Ο. Έντουαρντς. Αγαπητέ Κύριε. Τελευταία πέρασα αρκετές δυσκολίες, όπως και πολλοί άλλοι στο Σίτι του Λονδίνου. Η τράπεζα του Λονδίνου και του Ουέστμινστερ βρήκε την ευκαιρία να πουλήσει την ακίνητη περιουσία μου (την έπαυλη Πίτερσαμ) για συσσωρευμένα έξοδα 500 λιρών, αφότου κανόνισα τη μεταφορά στη Βόρεια Βρετανική και Εμπορική Ασφαλιστική, θα μπορούσατε να μου δανείσετε αυτό το ποσό ως επιπρόσθετη εγγύηση και να σώσω το ακίνητο; Η προκαταβολή της τράπεζας είναι 5.500 λίρες. Το ακίνητο μου κόστισε 7.000 λίρες για να καταγραφεί επίσημα ως ιδιοκτησία μου, 1.000 λίρες για το δικαίωμα χρήσης και ξόδεψα 3.000 λίρες στην κατασκευή πρόσθετων κτιρίων, και από τον καιρό που το αγόρασα αυξήθηκε η αξία 25 τοις εκατό, έτσι υπάρχει απόλυτη ασφάλεια. Χρειάζομαι μόνο 500 λίρες για έναν χρόνο ώσπου να τακτοποιηθούν οι υποθέσεις της Αγγλο-ελληνικής ατμοπλοϊκής εταιρείας, καθώς περιμένω ένα μεγάλο ποσό που μου οφείλεται. Μια άμεση απάντηση θα με υποχρέωνε. Δικός σας ειλικρινά, Στέφανος Ξένος.

158

Ο κ. Θεόφιλος Κόκος, υπάλληλός μου τότε, που ήταν παρών στη συζήτηση, πήγε το γράμμα στα γραφεία του κ. Έντουαρντς, στην οδό Βασιλέως Ουίλιαμ, 81. Σύντομα επέστρεψε με την απάντηση πως ο κ. Έντουαρντς δεν θα πήγαινε εκείνη την ημέρα. Ο κ. Κόκος πρόσθεσε, όμως, ότι ο υπάλληλος στον οποίο έδωσε το γράμμα το πήγε μέσα στο γραφείο, περίμενε λίγη ώρα και μετά επέστρεψε χωρίς αυτό, οπότε κατάλαβε ότι ο κ. Έντουαρντς ήταν εκεί. Όταν το άκουσα, είπα ότι θα πάω ο ίδιος. Όταν έφθασα, η πόρτα του ιδιωτικού γραφείου ήταν μισάνοικτη, ώστε άκουγα τη φωνή του κ. Έντουαρντς, έτσι ο υπάλληλος δεν μπορούσε να μου το αρνηθεί. Είπα να του ανακοινωθεί το όνομά μου και η απάντηση ήταν πως ο κ. Έντουαρντς ήλπιζε να τον συγχωρέσω γιατί ήταν πολύ απασχολημένος εκείνη τη μέρα. Τότε, έγραψα σ’ ένα κομμάτι χαρτί «250 λίρες θα αρκούσαν αντί για 500 λίρες». Ο υπάλληλος το πήγε μέσα και επέστρεψε λέγοντας, «Δεν έχω απάντηση». Αναγνώστη, ήταν το γιοτ ένα φιλικό δώρο, όπως διαβεβαίωσε ο κ. Έντουαρντς μπροστά στον δήμαρχο Λονδίνου στο Γκίλντχο και στον επίτροπο Χόλροϊντ στο Πτωχευτικό Δικαστήριο; Αν είναι έτσι, τότε ο κ. Έντουαρντς ήταν κατηγορούμενος για αχαριστία, για την οποία οι Πέρσες νομοθέτες όριζαν ως ποινή τον αποκεφαλισμό. Αν δεν ήταν δώρο και ο κ. Έντουαρντς θεωρούσε ότι το δικαιούνταν, τότε παίζουμε το 159

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 160

παιχνίδι με το περιστέρι και το γεράκι. Η «Πηνελόπη» ήταν 40 τόνων, 79,5 πόδια μήκος, 12 & 9/10 φάρδος, 5 7/10 βύθισμα και με κινητήρα 25 ίππων. Δεν μου δόθηκε ως δώρο, διαβεβαίωσε ο κ. Έντουαρντς στην κατάθεσή του ενώπιον του Λόρδου Καγκελάριου. Έκανα συμβόλαιο γι’ αυτήν, καθώς και για ένα άλλο μικρότερο γιοτ, το «Βιερούκα» με τους κ.κ. Λέζλι και Σία στο Γκέιντσχεντ στον ποταμό Τάιν, και πλήρωσα σε αυτήν την εταιρεία 2.360 λίρες. Η «Πηνελόπη» μού στοίχισε μαζί με τη φύλαξη, την ασφάλεια, τα μισθώματα και άλλα έξοδα περίπου 800 λίρες, όταν την έδωσα στον κ. Έντουαρντς. Δεν την υποσχέθηκα στον κ. Έντουαρντς κατά την κατασκευή της, όπως διαβεβαίωσε στην κατάθεσή του, ούτε σε προηγούμενη περίπτωση. Πρώτη φορά του την υποσχέθηκα το βράδυ που είχαμε γευματίσει μαζί στο Γκάρικ Κλαμπ και αυτό ήταν στις 28 Ιανουαρίου του 1861, που ώς τότε από τον Νοέμβριο του 1860 ήταν δεμένη στην αποβάθρα της Βικτώριας, όπως μπορεί να αποδειχθεί από τις εγγραφές στα αρχεία των γραφείων της αποβάθρας και από το γράμμα του κατασκευαστή της, του κ. Α. Λέζλι.

160

ΧΙΧ

Στα βαθιά Η οικονομική κρίση, ή η ελληνική εμπορική επιδημία, απλώθηκε τόσο γρήγορα το 1860, που κάθε πρωί έφερνε ειδήσεις για νέα θύματα. Αυτή η κρίση ήταν πολιτική· ίσως δεν είναι μακριά η στιγμή που θα καταλήξει σε πολιτικές συνέπειες. Η επιδημία αυτή ξεκίνησε από το σαράι του Σουλτάνου και στις αυλές των υψηλών πασάδων. Πριν από τον πόλεμο της Κριμαίας, η Τουρκία δεν είχε εξωτερικό χρέος. Στη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου χρειάσθηκε χρήματα, όμως ο υπερόπτης Τούρκος θα έκανε τα πάντα παρά να δανειστεί από τους Φράγκους. Στη δυσκολία του, απευθύνθηκε στους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης. Θα έδινε όποιο τόκο απαιτούσαν – που σε απλή γλώσσα σημαίνει πως το κεφάλαιο δεν θα πληρωνόταν ποτέ. Περίπου δώδεκα ελληνικές εταιρίες της Κωνσταντινούπολης, οι οποίες είχαν γραφεία στο Λονδίνο, ανέλαβαν τη δουλειά. Αυτό έγινε με τον πιο διακριτικό τρόπο. Μια εταιρεία στην Κωνσταντινούπολη τράβηξε χρήματα από το γραφείο της στο Λονδίνο και πέρασε τις επιταγές σε άλλη εταιρεία που έδωσε τα δικά της χρεόγραφα σε ανταλλαγή. Οι συναλλαγματικές στάλθηκαν στην 161

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 162

οδό Λόμπαρντ, ρευστοποιήθηκαν, επέστρεψαν στην Κωνσταντινούπολη και έρευσαν στο Αυτοκρατορικό Θησαυροφυλάκιο σε ένα κύμα ρευστού χρυσού. Ο Τούρκος πλήρωσε γι’ αυτές τις συναλλαγές 20 ώς 50 τοις εκατό. Τα δάνεια ανανεώθηκαν, με επιπλέον τόκο και τα χρεόγραφα πληρώθηκαν με αντίστοιχο τρόπο, το ένα μετά το άλλο. Και εάν σε είκοσι τέσσερις μήνες ο έμπορος της Κωνσταντινούπολης κατόρθωνε να κάνει τον Σουλτάνο να πληρώσει, από τα εισοδήματά του, και μόνο ο τόκος ήταν αρκετός. Για τους Έλληνες εμπόρους που είχαν μεγάλες πιστώσεις, αυτό το είδος εμπορίου τούς φάνηκε όχι μόνο επικερδές αλλά και χωρίς ρίσκο. Ήταν πιο προσοδοφόρο και πιο εύκολο να το χειρισθούν από το εμπόριο του σταριού και το εμπόριο αποικιακών, όπου είχαν μαθητεύσει. Όμως, η επιχείρηση παρατράβηξε. Ανακατεύθηκαν πολλοί και το αποτέλεσμα ήταν η κρίση. Οι μικροί σαράφηδες στην Κωνσταντινούπολη άρχισαν να μιμούνται τους μεγαλεμπόρους και η οδός Λόμπαρντ πλημμύρισε ελληνικά χρεόγραφα. Οι τραπεζίτες άρχισαν να αντιλαμβάνονται το παιχνίδι και φοβόνταν τον κίνδυνο. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, όπως μπορεί να υποτεθεί, είχαν σημαντική μερίδα από αυτά τα αξιόγραφα. Ο «Βρετανικός Αστήρ» ως υποστηρικτής των ελληνικών συμφερόντων, είχε καταγγείλει ανοικτά τους Έλληνες που ήταν ανακατεμένοι σ’ αυτό το εμπόριο χρεογράφων, ως υπαίτιους για το

πλήγμα που δέχθηκε το κύρος του ελληνικού εμπορίου. Είναι ευνόητο, λοιπόν, γιατί μερικοί από τους Έλληνες του Λονδίνου σχημάτισαν μια κλίκα και προσπάθησαν να υποσκάψουν την αξιοπιστία μου στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Το ελληνικό κοινό, που αγνοούσε τις μηχανορραφίες πίσω από όλα αυτά, αγόρασε τα χρεόγραφα αυτών των οίκων στα διάφορα κέντρα συναλλαγών του Λεβάντε και τα προωθούσε στους μικρότερους ελληνικούς οίκους της δυτικής Ευρώπης. Τέλος, ήρθαν τα δύσκολα. Τι να κάνεις με μη εμπορεύσιμους τίτλους; Η επιδημία χτύπησε τους Έλληνες του Λονδίνου, του Μάντσεστερ και του Λίβερπουλ, που ήταν εντελώς αθώοι για το προπατορικό αμάρτημα. Ήταν μια φοβερή ιστορία. Πολλοί από τους πρωτεργάτες της καταστροφής πέθαναν, εμπορικά, μέσα στη δυστυχία. Άλλοι είναι μέχρι σήμερα πιστωτές στον τίμιο Τούρκο για τεράστια ποσά, όμως μερικοί –οι πιο έξυπνοι– κατόρθωσαν να γίνουν οι απαραίτητοι προστατευόμενοι του σοβαρού Μουσουλμάνου. Αυτοί οι κύριοι βοήθησαν τον Τούρκο να συγκεντρώσει όλα τα ασήμαντα εσωτερικά χρέη σε ένα χρέος εξαγώγιμο και εμπορεύσιμο στο Λονδίνο. Η επιτυχία του εγχειρήματος εξέπληξε τον Μεγάλο Βεζίρη, που μια μέρα ρώτησε τον κ. Σ. γιατί αυτοί οι Άγγλοι πληρώνουν στο Λονδίνο για αυτά τα «caїmes» τρεις φορές περισσότερο απ’ ό,τι αξίζουν στην Κωνσταντινούπολη.

162

163

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 164

«Υψηλότατε», απάντησε ο κόλακας, «οι Άγγλοι θέλουν να αποδείξουν ότι η αγάπη τους για την Τουρκία είναι πραγματική και όχι πλατωνική». «Τότε, προβλέπω ότι κάποτε θα τη μονοπωλήσουν», είπε με ένα πονηρό χαμόγελο ο εξευρωπαϊσμένος Μουσουλμάνος. Αυτήν την εποχή οι υποθέσεις της Ελληνικής και Ανατολικής βρέθηκαν πάλι σε κατάσταση επικίνδυνη. Υπήρχαν πολλές αιτίες γι’ αυτό. Και πρώτα πρώτα, οι εξαγωγές από το Λεβάντε είχαν παγώσει και οι εισαγωγές είχαν παραλύσει τελείως. Και δεύτερον, και το πιο σοβαρό, ο Λασκαρίδης, χρηματοδοτώντας την εταιρεία μας, είχε εξοφλήσει ή ανταλλάξει περίπου 12.000 λίρες από τις καλές μας συναλλαγματικές με κάποιες των οίκων του Μάντσεστερ, του Γιβραλτάρ και του Λονδίνου, με τους οποίους είχε οικονομική σχέση και οι οποίοι πτώχευσαν λίγες μέρες μετά τη συναλλαγή. «Μεγάλο το καράβι, μεγάλες οι φουρτούνες», λέει ένα ελληνικό γνωμικό, και αυτό το ένιωσαν οι Όβερεντ που βρέθηκαν σε κατάσταση χειρότερη από τυφώνα. Οι άνεμοι φυσούσαν στην πυξίδα απ’ όλες τις κατευθύνσεις, μαστιγώνοντας τη θάλασσα του εμπορίου με μανία. Μια μπόρα συναλλαγματικές έπεφτε συγχρόνως από Βορρά, Νότο, Ανατολή και Δύση, όμως οι επιστολές ρευστοποιούνταν στο κατάστρωμα του ευγενικού πλοίου. Μια πυκνή σκιά κάλυπτε

τον ορίζοντα· η ατμόσφαιρα ήταν βαριά, οι βροντές περνούσαν πάνω από τα κεφάλια και ο κεραυνός χρησίμευε για να φανούν οι καταστροφές του ζόφου. Απειλητικοί θόρυβοι ακούγονταν από κάθε πλευρά. Οι γενναίοι πλοίαρχοι, οι Χένρι Έντμουντ Γκέρνι και Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ, αντίκριζαν τη θύελλα αποφασιστικά και προσπαθούσαν να ελέγξουν το χάος στο οποίο είχαν βρεθεί. Όσο για τον Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, δεν μπορούσε να κρατηθεί στα πόδια του. Ήταν σχεδόν λιπόθυμος όταν άκουσε το τρίξιμο των ξύλων των πλοίων της εταιρείας Γκάλγουεϊ και αυτών της Ελληνικής και Ανατολικής, του Ζαχαρία Πίρσον της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών και Λονδίνου, και άλλων που είχαν μαζευτεί γύρω από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και άκουσε και τα πληρώματα να ζητούν βοήθεια. Ο καημένος ο Ντέιβιντ, συγχυσμένος και μπερδεμένος, νόμιζε ότι ήρθε το τέλος του κόσμου. Μονίμως σκυφτός, σαν τιμωρία για τα λάθη του. Κατηγορούσε τους κοντινούς του και τον εαυτό του, όμως πρέπει να πούμε ότι ηρέμησε μόλις ο καιρός γαλήνευε, και συγχώρεσε τους πάντες. Ο ευτυχισμένος Άρθουρ Τσάπμαν! Αποτραβηγμένος στο πολυτελές σαλόνι του πλοίου, δεν ήξερε τίποτα για τη θύελλα που μαινόταν από πάνω. Όχι, δεν παραδεχόταν την καταιγίδα, ώσπου να του παρουσιάσουν τα θύματα της θύελλας και τα συντρίμμια που

164

165

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 166

επέπλεαν. Και όταν συνειδητοποίησε τα αποδεικτικά στοιχεία, απλώς τραύλισε με το υπεροπτικό του ύφος ότι τα θύματα ήταν «παλιάνθρωποι ή ηλίθιοι». Στη διάρκεια της φοβερής περιόδου ο κ. Έντουαρντς, ο Ύπατος Ποντίφικας της οδού Μπέιζινχολ, δεν έβρισκε καιρό για τις υποθέσεις μου. Ήταν απασχολημένος από νωρίς το πρωί ώς αργά το βράδυ, δίνοντας την τελευταία παρηγοριά στα θύματα της θύελλας, ή διαφορετικά βοηθώντας τους στο κατάστρωμα του μεγάλου πλοίου, με τον κίνδυνο να το υπερφορτώσει τη στιγμή που χρειαζόταν να το ελαφρύνει. Παραπονέθηκα στον κ. Έντουαρντς για τον άφρονα τρόπο του Λασκαρίδη χρηματοδότησης και δήλωσα ότι δεν μπορούσα να αποδεχθώ τις πράξεις αυτού του εταίρου και χρηματοδότη, που μου είχαν πετάξει. Μια μάλλον έντονη συζήτηση έγινε μια μέρα ανάμεσα στον κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν και μένα. Έγινε κάπως έτσι. Είχα ξεκινήσει να εισάγω μεγάλες ποσότητες σιτάρι από τον Δούναβη για λογαριασμό μας. Οι φορτωτικές για αρκετά τέταρτα αυτού του σιταριού αναμένονταν να φθάνουν καθημερινά στο Λονδίνο. Είχα ορισμένα μεγάλα ποσά να πληρώσω και, καθώς ο κ. Λασκαρίδης, ο δεύτερος χρηματοδότης μου, είχε αρχίσει εκείνο τον καιρό να έρχεται σπάνια στο γραφείο, χρειάσθηκε να πάω ο ίδιος στο «Κόρνερ Χάουζ» να ζητήσω κεφάλαια. Όταν έφθασα, ήταν εκεί αρκετοί Έλληνες και, όταν με είδε

ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, είπε με ύφος τρομοκρατημένο: «Μπες μέσα». Αφού με άφησε να περιμένω αρκετά, μπήκε και χωρίς να μου δώσει χρόνο να πω την αιτία της επίσκεψής μου, μου φώναξε, «Ήρθες πάλι εδώ για χρήματα. Δεν σου αρκούν αυτά που έχεις ήδη πάρει από αυτό το γραφείο; Είσαι για τα σίδερα». «Είσαι τρελός;», του είπα τη στιγμή που ετοιμαζόταν να βγει από το γραφείο. «Με ποιο δικαίωμα μου μιλάς έτσι; Το γραφείο σου με καταστρέφει συστηματικά με τους τεράστιους τόκους και με τις πράξεις αυτών που έχεις διορίσει να χρηματοδοτούν την επιχείρησή μου. Εγώ, που έχω κάθε δικαίωμα να παραπονιέμαι, δεν λέω τίποτα και εσύ φωνάζεις. Δεν έχετε απόλυτη εγγύηση σε πλοία, φορτώσεις και σιτάρι, για τα χρήματα που μου προκαταβάλατε; Ίσως να προτιμάτε να έχετε εκατοντάδες χιλιάδες ακάλυπτες συναλλαγματικές, όπως είχατε στη διάρκεια της κρίσης. Τι κέρδος θα έχετε από αυτές που σκάνε καθημερινά;» Ο κ. Τσάπμαν ηρέμησε και με άφησε μόνο. Επέστρεψε, όμως, σύντομα, παρέα με τον κ. Έντουαρντς, για να δει τι θέλω. Εξήγησα τις ανάγκες μου και την ίδια στιγμή τους απέδειξα πόσο άχρηστες ήταν οι υποσχετικές τού κ. Λασκαρίδη, που ήταν βέβαιο πως θα προκαλούσαν μεγάλη ζημιά στην Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Πρόσθεσα ότι δεν θα

166

167

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 168

αναγνώριζα τις υποσχετικές, διότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία με ανάγκασαν να πάρω τον κ. Λασκαρίδη για συνέταιρο. Ενώ μιλούσα, ο Έντουαρντς και ο Τσάπμαν κοιτάζονταν χωρίς να μιλούν. «Ήμουν ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος», συνέχισα, «όταν ήμουν ναυτιλιακός πράκτορας. Είχα μια πολύ επικερδή επιχείρηση και καμία υποχρέωση. Τώρα, εκτός από αυτήν την τρομακτική δουλειά να κινώ με κέρδος αυτόν τον μεγάλο στόλο, χρειάζεται να κάνω υπεράνθρωπες προσπάθειες για να αποτρέψω καταστροφικές επιπτώσεις για μερικές πράξεις αυτών που μου διόρισε η εταιρεία να φροντίζουν τα συμφέροντά τους. Υπομένω γιατί έρχεται η ημέρα που θα καταλάβετε ότι σ’ αυτό το γραφείο έχετε ανθρωπόμορφους διαβόλους». «Ποιους εννοείτε;», είπε ο κ. Τσάπμαν, κοιτάζοντας αυστηρά τον Έντουαρντς. «Δεν ξέρω», απάντησα. Τότε μπήκε στο δωμάτιο ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι και μίλησε χαμηλόφωνα στον κ. Τσάπμαν για κάποια άλλη δουλειά, και μετά βγήκαν μαζί από το δωμάτιο, αφήνοντάς με μόνο με τον επίσημο εντεταλμένο, για να κανονίσουμε την υπόθεσή μου.

168

ΧΧ

Ο τρίτος τραπεζίτης μου Ο κ. Έντουαρντς, ο αυτοκράτορας του «Κόρνερ Χάουζ» άλλαξε τώρα τον διευθυντή οικονομικών του. Όταν κατάλαβε ότι ο Λασκαρίδης δεν μπορούσε να ασχοληθεί με την επιχείρησή μας, όρισε τον κ. Χένρι Μπάρκερ να επιβλέπει τα οικονομικά μας. Ο κ. Μπάρκερ θα έπρεπε να παρουσιάζεται στην οδό Λόμπαρντ, κάθε μήνα, με έναν κατάλογο πληρωμών της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, και θα έπαιρνε μια επιταγή για το ποσό. Η επιχείρηση του κ. Χένρι Μπάρκερ ξεκίνησε, όπως παρατήρησα, από τον κ. Γεώργιο Λασκαρίδη – κάτι που εκείνη την εποχή δεν το ήξερα, όπως και κανείς άλλος. Αυτός ο νέος διορισμός ήταν μεγάλη επιτυχία για τον κ. Χένρι Μπάρκερ. Βρισκόταν τότε στα όρια της πτώχευσης, η περιουσία του ήταν στα χέρια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και με τον κατάλληλο χειρισμό των κεφαλαίων που τώρα περνούσαν από τα χέρια του, έφθασε στη θέση που θα τον βρούμε σύντομα. Οι πληρωμές μου στη διάρκεια του μήνα ανέρχονταν από 20.000 ώς 30.000 λίρες. Όταν ο κ. Χένρι Μπάρκερ πήρε μια επιταγή από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, κατέθεσε το ποσό στην τρά169

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 170

πεζά του. Πήγαινε κάθε μέρα στις τέσσερις στον τραπεζίτη μου –τον κ. Μάρσαλ, της Τράπεζας του Λονδίνου–, όπου είχε συνεννοηθεί να κρατά ώς τις τέσσερις όλες τις δίγραμμες επιταγές και συναλλαγματικές και να τις πληρώνει. Έτσι, ο κ. Χένρι Μπάρκερ μπορούσε να διατηρεί έναν θαυμάσιο λογαριασμό στην τράπεζά του και να αυξάνει την πίστωσή του, ενώ έστελνε την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία στον όλεθρο. Όμως, αυτό δεν ήταν όλο. Σε αντάλλαγμα για τις πληρωμές που έκαναν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, δεσμευόμουν να τους δώσω τα φορτία και τα έσοδα των ατμόπλοιών μου. Οι εντολές ήταν να παραχωρήσω τα φορτία στον κ. Χένρι Μπάρκερ, ο οποίος θα έδινε στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μία μοναδική επιταγή, που θα περιείχε όλες τις λεπτομέρειες, έτσι που θα έμοιαζε σαν οι συναλλαγές να ήταν αποκλειστικά ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο μέρη – το όνομά μου δεν φαινόταν καθόλου στα βιβλία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Δεν ξέρω ποιος οργάνωσε το σύστημα αυτό, όμως πιστεύω ότι το υιοθέτησαν οι μεγάλοι δανειστές και με άλλους στους οποίους έδιναν προκαταβολές. Ο κ. Χένρι Μπάρκερ έγλειψε λίγο μέλι από αυτές τις συναλλαγές. Κατόρθωσε σε μερικά χρόνια να έχει στα χέρια του περίπου 12.000 λίρες, για τις οποίες υπήρχε μόνιμη αμφισβήτηση. Ακόμα δεν ξέρω πώς τα βρήκε με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία το 1865.

Εσύ, αναγνώστη, μπορείς εύκολα να καταλάβεις την προσβολή μου. Το σύστημα που εξαπέλυαν εναντίον μου ήταν τυραννικό και καταστροφικό. Ενώ οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχαν την ιδιοκτησία μου ως εγγύηση για ορισμένα δάνεια, τα χρήματα που μου προκατέβαλλαν πήγαιναν σε ένα τρίτο πρόσωπο – έναν κύριο με ελάχιστη περιουσία. Όμως, το χειρότερο απ’ όλα, με ανάγκασαν να υπογράψω ένα γράμμα που είχε συντάξει ο διευθυντής τους, ο κ. Μπόις, που τους απάλλασσε από κάθε κίνδυνο ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο ο κ. Χένρι Μπάρκερ θα χρησιμοποιούσε τα χρήματα που εισπράττονταν:

170

171

Λονδίνο, 19 Ιανουαρίου 1861 Κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Σχετικά με τη συμφωνία σας να προκαταβάλετε σε μας διάφορα ποσά, που θα απαιτούνταν για τις ανάγκες μας, σας επιτρέπουμε να κρατήσετε όλες τις εγγυήσεις που έχουν κατατεθεί σε σας ως εχέγγυο για τα ίδια, και σας αναθέτουμε περαιτέρω τα ατμόπλοια «Παλικάρι» και «Οδυσσέας Ανδρούτσος», όταν θα έρθουν στην κατοχή μου, και θα αναθέσουμε ακόμα και απευθείας σε εσάς να πληρώνετε τα προαναφερθέντα διάφορα ποσά στον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, όταν θα τα ζητήσει, και έχουμε δώσει εντολή στον προ-

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 172

αναφερθέντα κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ να υπογράφει και να επιβεβαιώνει τις πληρωμές, και, ως εκ τούτου, συμφωνούμε ότι η υπογραφή του στις προαναφερθείσες εγγραφές των προκαταβολών θα τις κάνει έγκυρες σα να τις είχαμε υπογράψει εμείς. Παραμένουμε, κύριοι, ειλικρινά δικοί σας. (υπογραφή) Στέφανος Ξένος Ήμουν απελπισμένος και πήγα στο «Κόρνερ Χάουζ», για να βάλω τέλος σ’ αυτήν την ατιμωτική διευθέτηση των οικονομικών από τον κ. Έντουαρντς. Εκείνο τον καιρό άρχισα να υποψιάζομαι ότι ο Χένρι Μπάρκερ και ο Γεώργιος Λασκαρίδης είχαν στενή συνεργασία. Δεν ήταν εύκολο να συναντήσω ιδιαιτέρως κανέναν από τους συνεταίρους πάνω στην καταιγίδα που λυσσομανούσε. Όταν εμφανίσθηκα στο γραφείο του, ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, ο οποίος νόμισε ότι είχα πάει να γυρέψω ένα καινούργιο δάνειο ή να αναγγείλω τη βύθιση του στόλου μου, κατατρόμαξε πάλι και φώναξε βιαστικά: «Μπες μέσα – μπες μέσα», δείχνοντας το μικρό σκοτεινό δωμάτιο. Επειδή η μέρα ήταν μουντή, το δωμάτιο αυτό ήταν ακόμα πιο θλιβερό. Είχα μείνει εκεί πολλές φορές για ώρες, μελετώντας τους «Τάιμς», περιμένοντας μια συνάντηση με έναν από τους ισχυρούς του χρή-

172

ματος. Στην παρούσα περίπτωση, ζητούσα μια συνάντηση «tête à tête» με τον κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, όμως σύντομα κατάλαβα ότι η επιθυμία μου δεν θα εκπληρωνόταν, ώσπου να υποχωρήσει η εμπορική καταιγίδα. Έφυγα απογοητευμένος. Όπως ήταν αναμενόμενο, η καταιγίδα αυτή δεν υποχώρησε χωρίς σοβαρά αποτελέσματα γι’ αυτούς που, όσο φύσαγε, τους βρήκε ανέτοιμους στα ανοικτά. Εκείνη την εποχή, ο Γεώργιος Λασκαρίδης ένα πολύ δροσερό πρωινό μπήκε στο γραφείο μου και με πολύ ζωηρό και χαρούμενο ύφος με πληροφόρησε ότι αποφάσισε να κάνει στάση πληρωμών. Συμπλήρωσε ότι είχε ήδη ειδοποιήσει τους τραπεζίτες του να μην πληρώνουν τις επιταγές του. «Να σταματήσουν οι πληρωμές!», εξήγησα. «Ποια πληρωμή; Πόσα είναι τα ιδιωτικά σου χρέη;» «Μόνο 15.000 λίρες». «Ασφαλώς δεν σκέφτεσαι να κάνεις στάση πληρωμών για 15.000 λίρες. Αλλά, Τζορτζ, όταν συμφωνήσαμε να συνεργαστούμε, μου είπες, όταν ρώτησα, ότι δεν είχες χρέη. Πώς μπόρεσες μέσα σε λίγους μήνες να δημιουργήσεις αυτά τα χρέη; Τζορτζ, αν κάνεις στάση πληρωμών, θα καταστρέψεις αυτήν την εταιρεία. Οι πιστωτές σου θα πέσουν πάνω στα φτωχά μου πλοία, γιατί είσαι συνέταιρός μου». «Δεν γίνεται διαφορετικά. Γεια σου, γεια σου. Αυτή είναι η συμβουλή του δικηγόρου μου, του κ. Κότερελ».

173

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 174

Και ανέμελα έφυγε πεταχτά από το γραφείο μου. Είχα παγώσει. Σε ένα λεπτό άρπαξα το καπέλο μου και τον ακολούθησα. Τον έχασα στην οδό Φέντσερτς. Πήγα γρήγορα στο γραφείο του κ. Χένρι Μπάρκερ. Δεν ήταν εκεί. Ώς τις τρεις και μισή τον έψαξα μάταια. Αγωνιούσα. Νόμιζα ότι είχαν τελειώσει όλα. Στη συνέχεια, αποφάσισα να πάω στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και να τους πληροφορήσω για αυτά που έγιναν. Στη στροφή του δρόμου συνάντησα τον κ. Χένρι Μπάρκερ. «Ακούσατε τι σκοπεύει να κάνει ο φίλος μας ο Τζορτζ;», με ρώτησε με ύφος ικανοποίησης. «Ώστε τα ξέρετε όλα;», παρατήρησα. «Βεβαίως!», απάντησε ο κ. Μπάρκερ. «Ήρθε σήμερα το πρωί και μου έδειξε το γράμμα που έγραψε στους τραπεζίτες του. Σίγουρα,» πρόσθεσε, «ο Γεώργιος είναι ένας πολύ μυστήριος άνθρωπος. Στην αρχή δεν ήξερα τι να κάνω, όμως όταν σκέφτηκα το συμφέρον των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας στις υποθέσεις του, πήγα στον Τσάπμαν και του τα είπα όλα». «Λοιπόν;» «Φυσικά, ο Ντέιβιντ Τσάπμαν θορυβήθηκε πολύ. Με παρακάλεσε να κάνω τα πάντα για να τον βρω και να του τον φέρω». «Τον βρήκατε;»

«Ναι, ευτυχώς τον βρήκα στο γραφείο μου. Τον πήγα στην οδό Λόμπαρντ. Ο Τσάπμαν, αρκετά θορυβημένος, είπε: «Κ. Λασκαρίδη, τι σκοπεύετε να κάνετε;». «Πρέπει να κάνω στάση πληρωμών», απάντησε ο Γεώργιος. «Τα περιουσιακά μου στοιχεία είναι περισσότερα από τα χρέη μου, όμως δεν μπορώ να τα ρευστοποιήσω τώρα, έτσι ο δικηγόρος μου με συμβούλεψε να διακόψω τις πληρωμές. Το χρέος μου είναι περίπου 18.000 λίρες, δεν μπορώ να ανακατέψω την εταιρεία Λασκαρίδης και Σία». Η ουσία στην ιστορία του κ. Μπάρκερ ήταν αυτή: ο κ. Ντέιβιντ Τσάπμαν, θορυβημένος με την απόφαση του Λασκαρίδη να κάνει στάση πληρωμών, του προσέφερε μια επιταγή 20.000 λιρών, για να πληρώσει τα χρέη του, που την απέρριψε, δηλώνοντας ότι δεν μπορεί να πάρει τα χρήματα του Τσάπμαν. Μετά από αλλεπάλληλες αρνήσεις από τον Λασκαρίδη, ο κ. Μπάρκερ προχώρησε και τον καθησύχασε, ξεπερνώντας τους δισταγμούς του, προτείνοντάς του να μεταφέρει τα κεφάλαιά του στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, που σε αντάλλαγμα θα ήταν υπεύθυνοι για τα χρέη του. Κατάλαβα το παιχνίδι. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία βαστούσαν συναλλαγματικές και τις οπισθογραφημένες επιταγές της Λασκαρίδης και Σία, αξίας 300.000 στερλινών.

H στάση πληρωμών από τον κ. Γεώργιο Λα-

174

175

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 176

σκαρίδη θα απέβαινε μοιραία για την παλιά εταιρεία, της οποίας ο κυριότερος μέτοχος, όταν έμαθε τα καθέκαστα, ήρθε στην Αγγλία και τον ανάγκασε να παραιτηθεί. Είχε πιάσει τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στα δίχτυα του. Ήταν αναγκασμένοι να τον υπερασπιστούν. «Ψάξαμε τον κ. Έντουαρντς», συνέχισε ο τρίτος τραπεζίτης μου. «Ο Γεώργιος και εγώ θα συναντηθούμε στο σπίτι του απόψε, να κανονίσουμε την υπόθεση. Όμως, πρέπει να σε αφήσω, πάω στους τραπεζίτες του Γεωργίου, να καταθέσω χρήματα για τις σημερινές πληρωμές. Χαίρετε. Ελάτε στου Έντουαρντς απόψε, αν θέλετε». Ανακουφίστηκα. Το βάρος που μου πίεζε το μυαλό όλη την ημέρα έφυγε. Όμως, ήμουν μακριά ακόμα από το να προβλέψω τον επίλογο αυτής της τραγικο-κωμωδίας.

ΧΧΙ Πώς χάθηκαν οκτώ χιλιάδες λίρες

Το ατμόπλοιο «Περσία»

Ήταν θυμάμαι μια κρύα παγωμένη βραδιά, με τους δρόμους σκεπασμένους με χιόνι, και ήταν περίπου οκτώ η ώρα, που βγήκα από το σπίτι μου για να πάω στη οδό Βικτώρια στο Πίμλικο, όπου ακόμα έμενε ο κ. Έντουαρντς. Όταν έφθασα, βρήκα την τριανδρία να καπνίζει τα καλύτερα πούρα Αβάνας και να ρουφά εκλεκτό κρασί, επιλέγοντας από την ποικιλία που υπήρχε στο τραπέζι. Ήταν ένας ευχάριστος τρόπος να τακτοποιείς τους λογαριασμούς ενός χρεοκοπημένου αριστοκράτη. Ο Λασκαρίδης έδειχνε απαθής. Είχε ενδυναμωθεί με μια μεγάλη δόση φιλοσοφίας. Οι αρχαίοι Αθηναίοι έλεγαν: «Πωγωνοτροφία φιλόσοφον οὐ ποιεῖ» (η γενειάδα δεν σε κάνει φιλόσοφο). Όμως, ο Λασκαρίδης με την ωραία γενειάδα του ήταν η εξαίρεση στον κανόνα, καθώς καθόταν ήρεμος, δίνοντας λεπτομέρειες για τα χρέη του στον αντιπρόσωπο του μεγάλου θεματοφύλακα. Όταν έγινε ο λογαριασμός, βρέθηκε ότι τα χρέη του αντί για 18.000 λίρες έφθαναν τις 40.000 λίρες. Αυτή η αποκάλυψη έπεσε σαν κεραυνός στον Έντουαρντς και εμένα. Ο Έντουαρντς έμεινε ακίνητος σα να πέτρωσε, με την πένα στο χέρι και το πούρο στο στόμα, τα μάτια του καρφωμένα

176

177

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 178

στο χαρτί μπροστά του. Εγώ στεκόμουν μπροστά στη φωτιά, όμως δεν ένιωθα τη ζεστασιά – το ζωντανό κάρβουνο δεν έβγαζε ζέστη. Ο Μπάρκερ, κρατώντας ένα ποτήρι κρασί ανάμεσα στα δάχτυλά του και τον αντίχειρα, κάθισε με τα μάτια σεμνά καρφωμένα στο πάτωμα. Ο Λασκαρίδης δεν έδειχνε συγκίνηση, εκτός αν διέκρινες το πλάγιο κλεφτό βλέμμα που έριχνε πότε-πότε γύρω, και μια ελαφριά έκφραση περιφρόνησης στο κάτω μέρος του προσώπου του. Κατά τα άλλα ήταν ήρεμος και αξιοπρεπής. Έμοιαζε με τον ήρωα του δράματος, όμως ο ηρωισμός του δεν είχε σοφία, καθώς η περιφρόνησή του ήταν ανίσχυρη. Η απόλυτη σιωπή σύντομα διεκόπη από τρεις μικρές φωνές στην οδό Βικτώρια. Σίγουρα δεν ήταν μια «barcarolla» των γονδολιέρηδων της Βενετίας, ούτε η «canzonette» του Ντον Τζιοβάνι. Κοίταξα έξω από το παράθυρο –ήταν μια υπέροχη νύχτα με φεγγάρι– και είδα μια φτωχή γυναίκα να περπατά με δύο ξυπόλυτα παιδιά στο χιόνι. Η φωνή της ήταν δυνατή, αλλά έτρεμε. Η φτωχή εμφάνισή της και το αδύναμο τρεμούλιασμα των παιδιών ήταν σε οδυνηρή αντίθεση με τη ρομαντική τρυφερότητα της μπαλάντας που πρόθυμα τραγουδούσε. Τη στιγμή που αυτή η δυστυχισμένη ομάδα περνούσε, ο κ. Έντουαρντς αποφάσισε να δώσει την ασήμαντη βοήθεια στον Λασκαρίδη των 40.000 λιρών. Τι παράξενες αντιθέσεις στην ανθρώπινη καρδιά! Κανένας από εμάς δεν σκέ-

φτηκε να βοηθήσει τη γυναίκα και τα παιδιά της, που ένα ποτήρι κρασί από το τραπέζι μας θα ήταν ελιξίριο ζωής σ’ αυτήν την κρύα νύχτα. Ο κ. Έντουαρντς μας πληροφόρησε ότι η ανησυχία του Τσάπμαν, όταν άκουσε ότι ο Γεώργιος θα έκανε στάση πληρωμών, οφειλόταν κυρίως στην αγωνία του για την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία». Αλλά για να συνεχίσω την εξιστόρηση των υποθέσεων του Λασκαρίδη, εγώ κατάλαβα σύντομα ότι, αν υποτιμούσε τα χρέη του, υπερεκτιμούσε την περιουσία του. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, τα μεταποιημένα προϊόντα που είχε στο Γιβραλτάρ και μόνο αυτά ήταν αρκετά για να καλύψουν το χρέος του. Κατόπιν, ο κ. Μπάρκερ πρότεινε εκείνος και κάποιος συγγενής του Λασκαρίδη να εγγυηθεί ο καθένας τους για ένα ορισμένο ποσό. Έτσι, τακτοποιήθηκε βολικά η περίπτωση του Λασκαρίδη και ο κ. Έντουαρντς τον ρώτησε τι σκόπευε να κάνει τώρα που έπρεπε να αποχωρήσει από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, και δεν ήταν πια συνέταιρος στην εταιρεία Λασκαρίδης και Σία. «Σκοπεύω να ζητήσω από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να μου δώσουν να αναλάβω τη διεύθυνση μίας από τις επιχειρήσεις τους. Ξέρετε πόσο καλός είμαι στα οικονομικά».

178

179

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 180

«Δεν νομίζω να το κάνουν», παρατήρησε ο κ. Έντουαρντς, αυστηρός σαν δικαστής. «Όμως, κατέχω τόσο καλά τα οικονομικά», είπε ο Λασκαρίδης. Παραβρισκόταν η Σφίγγα της Θήβας; Το αίνιγμα των προσωπικών υποθέσεων του Λασκαρίδη ξετυλιγόταν σταδιακά. Έμαθα ότι σε δύο μήνες τα χρέη του από 40.000 λίρες έφθασαν τις 100.000 λίρες. Οι Όβερεντ πλήρωσαν τα πάντα και έτσι λύθηκε το αίνιγμα. Πιστεύω ότι οι 80.000 λίρες που φαίνονται στους λογαριασμούς των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, εταιρείας περιορισμένης ευθύνης, πέρασαν ως χρέος των Μανουήλ και Σία. Ο κ. Αλέξανδρος Βασίλειος Μανουήλ ήταν υπάλληλος και μακρινός συγγενής του Γεωργίου Λασκαρίδη. Το 1858 ώς το 1859 τον είχε στείλει ο Λασκαρίδης στο Γιβραλτάρ και στην Τύνιδα. Όταν έφθασε εκεί, ο κ. Λασκαρίδης του απέστειλε μεγάλες ποσότητες προϊόντων του Μάντσεστερ. Αυτά τα προϊόντα τα πήραν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ως εγγύηση, αναλαμβάνοντας να εκποιήσουν την περιουσία του κ. Λασκαρίδη. Ο κ. Έντουαρντς, όταν κανόνισε την υπόθεση αυτή, δεν εξέτασε ποτέ τι άξιζαν αυτά τα εμπορεύματα – δεν ζήτησε ποτέ μια κατάσταση αυτών, ούτε τιμολόγια, ούτε ζήτησε να μάθει με ποια πλοία είχαν σταλεί, ούτε αν ήταν εμπορεύσιμα, ούτε ακόμα και αν θα έπιαναν μια τιμή που κατά κάποιο τρόπο θα πλησίαζε το ποσό των

40.000 λιρών για το οποίο πήραν την εγγύηση. Ούτε έκανε τον κόπο να ερευνήσει αν το ποσό των 40.000 λιρών ήταν όλο το ποσό που χρωστούσε ο κ. Λασκαρίδης στους πιστωτές του. Δεν υπήρξε γραπτή συμφωνία, η μαγική λέξη «Σύμφωνοι» ήταν ό,τι βγήκε από τα χείλη του τρεπαζίτη της οδού Μπέιζινχολ. Δεν θυμάμαι καμιά άλλη τέτοια συναλλαγή εκ μέρους του επίσημου εντεταλμένου, που είχε διορισθεί ειδικά για να προστατεύει τα συμφέροντα των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Οι καημένοι οι Γκέρνι! Αγνοούσαν τα πάντα και ακόμα χειρότερα κανείς απ’ όσους πονούσαν τα συμφέροντά τους, δεν είχε την ευκαιρία να τους μιλήσει. Εξάλλου ο Έντουαρντς ήταν τόσο ισχυρός, που, αν κάποιος τολμούσε να το κάνει, θα καταστρεφόταν ο ίδιος. Είπα ότι πιστεύω ακράδαντα ότι το χρέος των 80.000 λιρών που χρεώθηκε στη Μανουήλ και Σία ήταν στην πραγματικότητα του κ. Λασκαρίδη, γιατί μετά τη σκηνή στην οδό Βικτώρια ο κ. Έντουαρντς διόρισε κάποιους Άγγλους μαζί με τον Μανουήλ να επιβλέπουν την επιχείρηση στο Γιβραλτάρ. Πολλά από τα εμπορεύματα που δεν πουλιόνταν στην Τύνιδα, φορτώθηκαν για άλλα μέρη με τεράστια έξοδα. Αποτέλεσμα, ο κ. Έντουαρντς οδήγησε το «Κόρνερ Χάουζ» στο να ανακατευθεί με τις επιχειρήσεις που είχαν οι ελληνικοί οίκοι του Μάντσεστερ – π.χ., στην εξαγωγή υφασμάτων στη Μεσόγειο. Η ζημιά αυτών των

180

181

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 182

80.000 λιρών οφειλόταν ολοκληρωτικά στους κ.κ. Έντουαρντς και Τσάπμαν –που στην πραγματικότητα βρέθηκαν σε πανικό μεγαλύτερο, όταν ο κ. Λασκαρίδης θέλησε να κάνει στάση πληρωμών, απ’ ό,τι ο ίδιος– και ήταν σίγουρα αποτέλεσμα του συνεταιρισμού που μου επιβλήθηκε την 1η Αυγούστου του 1860. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ανακάλυψαν ότι είχαν, και όμως δεν κρατούσαν, τις συναλλαγματικές της Λασκαρίδης και Σία για αρκετά μεγάλα ποσά. Κατάλαβα, επίσης, γιατί ο Λασκαρίδης βιαζόταν τόσο πολύ πριν μερικές εβδομάδες να διαλύσει τον «Βρετανικό Αστέρα» και την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Φοβούμενος ότι εξαιτίας των ιδιωτικών του χρεών, θα ήταν αναγκασμένος να διακόψει τις πληρωμές, ήλπιζε ότι, αν με ενέπλεκε στην καταστροφή του, θα κέρδιζε τη δόξα εθνομάρτυρα. Όταν είδε ότι είχα πείσει τον κ. Έντουαρντς για τη λύση του προβλήματος, τότε αποφάσισε τη στάση των πληρωμών. Το σχέδιό του ήταν σαν άλλος Σαμψών να πιάσει τους δύο πυλώνες του ναού, και να θάψει εμένα και τους συνεταίρους του στα συντρίμμια. Eυτυχώς για εκείνον, ο καλός του άγγελος, ο Χένρι Μπάρκερ, μπήκε και για καλό δικό του, όπως και για τον Λασκαρίδη και έπεισε τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να τον σώσουν από την πτώχευση, πληρώνοντας τα χρέη του.

Παρ’όλα αυτά ο Λασκαρίδης δεν ήταν ικανοποιημένος. Όταν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ανακάλυψαν ότι οι συναλλαγματικές που είχαν στα χέρια τους δεν είχαν την πραγματική υπογραφή της Λασκαρίδης και Σία, αλλά του Γ.Π. Λασκαρίδης και Σία, διαμαρτυρήθηκαν έντονα. Ο Λασκαρίδης απάντησε ότι είχε ενημερώσει και τον κ. Έντουαρντς και τον κ. Μπάρκερ ότι οι συναλλαγματικές δεν ήταν της παλαιάς εταιρείας του αλλά της καινούργιας. Επιπλέον απείλησε να δώσει δημοσιότητα στις υποθέσεις της Εταιρείας Γκάλγουεϊ. Και όλα αυτά τη στιγμή που οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία πλήρωναν τις τελευταίες απαιτήσεις των πιστωτών του. Τελικά, στην τελευταία πράξη αυτής της κωμωδίας ο Λασκαρίδης έβγαλε μια κοινοποίηση με ημερομηνία 30 Μαρτίου 1861, ανακοινώνοντας ότι ξεκινούσε το επάγγελμα του ασφαλιστή. Στην πρόσοψη του γραφείου του ζωγράφισε με μεγάλα γράμματα, όπως έκαναν οι έμποροι, το όνομά του και το νέο του επάγγελμα. Δεν θυμάμαι κανένα έμπορο ή πράκτορα στο Σίτι να έχει κάνει ένα τέτοιο επίγραμμα για να αναγγείλει το επάγγελμά του. Δεν κατάλαβα ποτέ τον λόγο. Ας φανταστεί ο καθένας τι κουτσομπολιό έγινε από τις «mouches de cour», τις «renards de cour» και όλους τους αυλικούς που ήταν συγκεντρωμένοι γύρω από το παλάτι της οδού Λόμπαρντ. Οι κόλακες είναι αυ-

182

183

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 184

τοί που κουτσομπολεύουν για τα ελαττώματα των αφεντικών τους. Δυσάρεστες φήμες για τη φερεγγυότητα των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία κυκλοφόρησαν σύντομα, καταθέτες έσπευσαν να αποσύρουν τις καταθέσεις τους, όμως οι άνδρες του χρήματος όρθωσαν το ανάστημά τους και αντιμετώπισαν την έκτακτη ανάγκη.

Το ατμόπλοιο «Αργώ»

184

ΧΧΙΙ

Μια διάρρηξη εμπιστοσύνης Την επομένη της σκηνής που εκτυλίχθηκε στην οδό Βικτώρια, τηλεφώνησα νωρίς στον κ. Έντουαρντς, στο σπίτι του, και του είπα ότι, αν η εταιρεία θα πλήρωνε τα χρέη του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη για να τον γλιτώσει από την πτώχευση, πρέπει να επιμείνουν στη διάλυση, κοινή συναινέσει, της συνεργασίας ανάμεσα σε εκείνον και εμένα. «Θυμάστε τις αντιρρήσεις μου όταν μου είπατε πρώτη φορά να πάρω για συνέταιρο τον κ. Λασκαρίδη, και τη σκηνή που έγινε στο γραφείο μου για τον “Βρετανικό Αστέρα”. Τώρα καταλαβαίνετε τον λόγο της αντίρρησής μου. Η υπόθεση αυτή μου στοίχισε αρκετές χιλιάδες λίρες, είναι μια ζημιά 4.000 λιρών από τους Αδελφούς Μπέλλο, στους οποίους έκανε έκπτωση χωρίς την έγκρισή μου και μια ζημιά 8.500 λιρών από τον οίκο Βλαγομένου του Μάντσεστερ. Και οι δύο αυτές εταιρίες έκαναν στάση πληρωμών. Είναι μια των 1.000 λιρών του Σ.Κ. Αγέλαστου. Και αυτός φεύγει επίσης. Είναι οι επιταγές του Καραγιαννάκη, του Τσαλίκη, του Δ. Ροδοκανάκη και άλλων. Όλοι αυτοί φεύγουν». «Έχεις δίκιο, Ξένε, ήταν λάθος», είπε ο επίσημος εντεταλμένος. «Θα επιμείνω να συνοδεύσει εσέ185

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 186

να και τον αδελφό σου στο γραφείο των κ.κ. Βάλανς και Βάλανς στην οδό Έσεξ στο Στραντ και να διαλύσει τη συνεργασία “κοινή συναινέσει”». Βιαζόταν να πάει στο Σίτι και μου πρόσφερε μια θέση στην άμαξά του. Πήγαμε μαζί στην οδό Λόμπαρντ και τον άφησα εκεί. Πήγα στο γραφείο μου. Ο κ. Λασκαρίδης είχε να πάει εκεί αρκετές εβδομάδες, δηλαδή η συνεργασία μας δεν κράτησε ούτε τέσσερις μήνες. Τελικά, η ευλογημένη μέρα έφθασε όταν ο Λασκαρίδης, εγώ και ο αδελφός μου συναντηθήκαμε στους συμβολαιογράφους κ.κ. Βάλανς και Βάλανς για να ακυρώσουμε με κοινή συναίνεση τον συνεταιρισμό. Ένιωθα σα να έφευγε το βάρος ενός βουνού από το στήθος μου. Βέβαια, η ιδιοκτησία ήταν βεβαρημένη με 12.000 λίρες, εξαιτίας των συναλλαγματικών του κ. Λασκαρίδη, με 12.000 λίρες για το μερίδιο του κ. Μπάρκερ και με άλλα ποσά. Όμως, ήμουν αισιόδοξος ότι σε λίγα χρόνια θα ήμουν σε θέση να ξεκαθαρίσω με αυτές τις υποχρεώσεις, αν παρέμενα ανεμπόδιστος. Ήταν μια ευχάριστη προοπτική και ένα δυνατό διεγερτικό για δράση. Όμως, αλίμονο! Όπως λέει και το γνωμικό: «Άλλος ανάβει τη φωτιά και άλλος καίγεται». Προτού υποχωρήσει η εμπορική θύελλα, είδα μια μέρα τη διαφήμιση ενός στόλου προς πώληση. Η περιγραφή των ατμόπλοιων ταίριαζε με του δικού μου.

Μέσα στη μέρα ο μεσίτης μου, ο κ. Τζον Πρέστον, μου τηλεφώνησε για να μου πει ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία διαπραγματεύονταν την πώληση των ατμόπλοιών μου στον κ. Ζαχαρία Πίρσον. Δεν μπορούσα να πιστέψω στα αυτιά μου. Η προφορική συμφωνία μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήταν, όταν η συναλλαγματική των 170.000 λιρών θα έληγε, να ανανεωνόταν από καιρού εις καιρόν, σε κάθε περίπτωση για έναν χρόνο. Ούτε ήταν αυτό εξαιρετική βοήθεια, αφού είχα πληρώσει 30.000 λίρες μπόνους, 3.000 λίρες προμήθεια και ένα 5 τοις εκατό τόκο για τους πρώτους έξι μήνες. Όταν έληξε το πρώτο τρίμηνο, οι κ.κ. Λασκαρίδης και Σία –δηλαδή οι άλλοι συνέταιροι του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη– εκλήθησαν να ανανεώσουν. Στην αρχή, αρνήθηκαν να δεχθούν την υποχρέωση που τους είχε επιβάλει εν αγνοία τους. Τελικά, δέχθηκαν να ανανεώσουν, αφού δεν είχαν άλλη επιλογή εκτός από το να πληρώσουν τη συναλλαγματική του υπερβολικού ποσού των 170.000 λιρών. Μετά από αυτήν τη συμφωνία οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, υπό την πίεση εύρεσης χρημάτων, εξαιτίας των ασυνήθιστα μεγάλων απαιτήσεων των καταθετών, σταμάτησαν να με υποστηρίζουν και, με τη συμβουλή του μεγάλου Κονφούκιου, του Έντουαρντς, προσπάθησαν να μετατρέψουν τα πλοία μου σε χρήματα. Όποιος είχε σχέση επαγγελματική με τους κ.κ.

186

187

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 188

Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στο τέλος του 1860, και διέθετε λίγη εξυπνάδα, θα έβλεπε πως το «Κόρνερ Χάουζ» αντιμετώπιζε μεγάλες δυσκολίες. Προσπαθούσαν να κρατήσουν τις εγγυήσεις που είχαν, με κάθε θυσία, ιδιαίτερα όταν ήξεραν ότι οι ζημιές θα κατέπιπταν πάνω τους. Αυτήν την εποχή λάμβανα συνεχώς τα πιο αντιφατικά γράμματα απ’ αυτούς. Δεν μπορούσα να καταλάβω τι γύρευαν ή τι σκόπευαν να κάνουν. Τα γράμματα αυτά μαρτυρούσαν για τον συντάκτη τους μεγάλη σύγχυση μυαλού και πολύ αδύναμη θέση. Μου ζητούσαν να αλλάξω την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία σε εταιρεία περιορισμένης ευθύνης, μετά μου ζητούσαν να υπογράφω γράμματα που θα έφερναν νέους κεφαλαιούχους. Ακόμα, διέταζαν εσπευσμένες πωλήσεις του σιταριού μου, και μου ζητούσαν να μεταπουλήσω τα δύο ατμόπλοια που βρίσκονταν ημιτελή στα ναυπηγεία, ώστε να χρησιμοποιήσουν τα χρήματα που είχα προκαταβάλει για την κατασκευή. Καθώς αυτά τα γράμματα μου χαλούσαν τη ζωή και μου αποσπούσαν το μυαλό από τη δουλειά μου, πήγα στην οδό Λόμπαρντ να δω αν μπορούσε να επέλθει κάποια συνεννόηση. Ο κ. Έντουαρντς ήταν μόνιμα εκεί από το μεσημέρι ώς τις τέσσερις. Ο υπάλληλός του ο κ. Μαρτς έβγαλε το φύλλο ισολογισμού τού 1860. Σ’ αυτό το φύλλο υπήρχαν 47.862 λίρες, 0 σελίνια και 3 πένες προμήθεια και τόκος που είχα πλη-

ρώσει εκείνο τον χρόνο. Κάθε μέρα προβληματιζόμουν όλο και περισσότερο με τη διαφορά που είχαν η εμφάνιση και οι τρόποι των Έντουαρντς και Ντέιβιντ Ουόρντ Τσαπμαν αφενός, και των Χένρι Έντμουντ Γκέρνι και Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ αφετέρου. Ο Έντουαρντς έδειχνε σκεπτικός και ανήσυχος, αλλά παρέμενε ψύχραιμος και αποφασιστικός στις κινήσεις του.

O Τσάπμαν είχε χάσει το χρώμα του, και τα μάτια του φαίνονταν σα να είχε να κοιμηθεί νύχτες. Ο αυταρχικός τόνος είχε χαθεί από τη φωνή του και ο ίδιος έδειχνε ντροπαλός και διστακτικός. Με κάποια πρόφαση πέρασε σε ένα άλλο μικρό δωμάτιο, είτε με τον επίσημο εντεταλμένο είτε με κάποιο πελάτη. Ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι και ο Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ συναντούσαν όποιον ερχόταν να καταθέσει ή να αποσύρει χρήματα ή προεξοφλημένες συναλλαγματικές μιλώντας και συμπεριφερόμενοι προς αυτούς όπως συνήθιζαν. Είχαν περισσότερη ενέργεια στις κινήσεις τους, όμως τίποτα άλλο το ασυνήθιστο. Εκείνη τη στιγμή μού φάνηκε σα να υπήρχαν δύο είδη ανθρώπων σ’ εκείνη τη μεγάλη εταιρεία – ένα που γνώριζε ήδη ότι τα πλοία είχαν νερό στις σεντίνες χάρη στις τρύπες που οι ίδιοι είχαν κάνει και που τώρα προσπαθούσαν να αντλήσουν με δυσκολία για να τα σώσουν από το ναυάγιο· και ένα άλλο που κατόρθωνε να τα πλοηγεί, όμως δυστυχώς ζούσε χαρούμενο στην άγνοια για όσα συνέβαιναν κάτω. Αυτό το επιβεβαίωσα όταν είδα ότι

188

189

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 190

τα γράμματα που μου απηύθυναν δεν είχαν την υπογραφή του Χένρι Έντμουντ Γκέρνι ή του Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ. Ήταν απλώς γραμμένα από τον κ. Μπόις, τον επικεφαλής υπάλληλο, με εντολή του Έντουαρντς και του Τσάπμαν. Επίσης, παρατήρησα ότι ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι αρνιόταν να δεχθεί οποιαδήποτε κατάθεση, όσο μεγάλη κι αν ήταν, αν ο καταθέτης προσπαθούσε να πετύχει ένα κλάσμα περισσότερο από την τιμή του τόκου που πλήρωνε ο οίκος. Αυτό έδειχνε τη δική του, τουλάχιστον, άγνοια για την έλλειψη χρημάτων. Στις 12 Ιανουαρίου του 1861, ο Ντ. Ο. Τσάπμαν μού ζήτησε να υπογράψω άλλο ένα άλλο γράμμα. Αρνήθηκα και, μετά από μια σύντομη συζήτηση, έφυγα. Στις 19 του ίδιου μήνα έλαβα ένα γράμμα από τον κ. Μπόις, όπου μου έλεγε ότι, ώσπου να υπογράψω το γράμμα του κ. Τσάπμαν της 12ης, η εταιρεία δεν θα μου έδινε προκαταβολές. Εδώ πρέπει να παρατηρήσω ότι μετά την αποχώρηση του κ. Λασκαρίδη, οι σχέσεις ανάμεσα στην Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία και τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία άλλαξαν πολύ. Δεν είχαμε πια τη σχέση δανειζόμενου επί υποθήκη και ενυπόθηκου δανειστή. Πλήρωνα στον αντιπρόσωπό τους τον κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ όλα τα φορτία και εκείνος πλήρωνε όλες τις επιταγές και τα έξοδα της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας.

Όταν ο κ. Τζον Πρέστον μού είπε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σκόπευαν να πουλήσουν τα ατμόπλοιά μου στον κ. Ζαχαρία Πίρσον, έτρεξα στην οδό Λόμπαρντ (ήταν 11 Μαΐου του 1860, περίπου 12 η ώρα) και, ευτυχώς, πέτυχα ένα ραντεβού με τον Χένρι Έντμουντ Γκέρνι. Ρώτησα αν αυτό που άκουσα ήταν αλήθεια. Ανίκανος να το διαψεύσει, απάντησε λίγο αμήχανος: «Φίλε, είναι και δεν είναι αλήθεια». Μετά μου ζήτησε να συναντήσω τον κ. Έντουαρντς για το θέμα. Αρνήθηκα και του είπα στα ίσια πόσο με εξέπληξε που μια εταιρεία σαν τη δική του έσπαγε συμβόλαια μ’ αυτόν τον τρόπο. Είπα ότι δεν ήμουν υπεύθυνος για τις ζημιές που πρόεκυπταν από τις πράξεις του κ. Γεωργίου Λασκαρίδη, του κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ ή του κ. Έντουαρντς, που οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχαν διορίσει να χρηματοδοτούν την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Τα λόγια μου έκαναν κάποια εντύπωση, όμως το αποφασιστικό ύφος μου πρόσβαλε τον τεράστιο κεφαλαιούχο. Στη διάρκεια της κρίσης κάθε αίσθημα ανθρωπιάς αποσιωπάται στα στήθια αυτών των ανθρώπων του χρήματος. Περιμένουν οι μάρτυρες του συστήματός τους να αποδεχθούν όχι μόνο με πλησμονή αλλά και με χαρά τα μαρτύρια στα οποία τους υποβάλλουν. Η υπερηφάνεια τους μετατρέπεται γρήγορα σε εκδίκηση σε περίπτωση εκδήλωσης κάποιας

190

191

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 192

αντίρρησης, ή ακόμα και αν τους ζητηθεί μια εξήγηση για τις απόκρυφες πράξεις τους. «Ο στόλος σας δεν αξίζει τα ποσά που σας έχουν προκαταβληθεί», είπε ο κ. Γκέρνι. «Αξίζουν περισσότερα από τα χρήματα που πήρα από εσάς», απάντησα. «Όμως, φυσικά, αν σας ευχαριστεί να με χρεώσετε με 30.000 λίρες μπόνους, 12.000 λίρες των συναλλαγματικών του κ. Λασκαρίδη και 12.000 λίρες που παρακρατήθηκαν από τον κ. Χένρι Μπάρκερ, και 20.000 λίρες που χάθηκαν όταν πιέσατε να πουληθεί το σιτάρι και πολλά άλλα εμπορεύματα, η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία πολύ σύντομα θα παρουσιάσει ζημιά η οποία θα απορροφήσει όλο το κέρδος που έβγαλα με τα ατμόπλοια. Όμως, αν υποθέσουμε για λίγο ότι τα πλοία δεν αξίζουν τα χρήματα που τους προκαταβάλατε, το λάθος δεν είναι δικό μου, κ. Γκέρνι, αλλά εκείνων που ορίσατε να αντιπροσωπεύσουν την εταιρεία σας. Δεν θα με κατηγορήσει κανείς». Τελικά, διαμαρτυρήθηκα για τις ενέργειες της εταιρείας του και δήλωσα ότι, εάν επέμεναν στους στόχους τους, θα έπρεπε να περιμένουν τις συνέπειες. «Μπορούμε να σε διαλύσουμε, φίλε, σε δευτερόλεπτα», είπε θυμωμένος. «Δεν μπορείτε», ανταπάντησα. «Δοκιμάστε, αν θέλετε. Όμως, να θυμάστε ότι το κοινό θα μάθει όλη την υπόθεση. Το κρίμα θα πέσει σε σας, όχι σε μένα».

Ο κ. Γκέρνι, βλέποντας ότι ήμουν έτοιμος να πέσω μαχόμενος, μου ζήτησε να περιμένω λίγα λεπτά. Πέρασε στο διπλανό δωμάτιο, όπου βρίσκονταν ο Τσάπμαν και ο Έντουαρντς. Η πόρτα ήταν μισάνοικτη και οι φωνές των ομιλητών ακούγονταν δυνατά. Άκουσα τον Τσάπμαν να λέει ότι ήμουν ένας γ... μ..., καταράστηκε τη μέρα που με συνάντησε και φώναξε: «Πήγαινε εσύ, Έντουαρντς, και μίλησέ του». Ο εκπρόσωπος μπήκε στο δωμάτιο όπου καθόμουν. Ευγενική απλότητα, καλοσύνη, ειλικρινής εμπιστοσύνη –συνδυασμένη με σύνεση–, καθρεφτίζονταν στο χαμογελαστό πρόσωπό του. Ο επίσημος εντεταλμένος ξεκίνησε εκφράζοντας μια ειλικρινή φιλία για μένα. Μετά με διαβεβαίωσε ότι αυτό που οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σκόπευαν να κάνουν ήταν μόνο για το καλό μου. Είχαν βρει έναν καλό αγοραστή για τον μισό στόλο και υπέθεσαν ότι υπό τις παρούσες συνθήκες θα ήταν καλό να με ανακουφίσουν από το μισό βάρος. Ήταν μάταιη προσπάθεια να τον πείσω ότι, αν πουλούσαν τα μεγάλα ατμόπλοιά μου, θα διέκοπταν τη γραμμή, γιατί τα μικρά μου σκάφη στον Δούναβη, που τροφοδοτούσαν τα μεγάλα, θα καθίσταντο τότε άχρηστα. Με λιγότερα ατμόπλοια στην κατοχή μου, η δυσκολία να πληρώσω το μεγάλο μου χρέος θα μεγάλωνε. Τα επιχειρήματά μου έπεσαν στο κενό χωρίς αμφιβολία. Στην πραγματικότητα, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχαν ετοιμάσει εκείνο το

192

193

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 194

ίδιο πρωί τη μεταβίβαση, ως ενυπόθηκοι δανειστές, των καλύτερων ατμόπλοιών μου στον κ. Ζαχαρία Πίρσον. Ο Έντουαρντς μου έδειξε τις συναλλαγματικές πώλησης. Με χτύπησε κεραυνός, κυρίως γιατί στη λίστα είδα τη μεταβίβαση των δύο καλύτερων βαποριών. Όταν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία το έκαναν, φαίνεται πως είχαν ξεχάσει ότι η συναλλαγματική, για την οποία είχα πληρώσει ένα μπόνους 30.000 λιρών, θα ανανεωνόταν. Ο κ. Έντουαρντς μπήκε μέσα, για να τακτοποιήσει το θέμα. Πρότεινε τα δύο μεγάλα ατμόπλοια να μου επιστραφούν σε αντάλλαγμα με δύο άλλα. Πρότεινε, επίσης, να υπογράψω τις συναλλαγματικές πώλησης για τα έξι ατμόπλοια, και οι κ.κ Όβερεντ, Γκέρνι και Σία θα μου έδιναν μία επιστολή δεσμευτική για τη μη πώληση άλλων πλοίων μου για όσο διάστημα θα πλήρωνα το καθορισμένο ποσό ετησίως, ώσπου να εξοφληθεί το χρέος μου. Ο τσιγκούνης μπορεί να κάνει και δέκα πράξεις φιλανθρωπίας· τότε πρέπει να δεχθούμε ότι έγινε γενναιόδωρος; Πόσος χρόνος θα χρειαζόταν για να αφηγηθώ όλα όσα έγιναν ανάμεσα σε μένα και τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, τους μεσίτες, τους αντιπροσώπους, τους δικηγόρους, τους προστατευόμενους και τους πράκτορες ώσπου να έρθει η μέρα πώλησης! Αν έκτοτε απογοητεύθηκα συχνά, δεν ήταν επειδή δεν μπορούσα να ξεχωρίσω τους χαρακτήρες, αλλά από απειρία στις επιχειρήσεις, και για κάποιο «lais-

ser –aller», σύμπτωμα που εκδηλώνεται σε άνδρες που έχουν υπερβάλει εαυτόν. Τα μάτια μου ήταν τώρα ορθάνοικτα. Είδα την κατάσταση των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Είδα ότι έτρεχαν μια κούρσα αυτοκτονίας. Ήταν περιτριγυρισμένοι από ανθρώπους που τους λεηλατούσαν, όμως ήταν τόσο τυφλοί, που ό,τι έβλεπε το μάτι των άλλων παρέμενε κρυφό για εκείνους. Όμως, αναγνώστη, άσε με να σου πω ότι τα πλοία μου πουλήθηκαν στον Ζαχαρία Πίρσον – μια μεταβίβαση που σε δώδεκα μήνες έφερε μια σημαντική ζημιά στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία.

194

195

Το ατμόπλοιο «Σμύρνη»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 196

Ο κ. Ζαχαρίας Πίρσον λίγα χρόνια πριν ήταν απλώς ο ιδιοκτήτης ενός πλοίου. Με τιμιότητα, εργατικότητα και ικανότητα έκανε λεφτά και έγινε εφοπλιστής και μετά ιδιοκτήτης ατμόπλοιων. Είχε εκλεγεί δήμαρχος του Χαλ. Μια αξιοπρεπής καριέρα ανοιγόταν για εκείνον, από την οποία σε μια κακή ώρα λοξοδρόμησε και προσκολλήθηκε στο τρένο του Χένρι Μπάρκερ. Ο Χένρι Μπάρκερ, σαν ένας άλλος Δαίδαλος, ανέβασε τον καημένο τον δικό μας τον Ίκαρο τόσο ψηλά, που ο ήλιος τού έλιωσε το κερί το οποίο συγκρατούσε τα φτερά του και εκείνος έπεσε στα βάθη της θάλασσας. Ο φτωχός Ζαχαρίας Πίρσον είχε αγοράσει τα ατμόπλοιά του με πίστωση και, όταν οι συναλλαγματικές έληξαν, ο Χένρι Μπάρκερ προμήθευσε τα κεφάλαια, ανανεώνοντας τις συναλλαγματικές με τεράστιο τόκο, με μπόνους και «douceur». Η μέθοδος που χρησιμοποιούσε ο κ. Μπάρκερ ήταν αυτή: υποθήκευε τα σχετικά πλοία σε διάφορους κεφαλαιούχους, χρεώνοντας ένα τοις εκατό ως προμήθεια, κρατώντας για τον εαυτό του μια επιπλέον υποθήκη, για τον κίνδυνο που αναλάμβανε εκδίδοντας τις συναλλαγματι-

κές, παρόλο που είχε συμφωνηθεί μεταξύ εκείνου και του προεξοφλητή ότι δεν θα τη διεκδικούσε. Επιπλέον, η ιδιοκτησία επαρκούσε και με το παραπάνω για να καλυφθεί το δανειζόμενο ποσό. Οι Όβερεντ είχαν ήδη προκαταβάλει ένα στρογγυλό ποσό στον Ζαχαρία Πίρσον για το ατμόπλοιο «Χερσόνησος» και το κρατικό φορτίο, και τώρα του πουλούσαν τα ατμόπλοιά μου, παίρνοντας για πληρωμή τις συναλλαγματικές του και μια υποθήκη στα ατμόπλοια. Ο κ. Μπάρκερ θα είχε μια προμήθεια 250 ή 500 λιρών για τη συναλλαγή, που χρεωνόταν σε εμένα, για τον κόπο του για την έκδοση των συναλλαγματικών. Θα αναφερθώ εδώ με συντομία στις βασικές αιτίες που οδήγησαν σε αυτήν τη θλιβερή καταστροφή. Καταρχάς, η μεγάλη εμπορική καταιγίδα είχε μειώσει αισθητά τις καταθέσεις στο σπουδαίο «Κόρνερ Χάουζ». Τα χρήματα που προκατέβαλαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σε εφοπλιστές, επενδυτές σιδηροδρόμων και άλλους κερδοσκόπους, ήταν χρήματα των καταθετών και όχι δικά τους. Τώρα, τα χρήματα που είχαν προκαταβάλει δεν ήταν μόνο δεσμευμένα, είχαν και το επιπλέον μειονέκτημα να είναι δεσμευμένα σε ακίνητη περιουσία για την οποία και σε καλύτερες εποχές δεν βρισκόταν εύκολα αγοραστής, και η οποία στην παρούσα κατάσταση ήταν εντελώς μη εμπορεύσιμη. Και πέραν των δυσκολιών αυτών, υπήρχε και ο προβληματισμός για το γεγονός πως

196

197

ΧΧΙΙΙ

Ο Ζαχαρίας Πίρσον

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 198

στις περισσότερες περιπτώσεις τα χρήματα που είχαν προκαταβληθεί ήταν περισσότερα από την αξία της εγγύησης. Με ποιο τρόπο μπορούσαν οι τραπεζίτες να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των τρομοκρατημένων καταθετών, που ζητούσαν τα χρήματά τους; Δεν υπήρχε παρά ένας τρόπος, που ήταν μια προεξόφληση με δική τους οπισθογράφηση των μεγάλων συναλλαγματικών των ιδιοκτητών ατμόπλοιων ή άλλης περιουσίας που κατείχαν. Αυτός, τουλάχιστον, ήταν ο τρόπος που ο επίσημος σύμβουλός τους, ο μέγας μαθηματικός, ο κ. Έντουαρντ Ουάτκιν Έντουαρντς, πρότεινε για τη χρηματοδότησή τους. Ήταν η εφαρμογή του ίδιου συστήματός του στους επικεφαλής της εταιρείας, αφού το είχε ήδη δοκιμάσει σε αυτούς που είχαν την ατυχία να υποπέσουν στην εξουσία τους. Καθώς το οικονομικό τμήμα ήταν υπό τον έλεγχο αυτής της ξεχωριστής προσωπικότητας, η δικαιοδοσία του ήταν απόλυτη, αντίστοιχη του Ολυμπίου Διός. Ακόμα και οι Τιτάνες της Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήταν κάτω από την πυγμή του. Ο λογαριασμός μου, επειδή μου είχαν δώσει μεγάλη πίστωση οι κ.κ Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για να αγοράσω σιτάρι, με μπόνους και προμήθεια έκτοτε, ξεπερνούσε εκείνη τη στιγμή τις 300.000 λίρες. Ο μεγάλος Νέκερ της εταιρείας συμβούλεψε, προκειμένου να χρηματοδοτηθούμε και η εταιρεία και εγώ, να θυσιαστεί το σιτάρι «coute qu’il coute» και να ρευ-

στοποιηθεί. Επίσης, συμβούλεψε να μεταφερθούν μερικά από τα πλοία σε έναν λογαριασμό όπου θα μπορούσε να γίνει υπό καλύτερους όρους μια διαπραγμάτευση για τις συναλλαγματικές απ’ ό,τι για εκείνες της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, από τις οποίες οι εκπρόσωποι της οδού Λόμπαρντ είχαν ήδη τόσες πολλές. Ο κ. Ζαχαρίας Πίρσον εκείνο τον καιρό δεν είχε υποθηκευμένα σκάφη στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, εκτός από το «Χερσόνησος», που ήδη είχε ξεχρεωθεί. Ξέροντας ότι η πίστωσή του στο Χαλ, με τους Αδελφούς Σμιθ, τους τραπεζίτες του, ήταν καλή, οι μεγάλοι καπιταλίστες τον γύρεψαν και του ζήτησαν να αγοράσει ένα μέρος του στόλου μου. «Δεν μπορώ», είπε ο κ. Πίρσον. «Δεν θα χρειασθεί να πληρώσεις μετρητά», είπε ο Έντουαρντς. «Θα δώσεις μόνο τις συναλλαγματικές σου». «Ήδη είμαι παραφορτωμένος με δουλειά», είπε ο Πίρσον. «Θα σου κάνει καλό, Πίρσον», είπε ο επίσημος εντεταλμένος. Ο κ. Πίρσον δίσταζε. Για την ακρίβεια, δεν ήθελε να μπει στη διαδικασία καθόλου. Όμως, εκείνοι του άλλαξαν γνώμη και τελικά συμφώνησε να συναντήσει τον Έντουαρντς στο γραφείο των κ.κ. Κράουντερ και Μέιναρντ, των δικηγόρων δηλαδή, για να

198

199

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 200

τελειώσουν τη συναλλαγή με τη μία, καθώς οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία βιάζονταν να έχουν τις συναλλαγματικές την ίδια μέρα. Στον δρόμο για την οδό Κόλμαν, ο κ. Πίρσον άρχισε ν’ αλλάζει γνώμη και είπε στον Έντουαρντς ότι δεν ήθελε καθόλου αυτήν τη συναλλαγή. Όταν το άκουσε ο Έντουαρντς, απογοητεύθηκε πολύ και σώπασε. Σε λίγο είπε, «Πίρσον, έλα να μιλήσεις με τον κ. Γκέρνι». Όταν έφθασαν στην οδό Λόμπαρντ, ο Πίρσον μπήκε στο μικρό δωμάτιο που έβλεπε στην Μπέρτσιν Λέιν, ενώ ο σύμβουλος πήγε κατευθείαν στον κ. Χ.Ε. Γκέρνι να του μιλήσει για το θέμα. Λίγη ώρα μετά ο κεφαλαιούχος και μεσολαβητής μπήκαν στο δωμάτιο όπου ήταν ο Πίρσον. «Λοιπόν, φίλε Πίρσον, τι συμβαίνει πάλι;», είπε ο Γκέρνι. Ξεκίνησε πάλι μια αντιπαράθεση και σε λίγο κατάφεραν πάλι τον Πίρσον, και τότε ο κ. Γκέρνι τού είπε: «Φίλε Πίρσον, θα σου δώσω αμέσως μία επιταγή 500 λιρών αν υπογράψεις τις συναλλαγματικές και τελειώσουμε τη δουλειά σήμερα. Μπόις, βγάλε μια επιταγή 500 λιρών για τον κ. Πίρσον». Έδωσαν στον κ. Ζαχαρία Πίρσον την επιταγή. Ο επίσημος εντεταλμένος τού έδωσε τον λόγο της τιμής του ότι δεν είχε να φοβηθεί τίποτα για αυτήν την τίμια συναλλαγή. Ο κ. Χένρι Τζον Μπάρκερ, ο εκλεκτός, «secundus», του κ. Ντέιβιντ Τζον Τσάπμαν ήταν και εκείνος ικανοποιημένος με μια επιταγή-αμοιβή για

τον κόπο του που έβγαλε τις συναλλαγματικές. O Έντουαρντς και ο Πίρσον επέστρεψαν αμέσως στο γραφείο των δικηγόρων, όπου υπέγραψε τις υποθήκες και πήρε τις συναλλαγματικές. Τότε, ο Έντουαρντς πήρε τις συναλλαγματικές και σαν Κοζάκος του Δον ξεκίνησε, παίρνοντάς τες μαζί του, για το «Κόρνερ Χάουζ», όπου είχαν γίνει προηγούμενα οι απαραίτητες συμφωνίες για να τις προεξοφλήσουν σε κάποιο σαράφικο. «Αυτό είναι η θανατική καταδίκη μου», αναστέναξε ο καημένος ο Πίρσον. «Καθόλου. Είναι όλα καλά», είπε ο Έντουαρντς με ένα λαμπερό χαμόγελο στο πρόσωπο. Ω, ένδοξα Αγγλικά. «Όλα καλά!». Πόσες νοηματικές αποχρώσεις μπορεί να έχει μια έννοια – πόσο περίπλοκες οι ερμηνείες που δίνει ο καθένας! Μόλις ο Πίρσον άφησε τους δικηγόρους, ο Έντουαρντς έσπευσε από πίσω του. «Γεια σου, Πίρσον!», φώναξε ο αξιότιμος καλοξυρισμένος, «τι θα μου δώσεις γι’ αυτήν τη σπουδαία δουλειά που έκανα για σένα;». «Σπουδαία δουλειά!», είπε ο Πίρσον. «Να πω καλύτερα η καταστροφή μου. Δεν έχω εμπόρευμα διαθέσιμο για όλα αυτά τα ατμόπλοια. Θα είναι η καταστροφή μου, σου λέω». «Καθόλου, καθόλου. Όλα καλά, σου λέω. Πρέπει να μ’ ευχαριστείς που σε οδήγησα στα χέρια της

200

201

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 202

Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Θα σε κάνουν έναν από τους πιο σπουδαίους άνδρες στην Αγγλία». Ο νέος Ραδάμανθυς χρειάσθηκε να χρησιμοποιήσει όλη του την ευφράδεια και τη λογική, για να αποδείξει στον Ζαχαρία Πίρσον ότι το μερίδιό του για τη συναλλαγή άξιζε 1.000 λίρες. Ο φουκαράς ο Ζαχαρίας Πίρσον! Μου το είπε ο ίδιος, ότι την ίδια μέρα έδωσε στον Έντουαρντς μια επιταγή 1.000 λιρών, διπλάσιο μπόνους από εκείνο που είχε πάρει εκείνος. Στο κάτω-κάτω της γραφής, ο κ. Έντουαρντς ήξερε πώς να στήσει τα πανιά του για να πιάσει τον άνεμο από όποιο σημείο και αν φυσούσε. Οι μηχανορραφίες του «Κόρνερ Χάουζ» ξεπερνούσαν και το πιο ευφάνταστο μυαλό. Σε συνέχεια της αφήγησης της παραπάνω συναλλαγής, θα αναφέρω εδώ ότι ο κ. Έντουαρντς πίεσε και μάλιστα σε ενοχλητικό βαθμό τον κ. Πίρσον να πάρει έναν αδελφό του (του Έντουαρντς) συνέταιρο. Μπλεγμένος, όπως ήταν ο Πίρσον, στη θηλιά της οδού Λόμπαρντ, απέρριψε αποφασιστικά την τιμή που του γινόταν, αποδεικνύοντας μεγαλύτερη αποφασιστικότητα από εμένα σε μια παρεμφερή περίπτωση. Κάθε προμήθεια που οι ανωτέρω δύο «gentiluomini», ο Μπάρκερ και ο Έντουαρντς, έπαιρναν για τη δουλειά, την πρόσθεταν στην τιμή των πλοίων. Λέγεται ότι ο επίσκοπος Ροκέτ ήταν το πρόσωπο από το οποίο ο Μολιέρος εμπνεύσθηκε τον ήρωα

Ταρτούφο. Μπορεί να μου πει κανείς, σ’ αυτήν την κωμωδία της οδού Λόμπαρντ, ανάμεσα σε τόσους πολλούς, ποιος είναι ο πραγματικός Ταρτούφος; «Τι σημαίνουν όλα αυτά;», είπα στον λογιστή μου, τον Ρος, όταν επέστρεψα στο γραφείο μου απελπισμένος και του είπα για τη διάλυση της γραμμής μας. «Σημαίνει», είπε, σηκώνοντας το κεφάλι από το γραφείο του, και χαμηλόφωνα, «σημαίνει, ίσως, ότι θέλουν χρήματα οι ίδιοι». Τον ρώτησα αν είχε στοιχεία να νομίζει πως θέλουν χρήματα. «Ναι», είπε, «αυτή είναι η άποψη του κ. Μαρτς, του έμπιστου υπαλλήλου του Έντουαρντς. Δουλεύοντας τα βιβλία αυτήν τη χρονιά και βλέποντας τους λογαριασμούς, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η εταιρεία χρειάζεται χρήματα – δεν βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Όμως, παρακαλώ, μην το αναφέρετε και μην αναφέρετε το όνομά μου». Βγήκα από το δωμάτιο του λογιστή βουβός και παγωμένος. Βρήκα τον κ. Τζον Πρέστον στο δωμάτιό μου. Του είπα για την αθέτηση της συμφωνίας που έκαναν οι Γκέρνι πουλώντας τα βαπόρια μου. Του είπα ακόμα αυτά που έμαθα από τον Ρος. Ο κ. Τζον Πρέστον στενοχωρήθηκε πολύ για τη διάλυση της ατμοπλοϊκής μου γραμμής. Μέσω του κ. Τζον Πρέστον είχα αγοράσει και δρομολογήσει σχεδόν όλα μου τα πλοία. Είναι άνθρω-

202

203

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 204

πος υπερβολικά τίμιος και ευαίσθητος σε θέματα αρχών, σε συνδυασμό με ψύχραιμη λογική και σπάνια εμπορική δεινότητα. Τον είχα δει να εργάζεται παράλληλα για τα συμφέροντα τριών ανταγωνιστικών επιχειρήσεων χωρίς να προσβάλει καμία, και ικανοποιώντας τους πάντες. Η σταθερότητα με την οποία αντιστέκεται και η επιδεξιότητα με την οποία αποκρούει κάθε απόπειρα να τον πιέσεις για μυστικά του ανταγωνιστή σου, είναι η καλύτερη εγγύηση ότι θα είναι το ίδιο λιγομίλητος και για τα δικά σου. Όταν είπα στον Πρέστον αυτά που έμαθα από τον Ρος, είπε: «Τι κρίμα! Τι κρίμα! Κατέστρεψαν τον Πίρσον, όπως κι εσένα. Ο Πίρσον δεν έχει αρκετό εμπόριο γι’ αυτά τα βαπόρια. Οι Γκέρνι θα αναγκαστούν σε λίγους μήνες να τα πάρουν πίσω και να σου τα επιστρέψουν». «Νομίζεις», απάντησα, «ότι θα τα πάρω; Πιστεύεις ότι θα υποκύψω σ’ αυτό το παιδιάστικο παιχνίδι; Αύριο όλο το Σίτι θα ξέρει ότι τα πλοία μου πουλήθηκαν. Οι Γκέρνι κατέστρεψαν το αξιόχρεο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Ποιος τα εμπιστεύεται τώρα πια; Μ’ έβαλαν να πληρώσω 30.000 λίρες γι’ αυτά τα πλοία. Αύριο μπορεί να τους συμφέρει, χάρη στο μπόνους, να μεταβιβάσουν τα πλοία μου σε άλλον που οι συναλλαγματικές του θα προεξοφλούνται εύκολα, και μετά, όταν

θα μου τα έχουν πάρει όλα –όταν θα με έχουν γδύσει–, θα μπορούν να μου χιμήξουν λόγω της αδυναμίας μου τότε και θα με πετάξουν στα νύχια του Έντουαρντς στην οδό Μπέιζινχολ. Όχι, όχι!». «Περίμενε, περίμενε», είπε ο Πρέστον με τη γνωστή του ψυχραιμία. «Προσπάθησε να τους πείσεις να κάνουν ένα συμβόλαιο να μην πουλήσουν άλλα πλοία σου, και να σου δώσουν πίστωση να κατασκευάσεις άλλα». «Να πείσω τους Γκέρνι να κάνουν συμβόλαιο! Ξέρεις ότι δεν σου δίνουν περιθώριο να αρθρώσεις λέξη;» «Nα μιλήσεις στον Τσάπμαν». «Όχι. Με μισεί γιατί ξέρει πως είμαι άνθρωπος ετοιμόλογος, με άποψη».

«Tότε, μίλα με τον Γκέρνι». «Είμαι βέβαιος ότι δεν ξέρει τι μαγειρεύουν ο Τσάπμαν και ο Έντουαρντς. Αυτός και ο Μπέρκμπεκ βρίσκονται στο σκοτάδι. Εξάλλου, όταν πάω να του μιλήσω, με στέλνει στον Έντουαρντς. Αυτός ο Έντουαρντς! Αν ο Έντουαρντς ήταν ο Βριάρεος με τα εκατό χέρια, δεν θα μπορούσε να χειρισθεί την Γκάλγουεϊ, τη Μίλγουολ, την Ανατολικών Ινδιών, μαζί με την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία και τόσες άλλες». Ήμουν φοβερά εκνευρισμένος. Φυσικά, ο Πρέστον είχε την πολυτέλεια να είναι ψύχραιμος.

204

205

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 206

«Θα σου πω τι να κάνεις», είπε. «Πήγαινε στον κ. Έντμουντ Γκέρνι προτού οι ενυπόθηκοι δανειστές μεταβιβάσουν τα πλοία σου στον Πίρσον, και προσπάθησε να κάνεις μια συμφωνία. Κοίτα. Γράψε μια εγκύκλιο, κάτι σαν αυτό». Ο κ. Πρέστον πήρε μια πένα και έγραψε την ακόλουθη εγκύκλιο, που έδωσα στον Τέρνερ, έναν από τους ιδιωτικούς μου υπαλλήλους, για να την αντιγράψει:

ρελθόν και ζητούμε τη συνέχιση της υποστήριξής σας. Διατελούμε πιστοί σας υπηρέτες (υπογραφή) Στέφανος Ξένος

Λαμβάνοντας υπόψη την απόλυτη στασιμότητα της επιχείρησης, και ιδιαίτερα την πτώση στις φορτώσεις εμπορευμάτων με προορισμό τη Μεσόγειο, αποσύραμε τα ακόλουθα πλοία από τη γραμμή, δηλαδή: «Σμύρνη», «Πάτραι», «Πετρόμπεης», «Λόρδος Βύρων», «Ναύαρχος Κανάρης», «Νέα Ελλάς». Όμως, θα διατηρήσουμε με συνέπεια και αποτελεσματικότητα τα ακόλουθα πλοία: «Παλικάρι», «Σκοτία», «Ασία», «Μαυροκορδάτος», «Λεωνίδας», «Ζαΐμης», «Γεώργιος Ολύμπιος», «Κωλέττης», «Κολοκοτρώνης» και «Ρήγας Φεραίος». Ευχαριστούμε για τη στήριξή σας στο πα-

«Πες στον Έντμουντ Γκέρνι ότι δέχεσαι να πουληθούν τα πλοία αν ο Πίρσον δώσει μια καλή τιμή γι’ αυτά, και ότι, με την άδεια της εταιρείας, σκοπεύεις να κυκλοφορήσεις αυτήν την εγκύκλιο. Αν το εγκρίνουν, θα είναι ένα είδος δέσμευσης από την πλευρά τους στα μάτια του κοινού. Δεν θα ξαναπουλήσουν σύντομα, λογαριάζοντας τις συνέπειες». «Λογαριάζοντας τις συνέπειες!», αναφώνησα. «Πόσο νοιάζονται για τις συνέπειες οι χρεοκοπημένοι;» «Τώρα, ηρέμησε», είπε ο Πρέστον, «και πήγαινε στην οδό Λόμπαρντ. Θα ξανάρθω». Έβαλα το καπέλο μου και πήρα τον δρόμο για το «Κόρνερ Χάουζ». Ήμουν έτοιμος για τα χειρότερα. Ο θυμός μου ήταν περισσότερο για τον Έντουαρντς και τον Τσάπμαν, που ήταν πίσω απ’ όλα αυτά σε εκείνο το γραφείο, και που πάντα απέφευγαν να μιλήσουν με τα θύματά τους, με την πρόφαση ότι τους πίεζε η δουλειά. Όταν έφθασα σ’ αυτόν τον θαυματουργό οίκο, με έβαλαν, όπως συνήθως, σε ένα από τα μικρά δωμάτια. Ζήτησα τον κ. Χ.Ε. Γκέρνι. Εκείνη τη στιγμή ήταν απασχολημένος, όμως εμφανίσθηκε σε λίγα λε-

206

207

Η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία Οδός Λονδίνου, Οδός Φέντσερτς, 19 Λονδίνο, 14 Μαΐου 1861

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 208

πτά. Ήταν σε καλύτερη διάθεση απ’ ό,τι την τελευταία φορά που συναντηθήκαμε. «Λοιπόν, φίλε μου Ξένε», είπε, «τι κάνεις;». «Υποθέτω, κ. Γκέρνι, ότι τα πλοία έχουν πια πουληθεί». «Μάλιστα, φίλε μου». «Σε τι τιμή;» «Σε καλύτερη τιμή απ’ αυτή που πλήρωσες». «Τα αγόρασα σε τιμή ευκαιρίας. Τώρα αξίζουν 25 τοις εκατό περισσότερο απ’ ό,τι τα πήρα. Μια περιουσία που μου αποφέρει 30 με 40 τοις εκατό τον χρόνο, φυσικά αξίζει πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα αγόρασα». «Γιατί δεν λες κατευθείαν», πρόσθεσε ο κ. Χ.Ε. Γκέρνι, απότομα, «ότι τα πλοία σου αξίζουν 100.000 λίρες το ένα;». «Τι θα γίνει τώρα, κ. Γκέρνι», είπα, «με τη δουλειά μου; Έτσι που είναι δεν θα ξεπληρώσω ποτέ». «Αντίθετα, τώρα που έχεις λιγότερα πλοία θα τα χειρίζεσαι καλύτερα». «Δεν είναι τέτοια η φύση της γραμμής. Εξάλλου, μου αφήσατε περισσότερα μικρά παρά μεγάλα σκάφη. Και τι θα πει ο κόσμος; Αυτό είναι η χαριστική βολή για το αξιόχρεο της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας». «Καθόλου. Μπορεί κάποιος να πουλήσει άλογα που

έχει χρησιμοποιήσει και να αγοράσει άλλα». «Εντάξει, θα μου δώσετε ένα γράμμα που σε γενικές γραμμές θα λέει ότι, όσο σας πληρώνω 20.000 λίρες ή 25.000 λίρες τον χρόνο για την αποπληρωμή του δανείου μου, με 5 τοις εκατό τόκο, δεν θα πουλήσετε άλλα πλοία μου;» «Ναι, φίλε μου. Νομίζω ότι μπορούμε να το κάνουμε». «Έχω ετοιμάσει αυτήν την εγκύκλιο, που σκοπεύω να στείλω στους εφοπλιστές». Του έδωσα την εγκύκλιο. Τη διάβασε και, αφού έκανε κάτι μικρές διορθώσεις, μου την επέστρεψε λέγοντας: «Μπορείς να τη στείλεις, αλλά περίμενε λίγο». «Πήγε να μιλήσει με τον Σόλωνά του, τον Έντουαρντς. Σε λίγα λεπτά έφθασε ο μεγάλος νομοθέτης. Το ήρεμο, αψεγάδιαστο πρόσωπό του, που έλαμπε χαμογελώντας, έμοιαζε να φωτίζει το μισοσκότεινο δωμάτιο. «Πώς είστε;», μου είπε. «Ο κ. Χ.Ε. Γκέρνι μού λέει ότι δέχεστε να υπογράψετε τις συναλλαγματικές πώλησης». «Μάλιστα», είπα. «Ω, σύντομα θα είστε καλά. Θυμώσατε πολύ, όμως. Πρέπει να μη δείχνετε τον θυμό σας σ’ αυτό το γραφείο – αδικείτε το εαυτό σας έτσι. Αυτοί οι άνθρωποι σας συμπαθούν. Σας πήραν από το χέρι. Έχουν

208

209

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 210

τις καλύτερες προθέσεις. Να με πιστέψετε. Σύντομα θα είστε σε θέση που θα ζήλευαν δούκες και λόρδοι». Παρέμεινα σιωπηλός με δυσκολία, οφείλω να ομολογήσω. Σκέφτηκα το ελληνικό γνωμικό: «Αλλουνού το ψωμί, δικά του τα δόντια». «Έρχεστε μαζί μου να υπογράψετε τις συναλλαγματικές στου Μέιναρντ, του δικηγόρου;», είπε. Συμφώνησα. Βρήκα τις συναλλαγματικές πώλησης ήδη έτοιμες στο όνομα Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, δηλαδή αυτοί ως ενυπόθηκοι δανειστές μεταβίβαζαν τα πλοία μου. Οι δικηγόροι έπρεπε τώρα να κάνουν καινούργιες συναλλαγματικές πώλησης, που υπέγραψα την επομένη. Ο Έντουαρντς και ο Τσάπμαν ήταν πολύ ευχαριστημένοι που έκανα αυτό που έπρεπε χωρίς άλλη φασαρία. Όταν πήγα την άλλη μέρα στο γραφείο στην οδό Λόμπαρντ, ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν καταδέχθηκε να με χαιρετίσει με ένα φιλικό χαμόγελο. Μου είπε ότι τώρα που είχα υπογράψει τις συναλλαγματικές, θα έκανε κάτι ωραίο για μένα. Γέλασα από μέσα μου, καθώς μιλούσε με τέτοια ένταση. Ο καημένος ο Τσάπμαν, που μετρούσε τους ανθρώπους από το πορτοφόλι όχι από την πνευματική ικανότητά τους! Αν ήξερε ότι γνώριζα την πραγματική θέση της παντοδύναμης εταιρείας του –ότι γνώριζα πως η Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στεκόταν στην άκρη του γκρεμού–, δεν θα ήταν τόσο επιδεικτικά προκλητικός. Από

αυτά που έμαθα από τα παρασκήνια της μεγάλης οδού Λόμπαρντ έβγαλα το συμπέρασμα ότι το μυστήριο ήταν αυτό: καταρχάς, όχι μόνο ήταν χρεοκοπημένος ο οίκος, αλλά το μυστικό το ήξεραν μόνο ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν και ο Έντουαρντς. Πιστεύω ότι οι άλλοι εταίροι αγνοούσαν την κατάσταση. Κατέληξα σ’ αυτό το συμπέρασμα παρακολουθώντας τον Τσάπμαν, που ζούσε πλουσιοπάροχα, να τρομοκρατείται κάθε φορά που η εταιρεία έπρεπε να πληρώσει μεγάλα ποσά, και, όταν παρουσιαζόταν το παραμικρό σύννεφο στον εμπορικό ουρανό, ο Έντουαρντς, παρά την αρθρίτιδά του, πετιόταν από το κρεβάτι του πόνου και έτρεχε στη δουλειά. Οι Γκέρνι και Μπέρκμπεκ σε τέτοιες περιπτώσεις, παρόλο που μοχθούσαν, δεν φανέρωναν ποτέ φόβο ή ανησυχία που θα υποδήλωνε την ύπαρξη επαπειλούμενου κινδύνου. Είναι βέβαιο ότι έδειχναν απόλυτη υποταγή στις επιθυμίες του καπετάνιου τους, του Έντουαρντς. Καπεταναίοι, ιδιοκτήτες, αξιωματικοί και πλήρωμα του κάποτε αξιόπλοου καραβιού, όλοι ήταν ένα τίποτα μπροστά του. Ήταν ο μοναδικός πλοηγός, μόνο αυτός ήξερε αν το πλοίο θα παρασυρόταν και σε ποιο λιμάνι επρόκειτο να βρει καταφύγιο. Όταν επέστρεψα στο γραφείο μου, την ημέρα που ο κ. Χ.Ε. Γκέρνι δέχθηκε να στείλω την εγκύκλιο στους πλοιοκτήτες, βρήκα εκεί τον Τζον Πρέστον. Του έδειξα τις αλλαγές που έκανε ο κ. Γκέρνι σε αυτή.

210

211

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 212

Όταν ο κ. Πρέστον τη διάβασε, αναστέναξε με τις υπογραμμίσεις, γραμμένες με μολύβι, και, δίνοντάς το πίσω σε μένα, είπε: «Φύλαξέ το, μπορεί κάποια μέρα να σου χρειασθεί». Μετά ρώτησε: «Πήρες κανένα γράμμα απ’ αυτούς όπου σου υπόσχονται ότι δεν θα πουλήσουν τον υπόλοιπο στόλο σου;». «Όχι ακόμα», απάντησα, «αλλά το περιμένω. Ο κ. Γκέρνι το υποσχέθηκε». «Φρόντισε να το πάρεις το συντομότερο. Δεν πιστεύω να πουλήσουν άλλα πλοία, δεν θα κλείσουν τη γραμμή. Αν είναι χρεοκοπημένοι, όπως είπε ο Μαρτς, θα είναι υποχρεωμένοι να την κρατήσουν για το συμφέρον τους».

Το ατμόπλοιο «Κόνοτ» 212

ΧΧΙV

Ποιος δικαιούται προμήθεια Μια συγκυρία καταστάσεων έδωσε στον κ. Χένρι Μπάρκερ την ευκαιρία να περάσει στα κρυφά τον κ. Ζαχαρία Πίρσον στο «Κόρνερ Χάουζ». Μ’ αυτό το «coup» όχι μόνο κέρδισε ένα ωραίο ποσό προμήθειας, αλλά ελευθέρωσε τον εαυτό του και τους φίλους του από πολλά ρίσκα και υποχρεώσεις που είχε δημιουργήσει παρέα με τον Ζαχαρία Πίρσον. Όλα αυτά τα φόρτωσε στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Πριν από αυτό ο Ζαχαρίας Πίρσον είχε λίγες συναλλαγές με τους κ.κ. Όβερεντ,Γκέρνι και Σία. Μ’ αυτούς τους πανίσχυρους αλλά παραπλανημένους Όβερεντ! Όσον αφορά τις εμπορικές υποθέσεις, νόμιζαν ότι δρούσαν προσεκτικά, αλλά με την άγνοιά τους στα ναυτιλιακά διέπραξαν διπλό εγκλημα. Δολοφονούσαν την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, ενώ πίστευαν ότι την έσωζαν, και οδηγούσαν τον Ζαχαρία Πίρσον στην καταστροφή, ενώ νόμιζαν ότι τον εξυπηρετούσαν. Αδικά προσπάθησα να τους διαφωτίσω σχετικά με τις δικές μου υποθέσεις. Μάταια είπα στον κ. Χ.Ε. Γκέρνι ανοικτά τη γνώμη μου.

Descends du haut des cieux, auguste vérité, 213

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 214

* Σ.τ.Μ. Κατέβα από τον ουρανό ψηλά, φρικτή αλήθεια, ώστε το αυτί των ισχυρών να συνηθίσει να σε ακούει. Βολταίρος

πρώην σκάφη μου και ναύαρχος του στόλου ορίσθηκε ο αδελφός του κ. Χένρι Μπάρκερ. Ήταν ένα τρελό σχέδιο. Μερικά από τα σκάφη ήταν πολύ μικρά για να περάσουν τον Ατλαντικό, άλλα ήταν μικρής ιπποδύναμης, και μερικά άλλα φορτωμένα τραβούσαν περισσότερο από πέντε μέτρα βύθισμα. Η προσπάθεια στέφθηκε με απόλυτη αποτυχία. Μερικά από τα πλοία συνελήφθησαν, άλλα αποκλείστηκαν και ο καημένος ο Ζαχαρίας Πίρσον οδηγήθηκε στη χρεοκοπία και οι υποτιθέμενοι ευεργέτες τού πήραν και τα τελευταία κέρματα. Η περιουσία της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας έχασε 2.000 λίρες μ’ αυτήν τη χρεοκοπία, γιατί ο κ. Χένρι Μπάρκερ, όταν ορίσθηκε να τη χρηματοδοτεί, αντάλλαξε συναλλαγματικές με τον Ζαχαρία Πίρσον για 3.000 λίρες και μας έδωσε ένα γράμμα ως εγγύηση για μερικές μετοχές του ατμόπλοιου «Έμελιν». Όμως, όταν ο Ζαχαρίας Πίρσον απέτυχε, το ατμόπλοιο «Έμελιν» δεν βρέθηκε – είτε είχε χαθεί είτε είχε πουληθεί πολύ πριν. Έτσι, η εγγύησή μας ήταν άνευ αξίας. Όμως, ακόμα δεν είπαμε την κωμική πλευρά της υπόθεσης: αυτό που μπορείς να το αποκαλέσεις «εμπορική κηδεία» του φτωχού Πίρσον. Ο κ. Χένρι Μπάρκερ εμφανίσθηκε ως ένας από τους βασικούς πενθούντες. Ήταν πιστωτής για το ποσό των 15.000 λιρών. Αλλά είχε μια παρηγοριά: ήταν ανάμεσα στους εγγυημένους πιστωτές. Αυτό δεν ήταν κακό για έναν άν-

214

215

Que l’oreille des grands s’ accoutume à t’entendre.* Η γραμμή μου αποτελείτο από δύο κατηγορίες πλοίων – τα μικρά, που τροφοδοτούσαν τα μεγάλα, και τα φορτηγά-πλοία, που ήταν οι μεταφορείς των εμπορευμάτων. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μεταβίβασαν έξι από τα μεγάλα πλοία στον Ζαχαρία Πίρσον, και μου άφησαν στον Δούναβη έναν στόλο που αποτελείτο αποκλειστικά από μικρά σκάφη. Με λίγα λόγια, πήραν τις μεγάλες ρόδες από τη μηχανή και άφησαν τις μικρές να δουλέψουν. Μετά ήταν ο Ζαχαρίας Πίρσον, που δεν είχε κανονική γραμμή αλλά κυκλοφορούσε τα πλοία του σποτ σε όλες τις θάλασσες – δηλαδή, εννοώ πως ήταν επικεφαλής ενός στόλου πολύ μεγαλύτερου από ό,τι ήταν ικανός να του εξασφαλίσει ναύλα, να τον χρηματοδοτεί και να τον διαχειρίζεται. Η συμβουλή με αφορμή την οποία έγιναν αυτές οι αλλαγές δόθηκε για να εξασφαλιστούν μερικές χιλιάδες λίρες προμήθειας. Και ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Πολύ σύντομα ο Ζαχαρίας Πίρσον κατάλαβε τη θέση του. Αποφάσισε ένα «coup de main», που άμεσα θα σφράγιζε τη μοίρα του. Ο αμερικανικός πόλεμος ήταν τότε στο αποκορύφωμά του. Ο Πίρσον αποφάσισε να σπάσει τον αποκλεισμό στα λιμάνια του Νότου. Θα χρησιμοποιούσε μερικά από τα

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 216

δρα που τρία χρόνια πριν είχε αναγκαστεί για προσωπικούς λόγους να κρατήσει τα έπιπλα του σπιτιού του στο όνομα της θείας του. Τελικά, ο κ. Χένρι Μπάρκερ πληρώθηκε όλες τις 15.000 λίρες του. Ο κ. Σ.Ε. Λούις μπροστά στον Επίτροπο Πτωχεύσεων Γκόλμπερν, στις 11 Μαρτίου 1864, εξήγγειλε μια μακροσκελή καταδικαστική απόφαση εναντίον μου. Όμως, δεν μάντεψε ποτέ τους λόγους για τους οποίους καταστράφηκε ο Ζαχαρίας Πίρσον. Ούτε ο κόσμος κατάλαβε περισσότερα από τον κ. Λούις: παρόλο που μιλούσαν πολύ για την υπόθεση, δεν ήξεραν ότι οι άνθρωποι που βρήκαν τρόπο να ρίξουν τις κατηγορίες σε άλλους, κατόρθωσαν να τσεπώσουν τα κέρδη και τις προμήθειες. Αφού τα πλοία μου μεταβιβάστηκαν στον Ζαχαρία Πίρσον και ο λογαριασμός εστάλη στην Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, έμαθα απ’ τον Χένρι Μπάρκερ ότι είχε πάρει μια μικρή προμήθεια για τον κόπο του να πραγματοποιηθούν οι συναλλαγές. Την ίδια στιγμή παραπονέθηκα στον Έντουαρντς γι’ αυτές τις προμήθειες, λέγοντας ότι έπρεπε να συ-μπεριληφθούν στα πλοία. Χωρίς να μου αναφέρει ότι είχε πάρει και εκείνος προμήθεια, απάντησε με ψυχραιμία: «Ο καθένας έχει δικαίωμα σε προμήθεια. Εγώ παίρνω προμήθεια, ο Μπάρκερ παίρνει προμήθεια, οι Γκέρνι παίρνουν προμήθεια, μπορείς να πάρεις και εσύ. Δεν μπορούμε να δουλεύουμε τζάμπα».

Αν και η καταγραφή της υπολειπόμενης περιόδου ζωής της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας θα είναι σύντομη, μπορεί να τη βρείτε διασκεδαστική, ίσως και διδακτική. Είναι σαν την ιστορία της παρακμής ενός μικρού ηρωικού κράτους, που, αφού κατορθώνει μερικά ένδοξα κατορθώματα, πέφτει σε κατάσταση αργής παρακμής. Τότε, ακολουθεί μια φοβερή αναστάτωση και αναρχία, που λυτρώνεται μερικώς από τις κατά καιρούς πράξεις ανδρείας, ώσπου φθάνει η μοιραία μέρα όταν το σκοτεινό σάβανο του θανάτου σκεπάζει τα πάντα και ακόμα και το όνομα της χώρας ξεχνιέται. Όταν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μεταβίβασαν τα πλοία μου στο όνομα του Ζαχαρία Πίρσον, χωρίς αμφιβολία σκέφτηκαν ότι θα τους μιμηθώ και θα αθετήσω τη συμφωνία και θα εκμεταλλευθώ την περιουσία που είχα στα χέρια μου –φορτίο, σιτάρι, ή πλοία–, για να σωθώ. Αποφάσισαν, λοιπόν, να στείλουν άμεσα εκπρόσωπο στο γραφείο μου. Ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ήταν ο πρώτος που μου ανήγγειλε αυτήν την ευχάριστη απόφαση, πληροφορώντας με ότι ο κύριος που θα ερχόταν ήταν ό,τι καλύτερο

216

217

ΧΧV

Ο τέταρτος τραπεζίτης μου

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 218

για συνεργάτης. «Τι έγινε», είπα, «και άλλος τραπεζίτης!». «Θα σας αρέσει πολύ», είπε ο κ. Τσάπμαν. «Είναι πολύ διαφορετικός από τους κ.κ. Χένρι Μπάρκερ και Γεώργιο Λασκαρίδη». Αμέσως μετά ο κ. Έντουαρντς μου έκανε ένα μακρύ κήρυγμα σχετικά με τα αισθήματά του για μένα και τις καλές του προθέσεις για την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Τελικά, μου είπε ότι ο καινούργιος ήταν ο κ. Τζ. Μπ. Καρ, που προηγού-μενα ασχολιόταν με το εμπόριο στο Λεβάντε. Δεν είπα τίποτα. Δεν έδειξα ούτε ευχαρίστηση ούτε δυσαρέσκεια, δεν χρειαζόταν να μιλήσω μαζί τους. Είχα σχηματίσει τη γνώμη μου γι’ αυτούς τους δύο κυρίους, έτσι φρόντισα αμέσως να συναντήσω τον κ. Χ.Ε. Γκέρνι. Ήταν μάλλον ψυχρός απέναντί μου γι’ αυτά που είχαν γίνει την τελευταία φορά που συναντηθήκαμε. Διαμαρτυρήθηκα για την παρουσίαση αυτού του νέου φίλου των κ.κ. Τσάπμαν και Έντουαρντς και προσπάθησα να του εξηγήσω ορισμένα πράγματα, αλλά ξαφνικά με διέκοψε απότομα λέγοντας: «Αν δεν σας αρέσει, φύγετε». «Δεν είναι τόσο εύκολο, κ. Γκέρνι», είπα και πρόσθεσα, «Αυτό το λέτε δικαιοσύνη;». «Φίλε μου Ξένε, δεν ξέρεις τι θέλεις. Φίλε μου Ξένε, ξέρεις ποιος είναι ο μεγαλύτερος εχθρός σου σ’ αυτόν τον κόσμο; Είναι ο κ. Στέφανος Ξένος. Δεν υ-

πάρχει ούτε γιος δούκα που δεν θα ζήλευε τη θέση σου, και όμως έχεις πάντα κάτι να παραπονεθείς. Πήγαινε, λοιπόν, να χαρείς. Ο κύριος που θα σου στείλουμε είναι πολύ διαφορετικός από τους άλλους». Μια συνάντηση με έναν μεγάλο καπιταλιστή πρέπει αναγκαστικά να είναι σύντομη, καθώς η παρουσία του είναι συνεχώς απαιτητή, και ειδικά όταν αφήνει τη φροντίδα των υποθέσεών σου σε έναν αφοσιωμένο συνέταιρο και τον νομικό του σύμβουλο. Λίγες μέρες μετά από αυτήν τη συνάντηση ο κ. Τζ. Μπ. Καρ παρουσιάσθηκε στο γραφείο μου, φέρνοντας ένα γράμμα από τον κ. Έντουαρντς. Καθώς αυτό το γράμμα είχε ημερομηνία 9 Μαΐου 1861, την ίδια περίοδο δηλαδή που τα πλοία μου μεταβιβάζονταν στον κ. Πίρσον, ήταν φανερό ότι ο επίσημος εντεταλμένος είχε ετοιμάσει αυτό το μικρό «coup de main», για να με αποτρέψει από την αθέτηση της συμφωνίας από τη δική μου πλευρά και ταυτόχρονα διάλεξε έναν εκπρόσωπο. Μου γνωστοποίησαν ότι θα πλήρωναν τον κ. Καρ 500 λίρες τον χρόνο από το δικό τους ταμείο. Οι κ.κ Τσάπμαν και Έντουαρτνς, φυσικά, έκριναν τον χαρακτήρα των ανθρώπων βάσει του δικού τους – εκ των ιδίων και τα αλλότρια. Θα προσθέσω ότι, παρόλο που ο κ. Τσάπμαν μού είπε ότι η εταιρεία του θα πλήρωνε τον καινούργιο τραπεζίτη, δεν ήταν έτσι, και η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία έπρεπε να πληρώσει τα διπλά

218

219

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 220

– δηλαδή 1.000 λίρες τον χρόνο. Ο κ. Τζ. Μπ. Καρ, της πλατείας Λόρενς Πάουντνι, αριθ. 6, είναι ένας από τους πιο αξιοσέβαστους ανθρώπους που γνώρισα ποτέ. Ήταν κάποτε έμπορος στο Λεβάντε και έκανε μεγάλο εμπόριο, όμως φοβάμαι ότι η καλή του καρδιά ήταν η αιτία που τον κατέστρεψε. Ο κ. Χένρι Μπάρκερ είχε βάλει νομίζω ένα χεράκι σ’ αυτήν την καταστροφή. Ο κ. Καρ είχε ανοικτό μυαλό και από το βλέμμα του φαινόταν πως είχε ευαίσθητη καρδιά. Ήταν βαθιά σκεπτόμενος, προσεκτικός στις κινήσεις του και ακριβής στα λόγια, ήρεμος και απροσποίητα θρησκευόμενος. Δεν ήταν πια νέος, όμως η ζωντάνια του ήταν εντυπωσιακή σε σχέση με την ηλικία του. Αν τον είχαν διορίσει δύο χρόνια πριν να επιβλέπει τα οικονομικά μου αντί για τον Έντουαρντς, τον Γεώργιο Λασκαρίδη ή τον Χένρι Μπάρκερ, η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία θα ήταν μία από τις καλύτερες στις μεσογειακές γραμμές, αντί να γίνει συντρίμμια, που για άλλους έγιναν σκαλοπάτια προς τον πλούτο. Πόσο διαφορετική ήταν η συμπεριφορά του κ. Καρ από ό,τι των άλλων στο γραφείο μου. Ενδιαφερόταν ειλικρινά να βοηθήσει και τα δύο μέρη έντιμα και, παρόλο που είχε τις δικιές του δουλειές (συνεταιρικό εμπόριο με τον κ. Χορ, με την επονομασία κ.κ. Καρ, Χορ και Σία), αφιέρωνε καθημερινά μία ώρα στις δικές μας υποθέσεις.

Σ’ αυτήν τη νέα συγκρότηση, ο πρώτος όρος που μου επεβλήθει από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήταν ο «Βρετανικός Αστήρ» να μην παρουσιάζεται ως μέρος της περιουσίας των πλοίων μου. Επίσης, αποφάσισαν να καταρτίσουν ισολογισμό για το παρελθόν και να ξεκινήσουν μια καινούργια σελίδα με την τοποθέτηση του κ. Καρ. Αυτή η ωραία δουλειά ξεκίνησε χρεώνοντάς με ένα υπέρογκο ποσό για το οποίο έπρεπε να πληρώνω 5 τοις εκατό τον χρόνο. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μού έστειλαν μετά ένα γράμμα στο οποίο υπόσχονταν να μου αφήσουν μόνο δέκα ατμόπλοια. Δεν ήταν αυτό που επιθυμούσα, αλλά ήταν καλύτερα από το τίποτα. Σχετικά με τον «Βρετανικό Αστέρα», δεν λυπήθηκα μ’ αυτήν τη νέα τακτοποίηση. Αν και ακόμα έχανα λεφτά από την εφημερίδα, λόγω μηνύσεων από την αυστριακή, τη ρωσική, την τουρκική και την ελληνική κυβέρνηση, είχε όμως αρχίσει να υπόσχεται κερδοφορία στο μέλλον, και με την Έκθεση του 1862, η κυκλοφορία θα ανέβαινε. Ο πολιτικός αγώνας ενάντια στον βασιλιά Όθωνα έβραζε και ήταν σημαντικό να έχω τον έλεγχο της εφημερίδας, ώστε να υπηρετώ τον εθνικό σκοπό, του οποίου ο «Βρετανικός Αστήρ» ήταν το κυριότερο όργανο. Ο κ. Καρ μόλις είχε εγκατασταθεί στο γραφείο όταν η τιμή του καλαμποκιού αυξήθηκε γρήγορα. Δώσαμε στον Θεολόγο και τον Καρνέγκι στο Γκαλάτσι

220

221

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 222

μεγάλες πιστώσεις μέσω των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και αγοράσαμε μεγάλες ποσότητες σταριού. Το κέρδος σ’ αυτές τις αγορές ήταν μεγάλο. Ο ήλιος της ευημερίας έλαμψε για άλλη μία φορά πάνω από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, όμως ήταν μια στιγμιαία λάμψη. Ο κ. Καρ έλαμπε από χαρά. Πίστεψε, όπως και εγώ, ότι είδαμε τη γη της επαγγελίας. Γρήγορα απογοητευθήκαμε. Ο Θεολόγος έφθασε απροειδοποίητα στο Λονδίνο και ο Καρνέγκι ακολούθησε λίγο αργότερα. Είχαν ακούσει φήμες για τα προβλήματά μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Είδαν και την πώληση των μεγάλων πλοίων μου και έβγαλαν το συμπέρασμα ότι τα μικρά σκάφη στον Δούναβη θα ακολουθούσαν, ξέροντας ότι τα μικρά χωρίς τα μεγάλα ήταν άχρηστα. Με αυτήν την εντύπωση ήρθαν στο Λονδίνο ο ένας μετά τον άλλο, για να μάθουν τι συμβαίνει. Ο κ. Αλέξανδρος Καρνέγκι είναι ένας πραγματικός ανακατωσούρας· θέλει να τα ξέρει όλα. Από το 1857 ώς το 1861 –δηλαδή για μια περίοδο πέντε ετών– πρόσεχα να μην επιτρέψω σε κανέναν, κυρίως στον Καρνέγκι και τον Θεολόγο, να μάθουν το μυστικό των συμφωνιών με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, ούτε τους όρους με τους οποίους έκανα δουλειά μαζί τους. Έδινα κάθε τόσο στους πράκτορές του Γκαλάτσι πιστώσεις 20.000 λιρών, ακόμα και 40.000 λιρών, μέσω της Όβερεντ και άλλων τραπεζιτών, για να τους

διευκολύνω ν’ αγοράσουν σιτάρι. Όμως, εκτός από αυτές τις πιστώσεις δεν ήξεραν τίποτα για τις συναλλαγές μου με αυτούς τους οίκους. Αυτοί οι πράκτορές μου δεν είχαν πρόσβαση στο «Κόρνερ Χάουζ», ούτε γνώριζαν προσωπικά τον Έντουαρντς και τον Τσάπμαν. Όταν περίπου στα μέσα του 1861 έφθασε ο Αλέξανδρος Καρνέγκι στο Λονδίνο, γνώρισε τον κ. Καρ στο γραφείο μου. Τότε, είδε για πρώτη φορά έναν εκπρόσωπο των μεγαλοκαπιταλιστών και έμαθε ότι η διοίκηση της Ελληνικής και Ανατολικής Aτμοπλοϊκής Εταιρείας ήταν μοιρασμένη. Θεώρησα σωστό να του εμπιστευθώ ένα μέρος της ιστορίας. Αυτά που του είπα ήταν αρκετά για να αποδιοργανώσουν την αυστηρή πειθαρχία που απαιτεί η δουλειά στα πλοία. Καθώς μιλούσα, είδα την αλλαγή στην έκφραση του ευγνώμονα υπαλλήλου. Όταν τελείωσα, μου είπε, με έναν ειλικρινή και ανεπιτήδευτο τρόπο, ότι τώρα το «coup de grace» είχε δοθεί στο κύρος της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας και ότι στο μέλλον δεν θα ήλπιζε να εκδώσει επιταγή 50 λιρών για τον οίκο, ώστε να είμαι υποχρεωμένος να τον προμηθεύω, όσο μπορούσα, με πιστώσεις από τους τραπεζίτες.

222

223

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 224

ΧΧVΙ

Υποθηκεύοντας εκ νέου τα πλοία Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δεν ήθελαν ο «Βρετανικός Αστήρ» να φαίνεται στα βιβλία μας, όμως καθώς η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρία είχε με μια κοινοποίηση διαβεβαιώσει το κοινό του Λεβάντε για την ύπαρξη αυτής της εφημερίδας ώς τον Ιούλιο του 1862, αναγκάστηκα να έρθω σε συνεννόηση με τους κ.κ. Θεολόγο και Καρνέγκι, το αποτέλεσμα της οποίας ήταν ότι θα επιβάρυναν με έξι πένες ή ένα σελίνι το τέταρτο στα τιμολόγιά τους, για να ισοφαρίσουν την ετήσια ζημιά που συνεπαγόταν η συμφωνία που αφορουσε τον «Βρετανικό Αστέρα» όσον αφορά τα βιβλία μας στο Λονδίνο. Δεν ξέρω αν οι κ.κ. Θεολόγος και Καρνέγκι το εξέλαβαν αυτό ως μια νύξη ότι μπορούσαν να προσθέσουν όσα περισσότερα σελίνια επιθυμούσαν, όμως ξέρω ότι έκτοτε όλες οι ελπίδες για κέρδη από την αγορά σιταριού χάθηκαν. Στην προσπάθειά μου να επανορθώσω τη ζημιά από τον «Βρετανικό Αστέρα», έδωσα στους υπαλλήλους μου στο Γκαλάτσι την ευκαιρία να μου στείλουν τα πιο γελοία τιμολόγια. Η απώλεια του «Βρετανικού Αστέρος» ήταν «per se», όπως ήδη ανέφερα, μικρή λεπτομέρεια. Όμως, έτυχε σ’ αυτούς τους 224

κακούς καιρούς, που η εφημερίδα ήταν σημαντική για την ατμοπλοϊκή εταιρεία. Οι κ.κ Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δεν καταλάβαιναν πόσο δεμένες ήταν οι δύο επιχειρήσεις και υιοθετώντας μικρόνοη προσέγγιση, δεν είδαν τον «Βρετανικό Αστέρα» ως βοηθητική δύναμη, και δεν κατάλαβαν ποτέ το λάθος που έκαναν να αγνοήσουν την εφημερίδα. Έπρεπε υπό τις παρούσες συνθήκες να υποκύψουν στην κρίση αυτών που κατανοούσαν τους μηχανισμούς. Όμως, είναι χαρακτηριστικό αυτών των κυρίων να μην έχουν εμπιστοσύνη στους ανθρώπους με τους οποίους έχουν μεγάλες συναλλαγές. Η πολιτική τους μπορεί να περιγραφεί σαν να βάζεις έναν δεκανέα να προσέχει έναν άλλον. Μερικές φορές συζητούσαν τις πιο ασήμαντες λεπτομέρειες και αμφισβητούσαν τις πιο μικρές λεπτομέρειες, και άλλες φορές χειρίζονταν απρόσεκτα υποθέσεις μεγάλης σημασίας. Πολύ συχνά έπαιρναν γρήγορες αποφάσεις. Και μερικές φορές χωρίς τύψεις χτυπούσαν έναν σωστό άνθρωπο, όπως πολύ συχνά επίμονα αρνιόνταν να τιμωρήσουν έναν αποδεδειγμένο απατεώνα, που ήξερε πώς να εκμεταλλευθεί τις καλές τους προθέσεις. Καλοπροαίρετοι σε μερικές περιπτώσεις, ήταν τυραννικοί και δικτάτορες σε άλλες, και έδειχναν αυτά τα χαρίσματα, ειδικά όταν ο άνθρωπος που έπεφτε στην περιφρόνησή τους ήταν ανεξάρτητος χαρακτήρας και είχε θέληση και γνώμη. Πέραν κάθε λογικής, οι Όβερεντ είχαν μια απέχθεια σε 225

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 226

όποιον προσπαθούσε, με ψύχραιμα επιχειρήματα, να τους αποδείξει το ασύμφορο των εντολών τους. Όπως λέει το ελληνικό γνωμικό, αυτοί οι κύριοι, αφού φάνηκαν υπερβολικοί στο λάδι και το ξύδι, ήταν φειδωλοί στο αλάτι και το πιπέρι. Δρούσαν πάντα στα άκρα, δεν ήξεραν το μέτρο. Στα μάτια τους υπήρχαν μόνο δύο τάξεις ανθρώπων στον κόσμο: οι άσπιλοι άγγελοι και οι σκοτεινοί δαίμονες. Στην αντίληψή τους υπήρχαν δύο κατηγορίες πράξεων – η τέλεια τιμιότητα και η εσκεμμένη απάτη. Έβλεπαν τους ανθρώπους είτε σα νάνους είτε σα γίγαντες. Τις διάφορες μίξεις, τις ατέλειωτες αποχρώσεις ηθικής που υπάρχουν ανάμεσα στα δύο άκρα τις αγνοούσαν. Υπό την καθοδήγηση τέτοιων ανθρώπων τα εμπορικά προβλήματα δεν μπορούσαν να κρατήσουν μια σταθερή πορεία, κάτι που αποτελεί τη βασική προϋπόθεση επιτυχίας στο εμπόριο. Όμως, ενώ οι ίδιοι ήταν σκλάβοι των κατ’ όνομα μόνο πρακτόρων τους, η μακροχρόνια φήμη του οίκου τους θάμπωνε τους απ’ έξω, και όσοι επιζητούσαν τη βοήθειά τους, χάνονταν με τα ίδια μέσα που έφεραν την καταστροφή του «Κόρνερ Χάουζ». Αλλά ξέφυγα. Επιστρέφω στους πράκτορές μου στο Γκαλάτσι. Το σιτάρι που είχε φορτωθεί τελευταία από τους κ.κ. Θεολόγο και Καρνέγκι, αν και είχε αγορασθεί ψηλά στον Δούναβη, στοίχισε όσο πλήρωσαν οι άλλοι έμποροι στο Γκαλάτσι, αντί να αγο-

ραστεί προς τρία ή τέσσερα σελίνια το τέταρτο λιγότερο. Αυτό έφερε μια αρνητική τροπή στις δραστηριότητες. Αν αναγκαζόμουν να πληρώνω κοντά στις πηγές του Δούναβη την ίδια τιμή για το σιτάρι που οι άλλοι έμποροι μπορούσαν να το πάρουν στο «στόμα» του ποταμού, τι χρειάζονταν τα μικρά σκάφη μου; Ήταν ολοφάνερο ότι επρόκειτο για βέβαιη ζημιά. Σ’ αυτό το σημείο θα προσθέσω ότι ξεκίνησε μια αιχμηρή αλληλογραφία ανάμεσα στον αδελφό μου τον Αριστείδη και τον Καρνέγκι. Η απάντηση του κ. Καρνέγκι δείχνει τη φύση του προβλήματος. Σ’ αυτά τα δύο χρόνια οι υπάλληλοί μου απέκτησαν πέντε ατμόπλοια κάνοντας στον Δούναβη το ίδιο εμπόριο με εκείνο που εγώ έκανα στα πρώτα μου βήματα. Αυτό που κάνει εντύπωση είναι πως ο «magazziniere» τους –ο υπεύθυνος στην αποβάθρα, κάποιος κ. Χατζηανδρέας– μετά από δεκαοκτώ μήνες στη δουλειά τους, είχε κάνει μια περιουσία 10.000 λιρών. Αυτό δεν ήταν κακό για έναν κύριο που λίγους μήνες προτού υπηρετήσει τους υπαλλήλους μου ήταν πτωχευμένος. Όμως, το πιο ειδεχθές σημείο της συναλλαγής ήταν ίσως ο τρόπος με τον οποίο το σιτάρι πουλιόταν πολλές φορές στο Λονδίνο. Αυτός ήταν τόσο κακός, που οδηγούσε όχι μόνο εμένα αλλά και τον κ. Καρ σε απόγνωση. Γινόταν κάπως έτσι: Μόλις έφθαναν στο Λονδίνο οι φορτωτικές, τις έδινα στους κ.κ. Όβερεντ,

226

227

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 228

Γκέρνι και Σία και αυτοί τις έδιναν στους κ.κ. Κόβεντρι και Σέπαρντ, τους σιτεμπόρους. Τότε οι κ.κ. Όβερεντ έδιναν επιταγές στους κ.κ. Κόβεντρι και Σέπαρντ τριών μηνών για ένα αρκετά μεγαλύτερο ποσό από αυτό που είχαν εκδώσει οι πράκτορές μου στο Γκαλάτσι. Ο λόγος αυτής της αύξησης ήταν πως οι συναλλαγματικές των σιτεμπόρων περιλάμβαναν το κόστος μεταφοράς, την ασφάλεια, τα κέρδη κ.τ.λ., κ.τ.λ. Μου χρέωναν, επίσης, την επιβάρυνση για την προεξόφληση των λογαριασμών τους, καθώς και μια προμήθεια επειδή δέχονταν τις συναλλαγματικές των πρακτόρων μου. Όλα αυτά βόλευαν τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, αλλά εμένα με κατέστρεφαν. Το σιτάρι μου ήταν τώρα εντελώς στα χέρια των σιτεμπόρων, όπως λίγο πριν ήταν τα χρήματά μου στα χέρια του κ. Χένρι Μπάρκερ. Η ιδιοκτησία μου και στις δύο περιπτώσεις αποτελούσε πηγή κέρδους και πίστωσης για τους άλλους. Εσύ αναγνώστη, πρέπει να καταλάβεις πως, όταν ένα φορτίο δεν είναι στα χέρια σου, δεν μπορείς να συναλλαγείς ελεύθερα με τους μεσίτες και να συναλλαγείς με τον πλειοδότη. Πρέπει να δεχθείς την τιμή που θέλει αυτός που το κρατά. Η περίπτωσή μου ήταν ακόμα χειρότερη. Οι κ.κ. Κόβεντρι και Σέπαρντ είχαν τρία αφεντικά, που ήταν αναγκασμένοι να ακούν. Από τη μία ήταν οι Όβερεντ, που, όταν το χρήμα ήταν ακριβό και το σιτάρι φθηνό, διέταζαν να πουληθεί το σιτάρι «coûte qu’ il coûte»

στην αποθήκη. Από την άλλη ήμουν εγώ, που όταν είχα καλύτερες προτάσεις από άλλους μεσίτες, διαμαρτυρόμουν έντονα γι’ αυτήν την οργιώδη σπατάλη. Ήταν και ο κ. Καρ, που αντιλαμβανόμενος την αδικία που μου γινόταν με τη θυσία του σιταριού, πηγαινοερχόταν μεταξύ των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και των κ.κ. Κόβεντρι και Σέπαρντ. Όλη η κούραση, πνευματική και φυσική που πέρασα, άρχισε να έχει επίδραση πάνω μου. Ο άνθρωπος δεν είναι μηχανή και κανένα σπονδυλωτό ζώο δεν μπορούσε να έχει δουλέψει και να έχει σκεφτεί τόσο όσο είχα δουλέψει και σκεφτεί εγώ χωρίς να υποστεί τις συνέπειες. Πράγματι, είχε τραβήξει πολλά το νευρικό μου σύστημα και τώρα μαζεύτηκαν και αλλα. Έγινα δύστροπος, εριστικός, πεισματάρης, εν ολίγοις ανυπόφορος. Δεν αναγνώριζα τον εαυτό μου. Ήμουν σε μια κατάσταση διαρκούς εκνευρισμού, καυγάδιζα με τους καλύτερους φίλους μου με την παραμικρή αφορμή. Τα υπερτεντωμένα νεύρα μου είχαν φθάσει στα όριά τους. Αναμενόμενο· λόγω της κακοδιαχείρισης αυτής του σιταριού μόνο, 40.000 λίρες χάθηκαν στην Αγγλία και άλλες 40.000 λίρες στα πριγκιπάτα του Δούναβη. Κάμποσο σιτάρι είχε μπει σε αποθήκες παρά τη θέλησή μου και μετά καταστράφηκε. Τα έξοδα της αποθήκης, οι διπλές προμήθειες, ο τόκος και οι σημαντικές διαφορές σε μια πώληση με πολύ χαμηλό τίμημα, έφεραν άλλη μία ζημιά.

228

229

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 230

Όμως, δεν ήταν μόνο αυτά. Άρχισα να καταλαβαίνω ότι βρισκόμουν εντελώς αβοήθητος, λες και μια σκληρή μοίρα είχε άρρηκτα συνδέσει τις υποθέσεις μου με εκείνες των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, που ήταν αναξιόχρεοι. Οι συναλλαγές που μόλις τώρα ανέφερα, έδειχναν ότι είχαν μεγάλη ανάγκη από ρευστό. Άλλη μια συναλλαγή που θα αναφέρω, θα κάνει ολοφάνερη την τραγική θέση στην οποία βρισκόταν το «Κόρνερ Χάουζ». Άρχισαν να ξαναϋποθηκεύουν τα υπόλοιπα πλοία μου στην Τράπεζα Μάστερμαν, στην Τράπεζα του Λονδίνου και άλλες, και υποχρεώσαν τους πράκτορές μου στο Γκαλάτσι, τους κ.κ. Θεολόγο και Καρνέγκι, ή τους κ.κ. Τ. Χάμπουργκερ και Σία της ίδιας πόλης, ή τους κ.κ. Σίντνεϊ Μαλέτας και Σία, τους πράκτορες του κ. Χένρι Μπάρκερ στη Σμύρνη, ή όποιον μπορούσαν να βρουν, να βγάζουν συναλλαγματικές σ’ αυτές τις τράπεζες δίνοντας την εγγύησή τους στην τράπεζα Μάστερμαν και την Τράπεζα του Λονδίνου, που προεξοφλούσαν τις συναλλαγματικές, χρεώνοντας σ’εμένα την προμήθεια και την έκπτωση της προεξόφλησης. Οι συναλλαγματικές αυτές οπισθογραφούνταν από την εταιρεία και ρευστοποιούνταν. Για την ακρίβεια, οι Όβερεντ οδηγούνταν με ταχύτητα στον όλεθρο, όπως ο Φάουστ κυνηγημένος από τον Μεφιστοφελή, και έσερναν πίσω τους όλους όσοι είχαν σχέση μαζί τους.

230

ΧΧVΙΙ

Μια δεύτερη κατάχρηση εμπιστοσύνης Τελικά, κατάλαβα ότι ήταν άχρηστο να δουλεύω τόσο πολύ, θυσιάζοντας την υγεία μου και τα συμφέροντα της οικογένειάς μου. Παρουσιάσθηκε μια ευκαιρία και την άρπαξα για να μιλήσω σοβαρά στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για κάτι που είχε σχέση με το μέλλον της οικόγενειάς μου σε περίπτωση θανάτου μου. Ένα από τα πλοία μου, το «Λεωνίδας», είχε χαθεί στη Βαλτική. Είχα την ασφάλεια, που ήταν 12.000 λίρες περισσότερο από αυτά που οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μού είχαν προκαταβάλει για το σκάφος. Ζήτησα από τον κ. Καρ να τους προτείνει να μου επιτρέψουν να βάλω κατά μέρος 10.000 λίρες για την οικογένειά μου. Θα μπορούσα να το κάνω χωρίς να τους συμβουλευθώ, καθώς κρατούσα την ασφάλεια, και θα ήταν απόλυτα δίκαιο. Μετά από διαβουλεύσεις τούς παρέδωσα τα χαρτιά της ασφάλειας σε ένδειξη καλής πίστης, για να τους επιτρέψω να πάρουν το μερίδιό τους από την ασφάλεια. Κράτησαν την αναλογία και πίστωσαν το υπόλοιπο στον γενικό λογαριασμό μου. Αυτό ήταν ακόμα μία κατάχρηση εμπιστοσύνης. Για να το μετριάσει κάπως, ο κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, πρότεινε να κάνω ασφάλεια ζωής 231

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 232

για 10.000 λίρες και οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία θα πλήρωναν τα ασφάλιστρα. Είχα πάντα μια απέχθεια για τις ασφάλειες ζωής και τώρα ήμουν αναγκασμένος να το κάνω. Ο δικηγόρος μου μου σύστησε να αποταθώ στην Ασφαλιστική Ένωση, μια καινούργια εταιρεία, στην οποία ήταν σύμβουλος. Ήμουν βαριά κρυολογημένος. Πιστεύω ότι ήμουν ο πρώτος που έκανε αίτηση σ’ αυτήν την καινούργια εταιρεία. Το ιατρικό προσωπικό σύσσωμο ήρθε να εγκρίνει την αίτηση. Για δύο ώρες περνούσα εξέταση. Όλη η ανατομία μου, φυσική και ηθική, ξεγυμνώθηκε. Τους είπα πως τρεις φορές είχα φτύσει αίμα, όχι όμως τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια. Μετά από δύο ώρες ζωοτομίας, αποσύρθηκα. Σε τρεις μέρες πήρα ένα γράμμα από τη γραμματέα, που έλεγε πως οι διευθυντές απέρριψαν να δεχθούν την ασφάλισή μου. Ήταν φανερό ότι το ρίσκο των 10.000 λιρών και το αίμα που είχα βγάλει τους τρόμαξε. Έκανα αίτηση σε ένα άλλο γραφείο. Εκεί οι γιατροί φάνηκαν ικανοποιημένοι, όμως όταν άκουσαν ότι είχα αιμόπτυση, ρώτησαν αν κάποιο άλλο γραφείο με είχε απορρίψει. Είπα «Ναι». Αυτό τελείωσε τη σύσκεψη και μέσα σε τρεις μέρες η ζωή μου είχε απορριφθεί από τη δεύτερη εταιρεία. Σας αφήνω να φανταστείτε την εντύπωση που έκαναν αυτές οι απορρίψεις στο μυαλό ενός ανθρώπου. Πίστεψα χωρίς αμφιβολία πως είχα κλείσει θέση για τον άλλο κόσμο. Έτσι, αποφάσισα ποτέ πια να μην

με εξετάσει γιατρός ασφαλιστικής. Είχα ακόμα μερικές χιλιάδες λίρες στον προσωπικό μου λογαριασμό. Αυτό το ποσό ήταν το υπόλοιπο από τα κέρδη κάποιων φορτίων σιταριού που είχα πουλήσει στην αρχή του Ιταλικού Πολέμου, που έχω ήδη αναφέρει. Αποφάσισα να κάνω κάποια δουλειά για δικό μου λογαριασμό, και αγόρασα ένα ακίνητο, την έπαυλη Πίτερσαμ, κοντά στο Ρίτσμοντ, που έτυχε να είναι προς πώληση. Το έκανα, και οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για πρώτη φορά μού έδειξαν κάποια στοργή δανείζοντάς μου 1.700 λίρες για τρεις μήνες, με εγγύηση, για να ολοκληρώσω την αγορά. Ο καημένος ο κ. Καρ, που τους σύστησε να μου κάνουν αυτήν τη μικρή ευκολία, ταξίδεψε μίλια μπροςπίσω ανάμεσα στα δύο μέρη, για να παζαρέψει την υπόθεση. Η κακομοιριά, η αδικία και η τρέλα που επέδειξε η μεγάλη εταιρεία σ’ αυτήν την περίπτωση μου έδειξαν ότι δεν μπορούσα να συνεχίσω για πολύ τη συνεργασία μαζί τους. Οι πλούσιοι αλλά στενόμυαλοι άνθρωποι συχνά βρίσκονται από τη ροή των πραγμάτων σε μια θέση που τους δίνει τη δυνατότητα κολοσσιαίων συναλλαγών. Όσο τα πράγματα πάνε καλά, αυτοί οι άνθρωποι δείχνουν να τους ταιριάζει η θέση, και δείχνουν πειστικοί στα μεγαλεία. Όμως, όταν οι ζημιές είναι ισοδύναμες του μεγέθους αυτών που έχουν αναλάβει, τότε η μικρότητα της φύσης τους αποκαλύπτεται με πρά-

232

233

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 234

ξεις σε πλήρη αντίθεση με τη θέση τους, που τους κάνουν να φαίνονται γελοίοι. Αυτή ήταν η περίπτωση των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Προσπάθησαν να πάρουν εκδίκηση για τις ζημιές τους πάνω στους ανθρώπους που ενήργησαν, ώστε να σωθούν από τις κλοπές εις βάρος τους. Ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν σπαταλούσε χιλιάδες από τα χρήματα των καταθετών σε πολυτέλειες, οι εκλεκτοί του γρήγορα συσσώρευαν τεράστιες περιουσίες. Οι κόλακές του καθημερινά ξεκινούσαν κάποια ύποπτη δουλειά, και εν τω μεταξύ τα μαδέρια του καραβιού της οδού Λόμπαρντ έσπαζαν, κι αυτό τραβούσε ολόισια σε αναπόφευκτες ρηχάδες και αμμούδες. Ο κ. Χένρι Μπάρκερ είχε κατευθύνει με γοργό ρυθμό την Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στον φοβερό βράχο των εγγυημένων γραμματίων, όπου τόσοι άλλοι είχαν βουλιάξει στο Πτωχευτικό Δικαστήριο. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχαν ήδη ξαναϋποθηκεύσει τα πλοία μου στην Τράπεζα του Λονδίνου και στην Τράπεζα Μάστερμαν. Είχαν εκδώσει συναλλαγματικές σ’ αυτές τις τράπεζες, που ο κ. Χένρι Μπάρκερ προεξοφλούσε ή παζάρευε με μια μικρή προμήθεια για τον εαυτό του. Είχα από καιρό υποψιαστεί αυτό τον τρόπο με τον οποίο έκανε δουλειά και που προέβλεπα ότι θα κατέληγε μόνο σε μία κατεύθυνση. Πράγματι, ο κ. Χένρι Μπάρκερ είχε δέσει αυτές τις τρεις εταιρίες με εγγυήσεις που η διακοπή της μίας συνεπαγόταν και τη

διακοπή των άλλων. Αυτή η καταστροφή θα είχε συμβεί δύο χρόνια νωρίτερα, όμως η μανία για δημόσιες εταιρίες απέτρεψε τη φοβερή κατάληξη. Όσο για μένα, δεν ήμουν πολύ συνεργάσιμος. Γκρίνιαζα κάθε φορά που μου ζητούσαν να βάλω το όνομά μου σε μία συναλλαγματική ή να υπογράψω μία απο τις εγγυητικές επιστολές. Η ανάγκη με έκανε να υποχωρώ, αλλά δεν ήμουν ευχαριστημένος με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και ούτε εκείνοι με μένα. Και οι δύο θέλαμε να χωρίσουμε.

234

235

Το ατμόπλοιο «Καλκούτα» σε θαλασσοταραχή

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 236

Ήμουν για πολύ καιρό δυσαρεστημένος από τις σχέσεις μου με τους μεγαλοχρηματιστές, όταν έγινε κάτι που με έκανε να χάσω όλη μου την εμπιστοσύνη σ’ εκείνους. Θυμάσαι, αναγνώστη, την υπόθεση Τρεντ. Σε αυτήν την υπόθεση παρουσιάσθηκε μια ξαφνική ανάγκη για ατμόπλοια ως μεταφορικά μέσα. Για μια στιγμή φάνηκε πως η Αγγλία βρισκόταν στο κατώφλι πολέμου με τη Μεγάλη Δημοκρατία. Προσέφερα δύο από τα ατμόπλοιά μου, των 1.200 τόνων το ένα, για χρονοναύλωση προς 30 σελίνια τον τόνο τον μήνα, και σίγουρα για τέσσερις μήνες, για να μεταφέρω κυβερνητικά εφόδια και πυρομαχικά στη Βερμούδα. Αυτό θα άφηνε στους τέσσερις μήνες ένα καθαρό κέρδος περίπου 10.000 λιρών. Η συμφωνία είχε σχεδόν κλείσει όταν ο κ. Έντουαρντς, για να υποχρεώσει τον κ. Λίστερ Ο’ Μπερν, υπογράφει μια άλλη προσφορά για τους πράκτορες κ.κ. Τόμσον και Τουίντεϊλ στο 27 της Μπέρτσιν Λέιν και προσφέρει τα ατμόπλοια για το συνολικό ποσό περίπου 4.000 λιρών το καθένα. Αυτό αντί να είναι επικερδές για την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, θα έφερνε μια μεγάλη ζημιά. Η τιμή του κάρβουνου στη Βερ-

μούδα είχε ανέβει εκείνη τη στιγμή στις 4 λίρες ο τόνος. Έτσι, μόνο η τιμή του πετρελαίου στο πήγαινε-έλα θα στοίχιζε 4.000 λίρες το ένα. Μια χρονοναύλωση με την κυβέρνηση είναι πάντα ασφαλής, γιατί πληρώνουν για καύσιμα και όλα τα άλλα έξοδα, εκτός από τους μισθούς και την ασφάλεια. Η προσφορά του Έντουαρντς συνέφερε τον ναυλωτή καλύτερα από τη δική μου. Ήταν στο σημείο που θα γινόταν εκείνη δεκτή και θα απέρριπταν τη δική μου. Κόντευα να τρελαθώ όταν έμαθα τα νέα, και ο κ. Καρ ήταν τόσο απογοητευμένος που ζήτησε από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία να παραιτηθεί. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία φώναξαν τον Έντουαρντς, κατσιάδιασαν τον ευνοούμενο και μου έδωσαν δίκιο. Ο Έντουαρντς τότε μου έστειλε ένα γράμμα με ημερομηνία 2 Ιανουαρίου 1862, που απευθυνόταν στον ελεγκτή προμηθειών του Ναυαρχείου. Σ’ αυτό το γράμμα ο Έντουαρντς λέει πως ήμουν ο μοναδικός ιδιοκτήτης των πλοίων, όμως λόγω ασθενείας δεν μπόρεσε να επικοινωνήσει μαζί μου και είχε αναθέσει στους κ. Τόμσον και Τουίντεϊλ, ως ενυπόθηκος, να προσφέρουν τα πλοία. Ήταν πολύ αργά και κάτι πολύ άσχημο. Η διαμάχη ανάμεσα στον ενυπόθηκο και τον ιδιοκτήτη έβαλε τέλος και στις δύο συμβάσεις ναύλωσης και εγώ έχασα άλλες 10.000 λίρες εξαιτίας των δύο από τους ευνοούμενους του κ. Ντέιβιντ Τσάπμαν. Αυτή η πράξη προσφοράς του πλοίου «Παλικά-

236

237

ΧΧVΙΙΙ Μια τρίτη κατάχρηση εμπιστοσύνης

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 238

ρι» στην κυβέρνηση από τον Έντουαρντς, με σκοπό να βάλει μια ασήμαντη προμήθεια στις τσέπες των φίλων του, ήταν εντελώς αυθαίρετη. Ένας ενυπόθηκος δανειστής δεν έχει δικαίωμα να ναυλώσει ένα πλοίο χωρίς τη συγκατάθεση του δανειζόμενου. Υπήρχε μόνο αυτή η διαφορά στην περίπτωσή μου: ο Έντουαρντς ήταν μόνο ο εξουσιοδοτημένος των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και αυτοί οι κύριοι είχαν στο γραφείο μου ως εκπρόσωπό τους τον κ. Τζ. Μπ. Καρ. Τελικά, θεώρησα το «Κόρνερ Χάουζ» υπεύθυνο για τις συνέπειες και έγραψα ένα γράμμα αμέσως σ’ αυτούς, προτείνοντας συγκεκριμένους όρους για να συνεχιστεί η συνεργασία μας. Ανακάλυψα ότι ο επίσημος εντεταλμένος είχε δύο ασφαλιστικές δικλείδες για να μπορεί να ξεφεύγει όταν τον στρίμωχνε στη γωνία η ίδια του η τρέλα. Πρώτον, η άθλια μνήμη του· δεν θυμόταν τίποτα. Και δεύτερον, υπήρχε η υπέροχη κατά καιρούς αρρώστια του, που σίγουρα θα τον έπιανε και θα τον έριχνε στο κρεβάτι όταν το «dénouement» κάποιας κακοτυχίας, που προέκυπτε από δικό του λάθος, συνέβαινε. Σε τέτοια περίπτωση αντιπροσωπευόταν από κάποιον έμπιστο υπάλληλο, ο οποίος σήκωνε όλη την ευθύνη της συναλλαγής. Είχα πια αποφασίσει σοβαρά να απελευθερωθώ από τους δεσμούς που με κράταγαν δεμένο. Κατανάλωνα τις δυνάμεις μου προσπαθώντας να γεμίσω κό-

σκινα. Ο βασιλικός οίκος των Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, που προκαλούσε δέος στην εμπορική κοινότητα με τις κολοσσιαίες συναλλαγές, ήταν στην εκτίμηση των μυημένων στα «απόκρυφά» του αντικείμενο οίκτου και περιφρόνησης. Υπάρχει μια χυδαία ελληνική έκφραση που εκφράζει απόλυτα την κατάσταση των πραγμάτων στον μεγάλο οίκο της οδού Λόμπαρντ: «Εμβήτε σκύλοι στο μαγειριό, χορτάσετε και μη πληρώσετε ταις πορτζιόνες». Τέτοια ήταν η σύγχυση που επικρατούσε στο «Κόρνερ Χάουζ», που η λέξη «ανοργανωσιά» θα ήταν πολύ λίγη για να την περιγράψει. Αυτό το μεγάλο οικοδόμημα ήταν κατά κάποιο τρόπο μια πανίσχυρη εμπορική φαντασμαγορία που ξεγελούσε τα μάτια όλης της μητρόπολης. Ευτυχής και εκλεκτός στην εκτίμηση των τραπεζιτών και των εμπόρων ήταν ο άνθρωπος που είχε το προνόμιο της «entrée» στο μεγάλο οχυρό του εμπορίου! Όμως, συχνά αυτοί που τους ζήλευαν επειδή ήταν οι εκλεκτοί, στην πραγματικότητα έπεφταν θύματα – θύματα που δεν τολμούσαν να διαμαρτυρηθούν. Ούτε και τώρα αυτοί οι άνθρωποι, όταν έσκασε η φούσκα, δεν είχαν το κουράγιο να βγουν μπροστά και να πουν την αλήθεια. Φοβόνταν να μιλήσουν. Άνδρες που για οκτώ χρόνια βασανίζονταν κάτω από το μαστίγιο της οδού Λόμπαρντ, δεν είχαν τώρα το κοινωνικό θάρρος να βγουν και να πουν την ιστορία – και γιατί; «Κανένας τραπεζίτης δεν θα ξανάκανε

238

239

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 240

δουλειά μαζί μας αν μιλούσαμε γι’αυτές τις συναλλαγές. Όλοι οι έμποροι θα μας έκλειναν την πόρτα αν μιλούσαμε γι’ αυτά τα πράγματα». Το επίπεδο της εμπορικής ηθικής πρέπει πράγματι να είναι σε μεγάλη υποτίμηση αν μας οδηγούν τέτοιες σκέψεις. Πρέπει να φανταστούμε τον Διογένη να έχει καταναλώσει ένα γαλόνι του καλύτερου κραμβέλαιου ψάχνοντας ανάμεσα στους καπιταλίστες και τους πράκτορές τους για έναν τίμιο άνθρωπο, και τελικά να σβήνει το φανάρι του σε απελπισία;

Το ατμόπλοιο «Υδάσπις»

240

ΧΧΙΧ

Εγληματίας ή όχι; Τα μικρά μου σκάφη στον Δούναβη χωρίς την υποστήριξη των μεγάλων δεν είχαν αρκετή εργασία. Έτσι, ναύλωσα αρκετά ιστιοφόρα και τα φόρτωσα σιτάρι στον Σουλινά. Αυτή ήταν μια επικερδής κίνηση, όμως ατυχώς για μένα, οι άνθρωποι στο Γκαλάτσι σ’ αυτήν τη γενική αναρχία, κράταγαν την «αφρόκρεμα» των πελατών για τους εαυτούς τους. Όμως, το χειρότερο ήταν ότι, παρόλο που οι πράκτορές μου πλήρωναν εμένα επιτόπου για την αξία των φορτίων τους, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία θεώρησαν σωστό να προσβληθούν και είπαν ότι παραβίασα την εμπιστοσύνη τους. Η αλήθεια είναι ότι δεν έδωσα πολλή σημασία στην υπόθεση, ώστε, όταν τα φορτία της εταιρείας θυσιάστηκαν από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, είπα ο ίδιος στον κ. Καρ ότι είχα καλύτερη τιμή για τα δικά μου φορτία, για μερικά σελίνια το τέταρτο. Είχαμε φθάσει στο εξής σημείο: Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ανακάλυψαν ότι δεν τους έκανα για να δώσουν εγγυήσεις, και δεν επέλεγα να δουλεύω αποκλειστικά γι’ αυτούς και τους εκλεκτούς τους. Αναγνώστη, θα σου δώσω ένα παράδειγμα της μικροπρεπούς τυραννίας τους και της ζηλόφθονης υποκρισίας 241

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 242

αυτών των ανθρώπων. Μια δημόσια εταιρεία ξεκινούσε εκείνο τον καιρό – σιγά σιγά αυτή η ίδια εταιρεία αργότερα έγινε μεγάλη. Ήμουν στο διοικητικό συμβού- λιο. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία επεσήμαναν στον κ. Καρ ότι έπρεπε να αποσύρω το όνομά μου από τη θέση. Με υποχρέωσαν να το κάνω. Είμαι εκ φύσεως ανεξάρτητο πνεύμα και ανακάλυψα ότι είχα γίνει το υποχείριο ανελέητων ανθρώπων, οι οποίοι μου έριχναν την ευθύνη που σαφέστατα αναλογούσε στη διαγωγή άλλων. Το κύρος τους εκείνον τον καιρό απέναντι στο αγγλικό κοινό ήταν τόσο μεγάλο, που μπορούσαν να συντρίψουν γίγαντα. Να τα χαλάσω ανοικτά μαζί τους ήταν τρέλα. Να τους λογικέψω ήταν αδύνατον, γιατί δεν θα μου έδιναν την ευκαιρία να μιλήσω. Όμως, ο κ. Καρ κατάλαβε πώς είχαν τα πράγματα. Ήξερε την αλήθεια και μίλησε. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δεν ήταν ούτε κουφοί ούτε τυφλοί. Είχαν χάσει χιλιάδες με τη μεσολάβηση των εκλεκτών τους, αλλά ένα μέρος αυτών των ζημιών έμπαινε στον λογαριασμό μου και τους φαινόταν κέρδος. Κατάλαβα ότι η κρίση που θα χώριζε αυτούς από μένα πλησίαζε γρήγορα. Ήμουν αποφασισμένος να μη με συντρίψουν, όπως έκαναν με τον Ζαχαρία Πίρσον και άλλους. Κάθε φορά που η κατάχρηση εμπιστοσύνης εκ μέρους των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία με οδηγούσε σε απόγνωση, έτρεχα στο γραφείο των δικηγόρων

μου, των κ.κ. Τόμας και Χόλαμς στη Μίνσιν Λέιν, για συμβουλή. Συνήθως έβλεπα τον κ. Χόλαμς, τον πιο προσεκτικό και ειλικρινή άνθρωπο στο επάγγελμα. Είναι συγκροτημένος, πέραν του ταλέντου, της εξυπνάδας και της ενέργειας που διαθέτει. Σ’ αυτές τις συναντήσεις προσπαθούσε πάντοτε να με καθησυχάζει και μου συνιστούσε να μην κάνω τίποτα βιαστικό. Μου υποδείκνυε την ανισότητα των δύο μερών. Ήμουν αδύναμος, ξένος και υπό την εξουσία τους, ενώ εκείνοι ήταν οι γίγαντες του Σίτι και είχαν απεριόριστη επιρροή. Αν είχα πείσει τον κ. Χόλαμς εκείνο τον καιρό ότι το «Κόρνερ Χάουζ» ήταν έτοιμο να γκρεμιστεί από τα θεμέλια, η ιστορία της σχέσης ανάμεσα σε αυτό και την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία θα ήταν από καιρό στα χέρια του κοινού. Όμως, κάθε φορά που έθιγα το θέμα σε εκείνον, χαμογελούσε και δεν μου απαντούσε. Πιθανώς γιατί σκεφτόταν ότι ήταν τόσο απίθανο, που δεν άξιζε σημασίας. Όταν ο Έντουαρντς προκάλεσε τη ζημιά που ανέφερα και τη συνεπαγόμενη δημοσιότητα και δυσπιστία ανάμεσα στους φίλους μου, έτυχε να έχω στην κατοχή μου, κυρίως σε μετρητά, αλλά και σε φορτωτικές για φορτία σιταριού, το ποσό των 100.000 λιρών. Παρόλο που οι πράκτορές μου στο Γκαλάτσι αγόραζαν σιτάρι και αντλούσαν από την Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, οι φορτωτικές ήταν στο όνομά μου

242

243

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 244

και μου τις έστελναν απευθείας. Τρελαμένος και, κατά συνέπεια, αποφασισμένος να διακόψω κάθε σχέση με το «Κόρνερ Χάουζ» και να εκθέσω τα πάντα στο κοινό, πήγα στον κ. Χόλαμς. Δεν μπορώ, μετά από τόσο καιρό, να θυμηθώ ακριβώς τα λόγια που είπα στη συνάντησή μου μ’ αυτόν. Όμως, ξέρω ότι του είπα – και όχι για πρώτη φορά– ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήταν χρεοκοπημένοι, ότι μου πήραν την ιδιοκτησία μου και χρέωσαν τον λογαριασμό μου με κάθε είδους ποσά. Μετά τον ρώτησα αν έπρεπε να κρατήσω τα χρήματα και τις φορτωτικές που είχα στα χέρια μου, ώσπου να έρθω σε συμφωνία και να υπογράψω ένα ικανοποιητικό συμβόλαιο που θα έκαναν οι δικηγόροι μας, αν μπορούσαν να με μηνύσουν ποινικά ή αστικά. Ο κ. Χόλαμς απάντησε απλώς ότι το θεωρούσε επικίνδυνο να κουβαλώ μαζί μου τόσα χρήματα. Μετά στάθηκε απέναντι από τη φωτιά και, στηρίζοντας το κεφάλι στο χέρι του, έπεσε σε βαθιά σκεψη. Μετά από λίγα λεπτά σιωπής, τον ρώτησα ξανά αν η πράξη που αντιμετώπιζα ήταν ζήτημα ποινικό ή αστικό. «Δεν νομίζω ότι είναι περίπτωση ποινική», απάντησε. «Είναι ένας τρέχων λογαριασμός, έχεις έναν τρέχοντα λογαριασμό μαζί τους. Όμως, δεν θα προχωρήσεις σε τέτοιες ακρότητες». «Δεν σκοπέυω να κάνω κάτι τέτοιο», απάντησα. «Όμως, τι να κάνω με τέτοιους ανθρώπους; Η πε-

ριουσία είναι σχεδόν καταστρεμμένη και χειροτερεύει καθημερινά. Είμαι μια μαριονέτα στα χέρια τους, για την έκδοση συναλλαγματικών». Ο κ. Χόλαμς δεν απάντησε αμέσως, αλλά τελικά είπε: «Πήγαινε και συζήτησε το θέμα ξανά μαζί τους». «Δεν έχει νόημα», απάντησα, «δεν έχουν χρόνο να με ακούσουν και θα με στείλουν στον αναπόφευκτο Έντουαρντς». «Δεν μπορώ να σε συμβουλέψω να κάνεις αυτό που σκέφτεσαι», είπε ο κ. Χόλαμς. «Πήγαινε να τακτοποιήσεις το θέμα μαζί τους». «Εντάξει», απάντησα. «Αν, όμως, σταματήσουν να πληρώνουν εν τω μεταξύ, πού θα βρίσκομαι μετά από τόση σκληρή δουλειά;» «Πρέπει να το ρισκάρεις», είπε χαμογελαστά, γιατί δεν παραδεχόταν ότι είχα δίκιο να σκέφτομαι ότι το «Κόρνερ Χάουζ» ήταν χρεοκοπημένο. «Εντάξει», είπα φεύγοντας. «Θα ακολουθήσω τη συμβουλή σου, γιατί δεν θα τους δώσω το δικαίωμα να σπιλώσουν το ήθος μου». Όταν επέστρεψα στο γραφείο, έστειλα στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία τις φορτωτικές και τα χρήματα που είχα πάρει από τους ασφαλιστές για το «Μάρκος Μπότσαρης». Αυτό ήταν το τελευταίο πλοίο που χάθηκε, αφήνοντας ένα κέρδος 4.000-5.000 λίρες. Μπορώ ειλικρινά να πω ότι η Ελληνική και Ανα-

244

245

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 246

τολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία είχε κέρδος μέσα σε δύο χρόνια από τις ασφάλειες των τεσσάρων πλοίων που χάθηκαν, και από τη ναύλωση του «Πάουερφουλ» από την κυβέρνηση, 50.000 λίρες, οι οποίες απορροφήθηκαν όλες στον βόρβορο του «Κόρνερ Χάουζ». Τηλεγράφησα στον Καρνέγκι στο Γκαλάτσι διατάσσοντάς τον να έρθει στο Λονδίνο. Ήθελα τη βοήθειά του για λίγους μήνες στο γραφείο. Ο κ. Καρ είχε τις δικές του δουλειές και δεν μπορούσε να διαθέσει περισσότερο από μία ώρα την ημέρα για τις υποθέσεις μου. Ο Καρνέγκι ήρθε στο Λονδίνο, αλλά δεν έδειχνε ευτυχής που τον κάλεσα και τον χώρισα από τον αγαπημένο του συνέταιρο. Χωρίς αμφιβολία το Γκαλάτσι ήταν πραγματικός Πακτωλός για τον Σκοτσέζο. Προτού μπω σε λεπτομέρειες για τον τερματισμό της σχέσης μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, στις αρχές του 1863, θα ανατρέξω σε γεγονότα που έχουν σχέση με τον «Βρετανικό Αστέρα», τα οποία συνέβησαν στα μισά του 1862 και συνέβαλαν αρκετά στο να επιδεινωθεί η θέση μου.

246

ΧΧΧ

Πολιτική Περίπου στην αρχή του 1862, το ύφος του «Βρετανικού Αστέρα» ήταν έντονα φιλελεύθερο, ώστε σε πολλούς να δείχνει δημοκρατικός. Οι καταγγελίες ενάντια στην τυραννία ήταν τόσο κεραυνοβόλες όσο και του Τόμας Καρλάιλ στη «Δημοκρατία». Όμως, υποστήριζε την ελευθερία, μια ελευθερία βασισμένη στις συνταγματικές αρχές και τον χριστιανικό πολιτισμό. Ο «Βρετανικός Αστήρ» δεν ήταν αυτό που τον κατηγορούσε η τουρκική κυβέρνηση, όταν η Υψηλή Πύλη απαγόρευσε την κυκλοφορία του. Έχω ήδη εξηγήσει τα κίνητρα που με παρακίνησαν να ξεκινήσω την εφημερίδα στο ελεύθερο έδαφος της Αγγλίας. Ήταν περίπου στο τέλος του 1861 που ο «Βρετανικός Αστήρ» πρότεινε τον πρίγκιπα Αλφρέδο για διάδοχο στον θρόνο της Ελλάδας και ξεσήκωσε το πανελλήνιο ενάντια στον βασιλιά Όθωνα. Οι ίδιοι άνθρωποι σε διάφορες πόλεις του Λεβάντε που στην αρχή εναντιώθηκαν στην έκδοση του «Βρετανικού Αστέρος», τώρα έκαναν δημόσιες συγκεντρώσεις, όπου ενέκριναν την πολιτική της εφημερίδας. Έλαβα ενθαρρυντικά γράμματα από όλα τα μέρη της Ελλάδας. Ο Τύπος στο βασίλειο της Ελλάδας ήταν φιμωμένος και 247

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 248

αρκετοί εκδότες σιωπούσαν στις φυλακές του Γκαρμπολά και του Μεντρεσέ. Ο ελληνικός Τύπος στην Τουρκία ήταν δεμένος κάτω από τη δεσποτική τοπική κυβέρνηση, και καταδικασμένος σε σιγή για τα αδικήματα και τις συμφορές στην Ελλάδα. Ο βασιλιάς Όθων κατέφευγε σ’ αυτό που θεωρούσε αλάνθαστη πολιτική: προσπάθησε να με εξαγοράσει. Έστειλε γι’ αυτό τον κ. Βαρώτση, έναν από τους εκλεκτούς του, στο Λονδίνο. Αυτός ο κύριος ήταν εξουσιοδοτημένος να μου προσφέρει τιμές, θέσεις, αν ο «Βρετανικός Αστήρ» άλλαζε απλώς το ύφος του. Απάντησα λακωνικά ότι η επιθυμητή αλλαγή θα μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς καμία δαπάνη εκ μέρους της Μεγαλειότητός του, χωρίς τιμές και θέσεις. Ο βασιλεύς Όθων θα μπορούσε να αλλάξει τους υπουργούς του, να επανιδρύσει την εθνική φρουρά, να ορίσει τον διάδοχό του στον θρόνο και να μη επεμβαίνει στο σύνταγμα. Ο κ. Βαρώτσης έφυγε από το Λονδίνο για να συναντήσει τη Μεγαλειότητά του στο Μόναχο. Σε λίγους μήνες ξέσπασε η επανάσταση στο Ναύπλιο – ένα γεγονός που έπρεπε να ανοίξει τα μάτια του καημένου του μονάρχη, ώστε να αντιληφθεί την πραγματική του θέση. Την εξέγερση στο Ναύπλιο την είδαν οι πράκτορες του βασιλιά Όθωνα ως απόδειξη της ανάγκης να σταματήσει η κυκλοφορία του «Βρετανικού Αστέρος» στην Ελλάδα. Έφθασαν στο σημείο να ανοίγουν τα

γράμματα στα δημόσια ταχυδρομεία, για να ανακαλύψουν με ποιους αλληλογραφούσα. Οι ατυχείς ανταποκριτές μου στιγματίζονταν αμέσως ως συνωμότες. Περικυκλωμένος μ’ αυτόν τον τρόπο, ξεκίνησα ένα άλλο σχέδιο. Τύπωνα σε λεπτό χαρτί τα πολιτικά άρθρα του «Βρετανικού Αστέρος» και τα έστελνα σε κλειστά φάκελα στο Παρίσι και τη Μάλτα, για να ταχυδρομηθούν σ’ αυτά τα μέρη ως κανονικά γράμματα. Την ίδια στιγμή έγραψα στους συνδρομητές με την υπόσχεση ότι το υπόλοιπο μέρος –το λογοτεχνικό τμήμα– θα παραδινόταν δεμένο σε τόμο στο τέλος της χρονιάς. Αυτά βέβαια στοίχιζαν πολύ. Τα αντίγραφα του «Βρετανικού Αστέρος» που προορίζονταν για τους συνδρομητές της Ελλάδας, τα έστελνα στην Κωνσταντινούπολη, τα έβαζαν σε κιβώτια με κρυφές θήκες και τα περνούσαν λαθραία στην Αθήνα. Μερικές φορές τα κιβώτια ήταν γεμάτα με φιάλες, μέσα στις οποίες τα άρθρα της εφημερίδας ήταν καλά κλεισμένα με φελλό. Όπως γνωρίζεις, αναγνώστη, στη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης και του Λεβάντε ήταν οι τελευταίοι που μάθαιναν τις λεπτομέρειες της εκστρατείας, και οι πληροφορίες έφθαναν μέσω του αγγλικού Τύπου. Ο «Βρετανικός Αστήρ» ήταν η μόνη εφημερίδα στην οποία οι αποκλεισμένοι στρατιώτες του Ναυπλίου είχαν την ευκαιρία να δημοσιεύσουν μια εικόνα του δικού τους

248

249

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 250

«petite guerre» και τα γεγονότα που συνδέονταν μ’ αυτόν. Αυτό αύξησε τη ζήτηση της εφημερίδας, ενώ το πατριωτικό πνεύμα που απέπνεαν οι στήλες ξεσήκωνε το μένος των Ελλήνων κατά του βασιλιά Όθωνα. Ο Βαυαρός κατέφυγε σε ένα τέχνασμα, που έδωσε το τελικό χτύπημα στον «Βρετανικό Αστέρα». Η μέθοδος ήταν η εξής: έδωσε εντολή στον κ. Βαρώτση –τον ίδιο που πριν από μερικούς μήνες είχε μια συνάντηση μαζί μου στο Λονδίνο, και που τώρα ήταν δραγουμάνος στην ελληνική πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη– να παρουσιάσει στην τουρκική κυβέρνηση ότι ο βασικός σκοπός του «Βρετανικού Αστέρος» ήταν να ξεσηκώσει τους Έλληνες της Τουρκίας να επαναστατήσουν ενάντια στην εξουσία του Σουλτάνου. Επιμελώς, είχα πάντα αποφύγει να γράψω εναντίον των Τούρκων, εκτός από μία ή δύο φορές, όταν αναφερόμουν στην οικονομική πολιτική. Πουθενά δεν γινόταν μνεία για την τουρκική κυβέρνηση στις στήλες του «Βρετανικού Αστέρος». Όμως, συνέβη στο τέλος της επανάστασης στο Ναύπλιο ένας αριθμός Ελληνίδων κυριών και Ελλήνων κυρίων –μέλη των πιο ισχυρών οικογενειών της Κωνσταντινούπολης– που είχαν μεταβεί στο νησί Χάλκη, να στεφανώσουν ένα αντίγραφο του «Βρετανικού Αστέρος» με δάφνες και τριαντάφυλλα. Αυτήν την πατριωτική εκδήλωση ο κ. Βαρώτσης τη θεώρησε κατάλληλη για να την ερμηνεύσει ως τον σπόρο της ελληνικής επανάστασης.

Έσπευσε με την υπηρεσία πληροφοριών στον Μεγάλο Βεζίρη και τον έπεισε ότι η αιτία της πικρίας που έδειχνε ο «Βρετανικός Αστήρ» ενάντια στην ελληνική κυβέρνηση ήταν γιατί ο βασιλιάς Όθωνας δεν συμφωνούσε με τις επαναστατικες αρχές και τα επαναστατικά σχέδια. O βεζίρης τρομοκρατήθηκε, φαντάστηκε ότι οι Έλληνες ξεκινούσαν επανάσταση. Έτρεξε στον κ. Χένρι Μπάλγουερ. Ο σερ Χένρι, χωρίς να χάσει καιρό, τηλεγράφησε στον κόμη Ράσελ. Ο ευγενής κόμης –που του άρεσε να υιοθετεί ιδέες από δεύτερι χέρι, ακόμα και σε σοβαρότερες υποθέσεις– αμέσως και χωρίς να εξετάσει την αλήθεια της κατηγορίας, έδωσε διαταγές να σταματήσει η αποστολή του «Βρετανικού Αστέρος» από τα βρετανικά ταχυδρομεία της Κωνσταντινούπολης. Θυμάσαι, αναγνώ-στη, τη διαμάχη στη Βουλή γι’ αυτό το θέμα τον Ιούνιο του 1862. Η κυκλοφορία του «Βρετανικού Αστέρος», που είχε τεθεί υπό έλεγχο στην Κωνσταντινούπολη, απαγορεύθηκε πλήρως στο Λονδίνο. Όμως, η αυθαιρεσία της βρετανικής κυβέρνησης έγινε πιο πρόδηλη όταν λίγους μήνες αργότερα έκανα αίτηση στον γενικό διευθυντή των Βασιλικών Ταχυδρομείων να μεταβιβάσω μέσω των αγγλικών ταχυδρομείων μία άλλη εφημερίδα –τον «Βρετανικό Φάρο»–, που σκόπευα να εκδώσω. Με πληροφόρησαν ότι η εξοχότητά του δεν ήταν έτοιμος να απαντήσει στο αίτημά μου αν θα μου επιτρεπόταν να προωθήσω αυτήν την εφημερί-

250

251

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 252

δα σε κλειστούς φακέλους στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό το θανατηφόρο χτύπημα στον «Βρετανικό Αστέρα» μού στοίχισε τουλάχιστον 3.000 λίρες τον χρόνο. Σταμάτησαν την εφημερίδα ακριβώς τη στιγμή που, αφού είχα υποστεί μια ζημιά 15.000 λιρών, είχε αρχίσει να αποδίδει με αύξηση της κυκλοφορίας της.

Aν οι περισσότεροι από τους Άγγλους μπορούσαν να διαβάσουν νέα ελληνικά και να μελετήσουν τα άρθρα του «Βρετανικού Αστέρος», θα είχαν μια ιδέα των τεράστιων φανατικών προκαταλήψεων –θρηκευτικών και εθνικών–, που έβρισκαν την προσωποποίησή τους στο Ρωσικό Κόμμα της Ελλάδας, ενάντια στο οποίο έπρεπε να αγωνισθώ. Αν καταλάβαινε ο αγγλικός λαός τις μάχες στις οποίες με είχαν εμπλέξει, και τις θυσίες που έκανα για να διαδώσω στους λαούς της Ανατολής τη γνώση των βρετανικών θεσμών –που η γνώση αυτή οφειλόταν στην παμψηφεί εκλογή του πρίγκιπα Αλφρέδου στον θρόνο της Ελλάδας–, είμαι πεπεισμένος ότι, αντί να με καταδιώκουν, θα έπρεπε να επαινούν τον «Βρετανικό Αστέρα». Η υπόθεση αυτή του «Βρετανικού Αστέρος» εκτυλίχθηκε λίγους μήνες προτού ο βασιλιάς Όθων και η ευγενής βασίλισσά του εξαφανιστούν από την Αθήνα. Ο αναγνώστης σίγουρα θυμάται πόσο αθόρυβα έγινε η απέλαση, ή μάλλον πόσο εύκολα απαγορεύθηκε η επιστροφή του. Ο βασιλιάς Όθων βρισκόταν σε πλάνη. Νόμιζε, επειδή στην Αθήνα η κατάσταση ήταν

ήρεμη μετά την επανάσταση στο Ναύπλιο, ότι ήταν στέρεα εγκατεστημένος στον θρόνο του ως ο πιο δημοφιλής μονάρχης στην Ευρώπη. Ο βασιλιάς Όθων δεν ήταν κακός άνθρωπος, όμως ήταν θλιβερά παραπλανημένος. Δεν ήταν από τη φύση του τύραννος, όμως επέτρεπε ή επέβαλλε τις πιο τυραννικές πράξεις στους υπουργούς του, και έτσι απέκτησε τη φήμη του δεσποτικού. Ήταν δραστήριος και δούλευε σκληρά, όμως η ενέργειά του διοχετευόταν λάθος και ο χρόνος του χανόταν σε μικρότητες, ενώ μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε σημαντικές υποθέσεις. Ο βασιλιάς Όθων μπορούσε να περάσει ένα πρωινό συλλαβίζοντας πάνω από έγγραφα που του έβαζαν μπροστά του, ενώ παραμελούσε υποθέσεις του κράτους, που ήταν για το καλό του έθνους. Ήταν ηθικός άνθρωπος, όμως η ηθική του ήταν αλοίθωρη. Δεν θα συγχωρούσε ποτέ έναν αξιωματικό του στρατού ή έναν κυβερνητικό υπάλληλο καταδικασμένο για ερωτική υπόθεση, όμως έκλεινε τα μάτια στο γνωστό γεγονός των «aides de camp» του, που ήταν προστάτες δολοφόνων και ληστών. Θα επανέφερε εύκολα έναν από λάθος απολυμένο υπάλληλο, αλλά θα καταδίκαζε σε θάνατο τους άνδρες –ναι, και τις οικογένειές τους– που με την υποστήριξη της κοινής γνώμης ανοικτά και τίμια ήταν αντίθετοι στις πολιτικές του πεποιθήσεις και φιλοδοξίες. Ονειρευόταν πάντα έναν βυζαντινό θρόνο, όπου θα ανέβαινε με τη βοήθεια της Αυ-

252

253

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 254

στρίας και της Ρωσίας. Ο Όθων ήταν ένας περήφανος άνθρωπος, όμως ήταν και παιχνίδι στα χέρια των κολάκων του, που οι κακές τους πράξεις αποδίδονταν οι περισσότερες σ’ αυτόν. Όπως ήδη είπα, ήταν παραπλανημένος. Όμως, μετά την εξέγερση του Ναυπλίου, ο βασιλιάς Όθων θα μπορούσε να είχε κρατήσει τον θρόνο του αν είχε πέσει στην αγκαλιά του λαού του, είχε απολύσει τους υπουργούς του και είχε αναδιοργανώσει την εθνική φρουρά. Όμως, αντ’ αυτού, κώφευσε επίμονα στις φωνές του λαού, που ήταν τόσο δυνατές εναντίον της πολιτικής του, και άκριτα εγκατέλειψε την πρωτεύουσά του ακριβώς τη στιγμή που οι πολιτικές αλλαγές ήταν αναπόφευκτες.

Το ατμόπλοιο «Σκοτία»

254

ΧΧΧΙ

Η εκλογή του πρίγκιπα Αλφρέδου Είχα την πληροφορία στο Λονδίνο για την εκθρόνιση του βασιλιά Όθωνα τρεις μέρες πριν γίνει γνωστή στο αγγλικό κοινό. Παρόλο που η κυκλοφορία του «Βρετανικού Αστέρος» είχε εδώ και δύο μήνες διακοπεί, τύπωσα άμεσα ένα παράρτημα, συγχαίροντας τον ελληνικό λαό για το γεγονός το οποίο ο «Βρετανικός Αστήρ» είχε προβλέψει δύο χρόνια πριν. Εκείνη την εποχή, με μια σειρά άρθρων ειδοποιούσα την μεγαλειότητα της Ελλάδας για τον επικείμενο κίνδυνο και σημείωνα τον τρόπο να τον αποτρέψει. Με το παράρτημα που αποτέλεσε το τελευταίο φύλλο του τελευταίου τεύχους του «Βρετανικού Αστέρος» απευθυνόμουν στη λογική του ελληνικού λαού και τους συμβούλευα να εκλέξουν τον πρίγκιπα Αλφρέδο για βασιλιά τους. Τους ανέφερα τα πλεονεκτήματα που θα είχε μια τέτοια εκλόγη και, μεταξύ άλλων, την αναπόφευκτη προσάρτηση των Ιονίων Νήσων στην Ελλάδα. Μέχρι που κυκλοφόρησε αυτό το παράρτημα, ούτε άτομο, ούτε φυλλάδιο, ούτε άλλη εφημερίδα εκτός από τον «Βρετανικό Αστέρα» είχε ποτέ αναφέρει το όνομα του πρίγκιπα Αλφρέδου για τον θρόνο της Ελλάδας. Δύο χρόνια πριν από την εκθρόνιση του βα255

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 256

σιλιά Όθωνα, ο «Βρετανικός Αστήρ» είχε ανοικτά υποστηρίξει και κατονομάσει τον Άγγλο πρί-γκιπα ως διάδοχό του. Σ’ αυτήν την εφημερίδα είχε παρουσιαστεί σε άρθρα μια περιγραφή της οργάνωσης της Γαλλικής Εθνοφρουράς, με παράλληλη προτροπή και η Εθνοφρουρά της Ελλάδας να οργανωθεί κατά τον ίδιο τρόπο. Πράγματι, τύπωσα σε έναν ξεχωριστό τόμο αυτό το δοκίμιο και το διέθεσα «gratis» στους Έλληνες. Μετά την εκθρόνιση του βασιλιά Όθωνα το παράρτημά μου κυκλοφόρησε ελεύθερα στην Ελλάδα. Ένιωσα σαν μια σπίθα ανάμεσα σε εύφλεκτα υλικά. Οι φλόγες απλώνονταν προς κάθε κατεύθυνση. Μοίρασα χιλιάδες αντίγραφα σε όλες τις κύριες πόλεις της Ελλάδας και της Τουρκίας και χάρηκα πολύ όταν έμαθα πως το κοινό γενικά και η πλειονότητα του ελληνικού Τύπου αναμετάδιδε τις ιδέες μου. Είναι αλήθεια ότι δεν ήξερα πώς θα έβλεπαν η Αυτού Μεγαλειότης της Αγγλίας και ο πρίγκιπας την υπόθεση, όμως ήμουν ενθουσιασμένος αρκετά και πίστευα ότι, αν ο πρίγκιπας Αλφρέδος δεχόταν την πρόταση που έκανε η Ελλάδα, η συγκατάθεση των γαλαζοαίματων γονέων του δεν θα ήταν αρνητική. Όσο για τις αντιρρήσεις της Αυστρίας και της Ρωσίας, ήξερα ότι θα ξεπερνιόνταν εύκολα. Το σημαντικό ήταν να κερδίσουμε την κοινή γνώμη στην Αγγλία, για να υποστηρίξει το σχέδιο. Αυτή ήταν η στιγμή για τους Έλλη-

νες της Αγγλίας να δραστηριοποιηθούν. Μετά έπρεπε να ξεσηκωθούν και να ανοίξουν τα πουγκιά τους. Μια εξαιρετική περίπτωση απαιτούσε και μια εξαιρετική θυσία. Όμως, δυστυχώς, οι Έλληνες του Λονδίνου ήταν διχασμένοι. Είναι αλήθεια ότι όλοι ήθελαν να δουν τον πρίγκιπα Αλφρέδο βασιλιά τους, όμως ο καθένας ήθελε να δουλεύει σύμφωνα με τις απόψεις του και αυτές οι απόψεις απέβλεπαν πάντα σε κάποιο προσωπικό συμφέρον, οπότε μπορείτε να καταλάβετε ότι δεν υπήρχε περίπτωση μίας ενιαίας δράσης. Μερικοί γνωστοί Οθωνίτες έγιναν ξαφνικά Αλφρεδίτες, και μπήκαν στην πολιτική αρένα και έδειχναν αποφασισμένοι να πάρουν τις δάφνες από αυτούς που δικαιωματικά είχαν δουλέψει για την επανάσταση. Μερικοί αξιόλογοι έμποροι που είχαν πέσει σε πολιτικό κώμα όσο δινόταν η μεγάλη μάχη, τώρα βγήκαν από τον λήθαργο και τους ακολούθησαν οι πράκτορές τους και οι υπάλληλοι και έγιναν ξαφνικά τέλειοι δημαγωγοί. Βλέπουμε καθημερινά άνδρες να αλλάζουν τις πολιτικές πεποιθήσεις τους, όμως στην παρούσα περίπτωση αυτοί οι καλοί έμποροι έκαναν μεγάλη ζημιά. Επειδή ήταν άνθρωποι πλούσιοι, οι γνώμες τους απέκτησαν ένα αδικαιολόγητο βάρος. Οι οπαδοί τους και οι υποστηρικτές τους μπέρδεψαν την εμπορική τους ικανότητα με τη διπλωματική. Φαντάστηκαν πως ο επιτυχημένος έμπορος πρέπει να είναι και έξυπνος πο-

256

257

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 258

λιτικός. Πρέπει να ομολογήσω ότι η επιρροή των εμπορικών συνηθειών χρωμάτιζε έντονα τις πολιτικές ενέργειες αυτών των νέων ξεσηκωμένων πατριωτών. Αν και σπάταλοι, ακόμα και στην ανάλωση των λόγων τους, ήταν φειδωλοί στη διάθεση των λιρών τους. Ίσως να γύρευαν να αντισταθμίσουν μια ευγλωττία με μια λακωνικότητα στα χρήματα. Ας είναι. Είναι βέβαιο ότι σχηματίστηκαν επιτροπές όπου τα λόγια ήταν πολλά και οι συνδρομές ελάχιστες. Η σύγχυση ήταν φοβερή. Ο καθένας ήθελε να είναι αρχηγός, ο καθένας ήθελε να είναι πρόεδρος, ο καθένας ήθελε να φανεί στον αγγλικό Τύπο ως αρχηγός του κινήματος. Αντιλαμβανόμενος τον εμφύλιο πόλεμο, πρότεινα πριν από τη συνάντηση με τις επιτροπές να καλέσουμε μερικούς από τους διακεκριμένους φιλέλληνες να γίνουν μέλη και να αναλάβουν την αρχηγία. Ονόμασα αρκετούς από τα μέλη του Κοινοβουλίου και άλλους ξεχωριστούς άνδρες, που ήξερα ότι πρόθυμα θα ενώνονταν με την επιχείρησή μας και που με τη γλώσσα και την πένα θα στήριζαν τον εκλεγμένο του ελληνικού έθνους. Ένας Έλληνας, γνωστός για τις ρωσικές του συμπάθειες, φοβόταν μήπως θίξει τον τσάρο, και δήλωσε ότι, αν συνεργάζονταν Άγγλοι στην κίνηση αυτή, θα ήταν σαν να βάζαμε εμπρηστές στα σπίτια μας. Ο αυτοκράτορας της Ρωσίας δεν θα αναγνωριζε την επανάστασή μας, είπε, και σ’ αυτές τις αντιρρήσεις η Ελληνο-Οδησσιανή πρόσθεσε και άλ-

λες εξίσου βάσιμες. Αυτός ο στενόμυαλος εγωισμός με προκάλεσε. Εμείς οι Έλληνες προσπαθούσαμε να κάνουμε βασιλιά μας έναν Άγγλο, και θα φοβόμασταν τον αυτοκράτορα της Ρωσίας; Δεν ήταν η μοναδική φορά που χάθηκε η ψυχραιμία. Η συχνή διαμάχη Έλληνα με Έλληνα κατέληξε σε οργίλες κρίσεις. Θα το ξεπερνούσα χωρίς να σχολιάσω τη φλύαρη ανοησία με την οποία τόσοι πολλοί προσπαθούσαν να καλύψουν τις μωροφιλοδοξίες και τις μικροαντιζηλίες, αν αυτοί οι άνθρωποι έρχονταν με τα χρήματα που χρειάζονταν για να καλύψουμε την ανάγκη. Όμως όχι, ντρέπομαι που το λέω: Aν και οι Έλληνες του Λονδίνου είχαν ένα μεγάλο κεφάλαιο, που έφθανε τα πολλά εκατομμύρια στερλίνες, με πίστωση τρεις φορές μεγαλύτερη, αυτοί οι φλύαροι πατριώτες κρατούσαν τα πορτοφόλια τους κλειστά. Όμως, αν και ήταν τόσο τσιγκούνηδες με τα λεφτά τους, ήταν πολύ φλύαροι σε γνώμες. Με κάθε ταχυδρομείο έστελναν πελώριες επιστολές στην ελληνική κυβέρνηση, όπου δεν παρέλειπαν να συστήσουν στους συμπατριώτες τους ενότητα και δράση. Καθημερινά το Βαλτικό Καφενείο παρουσίαζε μία εικόνα αγόρευσης και συζήτησης που πολύ γρήγορα, κατέληγε σε απροκάλυπτο καυγά. Δυστυχώς για μένα, σ’ αυτές τις περιπτώσεις ερχόμουν σε αντιπαράθεση με τις κεφαλές πολλών ελληνικών εταιριών με τις οποίες είχα από παλιά συνεργασία. Αυτοί οι κύριοι

258

259

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 260

νόμιζαν ότι μπορούσαν να μου υπαγορεύουν. Σχεδόν συμπέραιναν ότι είχαν το δικαίωμα να εξαναγκάσουν την πολιτική μου κατεύθυνση. Όλα αυτά ήταν πολύ ανησυχητικά, τόσο περισσότερο καθώς κάθε ταχυδρομείο μού έφερνε γράμματα από τα μέλη της Προσωρινής Κυβέρνησης στην Ελλάδα και από πολλούς διακεκριμένους Έλληνες, που με πίεζαν για το θέμα της αποδοχής του ελληνικού θρόνου από τον πρίγκιπα Αλφρέδο, λες και η απόφαση ήταν στα χέρια μου. Αηδιασμένος και απογοητευμένος, αποσύρθηκα από την Ελληνική Επιτροπή του Λονδίνου, όπου οι ιδιωτικές φιλοδοξίες και οι προσωπικές ζήλιες έπνιγαν το υγιές πατριωτικό συναίσθημα. Αποφάσισα να δημιουργήσω μια Φιλελληνική Επιτροπή με τη βοήθεια των Άγγλων Φιλελλήνων και με τη βοήθεια ενός πασίγνωστου μέλους του Κοινοβουλίου και ξεκίνησα αμέσως. Για να δώσω σ’ αυτήν την επιτροπή έναν επίσημο και ανεξάρτητο χαρακτήρα, έστειλα στην Αθήνα τον πλοίαρχο Νικολαΐδη, βοηθό εκδότη του αχρηστευμένου «Βρετανικού Αστέρος». Σκοπός αυτού του κυρίου ήταν να εξηγήσει στην Προσωρινή Κυβέρνηση το αντικείμενο της Φιλελληνικής Επιτροπής και να πάρει την αιγίδα για την εκτέλεση του έργου. Η αγωνία που μέχρι τώρα είχα για λογαριασμό των εμπορικών μου επιχειρήσεων σε συνδυασμό με την ενόχληση και τον εκνευρισμό για τα αιώνια εμπό-

δια στα πολιτικά μου σχέδια, άρχισαν να επηρεάζουν την υγεία μου. Οι ανώμαλες ώρες που έτρωγα, οι μεγάλες νηστείες και το να τρώω όταν το στομάχι μου ήταν κατάκοπο, είχαν χαλάσει την πέψη μου. Υπήρχαν στιγμές που ήμουν τόσο αδύναμος που δεν μπορούσα να αναπνεύσω έχοντας ανέβει λίγα σκαλιά. Όλες αυτές οι ενοχλήσεις, πνευματικές και σωματικές, συσσωρεύθηκαν. Τα εξαντλημένα νεύρα μου δεν άντεχαν άλλο και λίγες μέρες μετά που έφυγε ο πλοίαρχος Νικολαΐδης αρρώστησα βαριά.

260

261

Το ατμόπλοιο «Λαίδη Τζόσελιν»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 262

Θα ήθελα να αποφύγω κάθε αναφορά στην ασθένειά μου, καθώς η ανάμνηση αυτών που πέρασα είναι πολύ δυσάρεστη. Όμως, πολλά από αυτά που θα διηγηθώ σχετικά με την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία και τη Φιλελληνική Επιτροπή, το Χρηματιστήριο και την Αγγλο-ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία εξαρτώνται από το γεγονός της ασθενείας μου. Νομίζω ήταν το βράδυ της 22ας Νοεμβρίου του 1862 που επέστρεψα εξαντλημένος και διαλυμένος στην έπαυλη Πίτερσαμ. Ήμουν πολύ απασχολημένος όλη την ημέρα και δεν είχα βάλει φαγητό στο στόμα μου εδώ και εννέα ώρες. Το δείπνο δεν ήταν έτοιμο – ο μάγειρας, από παρεξήγηση, νόμιζε ότι θα έτρωγα στο κλαμπ. Περιμένοντας αρκετή ώρα για το δείπνο, κάθισα να παίξω ντόμινο με τον αδελφό μου τον Φράνσις. Ένιωθα όλο και πιο εξαντλημένος. Ξαφνικά, πέρασε από το μυαλό μου ότι δεν ήμουν έτοιμος να δεχθώ τον θάνατο. Σηκώθηκα και είπα στον αδελφό μου: «Αχ, Φράνσις! Δεν έχω κάνει τη διαθήκη μου. Αν πεθάνω, σε τι κατάσταση θα αφήσω τις υποθέσεις μου!».

Έκανα μια στροφή στο δωμάτιο, σταμάτησα και είπα: «Αχ, Φράνσις! Νομίζω ότι θα πεθάνω. Μου κόβεται η αναπνοή – πνίγομαι!». Όλο το αίμα είχε ανέβει στο κεφάλι μου. Ένιωσα σαν τα μάτια μου και το στόμα να έχουν γεμίσει από αυτό – σα να είχε σφηνώσει στον λαιμό και το μυαλό μου. Τα γόνατά μου έτρεμαν και ένας φόβος θανάτου για πρώτη φορά στη ζωή μου με κατέλαβε. Ένιωσα ο πιο δειλός άνθρωπος στη γη. Πήρα ένα ποτήρι σέρι. Δεν είχα πάρει τίποτα από τις εννέα το πρωί και ήταν οκτώ το βράδυ. Ακουμπώντας στο μπράτσο του αδελφού μου, βγήκα έξω στον κήπο. Οι σκοτεινές σκιές των μεγάλων δέντρων έφτιαχναν σκυθρωπά φαντάσματα στη φαντασία μου. Η ψυχή μου γέμισε φόβο. Πίστευα ότι είχα μόνο λίγα λεπτά ζωής. Επέστρεψα βιαστικά στο σπίτι, πήγα στη βιβλιοθήκη και, ανοίγοντας το σιδερένιο χρηματοκιβώτιο, πήρα μια δέσμη αποδείξεις. Σε ένα κομμάτι χαρτί έγραψα τη διαθήκη μου με λίγα λόγια και την έδωσα μαζί με τις αποδείξεις στον αδελφό μου, και του ανέθεσα να τα δώσει στη γυναίκα μου όταν θα γύριζε από την πόλη. Γδύθηκα και ξάπλωσα στο κρεβάτι. Σε πέντε λεπτά ένιωσα εσωτερικά μια ζέστη, αν και τα χέρια και τα πόδια μου ήταν παγωμένα. Σκέφτηκα ότι πράγματι τώρα ο θάνατος ερχόταν. Πήδηξα από το κρεβάτι, νομίζοντας πως, αν ήμουν όρθιος, δεν θα με άρ-

262

263

ΧΧΧΙΙ

Η ασθένειά μου

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 264

παζε με τα γαμψά του νύχια. Βγήκα έξω στον δημόσιο δρόμο. Οι υπηρέτες ξαφνιάστηκαν, μου έφεραν ένα κύπελλο με ζωμό αρνιού και ήπια λίγο. Μετά από λίγη ώρα στον καθαρό αέρα, το στομάχι μου έβγαλε τον ζωμό. Επέστρεψα στο σπίτι και έψαχνα στο δυνατό φως του γκαζιού έναν τρόπο να διαλύσω τον φόβο μου, που αυξανόταν. Τώρα που η έξαρση πέρασε, ένιωθα ζαλισμένος και αδύνατος. Πήγα πάλι στο κρεβάτι. Ένας πόνος, που έμοιαζε με λουμπάγκο, που με είχε ενοχλήσει και παλαιότερα, με χτύπησε γύρω από τη μέση και ήταν σα να με έκοβε ουσιαστικά στα δύο. Δεν μπορούσα να γυρίσω από κανένα πλευρό και, τελικά, εξουθενωμένος από τον πόνο και την έξαρση, σιγά σιγά λιποθύμησα. Σ’ αυτήν την κατάσταση με βρήκε ο Δρ. Τζούλιους από το Ρίτσμοντ, που τον είχαν καλέσει. Με συνέφερε γρήγορα και, όταν του περιέγραψα, με πολλές μικρές λεπτομέρειες όπως ένας νευρικός άρρωστος, όλα τα συμπτώματα –εξάψεις, ταχυπαλμίες κ.τ.λ.– με βεβαίωσε πως δεν είχα οργανικά συμπτώματα και πως κανένα σύμπτωμα δεν ήταν ανησυχητικό. Είπε ότι η υπερβολική εργασία και η κακή διατροφή είχαν διαταράξει την πέψη μου. Mε λίγα λόγια, μου είπε ότι υπέφερα από νευρική κρίση. Ποτέ άνθρωπος που πνίγεται δεν αρπάχτηκε έτσι από μια σανίδα όπως εγώ από τον Δρ. Τζούλιους. Πίστευα ότι όσο ήταν εκείνος στο δωμάτιο, δεν θα με έβρισκε ο θάνατος. Κα-

θησυχασμένος από την εξήγηση του γιατρού, ηρέμησα σιγα σιγά. Την επομένη ο άξιος γιατρός μου μού είπε ότι δεν έπρεπε να περιμένω να γίνω καλά αμέσως, και πως για λίγο διάστημα θα είχα αυτά τα περίεργα συμπτώματα. Πρόσθεσε ότι έπρεπε να αποφύγω κάθε εργασία, να μείνω μακριά από το Σίτι, και να ακολουθήσω μια αυστηρή δίαιτα ώσπου να επανέλθει η υγεία μου. Ακολούθησα σαν παιδί τις εντολές και σε λίγες μέρες ήμουν καλύτερα και πίστευα ότι ήμουν αρκετά καλά. Όμως, το φοβερό συναίσθημα που το αποκαλουν «θανατοφοβία», αλλά οι γιατροί το λένε νευρικότητα, με ξανάπιασε και με κατέστησε ακατάλληλο να εργαστώ για περίπου δύο χρόνια. Ήμουν αρκετά υποχόνδριος. Δεν μπορούσα να δω μεγάλο σκύλο χωρίς να νομίζω ότι έπασχε από υδροφοβία και θα με κολούσε. Τέτοιες σκέψεις γέμιζαν το μυαλό μου, αλλά τις έδιωχνα και έσκαγα στα γέλια και έψαχνα να βρω την αιτία αυτών των φαντασιώσεων. Το χειρότερο ήταν οι βραδινές ώρες που έμενα ξύπνιος με ταχυπαλμίες και με σπασμούς στους μύες του προσώπου. Μερικές φορές ξεκινούσα τη βραδιά με έναν ήρεμο ύπνο και με ευχάριστα όνειρα. Ξαφνικά, έβγαιναν φοβερές εικόνες μπροστά μου και ξυπνούσα κατατρομαγμένος. Λαχταρούσα την αυγή. Συχνά με σφιγμένα δάχτυλα και με τα μάτια στο χρονόμετρο μετρούσα τους σφυγμούς μου. Αν οι σφυγ-

264

265

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 266

μοί ήταν κανονικοί –πράγμα σπάνιο– ηρεμούσα· αν ήταν γρήγοροι και ακανόνιστοι, όπως ήταν φυσικό, οι φόβοι γίνονταν ανυπόφοροι. Ένιωθα κούραση, δεν είχα όρεξη και με έκαιγε η δίψα. Θα χαμογελάσεις αν σου πω ότι δεν ξύπνησα ποτέ χωρίς να πιστεύω πως είχα πάθει μια καινούργια αρρώστια τη νύχτα. Η αρρώστια που φοβόμουν περισσότερο ήταν η φυματίωση, αν και πριν από δεκαέξι χρόνια, όταν πράγματι είχα αιμοπτύσεις, δεν είχα φοβηθεί καθόλου. Τώρα, αν η οδοντόβουρτσά μου είχε μια σταγόνα αίμα από τα ούλα μου, αμέσως ανακάλυπτα όλα τα συμπτώματα της φυματίωσης. Σε αλλες στιγμές είχα ψυχολογικά προβλήματα. Άρχισα να φαντάζομαι ότι η περιουσία μου κινδύνευε και έβλεπα με τρόμο την τύχη της γυναίκας μου και των παιδιών μου και όλων όσοι εξαρτιόνταν από εμένα. Ούτε το διάβασμα μου άλλαζε τις σκέψεις. Όταν κοίταζα ένα βιβλίο ή μια εφημερίδα, μια μαυρίλα κάλυπτε την όρασή μου – δεν μπορούσα να ξεχωρίσω ούτε γράμμα. Εγκατέλειψα την προσπάθεια του διαβάσματος και γύρισα στη θλιβερή απασχόληση της αυτοανατομίας. Έπειθα τον εαυτό μου ότι είχα αποδεδειγμένα βλάβη σε όλα τα κύρια όργανα του οργανισμού μου. Μια φορά ο καρκίνος του στομάχου κυριάρχησε στη φαντασία μου. Πέντε γιατροί –ο Δρ. Τζούλιους, ο Δρ. Πεντιγκριού, ο Δρ. Φούλερ, ο Δρ. Όλνταμ του Μπράιτον και ο Δρ. Λάβγκροβ, του Κένσινγκτον– ανέτρεψαν αυτήν την

τερατώδη φαντασίωση. Μετά μου μπήκε στο μυαλό η άρρωστη καρδιά. Οι πέντε κύριοι που αντέκρουσαν την υπόθεση του στομάχου, τώρα με ηρεμούσαν για την καρδιά. Όμως, μόλις έφευγαν οι γιατροί, όλες οι κακές υποψίες ξαναγύριζαν. Υπέφερα από αρρώστια της καρδιάς – γιατί τότε είχα αυτές τις ταχυπαλμίες;– όμως οι γιατροί, για να μην επιδεινώσουν τα συμπτώματα, συνωμοτούσαν για να μου κρύψουν την αλήθεια. Τελικά, κατέληξα ότι υπέφερα από έναν συνδυασμό ασθενειών και όλα τα όργανά μου είχαν προσβληθεί. Δυο τρεις φορές νόμιζα ότι θα τρελαινόμουν –πως πραγματικά έχανα τα λογικά μου–, αλλά με τον περίγελο των φίλων μου αναγκάστηκα να εγκαταλείψω την πλάνη. Ελπίζω να μην ξαναπεράσω μέρες σαν αυτές του 1863. Εκατό φορές στο εικοσιτετράωρο πήγαινα στον καθρέφτη. Εξέταζα τη γλώσσα μου, παρατηρούσα την αλλαγή της όψης μου. Διέκρινα τις «facies hippocrates» – τα σημάδια του θανάτου. Όμως, τα μαλλιά μου δεν είχαν γίνει γκρίζα, ούτε είχα αδυνατίσει, ωστόσο είχα αλλάξει. Έδειχνα σκοτισμένος και ανήσυχος, πράγμα που με έκανε να φαίνομαι μεγαλύτερος από την ηλικία μου. Δεν ένιωθα την πνευματική ζωντάνια, το παιχνίδι της σκέψης που κυριαρχεί όταν το μυαλό έχει την υπεροχή στην ύπαρξή μας. Είχα την κρυφή πεποίθηση ότι δεν θα ήμουν ποτέ πια όπως ήμουν δυο χρόνια πριν. Επιπλέον σ’ αυτές τις δυστυχίες είχα πε-

266

267

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 268

ριοδικά φαγούρες. Τι ταλαιπωρία τραβούσα. Νόμιζα ότι ήμουν γεμάτος με αυτό που λένε στα ελληνικά «νιότη». Δεν μπορούσα να κρατήσω τα άκρα μου ήσυχα, τα χέρια και τα πόδια ήταν σε συνεχή κίνηση. Δεν μπορούσα να μείνω στην ίδια θέση ούτε για πέντε λεπτά. Ακόμα και τα ρούχα μου με βάραιναν. Γδυνόμουν, πήγαινα στο κρεβάτι και κυλιόμουν στα δροσερά σεντόνια, ελπίζοντας να καταπραῢνω τον ερεθισμό της επιδερμίδας. Όμως, πάνω από όλες τις φυσικές και πνευματικές ταλαιπωρίες που αρίθμησα, ήταν οι αμφιβολίες που γέμιζαν το μυαλό μου και κλόνιζαν τη θρησκευτική μου πίστη. Θα πείτε ότι ήμουν υποχόνδριος. Ήμουν χειρότερα – ήμουν στα όρια της μισανθρωπίας. Τις πρώτες είκοσι τέσσερις μέρες δεν υπήρχε μεγάλη βελτίωση της κατάστασής μου, παρόλο που εκείνο τον καιρό κατάπινα πάνω από είκοσι τέσσερις φιάλες φαρμάκων. Τελικά, άρχισα να ξαναβρίσκω τη φυσική μου δύναμη, αλλά τα νεύρα μου ήταν ακόμα αδύναμα. Τρομεροί φόβοι και επώδυνες φαντασιώσεις ακόμα υπήρχαν στο μυαλό μου. Η όρεξη για φαγητό επανήλθε, αλλά δεν ήταν μια υγιής επιθυμία για διατροφή· ήταν ένας «πυρετός» του στομάχου, μου επιδεικνυόταν με παροξυσμούς «gourmandize» –γευσιλαγνείας–, που με έσπρωχνε να τρώω περισσότερο από ό,τι μπορούσα να χωνέψω. Τότε, οι φόβοι και οι φαντασιώσεις γίνονταν πιο δυνατοί από ποτέ.

Εν τω μεταξύ, η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ήταν ολοσχερώς στα χέρια του Καρνέγκι, που όπως ήδη είπα, είχε έρθει στο Λονδίνο λίγες εβδομάδες πριν, από το Γκαλάτσι, γιατί τον είχα καλέσει να με βοηθήσει στο γραφείο. Τώρα ήμουν αναγκασμένος για πρώτη φορά να ειδοποιήσω τους τραπεζίτες μου να δέχονται όλες τις επιταγές που θα εξέδιδε ο κ. Καρ. Αυτός ο κύριος, δυστυχώς, δεν μπορούσε να παρίσταται προσωπικά στη δουλειά, έτσι οι υποθέσεις της εταιρείας έπεσαν στα χέρια του Καρνέγκι. Μετά από μια απουσία τριών εβδομάδων ο πλοίαρχος Νικολαΐδης επέστρεψε από την Αθήνα. Μου έφερε το ακόλουθο δίπλωμα της Προσωρινής Κυβέρνησης, για να σχηματίσω τη Φιλελληνική Επιτροπή, καθώς και μία πρόταση από τον Υπουργό Εξωτερικών για την ανάληψη της θέσης του Γενικού Προξένου της Ελλάδας στο Λονδίνο. Η κατάσταση της υγείας μου με ανάγκασε να αρνηθώ τον διορισμό, όμως η μεγαλύτερη ντροπή ήταν πως πίστευα ότι ήμουν πολύ αδύναμος να εκτελέσω το σχέδιο, να βοηθήσω την πατρίδα μου, όπως είχα προτείνει. Αν ποτέ η Ελλάδα χρειαζόταν τη στήριξη των φιλελλήνων και των παιδιών τους στην Αγγλία, τώρα ήταν η στιγμή. Η φωνή της κοινής γνώμης σ’ αυτήν τη χώρα είχε αρχίσει να έχει ευήκοα ώτα, όμως οι πολιτικές διαφωνίες που είχαν ξεκινήσει στην Αθήνα κινδύνευαν να σκιάσουν την αγνή όψη της αναί-

268

269

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 270

μακτης επανάστασης που εκθρόνισε τον βασιλιά Όθωνα. Μερικοί τολμηροί δημαγωγοί στην Ελλάδα σκέφτηκαν να εκμεταλλευθούν την ευκαιρία και απουσία βασιλιά να κατευθύνουν τις υποθέσεις οι ίδιοι. Όλα αυτήν τη στιγμή εξαρτιόνταν από τους φιλέλληνες και τους Έλληνες του Λονδίνου. Ήταν οι μόνοι που μπορούσαν να διαθέσουν χρήματα, να διαχειρισθούν την ενίσχυση του εθνικού κύρους της Ελλάδας και από αυτούς σε μεγάλο βαθμό εξαρτιόταν η εκλογή ενός βασιλιά. Δεν μπορώ να περιγράψω τον εκνευρισμό μου και τη θλίψη μου για την ανικανότητά μου σε τέτοια κρίση να εξυπηρετήσω την πατρίδα μου. Η ενόχληση που αισθανόμουν μεγάλωνε και παρέτεινε την αρρώστια μου. Είναι αλήθεια ότι σκεφτόμουν περισσότερο το μέλλον της Ελλάδας παρά τα προσωπικά και χρηματικά συμφέροντα, παρόλο που ήξερα πως υπονομεύονταν απο τον κόσμο που είχε σχέση με τη δουλειά μου. Μόλις απέκτησα λίγη δύναμη, έφυγα από το Πίτερσαμ για το Μπράιτον, όμως αντί να βελτιωθεί η υγεία μου, γινόταν κάθε μέρα χειρότερη. Παρά τις διαβεβαιώσεις του Δρ. Τζούλιους και άλλων γιατρών ότι η δυσπεψία ήταν η μόνη αιτία της αρρώστιας μου, ακόμα πίστευα ότι υπέφερα από κάποια οργανική αρρώστια, που αυτοί οι κύριοι, από σεβασμό για τα συναισθήματά μου, δεν ομολογούσαν. Δεν ακολούθησα

την αγωγή που μου έδωσαν οι γιατροί, έτσι, αν ήμουν δύο μέρες καλά, ήμουν μία εβδομάδα άρρωστος. Μετά ήρθε ένας παροξυσμός υποχονδρίασης. Κάλεσα τους γιατρούς μου. Είπαν ότι έτρωγα πολύ γρήγορα και δεν μασούσα καλά το φαγητό, και δεν ανακατευόταν αρκετά με το σάλιο, και το στομάχι μου χρειαζόταν πολλή δουλειά. Η κατάστασή μου ήταν οικτρή. Δεν έκανα τίποτα άλλο παρά να μελετώ τα συμπτώματά μου. Είχα πόνους που ταξίδευαν από τον λαιμό στους ώμους, κατά μήκος της σπονδυλικής μου στήλης μέχρι κάτω στις φτέρνες μου, μέσα από την καρδιά μου ώς την άκρη των δαχτύλων μου. Αρκετές φορές νόμιζα πως θα παρέλυα ή θα πάθαινα αποπληξία. Τέλος, μετά από έξι βδομάδες απραξίας, κατέληξα ότι μια ζωή αργίας, με την προσοχή μου συνέχεια εστιασμένη στα συμπτώματά μου, ήταν το χειρότερο που μπορούσα να κάνω. Έτσι, λοιπόν μάζεψα τις δυνάμεις μου, αποφασισμένος να επιστρέψω στην εργασία μου και να πάρω τα ηνία της εταιρείας πάλι στα χέρια μου.

270

271

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 272

Με την επιστροφή μου στο γραφείο ήρθα αντιμέτωπος με μια μεγάλη αλλαγή στα πράγματα. Ο Καρνέγκι είχε υιοθετήσει μια συμπεριφορά απέναντι στους εκπροσώπους των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία λες και ήταν βέβαιος ότι θα με διαδεχόταν. Η εμφάνισή μου στο γραφείο τον απογοήτευσε και η αποφασιστικότητά μου τον τρόμαξε. Μου σύστησε πολύ φιλικά να πάω πίσω στο σπίτι και να προσέχω τον εαυτό μου και να μην κουράζω την υγεία μου τόσο σύντομα. Στα μέσα Ιανουαρίου του 1863 ο κ. Καρ με πληροφόρησε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, πέφτοντας πάνω σε ένα φύλλο ισοζυγίου του περασμένου έτους, βρήκαν ότι είχαμε ζημιά αντί να βγάζουμε κέρδος. Απάντησα: «Το ήξερα. Δεν τους έγραψα για να τους ειδοποιήσω; Δεν σου το είπα όταν διέθεταν το σιτάρι μου και τα πλοία μου όπως ήθελαν; Δεν είχα προβλέψει το αποτέλεσμα; Έβγαζαν εγγυήσεις για αυτό το σιτάρι όπως τους βόλευε. Τι κέρδη περιμέναμε από τέτοια δουλειά; Δεν σας είπα, κ. Καρ, πριν από τρεις μήνες, ότι 50.000 λίρες θα χάνονταν λόγω κακής δια-

χείρισης, κατάχρησης και, για την ακρίβεια, κανονικής ληστείας από όλους τους εμπλεκομένους στην υπόθεση του σιταριού; Τώρα, προσπάθησε να ρίξεις την ευθύνη σε μένα και να βάλεις τη ζημιά στον λογαριασμό μου. Δεν πρόκειται, όμως, να συναινέσω. Δεν πρόκειται να συμφωνήσω. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μπορούν να περάσουν στα βιβλία τους ό,τι θέλουν. Όμως, σε προειδοποιώ, κ. Καρ, δεν θα δεχθώ τέτοια αδικία. Προτιμώ να διαλύσω την εταιρεία είκοσι φορές και να δημοσιοποιήσω τα πάντα. Δεν θα συνεχίσω έτσι πια». Τα κοφτά μου λόγια τρόμαξαν τον κ. Καρ, ο οποίος, είναι αλήθεια, είχε φερθεί πάντα τίμια και στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και σε μένα. Δεν μπορούσε να αρνηθεί ότι οι ζημιές στην επιχείρηση ήταν το αποτέλεσμα της θυσίας του σιταριού. Δεν ξέρω αν ο κ. Καρ μετέφερε αυτά που είπα στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Ξέρω μόνο ότι η υπερηφάνεια των γιγάντων επαναστάτησε. Δεν πίστευαν ότι ένας κοινός θνητός –ακόμα περισσότερο ένας με κακή υγεία– θα μπορούσε να μιλάει σε εκείνους με τέτοιο ύφος. Αμέσως αποφάσισαν να κάνουν σε μένα αυτό που είχαν κάνει και σε άλλους: θα με τσάκιζαν με το εμπορικό τους βάρος στο Πτωχευτικό Δικαστήριο. Ήμουν τυχερός που λίγους μήνες πριν από την αρρώστια μου είχα πάρει από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ένα γράμμα, στο οποίο δήλωναν ότι δεν

272

273

ΧΧΧΙΙΙ

Αποδέσμευση από την έπαυλη Πίτερσαμ

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 274

θα ήγειραν ποτέ απαιτήσεις ως προς την περιουσία μου στο Πίτερσαμ. Είχα αγοράσει αυτήν την ιδιοκτησία με δικά μου οικονομικά μέσα, εκτός από τις 1.700 λίρες που μου προκατέβαλαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και τις οποίες είχα ξεπληρώσει. Αυτό το γράμμα, που τώρα μου έδινε τόση ανακούφιση, το οφείλω στην ικανότητα και την καλή διάθεση του κ. Καρ, ο οποίος είχε πιέσει τους μεγάλους τραπεζίτες να το υπογράψουν. Λίγες μέρες μετά την ειλικρινή διατύπωση της γνώμης μου, έγιναν οι λογαριασμοί και οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία με εμφάνισαν ως οφειλέτη τους για το ασήμαντο ποσό των 380.000 λιρών. Από αυτό οι 280.000 λίρες μπορούν να αποδοθούν σε τόκους, προμήθειες, μπόνους, χρέη που προκλήθηκαν από άλλους, καταχρήσεις κ.τ.λ. Γι’ αυτό το ποσό δεύσμευαν τον στόλο μου και τα φορτία. Αυτοί οι αξιότιμοι Κουάκεροι επέμεναν να αναγνωρίσω αυτόν τον λογαριασμό, να τον δεχθώ και να τον υπογράψω με όποιον τρόπο τους άρεσε. Στην κατάστασή μου, με τα νεύρα μου να υποφέρουν, περιτριγυρισμένος από πολιτικούς εχθρούς και εμπορικούς αντίπαλους, καταλαβαίνετε πόσο με συγκλόνισαν αυτά. Όμως, αυτό που έκανε ακόμα χειρότερη τη θέση μου ήταν πως ο Θεολόγος στο Γκαλάτσι, που του είχα ανοίξει πίστωση για να αγοράσει περίπου 20.000 τέταρτα σιτάρι και ινδικό κα-

λαμπόκι, και έπρεπε να στείλει τις φορτωτικές, αφού φορτώσει, κατευθείαν σε μένα, επωφελούμενος από τις επιπλοκές που είχαν προκύψει, έστειλε μερικές φορτωτικές στον Καρνέγκι, στο Λονδίνο, και καθυστέρησε το φόρτωμα του υπόλοιπου σιταριού, περιμένοντας να δει από πού φυσάει ο άνεμος. Όταν ρώτησα τον Καρνέγκι τι έγιναν οι φορτωτικές των πλοίων, που ήξερα ότι είχαν φθάσει στον Δούναβη, μου απάντησε: «Τα πλοία δεν έφθασαν ακόμα στο Γκαλάτσι, για να φορτώσουν». Η αλήθεια είναι ότι χαιρόμουν να χωρίσω από τους Όβερεντ υπό οποιεσδήποτε συνθήκες. Η σωματική μου αδυναμία έκανε τη μάχη μ’ αυτούς τους γίγαντες άνιση. Τα δίκαιά μου ενάντια σε μια εταιρεία με τεράστια πίστωση, και με απίθανη εμπορική επιρροή –ένας οίκος που η εμπορική του πολιτική ήταν η πιο αδίστακτη– δεν είχαν καμία πιθανότητα επιτυχίας.

274

275

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 276

Οι φίλοι μου στην Ελλάδα θα μάθουν τώρα γιατί δεν προχώρησα στην οργάνωση μιας Φιλελληνικής Επιτροπής όταν η Προσωρινή Κυβέρνηση μου το ζήτησε. Ας πάμε, όμως, πίσω στις υποθέσεις της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Ήταν περίπου στα μέσα Φεβρουαρίου του 1863 που ο Καρνέγκι –ο οποίος τώρα ήταν σύμβουλος του κ. Καρ– μου είπε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δήλωσαν στον «γέρο» (τον Καρ) ότι σκόπευαν να διακόψουν τη σχέση. Με τη γνωστή πεποίθηση ότι ξέρει τα πάντα, ο Καρνέγκι μπήκε σε λεπτομέρειες. Πρέπει εδώ να παρατηρήσω «par parenthѐse» ότι ώς εκείνη τη στιγμή αυτός ο κύριος δεν είχε ποτέ προσωπική γνωριμία με κανέναν από την εταιρεία Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Δεν πιστεύω να είχε μιλήσει με κανέναν από αυτούς. Αυτό, όμως, δεν τον εμπόδισε να αναλάβει να μου δίνει καθε είδους πληροφορίες σχετικά με τις υποθέσεις μου. Μου είπε ότι έγινε μεγάλος θόρυβος στο «Κόρνερ Χάουζ» για λογαριασμό μου. Σύμφωνα με την ιστορία του, ο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν, ο Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, ο Μπέρκμπεκ και ο Έντουαρντς ήταν πολύ εκνευρι-

σμένοι. Ο Τσάπμαν, είπε, ήταν ο καλύτερός μου φίλος, ο Έντουαρντς ο πιο σκληρός εχθρός, ο Γκέρνι ένας ανυπάκουος «Μαινόμενος Ορλάνδος». Και συνέχισε έτσι επί μακρόν, με το ίδιο σθένος. «Είναι πολύ περίεργο», είπα, «πώς έχεις όλες αυτές τις πληροφορίες προτού καν εγώ να μάθω το παραμικρό. Πες μου, παρακαλώ, ποιος είναι ο πληροφοριοδότης σου;». «Ο Καρ, και μου είπε, επίσης, ότι, εάν συμφωνείς να αποσυρθείς από την εταιρεία, θα μπορέσει να τη συνεχίσει. Λέει ότι θα σου δώσει όλα τα μεσιτικά, που θα είναι 4.000 ώς 5.000 λίρες τον χρόνο. Και ο Θεολόγος και ο Καρνέγκι στο Γκαλάτσι μπορούν να σου δίνουν 1.000 λίρες τον χρόνο από τις προμήθειες της δουλειάς, αν αποσυρθείς». Άκουσα αρκετά. Εν ριπή οφθαλμού κατάλαβα όλο το σχέδιο. Ο Καρνέγκι, που κάποτε ήταν υπάλληλός μου, τώρα φιλοδοξούσε να γίνει αφεντικό μου. Θα γινόμουν πραγματικά ο ατζέντης του! Όχι, όχι, κ. Καρνέγκι, τα πράγματα δεν έχουν φθάσει εκεί. Και όμως, το πρόσωπό του ήταν τόσο πράο, η φωνή του χαμηλή, ο τόνος της φωνής του τόσο ταπεινός, ο τρόπος του τόσο διστακτικός, που, αν τον έβλεπε κανείς περαστικός, δεν θα μπορούσε να διακρίνει έναν διαπιστευμένο πρέσβη. Αν τα νεύρα μου δεν ήταν τόσο τεντωμένα, μπορεί να είχα ακούσει ψύχραιμα αυτήν την αλαζονική

276

277

ΧΧΧΙV

Η χρεοκοπία των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 278

και τολμηρή, αν και μελιστάλακτα διατυπωμένη πρόταση. Θα είχα πάρει έναν διπλωματικό τόνο και θα έπαιζα ένα πονηρό παιχνίδι ενάντια στον ηθοποιό της απο- λυτου «tragico-comedia», που είδα πως ετοίμαζαν να την ανεβάσουν «en scѐne». Όμως, τα τσακισμένα νεύρα μου δεν άντεχαν τέτοια πίεση. Υποκύπτοντας στην έξαψη που ένιωθα, είπα στον Καρνέγκι να πάει πίσω στον Καρ και να του πει ότι δεν είχα αντίρρηση να διαλυθεί η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. «Ναι», είπα, «ας είναι. Δεν μπορώ τώρα να σώσω την εταιρεία και δεν είμαι διατεθειμένος να δουλεύω όλη μου τη ζωή για άλλους. Δεν έχω διάθεση να είμαι όργανο στα χέρια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, για να εκδίδω τις εγγυήσεις τους. Όμως, στην εταιρεία πρέπει να γίνει εκκαθάριση. Τα πλοία πρέπει να πουληθούν. Πρέπει να περάσουν σε καινούργια χέρια. Οι υπάλληλοι πρέπει να απολυθούν και να μη μείνει ίχνος από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Διαφορετικά, θα είναι σαν να παραμένει η εταιρεία για δικό σου όφελος και του Καρ και των Όβερεντ, κάτι που δεν θα κάνω ποτέ – ποτέ. Καλύτερα να πάω το θέμα στο Πτωχευτικό Δικαστήριο και ας κρίνει ο κόσμος την όλη υπόθεση. Οι Όβερεντ είναι οι μοναδικοί μου πιστωτές, ή, καλύτερα, είναι συνέταιροί μου, όπως μπορώ να αποδείξω. Και μπορώ να πω ότι δεν με τιμά να είμαι συ-

νέταιρος με πτωχευμένους». «Πτωχευμένοι! Σαχλαμάρες», είπε ο Καρνέγκι, ξεσπώντας σε ένα σαρκαστικό γέλιο. «Α, μη γελάτε, κύριε, λέω την αλήθεια. Και αν γνωρίζατε έστω και το ένα εκατοστό απ’ αυτά που ξέρω και είδα σ’ αυτό το γραφείο, δεν θα γελούσατε τόσο εγκάρδια». Ξαφνικά, ο Καρνέγκι βυθίστηκε σε σκέψεις. Κατάλαβα τι περνούσε από το μυαλό του. Είχε φορτώσει το ιδιωτικό μου σιτάρι και γι’ αυτό ήμουν οφειλέτης του για περίπου 2.000 λίρες. Έχοντας φορτώσει το σιτάρι της εταιρείας, έπρεπε να πάρει τις συναλλαγματικές των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για 30.000 ώς 40.000 λίρες. Είχε πάρει ένα προσποιητό ύφος. Όμως, στο μυαλό του φανερώθηκαν οι κολοσσιαίοι Όβερεντ. Ποιος θα πίστευε οτιδήποτε ενάντια στη φερεγγυότητά τους; Η υποψία που πέρασε από το μυαλό τού Καρνέγκι έφυγε, η έξαψή μου πέρασε και μετά από συζήτηση για ανούσια θέματα, εκείνος αποχώρησε. Την επομένη, συναντηθήκαμε πάλι, όταν ο Καρνέγκι με χιουμοριστική διάθεση είπε: «Χθες, που μιλούσαμε για τους Όβερεντ, είπατε ότι είναι πτωχευμένοι. Τι αστείο! Η πίστωσή τους είναι τόσο γιγαντιαία, οι σχέσεις τους τόσο ευρείες, που ακόμα και πτωχευμένοι να είναι, θα περάσει ένας αιώνας προτού σταματήσουν να πληρώνουν».

278

279

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 280

«Θα σταματήσουν σύντομα», είπα. «Μάλιστα, παρόλο που δεν το αντιλαμβάνονται ούτε οι ίδιοι. Στην επόμενη μεγάλη κρίση αυτό το μαγαζί θα κλείσει, εκτός αν κάτι απίθανο μεσολαβήσει, που θα τους προμηθεύσει το έλλειμμα των τεσσάρων ή πέντε εκατομμυρίων. Ξέρετε ότι μια εταιρεία μπορεί να χάσει 4.000.000 λίρες μέσα σε λίγους μήνες, αλλά χρόνια ολόκληρα δεν αρκούν για να επανορθωθεί η ζημιά». Ο Καρνέγκι έστριψε το μουστάκι του με προφανή εκνευρισμό. Ήταν πρόθυμος να γίνει ο πρωταθλητής των μελλοντικών αφεντικών του, όμως καταλάβαινε πως τα ηνία δεν είχαν φύγει ακόμα από τα χέρια μου. Ήξερε ότι ήμουν αποφασιστικός και δεν ήθελε να διακινδυνεύσει ώσπου να είναι σίγουρος για τη θέση του. Με ρώτησε λεπτομερώς για το αξιόχρεο της εταιρείας των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, και καθώς ήξερα πως ό,τι έλεγα θα μεταβιβαζόταν στον εκπρόσωπό τους, τον κ. Καρ, και επειδή δεν είχα αντίρρηση να μάθουν ότι γνώριζα την κατάστασή τους, δεν δίστασα να εκφράσω τις απόψεις μου για τον μεγάλο χρηματοδοτικό οίκο. «Είναι μεγάλο λάθος», είπα, «να συγκρίνεις μεγάλα εμπορικά σπίτια με μεγάλα ή μικρά βασίλεια, όπως κάνουν μερικές φορές οι οικονομολόγοι. Είναι μεγάλο λάθος να πιστεύεις ότι, επειδή ένα βασίλειο μπορεί με λίγη λογική να συγκριθεί με μια γάτα, που λένε πως έχει εννέα ζωές και πεθαίνει αργά και με-

ρικές φορές ξαναζωντανεύει ακριβώς τη στιγμή που αναμένεται να ξεψυχήσει, είναι λάθος, λέω, να κάνεις την ίδια σύγκριση σε σχέση με έναν μεγάλο εμπορικό οίκο, που έχει μεγάλη πίστωση αν και ουσιαστικά έχει πτωχεύσει. Αντί να βιώνουν έναν παρατεταμένο θάνατο, τέτοιοι οίκοι σε μια κρίση βυθίζονται ξαφνικά – πέφτουν με θόρυβο, όπως μερικά δυνατά τροπικά δέντρα, που ξεριζώνονται σε μια θύελλα, χτυπώντας στη γη αυτούς που γύρεψαν καταφύγιο κάτω από τα κλαδιά τους. Όμως, ας αφήσουμε τις παρομοιώσεις και ας έρθουμε στα αυστηρά γεγονότα της αριθμητικής. Το αρχικό κεφάλαιο του «Κόρνερ Χάουζ» όταν τους γνώρισα δεν μπορεί να ήταν περισσότερο από 700.000 λίρες ή 800.000. Λέγεται ότι ο Ρόμπερτ Μπέρκμπεκ έφερε στην εταιρεία 100.000 λίρες και οι γιοι τού Τσάπμαν άλλες 100.000 λίρες. Τώρα ψιθυρίζεται ότι ο κ. Μπάρκλεϊ Τσάπμαν, ο πατέρας, μετά την περίφημη υπόθεση των Ντέιβιντσον και Γκόρντον, αποσύρθηκε από την εταιρεία ή υποχρεώθηκε από τους άλλους εταίρους να αποσυρθεί το 1858, παίρνοντας το ποσό των 250.000 ώς 300.000 λιρών ως αποζημίωση. Έτσι, λοιπόν, αν υποθέσουμε ότι το συγκεντρωτικό κεφάλαιο έφθανε τις 900.000 λίρες και, αν αφαιρέσουμε τη ζημιά των 300.000 και των 200.000 λιρών από την υπόθεση Γκόρντον, θα δούμε ότι το κεφάλαιο ήδη από το 1858 είχε μειωθεί στις 400.000 λίρες μόνο.

280

281

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 282

»Τώρα, για να επιβεβαιώσουμε την πραγματική θέση τους από εκείνη την περίοδο, πρέπει να ξεκινήσουμε και να υπολογίσουμε δύο σημεία. Πρώτον, περιστοιχισμένοι από λαμόγια και ζώντας οι ίδιοι υπερβολικά, τα κέρδη που παρουσιάζονται στα βιβλία μόνο φανταστικά μπορεί να είναι. Το δεύτερο σημείο είναι η ετήσια δημόσια και ιδιωτική ανάλωση χρημάτων τον καιρό που έχαναν αντί να κερδίζουν χρήματα. »Τώρα, ως προς τις ζημιές. Δεν έχασαν με την πτώχευση του Γκόρντον 200.000 λίρες; Με την εταιρεία Γκάλγουεϊ δεν έχασαν από 700.000 λίρες ώς 800.000, μπορεί να ήταν κι ένα εκατομμύριο; Έχασαν 100.000 λίρες από τον Ζαχαρία Πίρσον, 300.000 λίρες επιπλέον από τη Ναυτιλιακή Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών και Λονδίνου. Δεν έχασαν 200.000 λίρες από τους κ.κ. Λόρενς και Μόρτιμερ, τους ανθρώπους των δερμάτων; Προκατέβαλαν στα συνεργεία Μίλγουολ ή το ναυπηγείο του Μερ 300.000 λίρες – δουλειές που ξέρετε ότι δεν άξιζαν ούτε 40.000 λίρες. Στην κρίση του 1860 έχασαν 350.000 λίρες από κακές επιταγές των Λασκαρίδη, Ψυχάρη, Μπαλτατζή, Αγέλαστου, Βλαγομένου, Ροδοκανάκη, και από άλλους τριάντα ξένους οίκους του Λονδίνου και του Μάντσεστερ. Έχασαν 400.000 λίρες στην επιχείρηση του Λέοπολντ Λούις. Πρόσθεσε σε όλα αυτά τα έξοδα γραφείου έξι ετών. Να υπολογίσουμε και τα υπερβολικά έξοδα των διαφόρων εταίρων και τα ποσά που ξο-

δεύθηκαν σε νομικούς συμβούλους, προστατευομένους και με άλλους τρόπους. Για όλα αυτά υπολογίζω μόνο 80.000 λίρες τον χρόνο ή 480.000 λίρες για έξι χρόνια. Υπολογίζω τη ζημιά σε πλασματικές αξίες σε 100.000 λίρες. Ο τρόπος που διαχειρίσθηκαν οι τωρινοί εταίροι τις υποθέσεις της εταιρείας έδωσαν την ευκαιρία σε ανήθικους ανθρώπους να μπουν μέσα και να κερδίσουν για τον εαυτό τους 100.000 λίρες. »Ποιος, όμως, μπορεί να υπολογίσει τις ζημιές των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στις συναλλαγές τους με αρκετούς μεγάλους εργολάβους, στους οποίους προκατέβαλαν εκατοντάδες χιλιάδων για αξιόγραφα που δεν μπορούσαν να ρευστοποιηθούν ή να αποδώσουν ένα μέρισμα πριν από την ολοκλήρωση των εργασιών; »Από αυτόν τον πρόχειρο υπολογισμό πρέπει να καταλαβαίνετε ότι οι μεγάλοι χρηματιστές έχουν χάσει το κεφάλαιό τους και πρέπει να είναι χρεωμένοι για 3.000.000 λίρες από τις ζημιές που έγιναν μέσω πτωχεύσεων και από προκαταβολές χρημάτων σε αφερέγγυες περιουσίες. Βούλιαξαν 3.000.000 λίρες σε χρεόγραφα, τα οποία τελικά δεν αντιστοιχούσαν ούτε στο ένα τρίτο της αναφερομένης αξίας. Και σας ρωτώ, από πού έρχεται το χρήμα που τώρα ξοδεύεται, παρά μόνο από τις ημερήσιες καταθέσεις του κοινού στην τράπεζά τους; Και δεν είναι απάτη, αμαρτία, έγκλημα, να χρησιμοποιείς τα χρήματα ανθρώπων που σε ε-

282

283

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 284

μπιστεύθηκαν, μ’ αυτόν τον τρόπο; Αν δεν υπήρχαν οι καταθέτες να προμηθεύουν χρήματα σ’ αυτούς τους εκατομμυριούχους, θα έδιναν εγγυημένες συναλλαγματικές στον καθένα με τον οποίο έχουν χρηματικές συναλλαγές. Θα έπαιρναν την περιουσία του και τις συναλλαγματικές, θα επαναϋποθήκευαν αυτήν την περιουσία και θα προεξοφλούσαν τις συναλλαγματικές οπισθογραφώντας τες. Κοιτάξτε την εταιρεία, την Ελληνική και Ανατολική. Φόρτωσα σιτάρι με στόχο κάποιο κέρδος, όπως ξέρετε ότι μπορούσα να κάνω, αλλά οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μετέτρεψαν την επιχείρηση σιταριού σε εμπόριο εγγυήσεων. Έδωσαν συναλλαγματικές τριών μηνών και, μόλις πήραν στα χέρια τους τις φορτωτικές, έδωσαν το σιτάρι στους παράγοντές τους, τους κ.κ. Κόβεντρι και Σέπαρντ, κάνοντάς τους να δεχθούν για ένα μεγαλύτερο ποσό – δηλαδή για το σιτάρι, το φορτίο και την ασφάλεια. Αφού το έκαναν αυτό, εγκατέλειψαν την πώληση στην κρίση εκείνων. »Σε μια άλλη περίπτωση μου προκατέβαλαν χρήματα για τα πλοία μου, τα οποία τα ίδια αυτά υποθήκευσαν εκ νέου για ένα μεγαλύτερο ποσό στην Τράπεζα Μάστερμαν, την Τράπεζα του Λονδίνου, και σε άλλες, και με έκαναν να πληρώσω ατέλειωτους τόκους, δίνοντας την ευκαιρία και σε άλλους να κερδίζουν από τέτοιες συναλλαγές. Είναι αυτά έργα φερέγγυων κεφαλαιούχων, ή σοβαρών εμπόρων, ή έντι-

μων ανθρώπων; Έχω λόγους να τρέμω μπροστά σ’ αυτούς τους ανθρώπους μην τυχόν με πάνε στο Πτωχευτικό Δικαστήριο; Δεν χρωστώ τίποτα σε κανέναν, εκτός από αυτά που τους χρωστώ, με εξαίρεση μερικών εκατοντάδων λιρών που μπορώ να πληρώσω ανά πάσα στιγμή. Όμως, για την ακρίβεια οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είναι οφειλέτες μου όσο είμαι και εγώ σ’ εκείνους. Δεν μου πήραν τους καρπούς έξι ετών σκληρής δουλειάς γι’ αυτά τα πλοία; Δεν με μεταχειρίσθηκαν ταπεινωτικά οι ευνοούμενοί τους με προτροπή δική τους; Δεν βγήκα χαμένος από τη δόλια συμπεριφορά τους, το παράνομο εμπόριο, τον βαρύ τόκο που μου αποσπούσαν – εν ολίγοις, από αυτό το χωρίς αρχές σύστημα που έκρυβαν κάτω από μια συγκεκαλυμμένη υποκρισία, ένα σύστημα που συνέτριψε κρυφά πολλούς τίμιους εμπόρους του Σίτι του Λονδίνου; Όχι, όχι, Καρνέγκι. Αυτό το σύστημα δεν θα εφαρμοσθεί σε μένα αυτήν τη φορά». Εδώ στάθηκα να πάρω αναπνοή. Ήμουν εξουθενωμένος από την έξαψη. Σε λίγα λεπτά, συνέχισα: «Δεν καταστράφηκε η υγεία μου, δεν οδηγήθηκα παρ’ ολίγον στον τάφο από αυτούς τους Όβερεντ; Aν μου είχε επιτραπεί με ειλικρίνεια να ξεκαθαρίσω τον μικρό στόλο, μπορεί τώρα να είχα μια καλή περιουσία και να μπορούσα ν’ αποσυρθώ στην πατρίδα μου. Και τι θέση θα είχα στην Αθήνα – ποιες υπηρεσίες θα μπορούσα να προσφέρω στην Ελλάδα! Αυ-

284

285

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 286

τοί οι άνθρωποι με κατέστρεψαν εμπορικά και σωματικά, όμως τους προκαλώ να με καταστρέψουν και ηθικά. Το μάθημα που βγήκε από την τύχη του Ζαχαρία Πίρσον και από άλλους δεν θα πάει χαμένο από μένα. Πιστεύεις ότι οι Όβερεντ θα φθάσουν σε ακρότητες με μένα. Σου λέω ότι δεν το νομίζω. Αν το προσπαθήσουν, είμαι έτοιμος να στείλω αυτήν την εγκύκλιο αμέσως». Έβγαλα από την τσέπη μου μια τυπωμένη εγκύκλιο, με την οποία κοινοποιούσα στους τραπεζίτες μου και στο κοινό ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ήταν αναγκασμένη να κάνει στάση πληρωμών, γιατί οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, οι εταίροι και τραπεζίτες μου, δεν μπορούσαν να προμηθεύσουν την επιχείρηση με τα αναγκαία κεφάλαια, επειδή οι ίδιοι είχαν πτωχεύσει. Απευθυνόμουν στην κοινή λογική, ώστε, όταν οι λεπτομέρειες θα γίνονταν γνωστές, να αποφασίσει ο κόσμος σε ποιον αναλογεί η ευθύνη. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία δεν είχε πιστωτές άξιους αναφοράς εκτός από τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Με την ακόλουθη επιστολή θα γίνει γνωστό ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ανέλαβαν να πληρώσουν όλα τα έξοδα των ατμόπλοιων:

286

Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία Οδός Λονδίνου, 10. Λονδίνο, 26 Ιουλίου 1862 Κύριοι. Αναφερόμενοι εις την συμπληρωματική υποθήκη που εκτελέσθη από εσάς σήμερα υπέρ όφελός μου, όπου μου προσδιορίζετε τα φορτία που αναφέρονται σε αυτή, εξυπονοείται πως σε περίπτωση που θα εξασφαλίσω οποιονδήποτε από αυτούς τους ναύλους, πρόκειται να αναλάβω όλους τους λογαριασμούς για ασφάλεια, αποθήκευση, μισθώματα κ.τ.λ., που απορρέουν κανονικά από το ταξίδι σχετικά με αυτόν τον ναύλο. Διατελώ Ειλικρινώς Δικός σας Ε.Ο. Έντουαρντς Ο Καρνέγκι, μόλις άκουσε όλα αυτά και βλέποντας την εγκύκλιο, έμεινε ακίνητος, σαν να είχε καρφωθεί στο πάτωμα. Δεν ήταν δύσκολο να διακρίνω στο πρόσωπό του την πρόθεσή του να τρέξει στον κ. Καρ και να του πει όσα άκουσε. Ήξερα ότι θα αφηγείτο κάθε λέξη που είχα προφέρει στον κ. Καρ, ο οποίος θα τα μετέφερε στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Αυτή η πεποίθηση ήταν που με έκανε να μιλήσω με απόλυτη ειλικρίνεια.

287

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 288

ΧΧΧV

Η θύελλα Περίπου την περίοδο που έγινε η συνομιλία αυτή οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μού έστειλαν αντίγραφο λογαριασμών της Ελληνικής Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Σ’ αυτόν τον λογαριασμό το χρέος μου προς εκείνους έφθανε το σεβαστό ποσό των 383.039 λιρών, 8 σελινιών, 2 πενών. Το έγγραφο συνοδευόταν από μια ευγενική παράκληση να το αποδεχθώ και να το υπογράψω. Αναρωτιέμαι πώς δεν έπεσα κάτω όταν είδα το τεράστιο «σύνολο». Τα μάτια μου θόλωσαν, και οι αριθμοί χόρευαν μπροστά στα μάτια μου καθώς γύριζα τις σελίδες του φοβερού εγγράφου. Αμφιβάλλω αν ο υπεύθυνος για τον εφοδιασμό στρατηγός ενός στρατεύματος, κλείνοντας τους λογαριασμούς μετά από μια εκστρατεία, θα χρησιμοποιούσε περισσότερο χαρτί ή θα συγκέντρωνε πιο φρικτή αλληλουχία αριθμών. Κατάπληκτος και ζαλισμένος και νιώθοντας να πνίγομαι, τελικά σηκώθηκα όρθιος, κλείδωσα το βρωμερό έγγραφο στο χρηματοκιβώτιο, πήρα το καπέλο μου και βγήκα στον δρόμο. Δεν σταμάτησα καθόλου, ώσπου να φθάσω στη Γέφυρα του Λονδίνου, και εκεί, ακουμπώντας στο περβάζι, με κομμένη την 288

ανάσα, δοκίμασα να νιώσω την αναζωογονητική δροσιά του ποταμού. Αναρωτήθηκα: «Τι εννοούν; Μήπως θέλουν μόνο να με τρομάξουν, ή θέλουν, όπως έκαναν στον Πίρσον, να με τραβήξουν στο Πτωχευτικό Δικαστήριο; Δεν είχα πάρει 383.039 λίρες, 8 σελίνια, 2 πένες από αυτούς. Σίγουρα τα πλοία μου, έχοντας κάνει επικερδή ταξίδια, δεν μπορεί να συνεπάγονταν ζημιές 200.000 λιρών. Σίγουρα ο κ. Έντουαρντς, το τεράστιο μαθηματικό μυαλό των Γκέρνι, και λογιστής τους, ο εκπρόσωπός τους και νομικός σύμβουλος, δεν θα τους έσπρωχνε σε τέτοια κατεύθυνση». Κάνοντας τους δικούς μου συλλογισμούς και με τον αέρα του ποταμού να με δροσίζει, σιγά-σιγά συνήλθα, βρήκα την ηρεμία μου και γύρισα πίσω στο γραφείο μου, στο νούμερο 36, στην Οδό Κινγκ Ουίλιαμ, αποφασισμένος, παρ’ όλη την αρρώστια μου, να πολεμήσω τους εχθρούς μου. Όταν έφθασα, έβαλα τους καταραμένους λογαριασμούς στην τσέπη μου και πήρα το τρένο για το Πίτερσαμ. Μέχρι να ακουστεί το σφύριγμα της αναχώρησης, είχα μαζέψει την υπομονή μου και άρχισα να διαβάζω μία προς μία τις στήλες πίστωση και χρέωση. Το αποτέλεσμα αυτής της έρευνας ήταν εκείνο το βράδυ να γράψω ένα γράμμα στον κ. Χ.Ε. Γκέρνι, που έστειλα το άλλο πρωινό στη διεύθυνση του σπιτιού του.* *Σ.τ.Μ. Στην επιστολή αντιπαρέρχεται τις αξιώσεις των τρα289

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 290

πεζιτών αποτιμώντας τις προμήθειες και τις ζημιές από λάθη τους σε 264.000 λίρες, άρα το χρέος ανέρχεται σε 119.000 λίρες, με περιουσία 201.000 σε πλοία.

ρούσε να με πείσει να υπογράψω αυτόν τον λογαριασμό. Είπε πως οι μεγάλοι κεφαλαιούχοι υποσχέθηκαν ότι όσο πιο γρήγορα υπέγραφα, θα με απάλασσαν από όλες τις απαιτήσεις τους. Γέλασα. «Να με απαλλάξουν!», είπα, «Από τι; Είμαι ελεύθερος τώρα, γιατί δεν αναγνώρισα αυτούς τους λογαριασμούς. Αν υπογράψω, δένομαι – ρίχνομαι στη δύναμη της Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Τότε πρέπει να ζητώ να με απαλλάξουν άνθρωποι που έκαναν τόσο συχνά κατάχρηση εμπιστοσύνης. Όχι, δεν θα με πιάσουν έτσι, δεν θα υπογράψω και δεν τους φοβάμαι. Αν πτωχεύσω, θα είναι αυτοί η αιτία. Οι Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είναι σε χειρότερη θέση από μένα». Ο κ. Καρ γέλασε δυνατά. «Είσαι τρελός», είπε. Και νομίζω πως το πίστευε τότε. «Δεν είμαι τρελός», απάντησα. «Έχω εδώ γραμμένες τις ζημιές τους. Ας έρθει κάποιος να μου πει τώρα ότι οι Γκέρνι δεν έχουν χρέος 3.000.000 ή 4.000.000 λίρες. Ο κ. Καρ πήρε το χαρτί και, αφού το κοίταξε, είπε: «Αν αυτές είναι οι ζημιές τους, πού είναι τα κέρδη τους; Τι ξέρεις για τα μεγάλα κέρδη ενός τόσο κολοσσιαίου οίκου;» «Είναι απίθανο να έχουν κέρδη με τον τρόπο που κάνουν τις δουλειές τους. Και κοίτα τις ομάδες των απατεώνων που έχουν μαζέψει γύρω τους. Και σε

290

291

Την επομένη ο κ. Καρ ήταν ανήσυχος για το αν θα έβαζα την υπογραφή μου στον λογαριασμό. Αρνήθηκα κάθετα, εκείνος επέμεινε. Είπαμε σκληρά λόγια. Τώρα για πρώτη φορά τού επανέλαβα όλα όσα είπα την προηγουμένη στον Καρνέγκι σχετικά με τους κεφαλαιούχους. Πρόσεξα ότι οι επαφές του κ. Καρ ήταν τώρα συχνότερες με τον οίκο Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σε σχέση με πριν, ενώ την ίδια στιγμή άπλωνε το χέρι του σε κάθε κομμάτι ιδιοκτησίας που μπορούσε να φθάσει. Δηλαδή, πήγε στον Γάλλο πρόξενο και πήρε 7.000 λίρες και έκοψε απόδειξη στο όνομά μου. Αυτό ήταν για το φορτίο του πλοίου «Παλικάρι», που είχε ναυλωθεί από τη γαλλική κυβέρνηση για να μεταφέρει στρατεύματα στο Μεξικό. Δεν έκανα κάποιο σχόλιο για την ενέργεια του κ. Καρ, παρόλο που θα μπορούσα να καταστήσω υπεύθυνο τον Γάλλο πρόξενο για τα χρήματα. Αποφάσισα να κινηθώ με προσοχή. Ήξερα ότι, αν οι Όβερεντ έβρισκαν το παραμικρό εναντίον μου, δεν θα μου χαριζόντουσαν. Είχα καταλάβει το παιχνίδι τους. Οι νεκροί δεν λένε ιστορίες. Εν τω μεταξύ, με πίεζαν φιλικά να υπογράψω τον τρέχοντα λογαριασμό. Αρνήθηκα επίμονα. Στις 27 Φεβρουαρίου, ο κ. Καρ έκανε ό,τι μπο-

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 292

ρωτώ, παρουσιάσθηκε ποτέ καλύτερη δουλειά στην Οδό Λόμπαρντ από αυτήν της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας; Και ποια είναι η θέση της σήμερα; Αν υπήρχε πράγματι ζημιά 200.000 λιρών από τα ατμόπλοία μου, πού πήγαν τα χρήματα; Εγώ δεν τα πήρα. Μακάρι να είχα πάρει έστω και ένα μέρος. Σπαταλήθηκαν, τα σκόρπισαν σα νερό πάνω σε άμμο και δεν έμειναν ίχνη. Αυτό είναι το αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο κάνουν τις δουλειές τους. Τώρα από πού θα έρθουν τα κέρδη; Όμως, τα αισθήματά μου για τον κ. Γκέρνι, όπως είπα, είναι πάντα τα ίδια. Είναι το κορόιδο και το θύμα των Τσάπμαν, Έντουαρντς και Μπάρκερ. Τους γνωρίζεις. Ξέρεις ότι κάθε εκτίμηση οδηγεί στο πλεονέκτημα μιας πενιχρής προμήθειας. Συστήνουν κάθε είδος βρωμιάς στην Οδό Λόμπαρντ και πείθουν τους Γκέρνι πως είναι καθαρός χρυσός. Δεν ξέρω πώς το κάνουν. Πιστεύω ότι ο Έντμουντ Γκέρνι είναι ένας ευθύς άνθρωπος, τίμιος. Φεύγει από το Σίτι στις τέσσερις και μισή και πάει στο σπίτι του και στην οικογένειά του, αφήνοντας τον νομικό του σύμβουλο και τους συνεταίρους του να ελέγξουν τους όρους των συμφωνιών που έγιναν εκείνη τη μέρα. Παραμένουν στο γραφείο για να κάνουν αυτήν τη δουλειά; Καθόλου. Ο καθένας παίρνει τον δρόμο του, για να διασκεδάσει, και αφήνουν τη δουλειά στα σκυλιά. Όμως, θα έρθει η μέρα όταν οι Γκέρνι θα ανακαλύψουν την πραγματι-

κή τους θέση, όμως θα είναι πολύ αργά – πολύ αργά. Όταν ο κ. Γκέρνι μεταβίβασε την κυριότητα των πλοίων μου στον Πίρσον –όταν έδωσε εντολές στους Κόβεντρι και Σέπαρντ να πουλήσουν το σιτάρι μου–, έβλεπα καθαρά ότι εκτελούσε εντολές. Κατάλαβα ότι δεν είχε ιδέα για την κατάσταση των υποθέσεων. Τον έβαλαν μπροστά και τον έζεψαν με την ευθύνη να επιβληθεί στον Πίρσον και σε εμένα. Αυτό το έκαναν ο Τσάπμαν και ο Έντουαρντς. Κύριε Καρ, ξέρετε ότι δεν είμαι κουτός. Μία ένδειξη είναι αρκετή για μένα. Δώστε μου μια φευγαλέα ματιά και θα εισχωρήσω σε μεγάλο βάθος. Μπορώ να διαβάσω το παιχνίδι αυτού του μεγάλου οίκου πολύ καλά. Είναι οι Τσάπμαν και οι Έντουαρντς που τραβούν τους σπάγγους και κάνουν τις μαριονέτες να χορεύουν. Όμως, υπάρχουν οι Γκέρνι και ο κόσμος, που θα είναι τα θύματα. Έγραψα ένα γράμμα στον Έντμουντ Γκέρνι. Δεν θα υπογράψω και δεν θα κάνω καμιά κίνηση, ώσπου να πάρω απάντηση. Όταν γίνει αυτό, θα ξέρω τι να κάνω». Ο κ. Καρ άκουγε με τη συνηθισμένη του υπομονή και ευγένεια, παρόλο που αγωνιούσε να εκτελέσει την αποστολή του για την οποία είχε έρθει, και να με κάνει να υπογράψω τον λογαριασμό. Μόλις βγήκε ο κ. Καρ από το δωμάτιο, μπήκε ο Καρνέγκι. Ήθελε να μάθει τι είπε ο «γέρος». Αυτά που είπε εκείνος, υπό κανονικές συνθήκες δεν θα ήταν

292

293

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 294

πολύ ευχάριστα. Με πληροφόρησε ότι σε περίπτωση που θα αποσυρόμουν, θα τον διόριζαν διάδοχό μου οι μεγάλοι κεφαλαιούχοι. Η ιδέα τού να αποσυρθώ από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία είχε αρχίσει να μπαίνει στο μυαλό μου. Με ανησυχούσε μια μάχη που, αν συνεχιζόταν, θα με οδηγούσε χωρίς αμφιβολία στον τάφο. Ήταν μια μάχη καθαρά για χρήματα, όχι μια κούρσα στην πορεία μιας υψηλής και ευγενικής φιλοδοξίας. Γνώριζα την αξία της ζωής πολύ καλά για να θεωρήσω το έπαθλο ισάξιο της θυσίας. Εξάλλου, πόσο βέβαιος ήμουν ότι θα κέρδιζα το τρόπαιο; Αφού είχα σκαρφαλώσει αμέτρητους λόφους, έβλεπα μπροστά μου το καθήκον να ανέβω το ένα μετά το άλλο τα βουνά. Κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα την αξία του χρήματος από εμένα και κανείς δεν ήταν πιο πρόθυμος να δουλέψει σκληρά γι’ αυτό. Όμως, θεωρώ την απόκτηση του χρήματος ως μέσον όχι ως αυτοσκοπό. Και ένιωσα ότι θα αποτελούσε θλιβερή ματαίωση του απώτερου σκοπού να θυσιάζεις τη ζωή προσπαθώντας να επιβληθείς στα μέσα που θα σε οδηγήσουν εκεί.

294

ΧΧΧVI

Μια πρόκληση Η υπόθεση της υπογραφής των λογαριασμών προκάλεσε μια μέρα μια δυσάρεστη σύγκρουση ανάμεσα στον κ. Καρ και εμένα. Την επομένη άρχισε να με απειλεί και έγραψε ένα γράμμα. Η απάντηση του κ. Γκέρνι ήταν εκτενής. Ήταν προφορική. Ο κ. Καρ ήταν το μέσον επικοινωνίας. Ο μεγάλος κεφαλαιούχος, πληροφορήθηκα, διάβασε προσεκτικά το γράμμα μου και μίλησε με καλά λόγια για μένα, όμως ήταν αποφασισμένος να κλείσει την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Επομένως, έπρεπε να υπογράψω τους λογαριασμούς. Αφού παρέδωσε αυτήν την πληροφορία, ο κ. Καρ έβγαλε από την τσέπη του ένα κομμάτι χαρτί, όπου είδα μερικές γραμμές με τον γραφικό χαρακτήρα του κ. Μπόις, του προϊσταμένου στην Όβερεντ. Ο κ. Καρ μού ζήτησε να αντιγράψω, ιδιόχειρα, στο τέλος του λογαριασμού, αυτά που ήταν γραμμένα στο κομμάτι χαρτί, και μετά να βάλω από κάτω την υπογραφή μου. Φυλάω ακόμα το χαρτάκι. Γράφει τα εξής: «Υπόμνημα. Οι ανωτέρω λογαριασμοί έχουν εξετασθεί και τα διάφορα κονδύλια ελέχθησαν και αποδείχθηκαν, και αυτοί οι λογαριασμοί έχουν τελικά ισοσκελισθεί και 295

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 296

συμφωνηθεί, και έγιναν αποδεκτοί και αναγνωρίσθηκαν ως ακριβείς, και το ισοζύγιο που οφείλεται στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία την 31η Δεκεμβρίου 1862 ανέρχεται στις 383.039 λίρες, 8 σελίνια, 2 πένες. Λονδίνο, 3η Μαρτίου 1863. Αφήνω τον αναγνώστη να μαντέψει ποιος ήταν ο νομικός σύμβουλος που ετοίμασε αυτό το μικρό έγγραφο. Αφού το διάβασα, είπα: «Αλήθεια πιστεύετε πως είμαι τόσο βλάκας ώστε να υπογράψω κάτι που είναι αναληθές; Ποτέ δεν ήλεγξα ή εγγυήθηκα ή αναγνώρισα αυτούς τους λογαριασμούς, κ. Καρ, οπότε δεν θα τους υπογράψω». Το πρόσωπο του γηραιού άνδρα χλώμιασε και τα χείλη του έτρεμαν, με κοίταξε άγρια για μία στιγμή και μετά, χάνοντας την ψυχραιμία του, είπε με δυνατή φωνή: «Είστε παλιάνθρωπος». «Με λέτε παλιάνθρωπο», είπα, «γιατί αρνούμαι να αναγνωρίσω τις ληστείες των άλλων». Ακουμπώντας το χέρι μου στον ώμο του γηραιού κυρίου, γιατί είχα χάσει εντελώς την ψυχραιμία μου, του ζήτησα να φύγει από το γραφείο μου. Μετά πήγα στην αίθουσα των υπαλλήλων και είπα: «Στο μέλλον να μην υπακούει κανείς σ’ αυτόν. Είμαι ο μοναδικός κύριος αυτού του γραφείου». Είμαι βέβαιος ότι ο κ. Καρ είχε μετανιώσει γι’ αυτό που είπε. Έφυγε σιωπηλά από τον αριθμό 36

της οδού Κινγκ Ουίλιαμ, όμως επειδή οι υπάλληλοί μου είχαν ακούσει αυτό το «fracas», ήμουν πολύ στενοχωρημένος και αποφάσισα να οδηγήσω την κατάσταση σε κρίση. Πήρα το καπέλο μου και ακολούθησα τον κ. Καρ. Τον πρόφθασα λίγα μέτρα μακριά από το γραφείο μου. «Τώρα, κύριε», του είπα, «ελάτε μαζί μου στην οδό Λόμπαρντ, να τακτοποιήσουμε την υπόθεση». Δεν απάντησε, όμως με ακολούθησε σιωπηλός στο «Κόρνερ Χάουζ». Όταν φθάσαμε, μόνο ο κ. Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ήταν στην εταιρεία. «Θα ήθελα να μιλήσουμε, κύριε», είπα προχωρώντας στο μικρό δωμάτιο, που έβλεπε στην Μπέρτσιν Λέιν. Ο Τσάπμαν πρόσεξε την αναστάτωσή μου και ακολούθησε τον κ. Καρ και εμένα χωρίς κουβέντα. Όταν μπήκε στο δωμάτιο, έκλεισα την πόρτα και, κοιτώντας τον κατάμουτρα, είπα: «Θα ήθελα να ξέρω αν δώσατε εντολή σ’ αυτόν τον κύριο να έρθει στο γραφείο μου και να με προσβάλει, αποκαλώντας με παλιάνθρωπο γιατί αρνήθηκα να υπογράψω τους λογαριασμούς σας». Ο Τσάπμαν κοίταξε απορρημένος τον Καρ και ο άλλος είπε αμέσως: «Λυπάμαι γι’ αυτό που είπα. Είμαι έτοιμος να ζητήσω συγγνώμη από τον κ. Ξένο. Έχασα την ψυ-

296

297

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 298

χραιμία μου». «Αρκετά, κ. Καρ», είπα, «ούτε μία λέξη παραπάνω. Αν πείτε πως λυπάστε, θα πω πως λυπάμαι και εγώ –περισσότερο από εσάς– που μίλησα έτσι. Μιλώ ειλικρινά. Ορίστε, ας δώσουμε τα χέρια. Και τώρα», πρόσθεσα, κοιτώντας κατάματα τον Τσάπμαν, «θα πρέπει να σας πω και αυτό, κ. Τσάπμαν. Όποιος θίξει την τιμή μου, πρέπει να είναι έτοιμος να μονομαχήσει μέχρι θανάτου. Δεν τράβηξα όλη αυτήν τη δυστυχία και ανησυχία για το τίποτα. Ξέρετε πολύ καλά ότι είχα στα χέρια μου εκατοντάδες χιλιάδες λίρες. Να ευγνωμονείτε τα άστρα σας που είχατε να κάνετε με τον Στέφανο Ξένο, που δεν πρόσεξε ποτέ τον εαυτό του, που ήταν αρκετά κουτός να φροντίζει τα συμφέροντά σας. Και όλα τα χρήματα που πέρασαν από τα χέρια μου τα είχα κερδίσει από τα δικά μου πλοία. Αντί να με ευχαριστήσετε που σας γλίτωσα χιλιάδες, τώρα θέλετε να με συντρίψετε με αυτόν τον λογαριασμό. Ακόμα και έτσι που τον φουσκώσατε, θα ήταν μεγαλύτερος κατά 100.000 λίρες, αν είχα κοιτάξει τα συμφέροντά μου». Ο Τσάπμαν ήταν σιωπηλός και ήρεμος. Τώρα ομολογώ ότι είχα γυρέψει τη συνάντηση αυτή με σκοπό να κλείσω αυτήν την παρατεινόμενη διαμάχη. Λυπόμουν γι’ αυτά που έγιναν ανάμεσα σε μένα και τον κ. Καρ. Ήταν η πρώτη φορά που είχαμε διαφορές. Η προχωρημένη ηλικία του και οι ευγενικοί του τρό-

ποι είχαν πάντοτε τον σεβασμό μου. Δεν ήταν του χαρακτήρα του να προσβάλλει κανέναν και, όταν φέρθηκε με αγένεια σε μένα, κατάλαβα πως βρισκόταν σε λάθος θέση – τον είχαν στείλει να με πείσει να υπογράψω αυτούς τους λογαριασμούς. Επειδή ήξερα όλα αυτά, πήγα στην οδό Λόμπαρντ, να δώσω ένα μάθημα στον υπερήφανο Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν. Του έριξα το χοντρό γάντι, όμως οι τρόποι του «Κόρνερ Χάουζ» ήταν εκείνοι των Ιησουιτών, όχι των Ναϊτών. Ο Τσάπμαν με μαλακό τρόπο μού συνέστησε να υπογράψω τους λογαριασμούς, γιατί σκόπευε μετά να κάνει κάτι γενναιόδωρο για μένα. Απάντησα ότι θα έπαιρνα πρώτα γνωμάτευση και μετά θα αποφάσιζα. Επέστρεψα στο γραφείο μου, πήρα όλα τα βιβλία και τα χαρτιά που είχαν σχέση με την Ελληνικη και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, τα κλείδωσα στο ιδιαίτερο δωμάτιό μου και σφράγισα στην πόρτα. Μετά είπα στους υπαλλήλους να διασκεδάσουν όσο θέλουν μέχρι νεωτέρας. Εν τω μεταξύ, ο Καρνέγκι έπαιζε τον Μέντορα. Προσπαθούσε να παρηγορήσει τον γιο του Οδυσσέα και να τον καλύψει με την ασπίδα της Αθηνάς. Τελικά, έσπευσα στον παλιό μου παρηγορητή, τον Χόλαμς, και τον παρακάλεσα να δει τον κ. Καρ, με τον οποίο, προτού φύγω από το γραφείο της οδού Λόμπαρντ, είχαμε συμφωνήσει να συναντήσει τον κ. Χόλαμς.

298

299

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 300

Είναι περίεργο πώς όλο αυτό το διάστημα είχα ξεχάσει τον καλύτερο φίλο μου, τον Έντουαρντς. Είπα μέσα μου: «Δεν δέχεσαι για δώρο ένα γιοτ, ούτε ιππεύεις στο πάρκο ένα όμορφο αραβικό άλογο χωρίς να θυμάσαι τον δωρητή. Θα του γράψω δυο λέξεις. Σίγουρα έχει καρδιά. Θα το δοκιμάσω». Έγραψα ένα σημείωμα και το ακόλουθο αποτελεί αντίγραφο: Αγαπητέ κ. Έντουαρντς. Νόμιζα ότι την τελευταία φορά που συναντηθήκαμε θα κάνατε κάτι για μένα, και θα φροντίζατε να τακτοποιηθούν οι ατυχείς διαφορές της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, ειδικά όταν ξέρετε ότι είμαι τόσο άρρωστος. Όμως, αντί να βρω κάποια συμπόνοια από εσάς, όπως περίμενα, με αφήσατε στην πιο δύσκολη θέση, για δεκαπέντε μέρες, χάνοντας χρόνο και υγεία. Τώρα, αγαπητέ κ. Έντουαρντς, οι υποθέσεις έφθασαν στο σημείο που πρέπει (με κάποιο τρόπο) να κλείσω αυτό το ζήτημα. Εγκατέλειψα το Σίτι και άφησα τις υποθέσεις μου στα χέρια του κ. Χόλαμς, που θα σας καλέσει, ως φίλος μου και όχι ως δικηγόρος μου, για να σας συναντήσει και να σας εξηγήσει τη θέση μου. Σ’ αυτήν την κρίσιμη στιγμή η ζωή

300

μου είναι πιο πολύτιμη από όλα τα πλούτη του κόσμου, και έτσι όπως είμαι εκτεθειμένος και κουρασμένος, είναι βέβαιο ότι θα με στείλει στον τάφο παρά στο Πτωχευτικό Δικαστήριο. Ο κ. Έντουαρντς δεν επιβεβαίωσε ποτέ ότι έλαβε το γράμμα μου. Δεν καταδέχθηκε να απαντήσει. Για να πω την αλήθεια, ήμουν ενοχλημένος στον υπέρτατο βαθμό. Ήμουν αποφασισμένος, με όποιο κόστος, να σώσω την τιμή μου από τους μηχανισμούς των ανθρώπων υπό την εξουσία των οποίων βρισκόμουν.

Το ατμόπλοιο «Γκόλντεν Φλις»

301

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 302

Πέρασαν τρεις εβδομάδες και ακόμα πάλευα μ’ αυτούς τους ανθρώπους, ανήμπορος όπως ήμουν, ελπίζοντας να αποτρέψω τη δημόσια έκθεση των διαφορών μας. Όσο άγρια, άχαρη, σκληρή και αν ήταν η συμπεριφορά των Έντουαρντς και Τσάπμαν, δεν είχα διάθεση να εκτεθώ δημοσίως στον κόσμο της Αγγλίας και της Ανατολής, είτε ως ήρωας του εμπορικού κόσμου είτε ως ηλίθιος, και δεν υπήρχε πρόβλεψη σε ποια κατηγορία θα με έβαζαν, σαν της γριάς το μπαστάρδικο σκυλάκι. Μπορεί, επίσης, να αποφάσιζαν ότι ήμουν λίγο και από τα δύο. Ήταν τρεις εβδομάδες σκληρής πάλης. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δεν πίστευαν ότι ένας άνδρας με σπασμένα νεύρα και άρρωστος μπορούσε να αντισταθεί στην επιρροή που του ασκούσαν. Σ’ αυτό το σημείο μού έκαναν εντύπωση περισσότερο από ποτέ ο ζήλος και η αφοσίωση που έδειχνε ο κ. Καρ να υπηρετήσει τις αρχές αυτές. Σκεφτόμουν: «Δεν είναι μακριά η μέρα που ο φτωχός κ. Καρ και οι τίμιες υπηρεσίες του θα πάρουν από αυτούς τους Φιλισταίους την ίδια ανταμοιβή που πήρα και εγώ. Τότε, θα με θυμηθεί».

Αυτές τις εβδομάδες πάλης όλοι οι υπάλληλοί μου έμαθαν την κατάστασή μου και, εκτός από έναν ή δύο, πήραν φυσικά το μέρος εκείνων που θεωρούσαν μελλοντικά τους αφεντικά. Δεν μου έκανε εντύπωση. «L’ argent fait tout». Εν τω μεταξύ, είχα συχνές επαφές με τον δικηγόρο μου, που μου φερόταν μάλλον σαν φίλος παρά επαγγελματικά. Συναντούσε τακτικά τους δικηγόρους των κ.κ. Όβερεντ και με τη συμβουλή του υπέγραψα τους λογαριασμούς ανάμεσα σ’ εκείνους και εμένα. Όχι όπως το επιθυμούσαν, αλλά «εκτός από τα λάθη και τις παραλείψεις». Αυτό το έκανα για να τους ευχαριστήσω και για να δω αν πράγματι ήθελαν έναν συμβιβασμό. Αν αυτή η κατάσταση συνεχιζόταν άλλες τρεις εβδομάδες, σίγουρα θα είχα πάει στον τάφο. Τα χειρότερα συμπτώματα της αρρώστιας μου επέστρεψαν με διπλάσια ένταση. Έχασα βάρος και λίπος, έγινα χλωμός και είχα αμαύρωση, διπλωπία – εν ολίγοις, αυτά τα φοβερά συναισθήματα που είχα συνοψίσει υπό τη λέξη «θανατοφοβία», με κέρδισαν πάλι. Η θέα των θυρών του γραφείου στην οδό Κινγκ Ουίλιαμ με έκανε να ανατριχιάζω. Αυτές οι πόρτες μού φαίνονταν σαν τις πύλες της κολάσεως.

Tελικά, αποφασίσθηκε να πουλήσω την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, όπως ήταν, για 2.500 λί-

302

303

ΧΧΧVII

Η τακτοποίηση

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 304

ρες. Με απάλλαξαν από κάθε υποχρέωση και ανέλαβαν να πληρώσουν όλα τα χρέη της εταιρείας, όλους τους λογαριασμούς και όλες τις απαιτήσεις εναντίον της εταιρείας που είχαν ήδη καταχωρηθεί στα βιβλία εν γνώσει του κ. Καρ. Θα έπαιρναν μέσω του εκπροσώπου τους του κ. Καρ όλο το ιδιωτικό μου σιτάρι στο Λονδίνο και θα το πουλούσαν με τη σύμφωνη γνώμη μου. Ανέλαβαν να πληρώσουν από τις εισπράξεις τις προσωπικές μου συναλλαγματικές. Αν υπήρχε έλλειμμα, θα το αναλάμβαναν, αν υπήρχε πλεόνασμα θα μου το έδιναν. Με λίγα λόγια, με απάλλαξαν από κάθε ευθύνη και δέχθηκα να τους βοηθήσω να τακτοποιήσουν τις οφειλές προς την εταιρεία και τους ανεξόφλητους λογαριασμούς. Επίσης, δέχθηκαν να μου δώσουν ογδόντα τόνους χώρο σε ένα από τα ατμόπλοια, για να μεταφέρω τα έπιπλά μου στην Ελλάδα, αν αποφάσιζα να επιστρέψω εκεί. Μου παρείχαν, επίσης, χώρο για τα άλογά μου κ.τ.λ., κ.τ.λ. Προτού υπογράψω το συμβόλαιο, ο Καρνέγκι μετά χαράς μού έδωσε ένα γράμμα στο οποίο δήλωνε ότι ούτε εκείνος ούτε ο συνέταιρός του είχαν κάποια απαίτηση από εμένα. Ποιος θα το πίστευε ότι λίγους μήνες αφού είχα απομακρυνθεί από την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία οι δύο «quondam» υπάλληλοι θα έφευγαν ως ιδιοκτήτες πέντε μικρών ατμόπλοιων που εμπορεύονταν στον Δούναβη.

Τα πλοία δεν ήταν υποθηκευμένα και οι κ.κ. Θεολόγος και Καρνέγκι ήταν εφοπλιστές με μεγάλες ποσότητες σιταριού. Ακόμα μεγαλύτερη περιέργεια προκαλούσε το γεγονός ότι ο «magazziniere» τους, ο Χατζηανδρέας, που λίγο καιρό πριν ήταν πτωχευμένος, όταν τον πήρα στη δουλειά, τώρα εμφανίσθηκε ως ιδιοκτήτης μιας περιουσίας 10.000 λιρών. Το Γκαλάτσι είναι μια μικρή πόλη και οι διαδικασίες που οδήγησαν στους καινούργιους ιδιοκτήτες των πλοίων προκάλεσαν διεθνή συζήτηση και έκπληξη. Ένας τραπεζίτης μού έγραψε για τις κινήσεις τους. Όμως, δεν είναι μόνο αυτό. Θα το πίστευες, αναγνώστη, ότι οι πολύτιμοι πρώην υπάλληλοί μου άρχισαν να παραπονιούνται έντονα ότι τους προκάλεσα μεγάλες ζημιές, δηλαδή ακριβώς 2.000 λίρες; Μάλιστα, ο Καρνέγκι, ακόμα και μετά το γράμμα, με μήνυσε στο Λονδίνο για έναν λογαριασμό 200 ή 300 λιρών, μια συναλλαγματική της εταιρείας που δεν αναγνώρισε ο κ. Καρ και την οποία εκείνος ως αποδέκτης ήταν αναγκασμένος να πληρώσει. Η κίνηση εναντίον μου ήταν μόνο απειλή και εγκαταλείφθηκε τη στιγμή που φθάναμε για δίκη. Το συμβόλαιό μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχε κλείσει και υπογραφεί περίπου στα τέλη Μαρτίου 1863 στο γραφείο των δικηγόρων μου, στα γραφεία της Μίνσιν Λέιν. Πήρα 2.500 λίρες και τους μετέφερα τα ατμόπλοια και μερικά φορτία κάρ-

304

305

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 306

βουνο. Μετά από αυτό εξέδωσα την ακόλουθη κοινοποίηση προς τους εφοπλιστές. Οδός Κινγκ Ουίλιαμ, 36 4 Απριλίου 1863 Κύριε. Λαμβάνω την τιμή να σας αναγγείλω ότι, λόγω κακής υγείας, είμαι αναγκασμένος να παραχωρήσω τη διαχείριση της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας στον αξιότιμο και ικανό φίλο μου τον κ. Τζ.Μπ. Καρ. Ευχαριστώντας σας για την υποστήριξή σας στο παρελθόν, πιστεύω ότι θα εξακολουθήσετε ομοίως με τον διάδοχό μου, καθώς είμαι βέβαιος ότι τα συμφέροντά σας θα τύχουν της ίδιας φροντίδας όπως και από εμένα. Με τιμή διατελώ, Κύριε, Υμέτερος Στέφανος Ξένος

306

ΧΧΧVΙΙΙ

Αργία Δεν ξέρω τι θα πεις εσύ, αναγνώστη, ακούγοντας ότι πούλησα τη μεγάλη μου εταιρεία για το μηδαμινό ποσό των 2.500 λιρών. Στο Λονδίνο διαδόθηκε πρό- σφατα ότι πήρα είκοσι φορές τόσα. Δεν θέλω τώρα να δικαιολογηθώ, όμως συνειδητοποιώντας ότι δεν μπορούσα να λύσω τον Γόρδιο Δεσμό, προσπάθησα να τον κόψω όσο καλύτερα μπορούσα. Αν αναλογισθείς τις περίπλοκες καταστάσεις που με περιέβαλλαν, αν λάβεις υπόψη την κακή μου υγεία, θα παραδεχθείς, νομίζω, ότι πήρα τον πιο σίγουρο δρόμο. Ομολογώ ότι το Πτωχευτικό Δικαστήριο έκρυβε πολύ περισσότερους κινδύνους για μένα παρά για τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Και ήξερα πολύ καλά ότι ο κ. Έντουαρντς, ο επίσημα διορισμένος γι’ αυτό το δικαστήριο, θα προτιμούσε να υπηρετήσει τα συμφέροντα των εργοδοτών του αντί για τα δικά μου. Αν ήμουν ανδρείκελο, το Πτωχευτικό Δικαστήριο θα ήταν ένα σύντομο και σίγουρο καθαρτήριο που θα με εξάγνιζε από όλες τις συναλλαγές μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Όμως, είχα μερικές χιλιάδες λίρες, και την κατοικία μου απαλλαγμένη από οποιαδήποτε υποθήκη, και οι μεγάλοι διαχειριστές χρη307

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 308

μάτων ήταν οι μοναδικοί πιστωτές μου. Είχα όλο το «materiel» του «Βρετανικού Αστέρος» και περίπου 6.000 τεύχη αυτής της εικονογραφημένης εφημερίδας, που τώρα θα μπορούσαν να περάσουν ελεύθερα στην Ελλάδα. Το να θέσω όλη αυτήν την περιουσία στο έλεος των δικηγόρων και των λογιστών του Πτωχευτικού Δικαστηρίου σε μια στιγμή που μόλις είχα βγει θριαμβευτής από τον αγώνα μου κατά του βασιλιά Όθωνα, θα ήταν καθαρή τρέλα. Να μπω σε πόλεμο στα δικαστήρια με μια εταιρεία που, αν και σάπια ώς το κόκκαλο, ακόμα έδειχνε με ένα σύστημα πίστωσης ένα κολοσσιαίο πρόσωπο στον κόσμο, θα ήταν μεγάλη παραίσθηση· σαν εκείνη του ιππότη της Λα Μάντσα, που με το σπαθί του επιτέθηκε σε τριάντα ανεμόμυλους. Από την άλλη, αν και ήμουν εξιλαστήριο θύμα, ένιωθα ένα είδος υποχρέωσης προς τον κ. Χ.Ε. Γκέρνι, για την υποστήριξη που μου έδωσε και λυπόμουν για τη θέση του. Πραγματικά, δεν κρατούσα κακία στην εταιρεία. Ήξερα ότι οι Γκέρνι είχαν κακούς συμβούλους και τους ξεγελούσαν. Πρόσεξα ότι ήταν τυλιγμένοι σε μια τόσο πυκνή ομίχλη που δεν μπορούσαν να δουν τα πράγματα όπως ήταν, και ούτε να ξεχωρίσουν τη δική τους θέση καθαρά. Με στενοχωρούσε να τους βλέπω κάτω από τη δύναμη του Έντουαρντς. Όμως, οι τύψεις μου δεν ωφελούσαν Δεν μπορούσα να μπω στο παλάτι της οδού Λόμπαρντ και να πω στην κεφαλή της εταιρείας

αυτά που σκεφτόμουν και καταλάβαινα. Η πιο αθώα ευχή μου ήταν να βγω από τη φωτιά προτού σημαδευθώ. Έβλεπα την καταστροφή να πλησιάζει τους μεγάλους κεφαλαιούχους «à pas de géant». Συλλογιζόμουν ποια θα ήταν η θέση μου αν, συνεχίζοντας τη σχέση μου μαζί τους, δεχόμουν επιταγές εκατοντάδων χιλιάδων και σταματούσαν ξαφνικά να πληρώνουν. Και να κάνω εδώ ένα παρενθετικό σχόλιο, ότι θα είχαν σταματήσει τις πληρωμές το 1864 αν η μανία για δημόσιες εταιρίες δεν είχε λειτουργήσει επικουρικά για αυτούς. Γύρισαν αρκετά από τα σκουπίδια τους σε εταιρίες περιορισμένης ευθύνης και πήραν λίγο από το δημόσιο χρήμα. Όλες οι φορτωτικές του σιταριού που φορτώθηκε στα πλοία μου ήταν στο όνομά μου. Μου τις έστειλαν οι πράκτορές μου, κατευθείαν σε μένα προσωπικά, να τις κάνω ό,τι θέλω. Μπορούσα να πουλήσω τα φορτία και να κρατήσω τα χρήματα και να αμφισβητήσω τους λογαριασμούς τους. Όμως, ποτέ δεν τους εκμεταλλεύθηκα. Και τα φορτία πληρώθηκαν σε μένα. Τα έδωσα στον κ. Καρ και τα πέρασε στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Μόνο εγώ είχα δικαίωμα υπογραφής στην τράπεζά μας και δεν το παραχώρησα στον κ. Καρ παρά μόνο όταν αρρώστησα και δεν μπορούσα να πάω στη δουλειά. Επιστρέφοντας στο Πίτερσαμ, μετά την τελευταία μου μάχη, αρρώστησα τόσο πολύ, που δεν πίστευα ότι θα γινόμουν καλά πια. Πέφτοντας σε αδράνεια

308

309

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 310

μετά την έξαψη μιας μάλλον υπερβολικά δραστήριας ζωής, έγινα λεία των χειρότερων συμπτωμάτων αυτής της φανταστικής αρρώστιας που με κυνηγούσε. Και τότε έπεσαν πάνω μου οι χειρότερες ατυχίες. Δύο φορές ήμουν έτοιμος να ξεκινήσω για Ελλάδα και να πάρω όλη μου την οικοσκευή, όμως προσωπικές αιτίες μεσολάβησαν και σταμάτησαν τα σχέδιά μου. Αυτό ήταν για μένα το «coup de grace». Η υγεία μου είχε τόσο αλλάξει, το «vis vitae» ήταν τόσο χαμηλό, που ακόμα και στα μέσα Ιουνίου φορούσα δύο χειμερινά παλτό και δεν ζεσταινόμουν. Αυτή η απαίσια αρρώστια, που οι γιατροί περιέγραφαν σαν δυσπεψία και νευρικότητα, και που εγώ χαρακτήριζα «θανατοφοβία», με ταλαιπωρούσε πιο πολύ από ποτέ. Αυτή η νέα επίθεση συνοδεύθηκε από ένα νέο σύμπτωμα. Αντί να υποφέρω από έλλειψη όρεξης, τώρα ήμουν έρμαιο ενός «στομαχικού πυρετού», που με έσπρωχνε να τρώω συνεχώς. Πράγματι, δεν μπορεί να πει κανείς ότι απλώς έτρωγα: κατάπινα μεγάλες ποσότητες και στη συνέχεια υπέφερα από φοβερές κρίσεις δυσπεψίας, στη διάρκεια των οποίων μου δημιουργούνταν θλιβερά υποχονδριακά οράματα. Μερικές φορές σ’ αυτήν την κατάπτωση έρχονταν πονεμένες αναμνήσεις στο μυαλό μου για την Ελληνικη και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Σκεφτόμουν όλους τους διαφορετικούς χαρακτήρες που πήραν μέρος σ’ αυτήν την τραγωδία. Αναστέναζα όταν σκεφτόμουν ότι με

κορόιδεψαν. Με έπιανε ρίγος όταν θυμόμουν τις ευκαιρίες που είχα χάσει και τα ποσά που μου έκλεψαν. Όλο αυτόν τον καιρό δεν ήμουν χωρίς «soi-disant» φίλους, που έρχονταν να με επισκεφθούν και να μου πουν τι έλεγε και τι σκεφτόταν ο κόσμος. Τι φήμες άκουσα! Ο ένας είπε ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία μου πήραν την εταιρεία από τα χέρια λόγω κακοδιαχείρισης. Άλλη μία πληροφορία ήταν ότι έφυγα σαν ζητιάνος χωρίς ούτε έξι πένες στην τσέπη. Μια τρίτη φήμη, ότι βγήκα με 100.000 λίρες και ήμουν ο πιο έξυπνος μάγκας στο Λονδίνο, που κατάφερα να ξεμπλέξω τόσο καλά από το δίχτυ των μεγάλων διαχειριστών χρημάτων. Αφού εξήντλησαν την ιστορία των εμπορικών υποθέσεων, των πολιτικών μου πράξεων, έπιασαν τις φιλολογικές μου εργασίες. Η διατύπωση των ερωτήσεων αυτών ήταν εκ μέρους μερικών εκ των επισκεπτών μου αποτέλεσμα απερισκεψίας ή έλλειψης αντίληψης. Για μερικούς άλλους μια αργόσχολη περιέργεια και για άλλους αποτέλεσμα ενός λανθασμένου αλλά φιλικού ζήλου. Όμως, όποιο κίνητρο και να είχαν οι επισκέπτες μου για να μιλήσουν, το αποτέλεσμα ήταν κακό για την υγεία μου. Ήμουν πολύ νευρικός για να αντέξω υπονοούμενα σχετικά με τις αιτίες που με είχαν φέρει στην κατάσταση όπου βρισκόμουν. Αφού πέρασε το πρώτο σοκ, κάλεσα σε βοήθεια μια στοχάζουσα υπομονή και προσπάθησα να συγκε-

310

311

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 312

ντρώσω τις δυνάμεις μου σκεπτόμενος ότι οι φήμες που επέπλεαν από τις «mouches de la cour» και τους αλλους «courtisans», για να ευχαριστήσουν τα αφεντικά τους, πρέπει να σβήσουν και να φανερωθεί στο τέλος η αλήθεια. Οι κ. κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, αφού απέσυραν όλες τις εκκρεμότητες των συναλλαγματικών τους, φόρτωναν ατελείωτα φορτία σιταριού από τον Δούναβη. Αυτό έδωσε μια λάμψη στην εταιρεία του Καρνέγκι, η οποία θάμπωνε τον ίδιο και τους άλλους. Αφού εγκατέλειψα την Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, οι κ.κ. Όβερεντ σκέφτηκαν ότι θα ήταν ένα έξυπνο «coup» να αλλάξουν το όνομα. Έτσι, ξαναβαπτίστηκε ως Aτμοπλοϊκή Εταιρεία «Μαύρης Θάλασσας και Λεβάντε». Αυτό έδειχνε απλώς πόσο λίγο καταλάβαιναν το αντικείμενο που αναλάμβαναν να χειριστούν. Το «Ελληνική και Ανατολική» ήταν μια ονομασία γεμάτη σημασία στα αυτιά των πραγματικών υποστηρικτών της γραμμής. Εννοούσε τους «ορθόδοξους» Έλληνες – τους ανθρώπους που στα χέρια τους είχαν σχεδόν όλο το εμπόριο της Ελλάδας και της Τουρκίας. Το «Μαύρη Θάλασσα και Λεβάντε» υπονοούσε τους τουρκο-καθολικούς Έλληνες, που αποτελούσαν μια μικρή μερίδα εξαγωγέων και εισαγωγέων του Λεβάντε.

312

ΧΧΧΙΧ

Αναγγέλλοντας στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία την πτώχευσή τους Αυτή ήταν η θέση μου όταν εκείνοι που τώρα χειρίζονταν τις υποθέσεις της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκης Εταιρείας, βλέποντας ότι σιωπούσα και δεν έφευγα από την Αγγλία, όπως σκόπευα στην αρχή, ξεκίνησαν ένα σωρό ενοχλήσεις, όπως εκείνες που περιγράφει υπέροχα ο Μπαλζάκ στο «Petites Misѐres». Ο αδελφός μου, που ήταν υπάλληλος υπεύ-θυνος για τη μεταφορά του εμπορεύματος, απολύθηκε, και αρνήθηκαν να του πληρώσουν τον μισθό του. Υπάλληλοι που είχαν απολυθεί από εμένα επαναπροσλήφθηκαν. Ένας μικρός λογαριασμός για ποσότητες κάρβουνου, 10 λιρών, εστάλη στον Στρατηγό Μπ..., φίλο μου, με γράμμα, όπου υπονοείτο με διφορούμενο τρόπο πως δεν είχα πια σχέση με την Ελληνική και Ανατολική. Αυτό το ποσό των 10 λιρών είχε μπει στον χρεωστικό λογαριασμό μου πολύ πριν πουλήσω την εταιρεία. Υπήρξαν και άλλες πολλές ασήμαντες ενοχλήσεις. Αυτά τα αναφέρω, γιατί προκάλεσαν μια αλληλογραφία ανάμεσα στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και εμένα, στην οποία αναγκάσθηκα να μιλήσω ανοικτά σε αυτούς για την πτώχευσή τους.

313

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 314

Στις 20 Μαΐου του 1863, δύο μήνες μετά που άφησα την Ελληνική και Ανατολική, έλαβα μία επιστολή από τον νέο διευθυντή, με απαιτήσεις από μένα για κάρβουνο που είχα στείλει στον Πειραιά και τη Σμύρνη το 1858, έναν χρόνο προτού γνωρίσω τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία· στην πραγματικότητα, πριν καν ονομάσω τον στόλο μου «Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία». Αυτό παραήταν. Του έγραψα αμέσως μια απάντηση, ένα αντίγραφο της οποίας, στο οποίο πρόσθεσα μια σύντομη εξήγηση, έστειλα την ίδια μέρα στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Πέρασαν αρκετοί μήνες και η υγεία μου δεν βελτιωνόταν. Είτε λόγω δυσπεψίας, είτε λόγω νευρικότητας ή υποχονδρίασης, είχα χάσει το ενδιαφέρον μου για τη ζωή. Πήγαινα σπάνια στην πόλη. Ήμουν ανίκανος να κάνω οποιαδήποτε άσκηση. Λάμβανα συνέχεια γράμματα από την Ελλάδα, που μου περιέγραφαν τη σκοτεινή κατάσταση σε μια χώρα χωρίς βασιλιά. Διαβάζοντας αυτά τα γράμματα, ένιωθα σαν τον πληγωμένο στρατιώτη, που κείτεται στο πεδίο της μάχης, βλέποντας τον κίνδυνο που δεν μπορεί να αποτρέψει. Από τότε που ο πρίγκιπας Αλφρέδος απέρριψε τον θρόνο της Ελλάδας, το πολιτικό μου σθένος πάγωσε, λες και ήμουν ένας από τους πρώτους υποκινητές της επανάστασης του 1862. Μια μέρα πήρα ένα γράμμα από την Αθήνα. Ήταν από τον κ. Δ. Μαυρομιχάλη, τον Υπουργό Αμύνης.

Μου περιέγραφε με τα πιο μελανά χρώματα την πολιτική κατάσταση της Ελλάδας. Έβαλα στην άκρη το γράμμα αυτό, όπως είχα κάνει και με άλλα, όμως δεν μπορούσα να ξεχάσω το περιεχόμενο. Άρχισα σιγά σιγά να θυμάμαι ότι έξι μήνες πριν η κυβέρνηση μου είχε αναθέσει να σχηματίσω μια Φιλελληνική Επιτροπή, για να βοηθήσω την πατρίδα μου στη δύσκολη κρίση, όταν βρέθηκε χωρίς βασιλιά. Σκέφτηκα πώς μπόρεσα να έχω παραμελήσει την αποστολή μου και να κάθομαι άπραγος στο Πίτερσαμ, εκνευρισμένος και αναστατωμένος. Σκέφτηκα όλα αυτά και οι τύψεις της συνείδησής μου έγιναν πολλές και πικρές. Κατάλαβα ότι έπρεπε να κάνω κάτι. Αν και στην αρχή της αρρώστιας μου η φυσική μου αδυναμία είχε καταβάλει και την ηθική μου ενέργεια, τώρα το πνεύμα αντέδρασε έναντι του σώματος κα με μια ξαφνική πνευματική προσπάθεια μπήκα σε δράση. Πήγα αμέσως στην πόλη και συνάντησα τον κ. Ο..., ένα μέλος της Βουλής και εξέχοντα φιλέλληνα. Τον παρακάλεσα να με βοηθήσει στην προσπάθειά μου. Ο κ. Ο... πήρε το θέμα υπό τον έλεγχό του και κυρίως χάρη στη δική του προσπάθεια η Φιλελληνική Επιτροπή σύντομα οργανώθηκε. Το γεγονός αυτό συντελέσθη παράλληλα με την εκλογή του βασιλιά Γεωργίου της Δανίας ως βασιλιά της Ελλάδας. Μια τέτοιου είδους επιτροπή, ιδρυμένη στη χώρα αυτή και αποτελούμενη από άτομα με επιρροή στον

314

315

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 316

εμπορικό και πολιτικό κόσμο, ήταν ικανή να προσφέρει μεγάλα οφέλη σ’ ενα μικρό κράτος, του οποίου η πολιτική κατάσταση ήταν ακόμα ασταθής. Όταν, όμως, το μικρό κράτος θα διασφάλιζε πολιτική σταθερότητα, όταν οι θεσμοί του θα λειτουργούσαν σωστά υπό την αιγίδα ενός δημοκρατικού βασιλιά, τότε τα οφέλη που θα προέκυπταν από τη δράση μιας τέτοιας επιτροπής, όπως την περιέγραψα, θα αποκτούσαν ένα κοινωνικό πρόσημο, που θα συνέβαλε στην ενίσχυση των εθνικών προτερημάτων και στη βελτίωση, κατά συνέπεια, του μέλλοντος του έθνους, προς το οποίο στρέφονταν τα φιλικά αισθήματά της. Αυτός ήταν ο σκοπός της Φιλελληνικής Επιτροπής. Το γεγονός ότι δεν επιτεύχθησαν οι προθέσεις οφείλεται σε αιτίες που θα εξηγήσω τώρα.

316

ΧL

Η Φιλελληνική Επιτροπή Την ίδια μέρα που έγινε γνωστό στην Αγγλία ότι ο βασιλιάς Όθων έφυγε από την Ελλάδα, τα ελληνικά χρεόγραφα που είχαν λησμονηθεί, άρχισαν να ανεβαίνουν, και η εθνική πίστωση του μικρού Ελληνικού Βασιλείου, που μέχρι τώρα ήταν νεκρή υπόθεση για την Αγγλία, παρουσίασαν ενδείξεις ταχείας ανάρρωσης. Η εκλογή του πρίγκιπα Αλφρέδου από τους Έλληνες είχε κάνει μια πολύ καλή εντύπωση στο βρετανικό κοινό και αναζωπύρωσε τις πιο θερμές ελπίδες, ειδικά όταν η πρόθεση να προασαρτηθούν τα Ιόνια Νησιά στην Ελλάδα έγινε δημόσια γνωστή. Η Ελλάδα έγινε πάλι αγαπητή στη Μεγάλη Βρετανία και, αν μπορούσαν οι άσχετοι αρχηγοί στην Ελλάδα να διακρίνουν, όπως έκαναν οι Έλληνες στο Λονδίνο, τον σωστό δρόμο για την πρόοδο και τη δύναμη, η Ελλάδα αντί να ξανακυλήσει στη λήθη, θα απολάμβανε μια αξιοπρεπή θέση στη σκέψη του αγγλικού λαού. Στην αναφορά που έδωσα για τον εμπορικό μου βίο ούτε μία φορά δεν ανέφερα το Χρηματιστήριο, αποκλειστικά και μόνο επειδή δεν είχα καμία σχέση μ’ αυτό το ίδρυμα. Είχα ακούσει για τόσους πλού317

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 318

σιους ανθρώπους που τους είχε καταπιεί αυτή η Χάρυβδη, που ένιωθα θρησκευτικό φόβο γι’ αυτά τα μέρη και πάντα αντιστάθηκα στους πειρασμούς που μου έστηναν οι διάφοροι χρηματομεσίτες. Δεν είχα ποτέ μου αγοράσει ούτε πουλήσει οποιεσδήποτε μετοχές, ούτε επένδυσα χρήματα σε τίτλους. Έχω ήδη αναφέρει ότι τρεις μέρες προτού γίνει γνωστό το γεγονός στο αγγλικό κοινό, είχα λάβει την πληροφορία για την απομάκρυσνη του βασιλιά Όθωνα από την Ελλάδα. Τι αξία θα είχε η πληροφορία αυτή στα χέρια άλλων ανθρώπων του Σίτι! Δεν ονειρεύθηκα ποτέ να τη χρησιμοποιήσω οικονομικά. Όπως είπα, μετά την επανάσταση του 1862, τα ελληνικά ομόλογα ανέβηκαν γρήγορα. Για την ακρίβεια, για λίγο διάστημα ήταν τα αγαπημένα του βρετανικού κοινού – ένα ομόλογο με στόχο όχι απλώς την κερδοσκοπία αλλά τη σίγουρη επένδυση. Έτσι, το ελληνικό εθνικό χρέος όχι μόνο απέκτησε γρήγορα δύναμη, αλλά κατέστη αδιαμφισβήτητο. Το αγγλικό κοινό, με μια διπλή επιχειρηματολογία, έδωσε στο ελληνικό ομόλογο την αξία που δίκαια του αναλογούσε. Οι Έλληνες έμποροι της Αγγλίας είχαν, σε μία περίοδο σαράντα ετών, επιδείξει στη χώρα αυτή τον χαρακτήρα του έθνους. Είχαν αντέξει σοβαρές εμπορικές καταιγίδες με άψογη εντιμότητα και ακεραιότητα. Μ’ αυτήν την εικόνα στα μάτια τους οι Άγγλοι είπαν: «Τώρα που ο βασιλιάς Όθων, ο μεγάλος βραχνάς της χώρας, εκ-

διώχθηκε, γιατί οι Έλληνες να μη δράσουν ορθά, όπως οι συμπατριώτες τους σ’ αυτήν την πατρίδα; Τώρα που έφυγε ο βασιλιάς Όθων, η υπεράσπιση της εθνικής τιμής μένει στα χέρια των ίδιων των Ελλήνων. Ως εκ τούτου, περιμένουμε ένα καλύτερο μέλλον, ιδιαίτερα καθώς η Ελλάδα έχει ανάγκη από χρήματα για να τακτοποιήσει τα οικονομικά της και να αξιοποιήσει τον πλούτο της». Οι υποθέσεις εδράζονταν σε γερές βάσεις και επαναλαμβάνω ότι, αν δεν υπήρχε η απέραντη άγνοια αυτών που εκείνη την εποχή ήταν αρχηγοί στην Ελλάδα, αν δεν υπήρχαν οι μικρότητες και οι ηλίθιες ζηλοτυπίες, το εθνικό χρέος μπορεί να ανανεωνόταν συνεχώς. Όλα αυτά τα έβλεπα και τα καταλάβαινα, και ακόμα και στην περίοδο της αρρώστιας μου ενημερωνόμουν, μέσω του ελληνικού Τύπου, για τα συναισθήματα του αθηναϊκού κοινού για το θέμα. Το αποτέλεσμα ήταν αποκαρδιωτικό. Μια νέα γενιά είχε ξεπηδήσει στην Ελλάδα και σε αυτή υπερίσχυε η πεποίθηση ότι η Ελλάδα δεν είχε δεχθεί ποτέ άλλη βοήθεια από την Αγγλία εκτός από μερικά άχρηστα πολεμικά πλοία. Κάποιοι ήταν επηρεασμένοι από μια αντίθετη πολιτική, μερικοί από ένα πνεύμα αντιπολίτευσης. Και άλλοι από προσωπικά κίνητρα, καθώς απέρριπταν το ενδεχόμενο να πληρώσουν το αμφισβητούμενο δημόσιο χρέος. Αυτοί που δεν πίστευαν στην ύπαρξη του χρέους γελούσαν με τις επιστολές

318

319

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 320

μου, θεωρώντας τες χαιρέκακο αστείο. Άλλοι μου έγραφαν για να μου πουν ότι, αν επέμενα να δημοσιεύω τέτοιες ιδέες, θα έχανα τη δημοφιλία που είχα αποκτήσει, και άλλοι έλεγαν ότι τροφοδοτούσα τους εχθρούς μου με υπόνοιες ότι κερδοσκοπούσα με αυτά τα ομόλογα. Παρ’ όλα αυτά, επέμενα, και μέσω του αγγλικού και του ελληνικού Τύπου απευθυνόμουν στο κοινό και των δύο χωρών. Ένιωθα πως η υπόθεση των ελληνικών ομολόγων δεν είχε, ας πούμε, ακόμα ωριμάσει. Ήξερα ότι οι πλειονότητα των Ελλήνων δεν γνώριζαν πώς αντιμετώπιζαν την υπόθεση στην Αγγλία. Μου επιτέθηκαν άγρια πολλές ελληνικές εφημερίδες, όμως ένιωθα πως ήταν καθήκον μου να δείξω πώς εξελισσόταν το ζήτημα. Τώρα, ούτε στην Ελλάδα ούτε στην Αγγλία υπήρχε πολιτική σκοπιμότης σε ό,τι αφορά αυτά τα ομόλογα. Ήταν, λοιπόν, εμφανές στην αντίληψη κάθε πρακτικού ανθρώπου πως το βρετανικό κοινό θα ήταν τελικά αυτό που θα υπέφερε. Τώρα, οι Αθηναίοι έδειχναν να έχουν τη διάθεση να σκεφτούν σοβαρά το μεγάλο εθνικό θέμα της εξέλιξης του πλούτου της χώρας τους. Ανυπόμονος να ενισχύσω αυτές τις καλές τους διαθεσεις ώστε να γίνουν πράξεις, δημοσίευσα στον αγγλικό Τύπο αρκετές επιστολές με θέμα την ελληνική οικονομία και τις πηγές πλούτου στην Ελλάδα. Επίσης, τύπωσα μια ιστορία των ελληνικών ομολόγων. Με ειλικρίνεια συνιστούσα στην ελληνική κυβέρνηση να εκμεταλλευ-

θεί την τρέχουσα συγκυρία για άντληση κεφαλαίων στη χώρα αυτή. Πόσο μπερδεμένη ήταν η θέση μου εκείνη τη στιγμή. Αυτοί που έβγαζαν χρήματα πίστευαν ότι έφυγα από την εταιρεία Όβερεντ, Γκέρνι και Σία για να ξεκινήσω αυτό το νέο είδος Νομισματοκοπείου. Οι εχθροί μου στην Ελλάδα στιγμάτισαν τις πατριωτικές μου προσπάθειες ως μια κίνηση προς ίδιον όφελος για να προωθήσω τα συμφέροντά μου, άσχετα αν φόρτωναν τη φτωχή Ελλάδα με ένα χρέος 7.000.000 λιρών. Μπορώ τώρα να εξηγήσω ικανοποιητικά τις αιτίες που με έκαναν να αναλαμβάνω και υποθέσεις που όχι μόνο δεν ήταν καθόλου επικερδείς, αλλά ήταν καταστροφικές για τα δικά μου συμφέροντα. Έχω ήδη πει ότι, όταν ανέβηκε ο βασιλιάς Γεώργιος στον θρόνο της Ελλάδας, το μόνο καλό που μπορούσε να προσφέρει η Φιλελληνική Επιτροπή στους Έλληνες ήταν να τους βοηθησει να αναπτύξουν τις πηγές πλούτου στη χώρα τους. Συγχρόνως με την καθιέρωση της νέας δυναστείας, η Επιτροπή έκανε πρόταση στην ελληνική κυβέρνηση για δύο παραχωρήσεις που θα έφερναν στην Ελλάδα σημαντικά κοινωνικά, υλικά και πολιτικά οφέλη. Ένα από τα προτεινόμενα έργα ήταν η κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής που θα ξεκινούσε από τον Αμβρακικό κόλπο, θα συνέχιζε μέσα από την Ακαρνανία και το νότιο μέρος της Αιτωλίας,

320

321

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 322

θα διέσχιζε τον Κορινθιακό Κόλπο, θα περνούσε από την Αθήνα και θα κατέληγε στο Πόρτο Ράφτη ή τον Πειραιά. Το άλλο σχέδιο ήταν να ανοίξει κανάλι στον Ισθμό της Κορίνθου και να χτισθεί μια μεγάλη εμπορική πόλη εκεί. Αυτή η σιδηροδρομική γραμμή, σε συνδυασμό με μια άλλη που ήταν υπό εξέταση, και η οποία θα περνούσε από τον Αυλώνα στην Άρτα, θα συντόμευε το ταξίδι για την Αίγυπτο κατά τρεις ημέρες, πέραν του γεγονότος ότι θα πρόσφερε στους ταξιδιώτες το εξαιρετικό προνόμιο να αντικαταστήσουν ένα θαλάσσιο ταξίδι με ένα άνετο πέρασμα από ξηράς μέσα από δύο όμορφες χώρες της Ευρώπης, την Ιταλία και την Ελλάδα. Από αυτήν την καινούργια διαδρομή, το θαλάσσιο πέρασμα θα ήταν μόνο από το Μπρίντιζι ώς τον Αυλώνα, που μπορούσε να γίνει με ένα καλό πλοίο σε τρεις ώρες, και από το Πόρτο Ράφτη στην Αλεξάνδρεια σε τριάντα πέντε ώρες. Και αν η γραμμή επεκτεινόταν, όπως προβλεπόταν, ώς τα νοτιότερα του Μωριά –δηλαδή ώς τον Λακωνικό Κόλπο–, το πέρασμα διά θαλάσσης θα διαρκούσε μόνο τριάντα ώρες. Αν κατασκευαζόταν αυτή η γραμμή, θα επωφελούνταν οι ταξιδιώτες από την Αίγυπτο και την Ινδία προς τη δυτική Ευρώπη, και πόσο σημαντικά θα ήταν τα οφέλη για την Ελλάδα! Όμως, γεννήθηκε το ερώτημα: θα έβγαζε κέρδος η γραμμή και τι εγγύηση θα έδινε η ελληνική κυβέρνηση στο αγγλικό κοινό για

την επένδυση; Δεν υπήρχε αμφιβολία ότι η σιδηροδρομική γραμμή θα είχε κέρδη, γιατί καθώς θα συντόμευε το ταξίδι για την Αίγυπτο κατά τρεις ημέρες, οι κυβερνήσεις της βόριας και νότιας Ευρώπης, που πλήρωναν τεράστιες επιδοτήσεις στις μεγάλες ατμοπλοϊκές εταιρίες, θα το έβρισκαν συμφέρον να υποστηρίξουν την ένωση των γραμμών της Ιταλίας και της Ελλάδας. Επιπλέον όλων των κερδών που θα προέκυπταν από την τοπική κίνηση σε προϊόντα και επιβάτες, η ελληνική κυβέρνηση συμφώνησε να δώσει 400.000 στρέμματα καλής γης ως εγγύηση. Όσοι γνωρίζουν τη γεωγραφική δομή της Ελλάδας, θα καταλάβουν αμέσως ότι η διάνοιξη του Ισθμού της Κορίνθου θα ήταν μια επιχείρηση απόλυτα επικερδής για τη χώρα. Πλοία που θα έρχονταν από τη Μαύρη Θάλασσα με προορισμό την Αδριατική και τη Μεσόγειο, θα περνούσαν από το κανάλι και θα απέφευγαν το πέρασμα του κάβου Ματαπάς, και ως εκ τούτου η Κόρινθος θα μετατρεπόταν σε αποθήκη για τα εμπορεύματα και το σιτάρι του Λεβάντε και της Μαύρης Θάλασσας. Αυτό θα έδινε ζωή σε μια αδρανή περιοχή και θα έφερνε πλούτο και ανεξαρτησία σε πολλούς που τώρα ζουν σε βάρος της κυβέρνησης. Παράλληλα με την εκχώρηση του έργου της διάνοιξης του Ισθμού της Κορίνθου, ζητήσαμε και έκταση αναγκαία για να τεθούν τα θεμέλια μιας πόλης στην περιοχή και για τις εγκαταστάσεις για την κατασκευή

322

323

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 324

αποβαθρών που απαιτούντο για τις επισκευές και τον ελλιμενισμό των πλοίων που εμπορεύονταν στη Μεσόγειο, και που τόσο χρειάζονταν σ’ αυτά τα νερά. Πρέπει να πω ότι, αν και οι αλλαγές στα υπουργεία ήταν τακτικές αυτήν την περίοδο, κάθε υπουργείο αποδεχόταν αυτές τις παραχωρήσεις. Και παρόλο που νόμιζα ότι θα καθυστερούσαν να φέρουν το θέμα στα υπουργεία, ή να δώσουν την εγγύηση για την καλλιεργήσιμη γη, πρέπει να αναγνωρίσω ότι όλοι κατανοούσαν πόσο σημαντικά ήταν τα εγχειρήματα αυτά και πάσχιζαν να κάνουν τις παραχωρήσεις όσο το δυνατόν ευκολότερες, ώστε να περάσουν στη Βουλή χωρίς αντιδράσεις. Ο κ. Κουμουνδούρος –χωρίς αμφιβολία οι πιο ικανός οικονομολόγος της νέας Ελλάδας– ανέλυσε και ενέκρινε τα σχέδιά μας. Ετοίμασε τα νομοσχέδια για το θέμα αυτό, για να παρουσιασθούν στο Ελληνικό Κοινοβούλιο, και αν δεν έκλεινε νωρίς η Βουλή εκείνη την περίοδο, αυτές οι δύο παραχωρήσεις θα είχαν επικυρωθεί και θα έδιναν πολλή δουλειά στη Φιλελληνική Επιτροπή, και έτσι θα αποτρεπόταν η διάλυσή της. Για αυτές τις δύο παραχωρήσεις που δόθηκαν από την ελληνική κυβέρνηση, που υπόκειντο στην έγκριση της Βουλής και που έχαιραν ακόμα και της υποστήριξης των πιο σημαινόντων μελών της αντιπολίτευσης, αυτό που έμενε για να διασφαλισθεί η πραγματοποίησή τους ήταν να βρεθούν τα απαραίτητα κε-

φάλαια στην Αγγλία. Αυτά λάμβαναν χώρα περίπου στα μέσα του 1863 – σε μια περίοδο που στο Λονδίνο βασίλευε η μανία για δημόσιες εταιρίες, η οποία προκάλεσε την πρόσφατη κρίση στο εμπόριο. Τίποτα δεν ήταν ευκολότερο για μένα και τους υποστηρικτές μου εκείνο τον καιρό από το να βρω τα απαιτούμενα κεφάλαια, αν το δημόσιο χρέος της Ελλάδας εδραζόταν σε γερές βάσεις στην Αγγλία. Και αυτό το χρέος εξαρτιόταν αποκλειστικά και πλήρως από τις συμφωνίες που θα γίνονταν ανάμεσα στους ομολογιούχους και την ελληνική κυβέρνηση. Ήταν η βεβαιότητα αυτής της αλήθειας που με έκανε να συζητώ τόσο ανοικτά στον Τύπο το θέμα των ελληνικών ομολόγων. Όμως, οι προθέσεις μου παραποιήθηκαν από τους εχθρούς μου. Ένιωσα πόσο δύσκολη ήταν η θέση που με είχαν βάλει. Για δεκαοκτώ μήνες δούλευα αδιάκοπα για αυτά τα δύο θέματα: να πάρω τις εγκρίσεις από τη Βουλή και να πείσω την ελληνική κυβέρνηση να κάνει τις ρυθμίσεις εκείνες σχετικά με το χρέος του 1824-25 που θα έκαναν τα ομόλογα των παραχωρήσεων εμπορεύσιμα στην Αγγλία. Αν αυτές οι παραχωρήσεις γίνονταν πράξη, θα φαινόταν ότι δεν ήταν πλάνες σκέψεις, γιατί όχι μόνο θα αποδεικνύονταν χρήσιμες για την Ευρώπη, αλλά θα απέφεραν και ένα όμορφο κέρδος στους ιδιώτες που θα συμμετείχαν στις επιχειρήσεις. Όταν ο βασιλιάς Γεώργιος πέρασε από

324

325

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 326

το Λονδίνο στον δρόμο για την Ελλάδα, είχα αρκετές συναντήσεις με τον σύμβουλο της Μεγαλειότητάς του, τον Κόμη Σπάνεκ, για το θέμα των ελληνικών ομολόγων. Ο κ. Ρούφος, ο Πρόεδρος της Προσωρινής Κυβέρνησης της Ελλάδας μού είχε αναθέσει να μιλήσω με την Εξοχότητά του για το θέμα. Μάταια προσπαθήσαμε εγώ και μερικά μέλη της Φιλελληνικής Επιτροπής να τον πείσουμε να τα αναγνωρίσει, και να τηλεγραφήσει στην Αθήνα ότι η Αυτού Μεγαλειότης δεν μπορούσε να πάει στην Αθήνα έως ότου το εθνικό χρέος αποκατασταθεί. Ύστερα, ο κόσμος και οι υπουργοί, που αγωνιούσαν για την άφιξη του βασιλιά και την ένωση της Ελλάδας με τα Ιόνια νησιά, θα ενέκρινε αναμφίβολα τις πράξεις του και θα το περνούσαν στη Βουλή. Τώρα, η υγεία μου βελτιωνόταν φανερά. Οι εξωτερικές ασχολίες με είχαν απομακρύνει από τη δυσάρεστη ενδοσκόπηση. Το νευρικό μου σύστημα ξανακέρδιζε δύναμη και ήθελα κάτι πιο συναρπαστικό. Πέρασαν μήνες και η Φιλελληνική Επιτροπή δεν είχε πετύχει, είτε ιδιωτικά είτε επίσημα, να έρθει σε συμφωνία με την ελληνική κυβέρνηση αναφορικά με τις παραχωρήσεις. Ο Μ. Κουμουνδούρος τις είχε στο χαρτοφυλάκιό του και έψαχνε την ευκαιρία να τις περάσει το 1865. Μάταια παρουσιάζαμε στους Έλληνες υπουργούς ότι ο ενθουσιασμός για σύσταση δημόσιων εταιριών στην Αγγλία ήταν μια καλή στιγ-

μή, και αν περνούσε αυτή η ευκαιρία, ίσως δεν θα επέστρεφε ποτέ πια. Αυτοί οι κύριοι αντιμετώπισαν αδιάφορα την υπόθεση και μας είπαν ότι η αναδιοργάνωση των εσωτερικών υποθέσεων, που είχαν διαταραχθεί από την τελευταία επανάσταση, είχε προτεραιότητα και απαιτούσε τη βασική φροντίδα τους. Είχα ήδη ξοδέψει αρκετές εκατοντάδες λίρες από το προσωπικό μου βαλάντιο για την οργάνωση της Φιλελληνικής Επιτροπής και για να την κρατήσω δύο χρόνια, βλέποντας όμως ότι δεν υπήρχε η πιθανότητα ενός ικανοποιητικού αποτελέσματος, αποφάσισα να μεταφέρω το ενδιαφέρον των εργασιών μου στην ανατολική πλευρά του Τεμπλ Μπαρ και να ξαναδοκιμάσω την τύχη μου στο Σίτι.

326

327

Το ατμόπλοιο «Ασία»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 328

ΧLI

Το χρηματιστήριο Το «tali» ή «tesserae» του Ρωμαίου παίκτη, για τον οποίον ο Οράτιος λέει «vetita legibus alea» –«..τον κύβο που απαγορεύεται από τους νόμους»–, ήταν μια αθώα ψυχαγωγία σε σύγκριση με αυτό το ευγενικό ίδρυμα τίμιου κέρδους, που είναι γνωστό ως το Χρηματιστήριο. Εδώ έβρισκες το 1864 χιλιάδες Άγγλους και ξένους «aleators», φορτωμένους με χρυσό, να διασχίζουν τον μοιραίο Ρουβίκωνα και με ενθουσιασμό να φωνάζουν: «Jacta alea est» – «Ο κύβος ερρίφθη». Και σύντομα αυτές τις χιλιάδες τις έβλεπες να επιστρέφουν, αποτελώντας ένα θλιβερό θέαμα, σαν να είχαν κολυμπήσει στα φλεγόμενα νερά του Φλεγέθωνα. Όταν το 1864 επέστρεψα στο Σίτι, μετά από δεκατέσσερις μήνες απουσίας, βρήκα όλους τους επαγγελματίες ενοίκους της μυστηριώδους αυτής περιοχής σε κατάσταση «αλεατορικής» μέθης. Το πνεύμα του κομμουνισμού βασίλευε. Τα κέρδη μοιράζονταν, όπως και οι ζημιές. Αυτήν την ερμηνεία έδινα στη φράση «περιορισμένη ευθύνη». Στο εμπόριο ο καθένας είναι δημαγωγός. Όμως, υπάρχει διαφορά ανάμεσα στον πολιτικό δημαγωγό και στον δημαγωγό του εμπορίου, γιατί ο τελευταίος δεν έχει να κάνει με328

γαλόπνοα σχέδια του νου· πάντα εμπορεύεται χειροπιαστά θέματα, ακόμα και αν είναι μόνο άχρηστο χαρτί που θέλει να το μετατρέψει σε καθαρό χρυσάφι για τον εαυτό του. Ορισμένες φορές αυτοί οι δημαγωγοί του εμπορικού κόσμου είναι εντελώς περιφρονημένοι και δεν επηρεάζουν την κοινή γνώμη. Και μετά έρχονται φορές και εποχές που αυτοί οι άνθρωποι είναι στη μόδα και επηρεάζουν τον κόσμο του χρήματος. Όταν επέστρεψα στο Σίτι, βρήκα αυτούς τους κυρίους να είναι πολύ της μόδας. Εκείνη την εποχή παρουσιάζονταν αποκαλούμενοι με την ευφημιστική ονομασία «ανάδοχοι». Το πρωί που έκανα την είσοδό μου στο Σίτι, ο πρώτος άνθρωπος που συνάντησα ήταν ο Μ.Μ... O κύριος αυτός είναι ένας Έλληνας, που ξεχωρίζει για τη στρογγυλή σιλουέτα του και τη φωνή βαρύτονου. Ο Μ.Μ... είχε μερικές ιδιορρυθμίες στους τρόπους του, αλλά και ως χαρακτήρας. Δεν μπορούσε να σου πει δέκα λέξεις χωρίς να βάλει το χέρι του στον ώμο σου, ή να σε αρπάξει από το κουμπί. Άλλες φορές σε σπρώχνει με το χοντρό του δάχτυλο και, καθώς οπισθοχωρείς ενστικτωδώς σε κάθε σπρώξιμο, συνεχίζει και τελικά βρίσκεσαι είτε κολλημένος στον τοίχο, ή στην άκρη του πεζοδρομίου στο έλεος των αμαξών και των παμφορείων. «Ε, Πολύπαθε!», φώναξε – έτσι με αποκαλούσε. «Πού κρυβόσουν τόσο καιρό; Έχασες τις καλύ329

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 330

τερες ευκαιρίες. Κερδίζαμε χιλιάδες χρυσές λίρες καθημερινά. Κοίτα. Είμαι περήφανος που καταφέρνω να ισορροπήσω στους ώμους μου ένα κεφάλι γεμάτο μυαλό». Μερικοί από τους περαστικούς, που τους τράβηξε την προσοχή η δυνατή φωνή του και οι θεατρικές χειρονομίες του, κοίταζαν και χαμογελούσαν. Αν καταλάβαιναν ελληνικά, θα διασκέδαζαν πολύ. «Πώς τα καταφέρνεις να κερδίζεις χιλιάδες χρυσές λίρες τόσο εύκολα;», τον ρώτησα με μεγάλη έκπληξη. «Ω, στα μάτια μου, είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο. Έβγαλα 6.000 λίρες στο άψε σβήσε, ώσπου ν’ ανάψω το κερί μου και να το σβήσω πάλι. Κοίτα εδώ, αρκεί να αγοράσεις μετοχές σε όποια εταιρεία ξέρεις ότι ένας από τους μεγάλους Έλληνες εμπόρους θα μπει στο διοικητικό συμβούλιο. Θα ανέβει 2 με 3 λίρες η μετοχή. Πούλα αμέσως και θα έχεις τα κέρδη σου». «Έχει το γεγονός ότι συμμετέχει ένας Έλληνας έμπορος σε ένα δημόσιο διοικητικό συμβούλιο τόσο μεγάλη επιρροή στο αγγλικό κοινό;» «Ναι, σου λέω, ναι. Να παρακολουθήσεις τις μετοχές των εταιριών όπου είναι μέσα Έλληνες και θα δεις πόσο σταθερές είναι. Οι Άγγλοι ξέρουν ότι οι καλύτεροι χρηματιστές και έμποροι είναι οι Έλληνες. Τους εμπιστεύονται. Έτσι, οι μετοχές είναι σίγουρες».

«Δεν ξέρω τίποτα από μετοχές, φίλε μου. Δεν έπαιξα ποτέ στο Χρηματιστήριο παρά τώρα τελευταία, και το χόρτασα. Όταν ο Λι πέρασε τον Ποτόμακ, σκέφτηκα ότι η πραγματοποίηση του σκοπού της Συνομοσπονδίας ήταν τόσο ασφαλής που έβαλα λίγα χρήματα. Αγόρασα προς 90 λίρες το ομόλογο. Λίγες μέρες αργότερα νικήθηκαν από τον Μιντ και το ομόλογο της Συνομοσπονδίας έπεσε τώρα στις 62 λίρες. Όπως καταλαβαίνεις, αυτό είναι σοβαρή ζημιά. Έτσι, ήρθα στο Σίτι να πουλήσω το προσωρινό πιστοποιητικό, «coûte qu’ il coûte», και να επιστρέψω στο παλιό μου εμπόριο – τα πλοία». «Ατμόπλοια! Σαχλαμάρες! Ποιος νοιάζεται τώρα για πλοία; Άκου τη συμβουλή μου. Αγόρασε μετοχές της Τράπεζας Μετροπόλιταν και Προβίνσιαλ, της Τράπεζας Ιμπίριαλ, της Τράπεζας Εμπορίου και Συναλλάγματος, της Ευρωπαϊκής Τράπεζας και άλλων, όπου οι συμπατριώτες μας είναι στο διοικητικό συμβούλιο. Αν κάτι δεν πάει καλά, θα το μάθουμε πρώτοι. Αγόρασε από αρκετούς χρηματομεσίτες όσες περισσότερες μετοχές μπορείς. Είναι βέβαιο ότι οι μετοχές θα ανέβουν –πολύ ψηλά, σου λέω– σε μερικές μέρες». Μπορεί να υπάρχει φιλία χωρίς φθόνο, αν και σπάνια, στο δυτικό Λονδίνο. Τον φθόνο τον ήξερα καλά, μπορεί να τον βρεις στο Σίτι στην απλή μορφή του, χωρίς την παραμικρή μίξη με φιλία. Γνώριζα τον κ.

330

331

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 332

Μ... αρκετό καιρό. Αρκετές φορές του είχα δώσει μια χείρα βοηθείας στον δρόμο της ζωής. Δεν είχα την παραμικρή αμφιβολία για την ειλικρίνειά του. Ήταν ο μόνος άνθρωπος που είχα συναντήσει στο Σίτι του Λονδίνου που θα έδειχνε σε έναν φίλο τον τρόπο με τον οποίο έβγαζε ο ίδιος λεφτά. «Αφού είσαι τόσο σίγουρος», είπα, «θα δοκιμάσω. Πάμε έναν γύρο στους χρηματομεσίτες που ξέρεις. Εγώ ξέρω μόνο δύο – αυτούς που μου αγόρασαν τα αποτυχημένα ομόλογα της Συνομοσπονδίας». Σε λιγότερο από μία ώρα είχα αγοράσει 1.350 μετοχές στην Τράπεζα Μετροπόλιταν και Προβίνσιαλ, στην Τράπεζα Εμπορίου και Συναλλάγματος, στην Τράπεζα Ιμπίριαλ και σε άλλες, στη διεύθυνση των οποίων ο Μ... είχε μεγάλη εμπιστοσύνη. Όλες αυτές οι μετοχές εκείνο τον καιρό ήταν ήδη υπερτιμημένες.

O φίλος μου δεν είχε στον κύκλο των ανθρώπων του εμπορίου τη φήμη του μάντη. Όμως, πρέπει να πω ότι σ’ αυτήν την περίπτωση, με τη βαθιά φωνή του προφήτευσε τόσο αληθινά όσο προφήτευσε ποτέ η πιο ηχηρή βελανιδιά της Δωδώνης. Σε τρεις μέρες είχα πουλήσει όλες μου τις μετοχές με ένα κέρδος περίπου 2.500 λίρες. Μια παροιμία λέει: «Ένας βλάκας μπορεί να έχει μυαλό, αλλά όχι κρίση». Αναγνωρίζω με ειλικρίνεια ότι έπαιξα τον ρόλο του βλάκα, αλλά δεν ήταν πως

μου έλειπε η κρίση. Ήξερα ότι πονηροί και έξυπνοι άνθρωποι είχαν καταστραφεί στο Χρηματιστήριο. Νόμιζα ότι είχα κάνει ένα σπουδαίο «coup» και αναγνώριζα τον κίνδυνο του να κάνω μια δεύτερη προσπάθεια. Επιπλέον, εκείνον τον καιρό ετοιμαζόμουν να πάω στην Αθήνα, για να πιέσω την κυβέρνηση να φέρει στη Βουλή τις παραχωρήσεις που ανέφερα. Όμως, κόλλησα τη μανία της εταιρείας, που απεδείχθη τόσο μοιραία για τόσους άλλους, παρέμεινα στο Λονδίνο και υπέστην την ίδια μοίρα. Ο φίλος μου ο Μ..., που είχα γίνει τακτικός πελάτης του γραφείου του, με διαβεβαίωσε ότι οι μετοχές της Ουόραντ Μπανκ θα ανέβαιναν στο ζενίθ, καθώς θα γινόταν ευρύτερα γνωστή και θα διευρυνόταν η δύναμή της χάρις στην είσοδο κάποιων μεγάλων οικονομολόγων στο διοικητικό συμβούλιο. Σαν τη μουδιασμένη μύγα, που έχει συνέλθει στη ζεστή ατμόσφαιρα μιας καλοφωτισμένης αίθουσας, αλλά που δεν της αρκεί και θέλει να γυρίζει γύρω από τη φλόγα της αναμμένης λάμπας, όπου και τελικά καταστρέφεται, έτσι και εγώ δεν αρκέσθηκα στην πρώτη μου επιτυχία, που μου έφερε σχεδόν 1.500 μετοχές, όχι μόνο στις εταιρίες που μου είχε προτείνει ο κος Μ..., αλλά και στην Εταιρεία Διεθνών Συμβάσεων, στην Εταιρεία Πιστώσεων Γης της Ιρλανδίας, στην Εμπορική Τράπεζα, στην Εταιρεία Πλήρους Κυριότητας και Επενδύσεων, στην Εταιρεία των Γρα-

332

333

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 334

φείων του Σίτι, στην Εταιρεία Οικονομικών Προεξοφλήσεων και τη Συμμετοχική Εταιρεία, που όλες είχαν υψηλή υπερτίμηση. Συνέβη πολλές φορές στη ζωή μου να έχω χτίσει υπέροχους πύργους και τη στιγμή που ήμουν έτοιμος να τους βάλω στέγη, να αφαιρέσω τις σκαλωσιές και να δείξω τη δουλειά μου, μια καταστροφή, που προέκυπτε από ασήμαντες και ανεπαίσθητες αιτίες, κατέστρεφε το οικοδόμημα και ακύρωνε τις όμορφες προοπτικές. Όμως, στην παρούσα στιγμή δεν ήταν αυτή η περίπτωση. Φαίνεται ότι μετά την απραξία λόγω της μακράς περιόδου της αρρώστιας μου, ζητούσα συγκίνηση, γιατί με τη θέλησή μου πήδηξα στη φωτιά. Μόνο τον εαυτό μου μπορώ να κατηγορήσω. Οι μετοχές, αντί να ανέβουν, έπεσαν. Σε λιγότερο απο τρεις εβδομάδες έχασα όχι μόνο τις 2.500 λίρες –τα κέρδη του πρώτου μου «coup»–, αλλά δυστυχώς έχασα και το μυαλό μου. Πείσμωσα. Αγόρασα μετοχές που σύμφωνα με την κοινή γνώμη θα ανέβαιναν, πούλησα αυτές που με την ίδια λογική θα έπεφταν. Απογοητεύθηκα και στις δύο περιπτώσεις. Αυτήν τη φορά οι ρητορικές προφητείες του φίλου μου Μ... αποδείχθηκαν νοθευμένες και η κοινή γνώμη έπεφτε εντελώς έξω. Ακόμα και οι πληροφορίες που έβγαιναν από υψηλές και καλά πληροφορημένες πηγές πρόδωσαν τις προσδοκίες μου. Έτσι, βρέθηκα στη μέση φοβερών διασταυρούμενων πυρών και δεν ήξερα πώς να κάνω πίσω.

Δεν θα κουράσω τον αναγνώστη με τις περιπέτειές μου στην οδό Θρόγκμορτον και Μπρόαντ τη χρονιά που ακολούθησε μετά τις ατυχίες μου. Αυτοί οι δώδεκα μήνες μπορούν να αποτέλεσουν πηγή έμπνευσης για κωμικά σκετς με πρωταγωνιστές πολλούς συγχυσμένους Έλληνες. Φανταστείτε μόνο αυτούς τους έξυπνους Έλληνες που περπάτησαν συχνά νικητές τη Μίνσιν Λέιν, τη Μαρκ Λέιν, την Ίσττσιπ και την κάθε περιοχή που συσχετιζόταν με τον κόσμο των χρημάτων στο Σίτι – φαντάσου αυτούς τους έξυπνους τύπους, λέω, πιασμένους σαν ποντίκια στη φάκα! Ο φίλος μου ο Μ... έχασε το κέφι του. Κάπνιζε φθηνά πούρα για οικονομία. Πίαστηκε σαν τον Μίλωνα στον κορμό της βελανιδιάς και είπε με πόνο ψυχής: «Μωρέ, παιδιά! Ποιος το περίμενε! Το Χρηματιστήριο είναι σαν το φίδι, πιάνεις την ουρά, σε δαγκώνει το κεφάλι. Πιάνεις το κεφάλι, σε χτυπά η ουρά». «Νόμιζα», του είπα μια μέρα γελώντας, «ότι κουβαλούσες ένα κεφάλι γεμάτο μυαλό στους ώμους». «Έτσι, νόμιζα έναν χρόνο πριν. Αλλά μη με κάνεις να κοκκινίζω. Είμαι σαν το σκύλο που το αφεντικό του τού έδωσε ένα καλάθι ζωντανά καβούρια να τα πάει σπίτι. Στον δρόμο το ένα πήδηξε έξω. Ο σκύλος άφησε κάτω το καλάθι και έτρεξε να το πιάσει. Όταν επέστρεψε, είδε ότι έλειπαν άλλα δύο. Τα κυνήγησε, εν τω μεταξύ τρία-τέσσερα ξέφυγαν. Κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να μαζέψει τα καβούρια, έτσι

334

335

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 336

τα σκότωσε όλα και έβαλε τέλος στην αγωνία του. Αυτή είναι η περίπτωσή μου. Κέρδιζα σκάρτες 100 λίρες στις μετοχές της Αλιάνς Μπανκ, όταν έχανα 300 λίρες στη Σκοτσέζικη και Παγκόσμια Τράπεζα ή στην Εταιρεία των Γραφείων του Σίτι, ή στην Τράπεζα του Μεξικού. Μετά βίας υπήρξε μετοχή στην οποία δεν έχασα λεφτά. Δεν έχει νόημα να μιλάω για αυτό. Για να πω την αλήθεια, πιστεύω ότι οι Έλληνες έμποροι που μπήκαν σ’ αυτές τις εταιρίες ήταν η αιτία της καταστροφής μας. Κάθε φορά που έμπαιναν μας έκαναν να αγοράσουμε ή να πουλήσουμε μετοχές, όμως, σας λεώ ότι ήταν για να γεμίσουν τις τσέπες τους. Δεν το πιστεύεις; Μάλιστα – σου λέω ότι έτσι είναι». Και κάθε φορά που φώναζε «μάλιστα», μου έδινε μία στα πλευρά με το δάχτυλό του. Μετά πρόσθετε πιο χαμηλόφωνα: «Τώρα, μάτια μου, Πολύπαθε, αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να σώσουμε την αξιοπιστία μας. Κουτά παιδιά! Πρέπει να κρατήσουμε τη θέση μας, δεν πρέπει να τη χάσουμε. Κουτά παιδιά! Ναι, σου λέω. Είναι σημαντικό σ’ αυτήν τη μεγάλη πόλη να διατηρήσουμε την αξιοπιστία μας, γιατί τότε τα χρήματα έρχονται ξανά. Προχώρα, μάτια μου, Πολύπαθε! Προχώρα. Ξεπούλα και πέτα αυτό το καταραμένο Χρηματιστήριο στην κόλαση». Δεν θα σκεφτόμουν να επαναλάβω τις παρατη-

ρήσεις αυτές του Μ... αν δεν τις έβλεπα ως τον πυρήνα ορισμένων γεγονότων, στο επόμενο κεφάλαιο, που είχαν σχέση με τη μανία για τις εταιρίες περιορισμένης ευθύνης – γεγονότων τα οποία μόνο οι μυημένοι τα γνωρίζουν.

336

337

Η πυραμίδα του «Κόρνερ Χάουζ»

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 338

Οι Έλληνες της Αγγλίας αποτελούν ένα αξιοθαύμαστο σώμα τόσο για την περιουσία τους όσο και για την εμπορική τους αξιοπιστία. Από τη φύση τους έχουν την τάση να σπεκουλάρουν και έχουν και μια «αλεατορική» κλίση. Όταν το 1862 έκαναν την εμφάνισή τους οι εταιρίες περιορισμένης ευθύνης, πρώτοι οι Έλληνες, βλέποντας την υπερτίμηση που είχαν, επένδυσαν αφειδώς στους τίτλους, όμως πάντα με σκοπό τον τζόγο. Έκαναν πολλά λεφτά. Αυτό τράβηξε την προσοχή και άλλων Ελλήνων, που εκείνο τον καιρό έχαναν πολλά στην αγορά σίτου και η αιτία ήταν η μεγάλη προσφορά αμερικανικού κριθαριού και ινδικού σιταριού. Σύντομα είδαμε έξι Έλληνες κυρίους να ξεκινούν ως χρηματιστές. Ήταν η πρώτη φορά που Έλληνες δοκίμαζαν αυτό το επάγγελμα. Αυτοί οι κύριοι σύντομα έπεισαν τους συμπατριώτες τους, με εξαίρεση μερικών, αυτών που λέμε της «παλαιάς σχολής», να αγοράζουν και να πουλούν μετοχές σ’ αυτές τις νέας μορφής εταιρίες. Αυτή η επιτυχία έπεισε έξι νέους Έλληνες να μπουν στην αρένα από μια άλλη θέση. Αυτοί οι άνδρες ήταν υπάλ-

ληλοι Άγγλων αναδόχων ως υποανάδοχοι και έπαιρναν από 200 ώς 500 λίρες για κάθε Έλληνα έμπορο που έπειθαν να γίνει διευθυντής στις καινούργιες εταιρίες. Εκείνο τον καιρό μπορούσες ν’ αγοράσεις και να πουλήσεις κάθε είδους μετοχή χωρίς κανένα φόβο να σου φορτωθεί. Είμαι, όμως, αναγκασμένος να πω ότι οι Έλληνες ήταν όλοι τους «ταύροι» και ποτέ δεν σκέφτονταν να πουλήσουν παρά μόνο για να κατοχυρώσουν κέρδος. Με ταχύτητα πανούκλας αυτή η «αλεατορική» επιδημία έτρεξε, όχι μόνο ανάμεσα στους Έλληνες του Λονδίνου, αλλά απλώθηκε και στους συμπατριώτες τους στο Μάντσεστερ και το Λίβερπουλ. Έφθασε ακόμα και στην Κωνσταντινούπολη και σε άλλα μέρη του Λεβάντε. Το αποτέλεσμα ήταν οι μετοχές μια νέας εταιρείας συχνά να αγορασθούν όλες, χωρίς διακρίσεις, από Έλληνες – που σπεκούλαραν, αν θυμάστε. Έτσι, πολλές εταιρίες-απάτες μπόρεσαν να εισαχθούν. Οι Έλληνες αγόρασαν τις ίδιες μετοχές ταυτόχρονα, υποκινούμενοι όχι από ένα πνεύμα ενότητας αλλά από τη συνήθεια της μίμησης, και το αγγλικό κοινό σκέφτηκε ότι κάτι συμβαίνει, και αγόραζαν και αυτοί. Και έτσι οι μετοχές συνέχιζαν ν’ ανεβαίνουν. Θα δώσω ένα παράδειγμα. Οι μετοχές της Τράπεζας Λονδίνου της Σκοτίας, περιορισμένης ευθύνης, ήταν 10.000 σε αριθμό και έξι Έλληνες που γνώριζα, όλοι με μικρά εισοδήματα, πήραν σε δεκαπέντε ημέρες πάνω από 5.500 μετοχές, γιατί τρεις

338

339

ΧLIL

Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και μια εταιρεία περιορισμένης ευθύνης

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 340

από τους Έλληνες εμπόρους θα έμπαιναν στο συμβούλιο της τράπεζας. Ένας ήδη χρεοκοπημένος μικροέμπορος είχε τουλάχιστον 900 από αυτές τις μετοχές. Τις είχε αγοράσει στην αξία των 3 λιρών και θα κέρδιζε 2.000 λίρες. Όμως, αρνήθηκε να πουλήσει, περιμένοντας οι μετοχές να φθάσουν τις 15 λίρες. Όπως είχαν τα πράγματα, αναπόφευκτα θα προέκυπταν τρία αποτελέσματα. Καταρχάς, οι Έλληνες διευθυντές των αντίστοιχων εταιριών θα είχαν κέρδος από αυτές τις συναλλαγές θυματοποιώντας τους συμπατριώτες τους με το να τους πείθουν να αγοράζουν μετοχές. Δεύτερον, γενικά το κοινό θα έπεφτε θύμα αγοράζοντας αυτά που θα πουλούσαν οι Έλληνες, είτε για να έχει κέρδος ή για να το σκάσει με την πρώτη απώλεια. Και τρίτον, οι αντικριστές και οι χρηματιστές θα θίγονταν σοβαρά, αφού χειρίζονταν μετοχές που τελικά θα ήταν μη εμπορεύσιμες. Όσο ήταν φθηνό το χρήμα και κυριαρχούσε η εμπιστοσύνη στην αγορά, οι τίτλοι ήταν εμπορεύσιμοι και οι διαφορές στην άνοδο και την πτώση των μετοχών πληρώνονταν ακριβώς κάθε δεκαπέντε μέρες στους χρηματιστές. Κανείς δεν φανταζόταν τους επικείμενους κινδύνους. Πρέπει να θυμηθούμε ότι εκείνη την εποχή περίπου αρκετά ξένα δάνεια, που αφορούσαν πολλά εκατομμύρια στερλίνες, παρουσιάσθηκαν στο κοινό και έγιναν ευχαρίστως δεκτά. Για τη διαπραγμάτευση αυτών των δανείων ενδιαφέρθηκε μια κα-

τηγορία αναδόχων διαφορετικών από αυτούς που είχαν σχέση με τις εταιρίες. Ήταν άνθρωποι με υψηλή θέση και με υψηλή κοινωνική θέση. Παρόλα αυτά, οι αιτίες που ανέφερα είχαν αρχίσει να διαφαίνονται και μια τάση διάλυσης απλωνόταν σε κάθε κλάδο του εμπορίου στο Λονδίνο. Αυτό έγινε αισθητό περισσότερο στο εμπόριο της Μεσογείου, που στον κύκλο μας το 1865 νεκρώθηκε σχεδόν εντελώς. Τα αποικιακά και τα μέταλλα είχαν υποτιμηθεί. Ο χαλκός έπεσε 15 λίρες ο τόνος, η ραφιναρισμένη ολλανδική ζάχαρη έπεσε 4 λίρες ο τόνος, ο καφές του Ρίο 5 σελίνια το κατοστάρι, όμως κανείς δεν τα άγγιζε. Για να ολοκληρώσουμε την απαρίθμηση των σκοτεινών προαισθημάτων που προμήνυαν τη μεγάλη καταστροφή που έπαθε το Σίτι του Λονδίνου, ο τερματισμός του Αμερικανικού Πολέμου πλησίαζε. Αυτός, αν και ευλογία για την ανθρωπότητα, επέδρασε βλαβερά στις αγορές βαμβακιού του Λίβερπουλ, του Μάντσεστερ, του Λιντς, του Μπράντφορντ και άλλων πόλεων. Όμως, παρ’ όλες αυτές τις δυσοίωνες προοπτικές, κάτω από τη μαύρη σκιά όπου το αδαές και ανίδεο κοινό εμπορευόταν ικανοποιημένο σε μετοχές, η φοβερή καταστροφή ίσως να είχε αποφευχθεί και η καταστροφή χιλιάδων να μην είχε λάβει χώρα, αν μια ομάδα ανήθικων ανθρώπων δεν είχε εμνευσθεί και κάνει πράξη ένα νέο εμπορικό κατόρθωμα. Αυτή η κί-

340

341

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 342

νηση σα να δημιουργούσε ένα είδος παραίσθησης στο μυαλό του κοινού. Ο κόσμος δεν διέκρινε πια ανάμεσα στις αξιόλογες και τις ανάξιες μετοχές, ανάμεσα στις ισχυρές και πλασματικές επιχειρήσεις. Πρωταγωνιστές ήταν οι έμποροι και οι τραπεζίτες, οι κεφαλές εταιριών που φημίζονταν για τον πλούτο τους, αλλά που στην πραγματικότητα είχαν εδώ και πολλά χρόνια πτωχεύσει. Αυτοί οι άνθρωποι αποφάσισαν τώρα να μετατρέψουν τις εταιρίες τους σε εταιρίες περιορισμένης ευθύνης, και έτσι όχι μόνο θα απέφευγαν την τιμωρία για τα αδικήματά τους αλλά θα είχαν και ένα αξιόλογο κέρδος. Αυτοί οι έξυπνοι άνθρωποι σκάρωσαν να πουλούν στο κοινό που τους κοίταζε με το στόμα ανοικτό αρκετά εκατομμύρια στερλίνες επισφαλών χρεών, για τα οποία πήραν ως αντάλλαγμα πολλά εκατομμύρια σε μετρητά. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία έδωσαν μερικές φορές προκαταβολές μεγαλύτερες από τη διπλάσια αξία της περιουσίας του εχέγγυου. Τι κυκεώνα θα φανέρωνε η πραγματικότητα σ’ αυτό το μεγάλο ενεχυροδανειστήριο! Υπήρχαν χαρτιά που έδειχναν πλοία, ναυπηγεία, φυτείες βαμβακιού, ξένους σιδηροδρόμους, εγγειοβελτιωτικά έργα, χρηματοπιστωτικές εταιρίες, και δεν ξέρω τι ακόμα. Όμως, αυτά τα χρεόγραφα ήταν άνευ αξίας, τόσο περισσότερο αφού η αξία τους είχε προκαταβληθεί. Σε αυτήν την περίσταση, οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, αποφάσισαν, προτού με-

τατρέψουν την εταιρεία τους σε δημόσια εταιρεία, να μετατρέψουν λίγα από αυτά τα σκουπίδια σε χωριστές εταιρίες περιορισμένης ευθύνης. Καθώς οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία δεν μπορούσαν να εμφανισθούν οι ίδιοι σ’ αυτές τις συναλλαγές, προσέτρεξαν στα παλιά τους όργανα, τους κ.κ. ΧΧ..., που τώρα παρίσταναν στο Σίτι τους μεγάλους αναδόχους. Όχι πως είχαν σε εκτίμηση αυτούς τους ανθρώπους που είχαν φέρει τόσα σκουπίδια στην κατοχή τους –τους χρηματιστές που τους έπεισαν να προκαταβάλουν χρήματα για τέτοια χρεόγραφα, παραβλέποντας το συμφέρον τους, αρκεί να έπαιρναν τα μεσιτικά ή τις προμήθειές τους–, όχι! Όμως, αυτοί οι τύποι ήταν από τους λίγους εναπομείναντες μύστες των Καβείριων μυστηρίων του οίκου της οδού Λόμπαρντ. Από την άλλη, τη συνείδηση του έντιμου αναδόχου ελάφρυνε η προοπτική να απαλλάξει τους παλαιούς του εργοδότες από τα βάρη που τους είχε ρίξει στον ώμο. Είναι αλήθεια ότι, κάνοντας αυτήν την εξυπηρέτηση, εκτόξευσαν όλα τα σκουπίδια με καταστροφική ορμή σε πολλές φτωχές οικογένειες – σε χήρες και ορφανά. Όμως, πρέπει να θυμηθούμε ότι υπήρχαν φρέσκιες προμήθειες και τεράστια κέρδη στις μετοχές που υπόσχονταν, για να μην πούμε για τις αμοιβές αναδοχής και τα μικροκέρδη. Πρέπει να αναφέρω ότι, προτού το μαγαζί της οδού Λόμπαρντ μετατραπεί σε δημόσιο παζάρι –προ-

342

343

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 344

τού οι θαυμαστοί θησαυροί του, που το κοινό έσπευσε να αγοράσει με αγωνία, εκτεθούν προς πώληση– προτού, όπως λέω, αυτά τα γεγονότα συμβούν, ο κομψός Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν αποσύρθηκε από την εταιρεία. Μερικοί απέδωσαν την παραίτησή του στο γεγονός ότι είχε παρατραβήξει από τον λογαριασμό του. Άλλοι είπαν ότι τον έδιωξαν γιατί οι Γκέρνι επέρριψαν τις μεγάλες ζημιές της εταιρείας στο πείσμα με το οποίο υποστήριζε τον επίσημο εντεταλμένο Έντου-αρντς. Όποια και αν ήταν η αιτία, για μένα ήταν φανερό ότι ο περήφανος Ντέιβιντ Ουόρντ Τσάπμαν ήταν πολύ χαρούμενος να κατέβει στη θέση ενός αναδόχου, παρά να είναι ένας από τους εταίρους της παλιάς ή της νέας εταιρείας των Γκέρνι. Με αυτήν την ιδιότητα τον βρίσκουμε σύντομα να γυρεύει ταπεινά καταφύγιο, όπως τόσοι άλλοι καταστραμμένοι ανάδοχοι, κάτω από τη σκέπη του κ. Σταμπς ή στον ναό του «παντελεήμονα» κου Πέρι.

ΧLIII

Μάχη ανάμεσα στους Εβραίους και τους Έλληνες

Το ατμόπλοιο «Μπριτάνια»

Στη διάρκεια αυτών των αλλαγών, στην οδό Θρόγκμορτον λάμβαναν χώρα συναντήσεις πρωτοφανείς στα ιστορικά χρονικά. Τις ημέρες της αυτοκατορίας του Τίτου, οι Ρωμαίοι και οι Εβραίοι ήρθαν σε σοβαρή ρήξη, όμως, τώρα, για πρώτη φορά, οι Εβραίοι και οι Έλληνες είχαν την ευκαιρία να ζυγίσουν δίκαια τη δύναμή τους σε μια μάχη ήθους. Τους Εβραίους της Τουρκίας οι Έλληνες τους αντιμετώπιζαν πάντα σαν κατώτερη φυλή, και τους χρησιμοποιούσαν για αχθοφόρους τους ή για κλητήρες. Όμως, οι Εβραίοι της δυτικής Ευρώπης είναι μια εντελώς διαφορετική κατηγορία ανθρώπων από κάθε πλευρά σε σχέση με τους ομόθρησκούς τους στην Ανατολή. Διατηρούσαν από παλιά υψηλή θέση στην κοινωνία και αρκετοί είχαν ξεχωρίσει σε ένα ευρύτερο πεδίο από τον στενό κύκλο της Μαρκ Λέιν. Τώρα, για πρώτη φορά, αυτοί οι παθιασμένοι ανταγωνιστές –οι Έλληνες και οι Εβραίοι– ήρθαν αντιμέτωποι στα στενά περάσματα της οδού Θρόγκμορτον. Οι όροι της μάχης ήταν άνισοι. Αυτά τα περάσματα τα είχαν εδώ και πολλά χρόνια οι Εβραίοι. Όμως, τώρα οι Έλληνες ορμώντας σαν ένα δυνατό κύμα από το Φίνσμπερι, την οδό Θρέντ-

344

345

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 346

νιντλ, τη Μαρκ Λέιν και τη Μίνσιν Λέιν, προσπαθούσαν να καθαρίσουν το πέρασμα από τους Εβραίους, να κυριεύσουν τις στήλες του Ηρακλή και να εισέλθουν στους κήπους των Εσπερίδων. Όμως, όπως είπα, οι Εβραίοι βαστούσαν αυτά τα περάσματα από χρόνια, γνώριζαν και τα δυνατά και τα αδύνατα σημεία της περιοχής. Είχαν αγωνισθεί επί πενήντα χρόνια, δίνοντας περισσότερες από μία μάχες σ’ αυτό το σημείο, και είχαν βγει πάντα νικητές. Τώρα συναντούσαν τους Ελληνες με ψύχραιμη αποφασιστικότητα, απέφευγαν τις επιθέσεις τους, εξουδετέρωναν τις ενέδρες τους και τελικά κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ρήγματα στο στρατόπεδο του εχθρού. Αφού υπέστησαν μεγάλες απώλειες, οι Έλληνες υποχρεώθηκαν να υποχωρήσουν. Απώλειες υπέστησαν τα παλαιότερα και ευφυέστερα μέλη του Χρηματιστηρίου με αυτόν τον έντονο, σύντομο αγώνα. Υπολογίζοντας ότι η σύγκρουση θα βαστούσε χρόνια, αυτές οι παλιές αλεπούδες έδωσαν και στα δύο μέρη πυρομαχικά και προμήθειες, διαπραγματευόμενοι ελεύθερα για κάθε είδους μετοχή. Όταν ξαφνικά σταμάτησε ο πόλεμος, τους άφησε γεμάτους με χαρτιά που η αξία τους είχε υποτιμηθεί φοβερά. Συνέβη το ίδιο με αυτό που είχε γίνει με αρκετούς εργολάβους στην Κωνσταντινούπολη όταν ο πόλεμος της Κριμαίας σταμάτησε απότομα. Πολλοί από αυτούς σε λίγους μήνες είχαν κερ-

δίσει τεράστια ποσά, όμως με το απρόσμενο τέλος των εχθροπραξιών βρέθηκαν φορτωμένοι με εμπόρευμα που η τιμή του έπεσε γρήγορα. Τι έκαναν πάνω στη σαστιμάρα τους οι αντικριστές του οίκου εκείνου που πόνταρε στην τύχη; Χρησιμοποιήσαν κάθε στρατηγική, κάθε κόλπο για να απαλλαγούν από τις υποτιμημένες μετοχές, και πέτυχαν, εξαπατώντας το κοινό, να ανταλλάξουν τις άχρηστες μετοχές τους με ατόφιο χρυσάφι. Λένε ότι το να αποφεύγεις τις δυσκολίες είναι σωφροσύνη, όμως αν βρίσκεσαι μέσα και το αντέχεις έτσι ώστε ο εχθρός να σε φοβάται, αυτό είναι γενναιότητα. Έτσι έκαναν τα μέλη του Χρηματιστηρίου. Δεν έπαψαν να συναλλάσσονται με τις προβληματικές μετοχές. Δεν επέτρεψαν να μαθευθούν οι δυσκολίες της θέσης τους, όμως έθεσαν μεταξύ τους ορισμένους όρους. Δηλαδή, αν αγόραζαν με πριμ 6 τις υποτιμημένες μετοχές μιας εταιρείας, τις πουλούσαν προς 9, ή αν αγόραζαν στην τιμή τους, πουλούσαν με 3 πριμ. Αυτό εξηγεί πώς πόσες πολλές μετοχές εμφανίζονταν στις λίστες εκείνο τον καιρό με ανώμαλες τιμές. Εγώ πιστεύω ότι αυτή η επιδέξια καλυμμένη εμπορική υποχώρηση των μοντέρνων καιρών είναι ισάξια με τη στρατιωτική υποχώρηση του μεγάλου συμπατριώτη μας, του πολεμιστή-ιστορικού και των μυρίων του, στην αρχαιότητα. Στη διάρκεια του εμπορικού πολέμου που περιέ-

346

347

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 348

γραψα, οι αντικριστές πουλούσαν στους εμπόλεμους και των δύο πλευρών μετοχές σε νέες εταιρίες που δεν είχαν και που, όταν ερχόταν η στιγμή να τις παραδώσουν, μπορούσαν να τις αγοράσουν μόνο σε τρομερές τιμές. Εδώ πρέπει να κάνω μια σύντομη παρένθεση. Γνωρίζουμε ότι η Εποπτεία του Χρηματιστηρίου έχει το προνόμιο να δημιουργεί νόμους, οι οποίοι, παρόλο δεν είναι νόμοι του κράτους, είναι τόσο ισχυροί στον εμπορικό κόσμο σα να ήταν, και έχουν στο μυαλό των ενόρκων εθιμικό βάρος. Η Εποπτεία αυτή είχε εκείνο τον καιρό εκδώσει δύο «ukase», δύο αυθαίρετα διατάγματα. Το πρώτο θέσπιζε ότι καμία εταιρεία που τα δύο τρίτα του κεφαλαίου της δεν είχαν καταβληθεί, δεν θα θεωρείτο εισηγμένη. Το δεύτερο «ukase» διακήρυττε ότι, όταν το Χρηματιστήριο αρνείται την εκκαθάριση, όλες οι συναλλαγές μιας τέτοιας εταιρείας πρέπει να θεωρηθούν άκυρες. Αυτά τα δύο διατάγματα, αν και έδειχναν επωφελή για το κοινό, τελικά έκαναν μεγάλη ζημιά. Όταν έγιναν πράξη όσα όριζαν αυτά τα «ukases», πολλές καλές εταιρίες δεν μπόρεσαν να διαπραγματευθούν, ενώ πολλές άλλες, σκουπίδια, αγοράσθηκαν από αφώτιστους. Ως αποτέλεσμα αυτών των δύο διαταγμάτων του Χρηματιστηρίου, σε πολλές υγιείς και έντιμες εταιρίες δεν επιτράπηκε η εκκαθάριση, διότι ορισμένα μέλη αυτού του τζογίου είχαν παγιδευθεί σαν «αρκούδες» και θα υφίσταντο μεγάλες απώλειες αν δινόταν η δυ-

νατότητα εκκαθάρισης. Και υπό την επιρροή αυτών των «ukases», το κοινό παροτρυνόταν να συμμετάσχει σε άχρηστες επιχειρήσεις, γιατί οι ανάδοχοι αυτών των επιχειρήσεων ήταν αρκετά έξυπνοι να εμπλέξουν μερικά μέλη του μεγάλου οίκου μαρμπουτιού στις υποθέσεις τους, και έτσι να τους κάνουν συμμάχους τους στην κερδοσκοπία εις βάρος της ευπιστίας του κοινού. Τα πράγματα είχαν φθάσει στο σημείο αυτό όταν ο πρώτος ήχος της βροντής ακούστηκε και το ηλεκτρικό ρεύμα χτύπησε με μοιραία ισχύ την Τράπεζα του Λιντς, μια παλιά και αξιοσέβαστη επιχείρηση. Αυτή ήταν μια προειδοποίηση που ερμηνεύθηκε σωστά από πολλούς, και θα λάμβανε ευρεία αναγνώριση, εάν μερικοί από τους αναδόχους δεν ενεργούσαν ώστε να τυφλώσουν μερικά από τα οικονομικά όργανα του Σίτι. Αποτελεί κανόνα το γεγονός ότι οι οικονομικοί συντάκτες στις μεγάλες εφημερίδες του Λονδίνου είναι καλά πληροφορημένοι. Είναι ανθρωποι ικανοί να διαβάζουν τα σημεία των καιρών. Όμως, η εποχή για την οποία μιλώ είναι ιδιάζουσα. Ορισμένα όργανα της κοινής γνώμης είχαν πλανηθεί και συμμετείχαν άθελά τους στην εξάπλωση αυτών των οικονομικών αιρέσεων. Όλοι ξέρουν τα υπόλοιπα. Τα συμπτώματα της μεγάλης κρίσης φάνηκαν πρώτα το 1865. Πολλοί μεγάλοι οίκοι της Μίνσιν Λέιν έκαναν στάση πληρω-

348

349

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 350

μών. Ακολούθησαν μερικές τράπεζες και μερικοί μεγάλοι οίκοι στην Ινδία και την Κίνα. Ο πυρετός της δημιουργίας δημόσιων εταιριών είχε κάπως κοπάσει –τα πρώτα συμπτώματα της θανατηφόρας επιδημίας που αχρήστευε τις μετοχές των εταιριών περιορισμένης ευθύνης υποχωρούσαν–, όταν ξεπήδησε μια νέα τάξη ανθρώπων ξαφνικά και πήρε τη θέση που αρχικά είχαν οι ανάδοχοι. Αυτοί οι νεόκοποι έμοιαζαν πολύ με τους κτηνιάτρους στην πανώλη των βοοειδών, που, όταν τους καλούσαν, έσφαζαν τα ζώα αντί να τα θεραπεύσουν. Καταλαβαίνω τη λοταρία. Αγοράζεις τον λαχνό και είτε χάνεις είτε κερδίζεις κάτι. Καταλαβαίνω τη ρουλέτα στο Μπάντεν-Μπάντεν. Μπορώ ακόμα να εννοήσω τις αγγλικές ιπποδρομίες, τα ρωμαϊκά «κότσια» και τον ελληνικό «αστράγαλο». Στο ρίσκο αυτών των πραγμάτων έχεις μια πραγματική, αν και όχι, ίσως, μεγάλη πιθανότητα. Όμως, τι τύχη έχει ένας έξω από το σινάφι στο Χρηματιστήριο; Δεν μπορεί να αγοράσει μια μετοχή έστω για επένδυση, και να ρευστοποιήσει την ίδια στιγμή στην τιμή αγοράς. Αν αγοράσει για κερδοσκοπία, τη στιγμή που γίνεται ιδιοκτήτης της μετοχής επιβαρύνεται κάθε δεκαπέντε μέρες με ένα πρόστιμο που το λένε «contango» – έναν βαρύ τόκο στη μετοχή που έχει. Άνθρωποι που έχουν καλή ή κακή πληροφόρηση σχετικά με τη εν λόγω μετοχή, ή που γνωρίζουν για μια

στημένη δουλειά, μπορεί άσχετα μ’ αυτά τα μειονεκτήματα να βγάλουν λεφτά. Δεν είναι, όμως, αυτά τα κέρδη αποτέλεσμα απάτης που διαπράττουν οι λίγοι εις βάρος των πολλών; Και δεν είναι αυτά τα κατορθώματα η καθημερινή πρακτική των μελών αυτού του σπουδαίου θεσμού; Πώς μπορεί το ανίδεο κοινό να συναγωνισθεί με τους μυημένους αυτού του πανίσχυρου οίκου; Σ’ αυτόν το μυστικό χώρο στέκει μια εποπτεία, απόλυτη σαν κάθε απόλυτο άρχοντα και πάντα έτοιμη να ξεφουρνίσει κάποιο νέο διάταγμα ενάντια σε κάποιους τρίτους που φαίνονται, καθώς λέμε στο παιχνίδι «faro», έτοιμοι να «τινάξουν την τράπεζα». Τι ευκαιρία έχεις εσύ ή κάποιος άλλος τρίτος ενάντια σε ένα σώμα ανθρώπων που μπορούν να απαγορεύσουν συναλλαγές στις μετοχές μιας δημόσιας εταιρείας, την οποία λίγες μέρες πριν βοήθησαν να σου φορτώσουν! Με τους πιο έξυπνους εμπόρους αλόγων έχεις καλύτερη τύχη παρά με αυτούς τους κυρίους του Χρηματιστηρίου. Οι πρώτοι δεν θα σε εμποδίσουν να εκπλειστηριάσεις ακόμα και ένα κουτσό άλογο που σου φόρτωσαν. Οι άλλοι θα εκμηδενίσουν τις μετοχές για τις οποίες εσύ έδωσες καλόπιστα τα λεφτά σου. Η διόρθωση του κακού αυτού έγκειται καθολοκληρία στη νομοθεσία.

350

351

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 352

Περίπου στα μισά του 1864 άρχισα να αποσύρομαι από το Χρηματιστήριο. Σκεφτόμουν σοβαρά να ιδρύσω μια καινούργια γραμμή ατμόπλοιων, που θα διαδεχόταν την Ελληνική και Ανατολική ή τη «Λεβάντε και Μαύρης Θάλασσας», όπως οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία είχαν μεταβαπτίσει τη γραμμή μου. Ερμηνεύοντας τις κινήσεις των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, ένιωθα πως δεν θα δραστηριοποιούνταν για πολύ ακόμα στον χώρο. Ο φίλος μου ο Μ... φταίει που αυτή η δουλειά δεν ξεκίνησε τον Ιούλιο του 1864. Μετά τη λήξη της συνεργασίας μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, εκείνοι μπλέχθηκαν σε ένα επικίνδυνο και παράνομο εμπόριο σιτηρών, το οποίο για ένα διάστημα ικανοποιούσε ορισμένες χρηματικές ανάγκες τους και τους έδινε την ευκαιρία να κάνουν όμορφες εγγραφές στα βιβλία τους, αλλά έδωσε, όπως ήταν αναπόφευκτο μακροπρόθεσμα, τη χαριστική βολή στη γραμμή. Όμως, κατά έναν περίεργο τρόπο, στα μάτια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήμουν ένας μεγάλος

εγκληματίας, απλά και μόνο γιατί ήμουν ο ιδρυτής της γραμμής. Ο δεύτερος μηχανικός σε ένα ατμόπλοιο είπε κάποτε στον αρχιμηχανικό του, που βλαστήμησε τη μηχανή: «Δεν φταίει η μηχανή του Στίβενσον που είναι κακή, κύριε, αλλά ο τρόπος που τη δουλεύεις». Αυτό αποδίδει απόλυτα την κατάσταση της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας στα χέρια των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Η γραμμή είχε γερές βάσεις· στηριζόταν σε ένα μεγάλο και προσοδοφόρο εμπόριο. Η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία έσβησε στα μισά του 1865, δύο χρόνια αφότου την άφησα και οκτώ χρόνια από τότε που δημιουργήθηκε. Η εταιρεία αυτή στο αποκορύφωμα της δύναμής της είχε είκοσι τέσσερα ατμόπλοια και, όταν έκλεισε, είχε επτά. Από αυτά, τα πέντε τα πούλησαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία σε έναν έμπορο στο Λίβερπουλ σε τιμές ελάχιστα χαμηλότερες από ό,τι είχα πληρώσει αρχικά – απόδειξη ότι τα είχα αγοράσει φθηνά. Τα γραφεία της εταιρείας στην οδό Φέντσερτς είχαν εγκαταλειφθεί σε μια στρατιά υπαλλήλων, η πιο κουραστική δουλειά των οποίων ήταν να κόβουν τα νύχια τους, και οι οποίοι είχαν άπλετο ελεύθερο χρόνο για να συζητούν για τα προσόντα των διαφόρων διευθυντών τους στο γραφείο. Αρκετά στενοχωρεμένος παρακολούθησα τις τε-

352

353

ΧLIV

Η Αγγλο-Ελληνική Ναυτιλιακή και Εμπορική Εταιρεία

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 354

λευταίες ωδίνες μιας εταιρείας, που σε μια φυσική σειρά πραγμάτων έπρεπε να χαίρει μιας μακράς και ακμάζουσας εμπορικής ύπαρξης. Όμως, από την άλλη, βλέποντας την εξέλιξη, ένιωσα ικανοποίηση που η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία είχε στερηθεί τη ζωή, και δεν έφθασε στο τέλος μέσα από κάποιο δημόσιο σκάνδαλο, την ευθύνη του οποίου οι πανίσχυροι ιδοκτήτες θα έριχναν σε εμένα. Το γεγονός ότι οι φόβοι μου ήταν βάσιμοι αποδείχθηκε πλήρως όταν ξεκίνησα την ίδρυση της Αγγλο-Ελληνικής Ατμοπλοϊκής και Εμπορικής Εταιρείας. Αυτή η γραμμή ατμόπλοιων θα λειτουργούσε με προμήθεια και ναύλα μόνο, δεν θα δούλευε κερδοσκοπικά. Με το που τύπωσα τα φυλλάδια, μια μυστική και φοβερή αντίπραξη άρχισε να ακολουθεί τα ίχνη μου. Είχα αποταθεί προσωπικά αλλά και μέσω ιδιαίτερα αξιοσέβαστων προσώπων σε αρκετά μέλη παλαιών, καθιερωμένων οίκων. Όλοι βρήκαν το σχέδιό μου εξαιρετικό και αρκετοί δέχθηκαν να γίνουν διευθυντές. Όμως, σε λίγες μέρες έλαβα μήνυμα ευγενικής απόρριψης. Όσο και αν προσπαθούσα να βρω μέλη διοικητικού συμβουλίου με εμπορικό κύρος, τόσο γινόταν γνωστό ότι δημιουργούσα μια ατμοπλοϊκή εταιρεία και τόσο πιο έντονες ήταν οι αντιδράσεις που συναντούσα. Έλαβα ανώνυμα υβριστικά γράμματα, και μου είπαν ότι η μόνη αιτία που δεν θα πετύχαινε η εταιρεία ήταν το όνομά μου.

Με διασκέδαζε και δεν με απογοήτευε το πλήθος των εχθρών που έβλεπα να ξεπετιούνται γύρω μου. Ένιωθα πως η αλήθεια θα θριάμβευε τελικά. Ήξερα ότι είχα πολλά λιοντάρια στο μονοπάτι μου, όμως ήξερα ότι τα ζώα ήταν γέρικα και δεν τολμούσαν να με αντικρίσουν. Αυτόν που προσπαθεί να δικαιωθεί κατηγορώντας έναν άλλον ή που γράφει ανώνυμα γράμματα για εκδίκηση, δεν είναι να τον φοβάσαι ή να τον πιστέψεις. Αρχές του 1865 έφυγα από το Σίτι, αφού είχα αποτύχει να πείσω κάποιους από τους καλύτερους να συμμετάσχουν στο διοικητικό συμβούλιο της ΑγγλοΕλληνικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας. Ήξερα ότι οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία και οι προστατευόμενοί τους δεν μου χαρίστηκαν. Ήξερα ότι όχι μόνο υπαινίσσονταν αλλά υποστήριζαν και ανοικτά ότι αντικείμενο στη γραμμή που πρότεινα υπήρχε μόνο στη φαντασία μου, γιατί αν ήταν διαφορετικά, με τις διευκολύνσεις που μου είχαν παράσχει, έπρεπε να το είχα προ πολλού μετατρέψει σε μονοπώλιο. Όταν έφθαναν συναλλαγματικές μου σε εκείνους για να προεξοφληθούν από χρηματομεσίτη –και ξέρεις, αναγνώστη, σπάνια υπήρξε ένας άνθρωπος του Σίτι που οι συναλλαγματικές του να μην έχουν περάσει από αυτό το χυτήριο χρημάτων–, τις αρνήθηκαν με καταστρεπτικό τρόπο. Ο ένας εταίρος περνούσε τη συναλλαγματική στον άλλον με ένα χαμόγελο γεμάτο

354

355

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 356

νόημα ή με κλείσιμο του ματιού, ή φωνακτά αρνιόταν με ένα «Όχι, όχι. Ξένε – Ξένε. Τον γνωρίζουμε καλά τον κύριο αυτόν». Τι μπορούσα να κάνω; Δεν μπορούσα να γυρνάω από τον ένα στον άλλο από όσους είχαν ακούσει όλους αυτούς τους επιζήμιους υπαινιγμούς και να διηγούμαι όλη τη μακρά ιστορία που έχω πει. Ακόμα λιγότερο, δεν ήλπιζα ότι θα συναντούσα κάποιον με αρκετή διαύγεια ώστε να διακρίνει ότι το κυκλώπειο άγαλμα που κοίταζε με δέος δεν ήταν θεότητα. Η ανθρώπινη φυλή παραμένει βασικά ίδια κάτω από όλες εκείνες τις κοινωνικές εξελίξεις που ονομάζουμε «πρόοδο» και «πολιτισμό». Σε κάθε εποχή, σε κάθε κλίμα, η ευπιστία των μαζών παίρνει τη θέση της θρησκείας. Ο στοχαστικός Αιγύπτιος έβλεπε τον κροκόδειλο σα θεότητα, ο ιδιαίτερα πολιτισμένος Αθηναίος έβλεπε την άσχημη κουκουβάγια σαν τον προάγγελο καλών ειδήσεων. O οξυδερκής Θηβαίος έβλεπε καλούς οιωνούς στις σπασμωδικές κινήσεις του περιστεριού που είχε πιαστεί στα νύχια ένος αετού. Και σίγουρα οι μεταγενέστεροι θα ανακαλύψουν σε μερικά από τα τωρινά πιστεύω τρέλες τόσο εξωφρενικές όσο αυτές που χαρακτήριζαν τις προηγούμενες γενιές. Κάποιος, όπως ο Σωκράτης, μπορούσε να διακρίνει την αλήθεια μέσα σ’ αυτό το σκοτάδι του παγανισμού. Όμως, ο μοντέρνος Σωκράτης έχει τάχα μεγαλύτερες πιθανότητες να τον ακούσουν από τον αρχαίο; Νομίζω, όχι. Οι κ.κ.

Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ήταν οι μεταλλικές θεότητες του Σίτι. Τα πόδια τους ήταν πράγματι από πηλό, όμως οι λάτρεις τους δεν το έβλεπαν. Κοίταζαν μόνο το κεφάλι. Αυτοί οι απαίσιοι Γωγ και Μαγώγ κυβερνούσαν τον κόσμο του χρήματος. Μπορούσαν να καταστρέψουν είκοσι σαν εμένα. Από την άλλη, στο γράμμα μου της 20ής Μαΐου 1863 προς τον κ. Καρ, που είχα στείλει αντίγραφό του στους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, τους έλεγα ότι ήλπιζα ο Παντοδύναμος, ακόμα και αν έμενα χωρίς πένα, να με προφυλάξει ώστε να μη χρειασθεί να ζητήσω ξανά χάρη από αυτούς, και ότι οι λογαριασμοί μου μ’ αυτούς έκλειναν για πάντα σ’ αυτόν τον κόσμο. Δεν μπορούσα, λοιπόν, μετά από όλα αυτά να αποφασίσω να τους ζητήσω να με βοηθήσουν στην ίδρυση της καινούργιας εταιρείας μου. Μια μέρα συζητούσα με τον κ. Χόλαμς για το Καταστατικό της Αγγλο-Ελληνικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας, όταν μου είπε, με το συνηθισμένο ήρεμο ύφος του: «Ξέρεις ότι δεν μπορείς να βγάλεις μια ατμοπλοϊκή εταιρεία μ’ αυτό το αντικείμενο; Ξέχασες ότι πούλησες την Ελληνική και Ανατολική στους Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Δεν λέω ότι δεν μπορείς να κάνεις μια εταιρεία – ασφαλώς και μπορείς. Όμως, μια μικρή καταχώρηση στις εφημερίδες, δεδομένου του γεγονότος ότι σε γενικές γραμμές η Ελληνική και Ανατολική

356

357

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 358

έχει προτεραιότητα, θα απέτρεπε το κοινό να αποκτήσει μετοχές. Εκτός αυτού, οι τωρινοί ιδιοκτήτες της εταιρείας “Μαύρης Θάλασσας και Λεβάντε” μπορούν να σταματήσουν την Αγγλο-Ελληνική στο Επιμελητήριο». «Τότε, τι κάνουμε; Τι με συμβουλεύετε;» «Δεν μπορείτε να δείτε τον κ. Καρ και να προσπαθήσετε να έρθετε σε μια συνεννόηση μαζί του;» «Από τον Μάρτιο του 1863, όταν έφυγα από την εταιρεία, δεν έχω ξανασυναντήσει κανέναν από αυτούς. Ίσως μπορείτε να με βοηθήσετε και να δείτε εσείς τον Καρ και να τον βολιδοσκοπήσετε». «Πολύ καλά. Πρέπει να τον δω για κάποια άλλα θέματα και έτσι θα βρω την ευκαιρία να μιλήσω και για σας». Όταν έφυγα από το γραφείο των Τόμας και Χόλαμς, άρχισα να σκέφτομαι σοβαρά αυτά που είπε ο Χόλαμς. Γνωρίζοντας ότι η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία πέθαινε από φυσικό θάνατο, είχα πάει μερικούς μήνες πριν στους πιο σημαντικούς Έλληνες εφοπλιστές, παρέα με έναν άλλον κύριο που θα ήταν μαζί μου στο συμβούλιο της καινούργιας εταιρείας, περιορισμένης ευθύνης, και είχα πετύχει να πείσω τους εφοπλιστές να υπογράψουν μια νέα επιστολή όπου δήλωναν την πρόθεσή τους να προτιμήσουν εμένα για τη μεταφορά των φορτίων τους στη νέα μου γραμμή. Αυτή ήταν μια σημαντική εκ-

χώρηση. Την ίδια περίοδο είχα διασφαλίσει, μέσω της ελληνικής κυβέρνησης, την ιδιαίτερη στήριξη του βασιλιά των Ελλήνων προς την Αγγλο-Ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία. Λόγω της υποστήριξης του βασιλιά, τα ατμόπλοια αυτής της εταιρείας θα είχαν πολλά προνόμια, ιδιαίτερα στον Πειραιά, που προοριζόταν να είναι το μεγάλο μεταβιβαστικό λιμάνι για τα προϊόντα εξαγωγής από την Αγγλία στο Λεβάντε, όπως και για αυτά που θα εισάγονταν στην Αγγλία. Επίσης, έκανα συμφωνία με αρκετά ναυπηγεία στον βορρά της Αγγλίας για δεκαέξι ατμόπλοια που θα αποτελούσαν αυτήν τη γραμμή, και θα πληρώνονταν εν μέρει με μετοχές της εταιρείας, και εν μέρει με συναλλαγματικές της Αγγλο-Ελληνικής Εταιρείας. Το γενικό πλάνο για να δουλέψει η Αγγλο-Ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία ήταν το ακολουθο: Η εταιρεία θα ήταν εμπορική και θα είχε πολλά μικρά ατμόπλοια, για περίπου 700 τόνων φορτίο, για τη μεταφορα ταχυδρομείου και τη συλλογή των εμπορευμάτων. Αυτά τα μικρά ατμόπλοια θα ήταν οι τροφοδότες των μεγάλων, με χωρητικότητα 2.000 τόνων φορτίου. Τώρα, πώς θα δούλευαν: Στο Λεβάντε υπάρχουν δέκα κύριες πόλεις όπου εξάγονται τα προϊόντα της Τουρκίας, της Ελλάδας, της Αιγύπτου και της Ρωσίας, και όπου εισάγονται αγγλικά εμπορεύματα. Αυτές οι πόλεις είναι η Οδησσός, το Γκαλάτσι, η Κωνσταντινούπολη, η Θεσσα-

358

359

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 360

λονίκη, η Σμύρνη, η Βηρυτός, η Αλεξάνδρεια, η Σύρος, η Πάτρα και η Κέρκυρα. Η κάθε μία από αυτές τις πόλεις είναι σα να λέμε ένα λιμάνι μεταφόρτωσης για τις γειτονικές ακτές, καθώς και για το εσωτερικό, όπου δεν υπάρχει απευθείας επικοινωνία με το μεγάλο εμπόριο. Για παράδειγμα: εκατοντάδες μικροί έμποροι είναι αναγκασμένοι να μεταφέρουν τα εμπορεύματά τους από απομακρυσμένα χωριά και μικρά λιμάνια στις ακτές της Μικράς Ασίας και τα γειτονικά νησιά στη Σμύρνη. Ο τρόπος αυτός μεταφοράς γίνεται με μικρά ιστιοφόρα και το κόστος αυτών των μικρών αποστάσεων συχνά είναι ίδιο με αυτό που πληρώνεται για τη μεταφορά από τη Σμύρνη στο Λονδίνο. Η επιχείρηση διεκπεραιώνεται ως εξής: αυτά τα εμπορεύματα πουλιούνται σε μεγάλους εξαγωγείς ή τους παραδίδονται ώστε να επαναφορτωθούν με χρέωση ενός λογαριασμού ή ενός κοινού λογαριασμού στην Αγγλία. Η Κέρκυρα είναι η εμπορική κατάληξη για τις ακτές της Αλβανίας. Η Βηρυτός αναλαμβάνει αυτές τις υποχρεώσεις για τις ακτές της Συρίας, η Θεσσαλονίκη για τις ακτές της Μακεδονίας, της Θράκης και της Θεσσαλίας, και ούτω καθεξής για τις άλλες μεγάλες πόλεις. Το σχέδιο εργασίας που σκόπευα να δρομολογήσω ήταν αυτό: κάθε μικρό ατμόπλοιο θα έφευγε από τον Πειραιά ή την Αθήνα μία φορά την εβδομάδα πλέοντας κατά μήκος κάθε μίας ακτογραμμής που προ-

ανέφερα, και θα έπαιρνε τα εμπορεύματα από τους ιδιοκτήτες. Για αυτά τα προϊόντα οι πράκτορες θα κατέβαζαν το μισό ή τα δύο τρίτα της αξίας, και θα τα φόρτωναν απευθείας για Λονδίνο, να παραδοθούν στην Αγγλο-Ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία, χωρίς ενδιάμεση στάση. Στο Λονδίνο τα εμπορεύματα θα πουλιόνταν με προμήθεια ή για λογαριασμό του ιδιοκτήτη. Οι χρηματικές προκαταβολές για αυτά τα προϊόντα μπορούσαν να γίνουν με ασφάλεια με δύο τρόπους: είτε με μετρητά μέσω των πλοιάρχων, των υπευθύνων φορτίου και των πρακτόρων μαζί, είτε μέσω του κεντρικού πρακτορείου τραπέζης στην Αθήνα, αφού φορτωθούν τα εμπορεύματα στα ατμόπλοια και εκδοθούν οι φορτωτικές σε διαταγή της Αγγλο-Ελληνικής Εταιρείας στο Λονδίνο. Ή οι εξαγωγείς θα μπορούσαν να εκδώσουν συναλλαγματικές είτε άμεσα στο Λονδίνο ή στην Εθνική Τράπεζα στην Αθήνα. Είναι ξεκάθαρο ότι μ’ αυτόν τον τρόπο όχι μόνο διευκολυνόταν η μεταφορά των προϊόντων προς και από το Λονδίνο, αλλά θα ανοίγονταν και καινούργιες δίοδοι επικοινωνίας με το εσωτερικό αυτών των χωρών και έτσι θα επεκτεινόταν το εμπόριο. Σε μια χώρα σαν την Τουρκία, όπου η έλλειψη δρόμων αποκλείει μια εύκολη μετάβαση στο εσωτερικό της χώρας, η τακτική άφιξη ατμόπλοιων σ’ αυτά τα καινούργια λιμάνια θα κάλυπτε τις μεγάλες ελλείψεις, και αυτά τα μικρά ατμόπλοια, επιστρέφοντας στον Πειραιά σε μια

360

361

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 362

καθορισμένη μέρα, θα έφερναν, χωρίς ανταγωνισμό, ένα μεγάλο φορτίο για τα μεγάλα ατμόπλοια με προορισμό το Λονδίνο. Γενικά, οι εξαγωγείς το υπόλοιπο που θα τους έρθει πίσω, αφού έχουν πουλήσει τα προϊόντα στην Αγγλία, δίνουν εντολή να μετατραπεί σε μεταποιημένα προϊόντα, τα αποικιακά προϊόντα ή τα μέταλλα προς εξαγωγή, οπότε το εμπόρευμα προς το εξωτερικό θα ήταν εξασφαλισμένο χωρίς ανταγωνισμό. Ίσως, όμως, να ρωτήσετε πώς αυτό θα επηρέαζε τις ελληνικές εταιρίες στο Λονδίνο, που μου έδιναν τόσο απλόχερα την υποστήριξή τους. Θα εξηγήσω. Οι ελληνικοί οίκοι στο Λονδίνο χωρίζονται σε δύο κατηγορίες – αυτούς που κάνουν εμπόριο για λογαριασμό τους και αυτούς που εμπορεύονται με προμήθεια. Αυτοί που εμπορεύονται με προμήθεια είναι λίγοι και η μεγάλη κατηγορία –που αποτελείται από αυτούς που εμπορεύονται για λογαριασμό τους– θα μου έδιναν τα εμπορεύματά τους στη γραμμή μου, γιατί θα ήταν μια εθνική γραμμή και ήθελαν πολύ να αυξήσουν το ελληνικό εμπόριο. Ακόμα και αυτοί που εμπορεύονταν με προμήθεια, θα αναγκάζονταν να φορτώσουν με την Αγγλο-Ελληνική Εταιρεία, γιατί θα ήταν η μόνη γραμμή που θα είχε απευθείας επικοινωνία με όλα τα νησιά του αρχιπελάγους, με τα λιμάνια των ακτών και με περιοχές στην ενδοχώρα, από όπου έπαιρναν τις παραγγελίες τους. Έτσι, σε όλες τις περιπτώσεις

αυτή η γραμμή θα δούλευε καλά και με αρκετό κεφάλαιο. Θα εξασφάλιζε ένα είδος μονοπωλίου σε φορτία, ανεξάρτητα από την τρία τοις εκατό προμήθεια σε όλα τα εμπορεύματα που φορτώνονταν, αγοράζονταν ή πωλούνταν για λογαριασμό του παραλήπτη. Το επόμενο βήμα μου ήταν να σχηματίσω ένα διοικητικό συμβούλιο της Αγγλο-Ελληνικής Ναυτιλιακής Εταιρείας. Αποφάσισα να διάλεξω έξι εμπόρους από το Λονδίνο, αξιόπιστους ανθρώπους, που ο χαρακτήρας τους θα αποτελούσε εγγύηση για το κοινό όταν θα έκανε αίτηση για μετοχές. Με τέτοιο συμβούλιο και τη στήριξη που μου είχαν υποσχεθεί, δεν είχα αμφιβολίες ότι θα πετύχαινα. Όμως, όταν πήγα στο Σίτι και έκανα πρόταση στους ανθρώπους που είχα υπολογίσει να αναλάβουν διευθυντικές θέσεις, ένιωσα γρήγορα πόσο βαθιά ήταν η προκατάληψη εναντίον μου εξαιτίας των συναλλαγών μου με τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Η θέση μου ήταν δύσκολη. Ήξερα ότι με είχαν δυσφημίσει, ήξερα ότι ανεδαφικές προκαταλήψεις είχαν καλλιεργηθεί σε βάρος μου και ήμουν αναγκαστικά φιμωμένος. Απογοητευμένος από την αναζήτησή μου για μέλη διοικητικού συμβουλίου, άρχισα να φέρνω στο μυαλό μου τη συμβουλή του φίλου μου του κ. Χόλαμς. Εδώ πρέπει να παραδεχθώ ότι ξεκινώντας την υλοποίηση των σχεδίων για την Αγγλο-Ελληνική, είχα εντελώς παραβλέψει –για την ακρίβεια, είχα ξεχά-

362

363

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 364

σει– τα εμπόδια που οι αγοραστές της Ελληνικής και Ανατολικής θα έβαζαν στον δρόμο μου. Εκείνες τις μέρες οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία ασκούσαν τέτοια δύναμη στον εμπορικό κόσμο που κανένας δεν μπορούσε να τους αντισταθεί. Μόνο ένα τους νεύμα αρκούσε για να καείς. Όμως, πέρα από το οικονομικό ή ηθικό τους εκτόπισμα –εκείνο τον καιρό ήταν ηθικό–, είχαν, στην παρούσα κατάσταση πραγμάτων, μια νόμιμη εξουσία να με ελέγχουν. Όσο το σκεφτόμουν, τόσο βεβαιωνόμουν ότι η συμβουλή του κ. Χόλαμς ήταν η καλύτερη που μπορούσα να ακολουθήσω. Είδα ότι οι μεγάλοι κεφαλαιούχοι είχαν μετατρεψει την εταιρεία Μίλγουολ Γουόρκς σε δημόσια εταιρεία με ένα κεφάλαιο αρκετών εκατομμυρίων στερλίνων, και δεν είχα καμιά αμφιβολία ότι είχαν κάνει το ίδιο με ένα μεγάλο μέρος από τα σκουπίδια που είχαν στην κατοχή τους. Είδα ότι η Crédit Foncier et Mobilier είχε εμφανίσει μια μεγάλη ατμοπλοϊκή εταιρεία, με στόλους που κάποτε είχαν οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία. Και υποθέτοντας πως με αυτές τις συναλλαγές η μεγάλη εταιρεία της οδού Λόμπαρντ πρέπει να έβγαλε αρκετά μεγάλα ποσά, άρχισα να πιστεύω ότι, αφού είχαν τακτοποιήσει τις δυσκολίες τους, δεν θα μετάνιωναν, χωρίς να εμφανίζονται εμπλεκόμενοι οι ίδιοι, να βοηθήσουν τον κ. Τζ. Μπ. Καρ και εμένα να ιδρύσουμε αυτήν την καινούργια γραμμή σε γερές βάσεις.

Κάνοντας αυτές τις σκέψεις, μια μέρα συνάντησα τυχαία τον κ. Καρνέγκι, που μόλις είχε επιστρέψει από το Γκαλάτσι για να αρχίσει να δουλεύει ως έμπορος στο Λονδίνο. Στη διάρκεια της συζήτησης ανέφερα ότι ξεκινούσα μια καινούργια γραμμή, που θα διαδεχόταν την Ελληνική και Ανατολική, η οποία διαλυόταν με ταχύτατους ρυθμούς. Αφού του ανέπτυξα για λίγο τα σχέδιά μου, και τις δυσκολίες που συνάντησα, ο Καρνέγκι πρότεινε να πείσει τον κ. Καρ να μου εξασφαλίσει την ηθική στήριξη των κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία, αν σε αντάλλαγμα υποσχόμουν ότι θα αναλάμβανε ο οίκος του στο Γκαλάτσι τη φόρτωση του σιταριού για την καινούργια εταιρεία. Είχαν περάσει δυο-τρεις μέρες από τότε που ο κ. Χόλαμς υποσχέθηκε να δει τον κ. Καρ και η συνάντηση δεν είχε γίνει ακόμα. Άρχισα ν’ ανησυχώ και, καθώς η καινούργια εταιρεία θα δούλευε με προμήθεια και όχι κερδοσκοπώντας στο εμπόρευμα, σκέφτηκα ότι το καλύτερο που είχα να κάνω ήταν να δεχθώ την πρόταση του Καρνέγκι. Το έκανα και εκείνος αμέσως ξεκίνησε δουλειά. Οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στον κ. Καρ και εμένα ήταν παρατεταμένες. Απέρριψε τη θέση του μέλους διοικητικού συμβουλίου στην καινούργια μου εταιρεία. Οι κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία αρνήθηκαν να μου δώσουν οποιαδήποτε ηθική στήριξη, να πάρουν μετοχές ή να μου βρουν μέλη διοικητικού συμ-

364

365

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 366

βουλίου – δηλαδή να υπογράψουν το συμβόλαιο του Α. Καρνέγκι. Μετά από όλον αυτόν τον χρόνο που σπαταλήθηκε στις διαπραγματεύσεις και ήταν τόσο σημαντικός για μένα, και καθώς ανυπομονούσα να αποβάλω όλα τα εμπόδια που καθυστερούσαν την πραγματοποίηση της Αγγλο-Ελληνικής, υπέγραψα την 25η Απριλίου 1865 ένα συμβόλαιο για την αγορά της φήμης και πελατείας της Ελληνικής και Ανατολικής Ατμοπλοϊκής Εταιρείας προς 3.500 λίρες, με τον κ. Τζ. Μπ. Καρ να αντιπροσωπεύει τους κ.κ. Όβερεντ, Γκέρνι και Σία στη συναλλαγή. Έπρεπε, επίσης, να πληρώσω τους μισθούς των υπαλλήλων από αυτήν την ημερομηνία ώς τη ημέρα που η εταιρεία θα εμφανιζόταν στο κοινό. Η αποτυχία της Αγγλο-Ελληνικής Ατμοπλοϊκής και Εμπορικής Εταιρείας, περιορισμένης ευθύνης, οφειλόταν σε τρεις αιτίες. Πρώτον, γιατί απέτυχα στην προσπάθειά μου να πείσω σημαντικούς ανθρώπους του Σίτι να μπουν στο διοικητικό συμβούλιο. Δεύτερον, γιατί εμφάνισα την εταιρεία μου πάρα πολύ αργά, όταν το κοινό που λαχταρούσε εταιρίες περιορισμένης ευθύνης ήταν ήδη κορεσμένο, οπότε η ζήτηση για μετοχές δεν ήταν μεγάλη και δεν μπορούσε να συγκεντρωθεί αρκετό κεφάλαιο. Και τρίτον, η εταιρεία δεν πέτυχε γιατί ήταν ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΕΥΘΥΝΗΣ. Όποιος διαβάσει το γράμμα μου προς τον κ. Χένρι Έντμουντ Γκέρνι, που το έγραψα το 1860, θα κα-

ταλάβει ότι προέβλεπα τα δεινά που θα επακολουθούσαν λόγω του συστήματος λειτουργίας των εταιριών περιορισμένης ευθύνης. Αυτό το σύστημα αναπτύχθηκε, ας πούμε, κάτω από περίεργες συνθήκες στο εμπορικό περιβάλλον. Και το γεγονός ότι ξεπήδησαν εκατοντάδες εταιρίες περιορισμένης ευθύνης, ενώ πολύ λίγες κατάφεραν να ωριμάσουν, αποτελεί απόδειξη των προβλέψεών μου. Είχα σημαντικές αποδείξεις για το γεγονός ότι η Αγγλο-Ελληνική Ατμοπλοϊκή και Εμπορική Εταιρεία είχε γερές βάσεις και θα μπορούσε να έχει αποδώσει μεγάλα κέρδη. Αν ήταν διαφορετικά, θα μου είχε προσφέρει ο κ. Φράνσις Μπέρναρντ, ένας εξέχων χρηματιστής, εκ μέρους μεγάλων κεφαλαιούχων, 25.000 λίρες για τις παραχωρήσεις μου; Σίγουρα όχι. Ο λόγος που δεν δέχθηκα αυτήν την προσφορά ήταν ότι σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας έπρεπε να αποσυρθώ από την εταιρεία και να μην είμαι ούτε διαχειριστής ούτε μέλος διοικητικού συμβουλίου. Όμως, καθώς η υποστήριξη της Αυτού Μεγαλειότητος του βασιλιά Γεωργίου της Ελλάδας μού είχε δοθεί προσωπικά, το θεώρησα τιμή μου να υπάρχω στην εταιρεία. Κάνω αναφορά μόνο τώρα σε αυτήν την προσφορά, για να αποδείξω ότι, αν η Αγγλο-Ελληνική δεν ήταν μια υποσχόμενη επιχείρηση, οι ευφυείς επιχειρηματίες δεν θα την είχαν εκτιμήσει τόσο. Υπάρχει και η γνώμη του Προέδρου του Πολιτικού Δι-

366

367

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 368

καστηρίου, όταν το 1866, ήρθε η Αγγλο-Ελληνική δικαστικά υπό τη δικαιοδοσία του. Η εξοχότης του σ’ αυτήν την περίπτωση εξέτασε και αναγνώρισε την αξία των εκχωρήσεών μου και την ευημερούσα κατάσταση της εταιρείας, και τότε απέρριψε το αίτημα των κ.κ. Γκραντ και Γκασκ. Και όμως, σε ό,τι αφορά την Αγγλο-Ελληνική, έχασα τα περισσότερα. Θυσίασα το σπίτι μου –την έπαυλη Πίτερσαμ– και ό,τι υπήρχε μέσα σε αυτό, για να προωθήσω την εταιρεία. Ήμουν ο μεγαλύτερος μέτοχος, είχα περίπου 3.000 μετοχές, που κράτησα ώς το τέλος – μια απόδειξη της πίστης μου στη βιωσιμότητα της Αγγλο-Ελληνικής. Οι πράξεις μου ελέγχθηκαν ενώπιον του Προέδρου του Πολιτικού Δικαστηρίου και μπορώ εμπιστευτικά να παραπέμψω τον αναγνώστη στον επίσημο δικαστικό εκκαθαριστή, τον κ. Χένρι Τσάτερις, που με τους δικηγόρους της εταιρείας του, τους κ.κ. Ντείβιντσον, Καρ και Μπάνιστερ, εξέτασαν τους λογαριασμούς της εταιρείας και διάβασαν τις αιτιάσεις μου στα βιβλία πρακτικών. Το χρωστώ στην ακεραιότητα και την ευγένεια αυτών των κυρίων και το υψηλό αίσθημα δικαίου του αρχιδικαστή, του κ. Τσερτς, καθώς και στον Πρόεδρο του Πολιτικού Δικαστηρίου, το ότι απέφυγα το Δικαστήριο Χρεοκοπίας. Θα ήταν σαν να έρχομαι αντιμέτωπος με τη χαριστική βολή το να με είχαν στείλει εκεί για να συναντήσω, μετά από τόσο μεγάλο διάλειμμα στη

φιλία μας, τον παλιό μου φίλο τον κ. Έντουαρντ Ουότκιν Έντουαρντς.

368

369

Οι πρωταγωνιστές του σκανδάλου της πτώχευσης. Καρικατούρα από αγγλική εφημερίδα της εποχής

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 370

Η Φάτα Μοργκάνα φαίνεται πως προέδρευε στη μοίρα μου την ευτυχή χρονιά του 1865. Όλα έδειχναν ωραία και λαμπερά, όλα διαλύθηκαν σε ομίχλη και ατμό. Η ελληνική κυβέρνηση στις 5 Ιουνίου εκείνης της χρονιάς με διόρισε Γενικό Πρόξενο της Ελλάδας στο Λονδίνο. Η βρετανική κυβέρνηση, χωρίς να εξηγήσει για ποιο λόγο, αρνήθηκε τη διαπίστευσή μου. Δεν μπόρεσα ποτέ να μάθω την αιτία αυτής της πράξης. Επί δώδεκα μήνες η θέση του Γενικού Προξένου στο Λονδίνο ήταν ουσιαστικά κενή και η κυβέρνησή μου έκανε κάθε προσπάθεια να πείσει τη βρετανική να με δεχθεί ως πρόξενο, αλλά μάταια. Η απρεπής αυτή κίνηση προς την ελληνική κυβέρνηση παρέμεινε σταθερή και η δίωξη ενός ατόμου δεν θεωρήθηκε ανάξια μιας ισχυρής κυβέρνησης. Όμως, μια καλύτερη κατάσταση εκκολάπτεται τώρα στην Αγγλία. Οι τελευταίες αποκαλύψεις σχετικά με τον μακροχρόνιο κομπασμό περί εμπορικής εντιμότητας των δυνατών εμπόρων δεν θα αποδειχθούν, ελπίζω, χωρίς αξία. Οι Άγγλοι μπορούν να διατηρούν μια ελάχιστη διστακτικότητα όταν στο μέλλον θα προχωρούν σε εγκώμια για αυτά που τους αρέσει να αποκαλούν

«εθνικά τους χαρίσματα». Μπορούν ακόμα να μάθουν να μεταχειρίζονται με ανεκτικότητα, ίσως τελικά με δικαιοσύνη, τους ξένους που πλήρωσαν ακριβά την εμπιστοσύνη στην αγγλική εμπορική ακεραιότητα. Να μη με κατηγορήσει κανείς πως μιλώ με πικρία. Ένας βαθιά πληγωμένος άνδρας δεν μπορείς να περιμένεις να ξεσπάσει ξαφνικά σε χαρωπά τραγούδια όταν είναι μουδιασμένος από τον πόνο. Η άρνηση της βρετανικής κυβέρνησης να μου δώσει τη διαπίστευση δεν ήταν μόνο ένα ταπεινωτικό για μένα γεγονός, έγινε στα χέρια των εχθρών μου μια καινούργια πηγή για παρεξηγήσεις. Κυκλοφόρησε μια φήμη από κακόβουλους ανθρώπους ότι η ελληνική κυβέρνηση μου ζήτησε να παραιτηθώ για τα αιτήματα προς την Καγκελαρία που σχετίζονταν με τους κ.κ. Γκραντ και Γκασκ και την Αγγλο-Ελληνική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία· πράγμα διόλου αληθές. Με διόρισαν πρόξενο προτού εμφανισθεί η Αγγλο-Ελληνική, και πολύ πριν φθάσει στην Καγκελαρία, είχε ήδη αποφασισθεί η άρνηση για την παραχώρηση της διαπίστευσής μου. Μια δυνατή αντίκρουση σε όλες αυτές τις κατηγορίες διαφαίνεται στο γεγονός ότι για έναν χρόνο η κυβέρνησή μου επέμενε να προσπαθεί να πείσει τη βρετανική κυβέρνηση να υποχωρήσει για χάρη μου. Αυτές οι προσπάθειες απέβησαν μάταιες και ένας άλλος κύριος ορίσθηκε πρόξενος. Η μετάφραση ενός

370

371

XLV

Tο προξενείο

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 372

γράμματος του τότε Έλληνα Υπουργού Εξωτερικών –του κ. Σπύρου Βαλαωρίτη– στον πατέρα μου, θα βεβαιώσει τα λεγόμενά μου: Κέρκυρα, 16/28 Ιανουαρίου 1867 Αγαπητέ κ. Ξένε. Έλαβα την αγαπητή σας επιστολή της 7ης του τρέχοντος μηνός, όπως και το αντίγραφο της επιστολής του υιού σας. Μελέτησα και τις δύο προσεκτικά και λυπήθηκα πολύ όταν έμαθα από την ανακοίνωση του υιού σας ότι υπέφερε πολύ και διώχθηκε αδίκως από ανθρώπους από τους οποίους είχε το δικαίωμα να περιμένει ευγνωμοσύνη. Ενήργησα με ειλικρίνεια και χωρίς επιφυλάξεις. Του συνέστησα μέσω υμών, να παραιτηθεί, διότι η κυβέρνησή μου δεν ήτο σε θέση να πάρει για εκείνον από την αγγλική κυβέρνηση τη διαπίστευσή του. Η αγγλική, όπως και κάθε άλλη κυβέρνηση, έχει το δικαίωμα να αρνηθεί ή να την παραχωρήσει. Εύχομαι να παρουσιασθεί μια ευκαιρία που θα διευκολύνει τον υιό σας να απαλλαγεί από τις συκοφαντίες που έγιναν εναντίον του. Σας εύχομαι ευτυχία. Ο φίλος σας, Σπύρος Βαλαωρίτης 372

Οι συκοφαντίες τις οποίες υπονοεί ήταν οι κακές φήμες που κυκλοφόρησαν εις βάρος μου από ορισμένους που ζούσαν στην Αγγλία – άτομα τα οποία, αν ήταν τόσο πατριώτες όσο προσποιούνταν ότι είναι, θα έπρεπε να με είχαν μεταχειρισθεί διαφορετικά. Αυτοί οι άνθρωποι πέτυχαν ωστόσο να γεμίσουν με τις κακίες τους τα αυτιά των ευγενών και έντιμων ανθρώπων που τότε κυβερνούσαν στο Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών. Δεν μπορώ να αντικρούσω αυτά που είπαν οι εχθροί μου εναντίον μου, γιατί ποτέ δεν έμαθα το είδος των κατηγοριών ή των υπονοούμενων, όμως ξέρω ότι κατόρθωσαν να πετύχουν τον σκοπό τους. Τώρα, τρία χρόνια μετά, μπορώ να μιλήσω ήρεμα για το θέμα, γιατί σ’ αυτό το μικρό διάστημα είχε μαζευτεί τόση πικρία μέσα μου, που έσπρωχνε τις καταστάσεις που είχαν σχέση με την άρνηση της διαπίστευσής μου στο βάθος της μνήμης μου. Στο πνεύμα αυτό, δεν μπορώ να μην εκφράσω την έκπληξή μου πώς η υπηκόοτητα των εχθρών μου δεν τους έκανε να υποπτευθούν – άνθρωποι με πείρα του κόσμου, και συνηθισμένοι να παρατηρούν τις χιλιάδες μικρότητες που μεταμορφώνουν ακόμα και συγκριτικά καλούς ανθρώπους. Ένας σημαντικός μοντέρνος ιστορικός λέει περίπου πως είναι βέβαιος ότι ένας επιτυχημένος άνθρωπος θα βρει τους χειρότερους εχθρούς του ανάμεσα στους συμπολίτες του. Ένας αριθμός ξένων που ζουν 373

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 374

σε μια μεγάλη μητρόπολη, φτιάχνουν μια μικρόπολη στην οποία υπάρχουν και ανθίζουν μυριάδες μικροκαυγάδες και ζήλειες, που δεν έπρεπε να επηρεάζουν την κρίση των μεγάλων δυνάμεων οι οποίες κυβερνούν. Όσο για μένα, δεν νομίζω πως δικαιούμουν άσχημη συμπεριφορά από τη βρετανική κυβέρνηση. Επί είκοσι χρόνια έγραφα και μιλούσα για τη βρετανική υπεροχή στην Ανατολή, δούλεψα αδιάκοπα να κάνω γνωστούς τους βρετανικούς θεσμούς σ’ αυτές τις περιοχές, ύψωσα τη φωνή μου ενάντια στις άγριες προκαταλήψεις που προξενούσαν οι πανσλαβικές διδασκαλίες. Αν είχα αμαρτήσει πολιτικά, ήταν από την επιθυμία μου να κάνω την Ελλάδα κάπως αγγλική. Ήμουν ο πρώτος που πρότεινα το στέμμα της Ελλάδας να δοθεί στον πρίγκιπα Αλφρέδο της Αγγλίας. Δημιούργησα μια Φιλελληνική Επιτροπή στο Λονδίνο, με στόχο να βελτιώσω και να διατηρήσω τις φιλικές σχεσεις που υπήρχαν μεταξύ της Αγγλίας και της Ελλάδας. Ακόμα, προσπάθησα σκληρά το 1863 να τακτοποιήσω το επίμαχο θέμα των ελληνικών ομολόγων του 1824-25. Και σχετικά μ’ αυτά τα ομόλογα, προσπάθησα να κάνω την Ελλάδα να υιοθετήσει μια τακτική που θα ταίριαζε σε ένα μεγαλειώδες μέλλον, που ελπίζω να είναι μπροστά της, και η οποία θα εξασφάλιζε τον σεβασμό και την εμπιστοσύνη των Άγγλων πιστωτών της. Αν έκανα εχθρούς και ξεσήκωσα συκοφάντες με

τις προσπάθειές μου να ενδυναμώσω και να εδραιώσω τις φιλικές σχέσεις που υπήρχαν μεταξύ Αγγλίας και Ελλάδας, πρέπει να είμαι ικανοποιημένος με τις συνέπειες μιας γραμμής δράσης που ακολούθησε με υπακοή ευσυνείδητες πεποιθήσεις. Όμως, ενώ μπορώ να καταλάβω και ξέρω πώς να μισώ τη μυωπική ζήλεια και την απληροφόρητη κακία των ανθρώπων που μουρμουρίζουν με την άνοδο κάποιου από τους συμπατριώτες τους, γιατί έτυχε να πληγώσει κάποιες από τις πολιτικές τους πεποιθήσεις, δεν μπορώ να καταλάβω πώς οι Βρετανοί υπουργοί επέτρεψαν στον εαυτό τους να καταστούν όργανα και να ικανοποιήσουν ένα ασήμαντο μίσος. Είναι απλή κοινοτοπία να πούμε ότι οι «ex parte» ανακοινώσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή, ή η δικαιοσύνη να απαιτεί την υπομονετική ακρόαση και των δύο μερών σε μια μήνυση. Συμβούλεψα την έντιμη τακτοποίηση του θέματος των ελληνικών ομολόγων του 1824-25 και μ’ αυτό και με άλλες συμβουλές του ιδίου τύπου, προσέβαλα τους ενδιαφερόμενους οφειλέτες, χωρίς, όπως θα φαινόταν, να κερδίσω την εύνοια των πιστωτών που προσπάθησα να υπηρετήσω. Όμως, θα έρθει η ημέρα όταν ο κάθε φωτισμένος Έλληνας, όπως και ο κάθε τίμιος Άγγλος, θα αναγνωρίσουν ότι, αν η περίπτωση των ελληνικών ομολόγων είχε τακτοποιηθεί το 1863, η έκβαση των υποθέσεων στην Ανατολή θα ήταν πιο ευχάριστη από ό,τι είναι τώρα.

374

375

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 376

Έχω τώρα φθάσει στο τέλος της υποχρέωσης που μια βαθιά ανάγκη μού επέβαλε. Δεν γύρεψα διαφήμιση, μου την επέβαλαν. Το όνομά μου βρέθηκε τυχαία στα δικαστήρια, ρίχνοντας πάνω μου μια σκοτεινή φήμη. Οι υποθέσεις μου διαδίδονταν σε στήλες εφημερίδων σαν εκείνοι και εγώ να είμαστε μυθικά πρόσωπα. Αν είναι νόμιμο αυτοί που κερδίζουν να γελούν, πρέπει να πω ότι δεν είναι καθόλου ευχάριστο γι’ αυτούς που χάνουν να τους κοροϊδεύουν. Η Ελληνική και Ανατολική Ατμοπλοϊκή Εταιρεία δεν ήταν μύθος, και το να το αποδείξω δημόσια ήταν μια υποχρέωση που την όφειλα στον εαυτό μου. Η απαλλαγή από την υποχρέωση που μου είχαν χρεώσει δεν ήταν χωρίς δυσκολίες. Χρειάσθηκε να βαδίσω σε ένα στενό και δύσκολο μονοπάτι αυτοάμυνας, προσπαθώντας να αποφύγω, από τη μια μεριά, βράχους που κρέμονταν από πάνω μου, και το κανόνι του νόμου που με σημάδευε. Με την ίδια αγωνία προσπάθησα να αποφύγω τα αγκάθια και τους βάτους που μπορεί να πληγώσουν το «εγώ» των άλλων, ακόμα και αν αυτοί οι άλλοι είναι οι εχθροί μου. Αν κανείς αμφιβάλει για τη στοργή μου προς τους εχθρούς μου,

μπορώ να του πω ότι, αν είπα πολλά, αυτά που δεν είπα είναι πολύ περισσότερα. Αυτά που τώρα δημοσιεύω έχουν γραφθεί προ πολλού –από το 1863– και ήταν ένα μέρος ενός έργου που επρόκειτο να δημοσιευτεί όταν η φλόγα της προσωπικής προκατάληψης και η ζέση της προσωπικής μετάνοιας θα είχαν πεθάνει. Πρόσφατα γεγονότα με ώθησαν να προβώ στην έκδοση. Τώρα στέκομαι μπροστά στο δικαστήριο του κοινού όχι ως ενάγων ούτε ως συνήγορος, αλλά ως αμερόληπτος μάρτυρας της αλήθειας. Έχω κρατήσει μπροστά στα μάτια μου τη λεπτή θέση των συνηγόρων, στην επικείμενη δίκη, και ενώ δεν έχω τίποτα να πω που θα μπορούσε να προκαταλάβει την υπόθεσή τους, επιμελώς απέφυγα να υποστηρίξω την υπόθεσή τους μπροστά σε ένα τραυματισμένο κοινό. Ο πρώτος και κυριότερος σκοπός μου ήταν να υπερασπίσω τον εαυτό μου. Εφόσον, ελπίζω, τα κατάφερα, ας μου επιτραπεί να επαναλάβω, όπως μπορώ να το κάνω με πλήρη συνείδηση, ότι οι κ.κ. Γκέρνι και Μπέρκμπεκ έπεσαν θύματα. Είναι αξιολύπητο, τόσο για κοινωνικούς όσο και ιδιωτικούς λόγους, που άνθρωποι με τη δική τους υψηλή θέση και τον δικό τους ηθικό βίο βρέθηκαν κάτω από το πέπλο μιας δικαστικής έρευνας. Αυτή η διατύπωση απλώς μιας γνώμης δεν μπορεί να θεωρηθεί φιλοφρόνηση από κάποιον που υπέφερε τόσα πολλά από την Όβερεντ, Γκέρνι και Σία.

376

377

ΧLVIII

Συμπέρασμα

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

378

Σελίδα 378

379

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:41 AM

Σελίδα 380

Άλλες εκδόσεις της

Γεώργιος Μουζάλας Καλβοκορέσσης, ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΤΗ ΣΕ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗΓΙΑ ΤΟΥ ΠΛΟΙΑΡΧΟΥ ΤΣΑΡΛΣ ΓΟΥΙΛΚΣ ΚΑΤΑ ΤΑ ΕΤΗ 1838-1842. (2 τόµοι, 2006).

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΟΡΤΟΛΑΝΟΙ. Τα πρωτότυπα χειρόγραφα κείµενα του 15ου και 16ου αιώνα (2000).

Ν. Α. Τοµπάζης, ΑΦΗΓΗΣΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ ΣΤΑ ΣΙΚΙΜ ΙΜΑΛΑΪΑ. (2007).

Christopher Wordsworth, GREECE, Historical, pictorial and descriptive. Αγγλική έκδοση (2001).

Παναγιώτης Ποταγός, ΠΕΡΙΛΗΨΙΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΩΝ ΠΟΤΑΓΟΥ. (2 τόµοι, 2008).

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΛΕΥΚΩΜΑ ΕΚΑΤΟΝΤΑΕΤΗΡΙΔΟΣ 1821-1921, Οικονοµολογικά (2001).

Κ. Ι. Φ. Ιωνίδης, Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΝΟΣ ΚΥΝΗΓΟΥ (Αυτοβιογραφία, 2009).

Α. Κ. Ιωνίδης, ΤΟ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΤΟΥ ΠΑΠΠΟΥ. Ελληνική έκδοση (2002).

Alexander Con. Ionides, Α GRANDFATHER᾽S TALE. Αγγλική έκδοση (2002).

Δρ. Ρίχαρντ Λέβινσον, ΣΕΡ ΜΠAΖΙΛ ΖΑΧAΡΩΦ, Ο ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΑΝΔΡΑΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ (2010). Γεώργιος Κρητικός & Ρίτσαρντ Βάινερ, Ο ΤΖΩΡΤΖ ΤΟΥ ΡΙΤΖ (Αυτοβιογραφία, 2011).

Δηµήτριος Βικέλας, Η ΖΩΗ ΜΟΥ (2003). Γιόραν Σιλντ, ΣΤΑ ΧΝΑΡΙΑ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ (2012). Κόµης Πέτρος Γκάµπα, Ο ΒΥΡΩΝ ΕΝ ΕΛΛΑΔΙ. Ελληνική έκδοση (2004).

Count Peter Gamba, LORD BYRON᾽S LAST JOURNEY TO GREECE. Αγγλική έκδοση (2004). Ερρίκος Σλήµαν, ΙΛΙΟΝ, Η ΠΟΛΗ ΚΑΙ Η ΧΩΡΑ ΤΩΝ ΤΡΩΩΝ. Ελληνική έκδοση (2005).

Henry Schliemann, ILIOS, THE COUNTRY AND THE CITY OF TROJANS. Αγγλική έκδοση (2005).

380

Χ. Ν. Φ. Κίττο, ΣΤΑ ΒΟΥΝΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ (2013) Σάββας Γεωργίου, ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ «ΧΑΡΑΣ» (2014) Τζ. Ι. Μανάττ, ΜΕΡΕΣ ΑΙΓΑΙΟΥ (2015)

381

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

382

Σελίδα 382

383

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

384

Σελίδα 384

385

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

386

Σελίδα 386

387

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

388

Σελίδα 388

389

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

390

Σελίδα 390

391

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

392

Σελίδα 392

393

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

394

Σελίδα 394

395

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

396

Σελίδα 396

397

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

398

Σελίδα 398

399

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

400

Σελίδα 400

401

λεηλασιες:Σχέδιο 1

11/15/2016

10:42 AM

402

Σελίδα 402